Супер-Инфо
super.kg
видео
* * *
Убакыт дигер намазына жакындап калганда Калича уулу Сталбекти шаштырды:
- Ой, Сталбек, болбойсуңбу.
Убагында баралы. Бизди күтүп калышты го. Таекең дагы шашма адам эле, жол карап аткан чыгар. Ажар дагы кийинип даяр болду. Биз сени эле күтүп атабыз.
Сталбек шашкан түр көрсөтүп:
- Мына апа, мен тез эле тиги Өмүрбек досум келип калыптыр, конокко чакырып. Аныкына эртең баралы. Биз үчүн баарын эртеңкиге калтырды. Ал дагы даярданып алыптыр. Аны менен көпкө сүйлөшүп калбадымбы.
Калича айтылган сөзгө таң калып:
- Я, айланайын, чакырчу киши деген бир-эки күн илгери айтыш керек да. Кызык, адамдар көп. Таекең үч күндөн бери даярданып атса, бизди тосом деп, анан биз Өмүрбектикине кетип калсак, кандай болот, - деди.
- Апа, анын баарын түшүндүрүп айттым, - деп Сталбек ичкери кирип кеткенде Ажар дагы окшуп, ваннага чуркап кирип кетти. Калича Ажарды аяп, эмне жардам берсем болот дегенсип, эки жакты элеңдей карап, ойлонуп калды да ушул саам өзүнүн жаш кезин эстегенге үлгүрдү. Ооба, Сталбек боюнда бар кезде тамактын жытынан кускусу келип, тамак жасагандан жалтанып калбады беле. Дароо, Ажардын азыркы абалын өзүнүн ошол кездеги абалына салыштырып,
Ажарды аяп кетти. Бул аялзатынын боюна бүткөндөгү алгачкы түйшүктөрдүн бири эмеспи. Бала төрөлгөнгө чейин эмне деген кыйынчылыктар күтүп турганына Калича бир саамга ой жүгүртүп жиберди да, эми үйгө үй кызматчы алыш керек деп ойлоп койду.
Ажар ваннадан чыгып өзүн карап турган кайын энесинен уялып, өңү кызарып кетти. Калича жооткото сөз улады:
- Ажар, эгер кыйнала турган болсоң үйдө эле калбайсыңбы,
- дегенде, Ажар жагымдуу жылмайып, кыйналгандай түр көргөзгөндөн алыс болуп:
- Апа, мен кыйналган деле жокмун. Эмнегедир бүгүн эле кусканым көбөйүп калды. Бул дагы өтүп кетээр.
Калича сөздү башкага бургусу келип:
- Ажар, тиги Сталбекти бол дечи. Бая эле кирди эле, алигиче жок, - деп суроолуу карады. Аңгыча Сталбек өзү чыгып калды. Жолдо ката Калича Ажардын ичиндеги төрөлө турган наристе жөнүндө ойлонуп, кыялданганга да үлгүрдү. Таттуу кыялга баткан Калича: "Неберемди өзүм багып, өзүм чоңойтом"
деген ойду ойлоп келатып, келчү жерге кантип келгенин да билбей калды. Үй ээси баш болуп күтүп калышканын Ажар дароо эле байкады. Анткени чакырылган убакыттан бир сааттан ашык убакыт кеч келишкен болчу. Бул үйгө Ажар эки ай илгери келин көргөнү келип, отко кирген. Ошондо эле жаңы келген келин өзүнүн эки-үч жашка улуу болсо да бардар жердин кызы экенин, эч кыйынчылык көрбөй өскөнүн бир көрүп байкап, кайын энеси Каличага жүгүнгөндө анын кыймылы олдоксон экенине баам салган. Бирок, Ажардын баамчыл болгону менен аз сүйлөп, сыр сактаганга энеси Сыйданын салымы чоң. Кушту мүнүшкөр тапка келтиргендей,
Сыйда эне дагы Ажарга болгон аялзатындагы эле эмес, адам баласындагы жакшы сапаттарды үйрөтүп кеткенин Калича алгач баамдап, тилеги кабыл болуп, ойлогондой келин күтүп турган учуру. Бул жерден дагы Калича Ажардын бийиктигин байкай калды. Элпек кыймылдап канчалык кускусу келип турса дагы, эч сыр бербей өзүнүн вазыйпасын аткарып жүрдү эле үй ээсинин аялы Канымжан келинин коргоп:
- Алинанын боюнда бар болуп, көп иш кылбай атат. Кичине эс алып алайын деп бөлмөсүнө кирди, - деди эле. Калича жактыра бербей:
- Канча ай болду? -деп сурап калды. Канымжан боор тарта келинин жактап сүйлөп:
- Эки ай болуп калса керек. Эмнегедир эле кусуп, кабагы ачылбай кара көңүл болуп атат, - деди. Калича Ажар менен Алинаны салыштырып:
- Я жеңе, мына Ажардын боюнда бар экенин бүгүн байкадым. Үч айдан ашканча мага билгизбей жүрүптүр. Бүгүн ваннага кирип кусуп атканда сурасам, үч айдан ашты деп айтты. Байкасаң азыр деле кыйналып турат, бирок билгизбегенге аракети күч, - деп конокторго чай куюп берип аткан Ажар жакты караган болду. Канымжан үшкүрүнүп:
- Мен сенин келиниңди алгач көргөндө эле тири карак экенин байкагам. Азыр сулуулук белден ылдый түшүп, эркектер жалаң аялдын этегине кызыгып калбадыбы. Уулум бул келинимди алгач ээрчитип келип, тааныштырганда эле байкагам, оокатка жок экенин. Өзү жактырып алам деп атса, эмне дей алам. Бирок келинимдин бир жакшы сапаты, сынды туура кабыл алганы. Эки жолу тамак жасады, экөөндө тең тузду көп кошуп коюптур. Кудагыйым деле айткан: "өзүңүз тарбиялап алыңыз, оокат кылганга жок" - деп. Буюрса оңолуп кетээр, - деп, сөзүнө чекит койду да, Ажардын кыймылына көз салып:
- Калича, келиниңди доктурга көргөзүп, учетко отургуз. Азыр экология жаман болуп турганда баарын алдын-ала алыш керек.
Калича кашыкты салфетка менен аарчып туура айтасыз деген таисте карап:
- Эртең өзүм алып барып көргөзөм. Жаш неме жүрө берчүдөй. Андан дагы үйгө үй кызматчы алсамбы деп ойлоп атам. Себеби, Ажарга оор иш кылганга болбойт, не бар не жок.
* * *
"Убакыт баарын дарылайт, убакыт баарын карытат" дегендей, убакыттан өткөн калыс эмне бар? Буга чейин эмне деген гана адамдар бул жарык дүйнөдө жашап өтпөдү. Бирок, баарынан жаштык кез адам баласынын гүлдөп, бүрдөп, өсүп, өнүгүп турган кези эмеспи. "Жаштык кез жаңы кийимдей, өтүп кетет билинбей"
деп айтылгандай.
Ажар дагы кыз кези менен эрте коштошуп, он сегиз жаш курагында турмуштун жүгүн артынып күйөөгө жар, кайын энеге келин, балага эне болуп, аялзатына таандык түйшүккө жаш аралашканы менен турмушка чыгып, бала төрөгөнү өзүнүн жашоосуна өзү нааразы. Буга дагы бала кезинен жетим калып, балалык оюнга канбай турмуштун соккусуна кабылып, оокатка бүйрө өскөнү себеп болду десек ашыкча кетпейбиз.
Ажар удаасы менен эки эркек бала төрөдү. Анткен менен баланы эмизип эле бергени болбосо кайын энеси Калича өзү бакты. Ал эми үй кызматкерине акча төлөнүп аткан соң анын колунан жумуш талашкандан тартынып, бош жүргөндөн тажады. Анткени Ажардын ички дүйнөсү менен тышкы дүйнөсү, өз колу менен иш жасаганга көнгөндүктөн,
акыркы убакта өзү-өзүнө батпай, кызматчы кыздын жасаган ишине көңүлү тойбой келет. Ал эми күйөөсү Сталбек акчанын артынан түшкөнү сүйүү мамилесине салкын көз караш менен карап, көр дүнүйө кубалоонун артынан түшүп, үйгө деле көп токтобойт.
Ажар терезеден тийген айдын нуруна суктануу менен карап жатып, Сталбекти эстеди. Сталбек бир апта илгери Турцияга кеткен, андан дайын жок. Акыркы убактарда ал чет жерге командировкага чыккан адаты көбөйүп, үйгө токтобой калган. Негизи эле адам баласы жылкы мүнөз келет эмеспи. Жылкы баласы эки күн беде чөпкө курсагы тоюп калса кыял күтүп, үркүп калат. Адам дагы чөнтөгүнө кенен акча салып калса, каада күтүп, үнүн жасап сүйлөп, өзүн маданияттуу тутуп, ак сөөк сезип, аз сүйлөп, сүйлөсө да бөтөн тилде сүйлөп, өзүнүн өзгөчөлүгүн көргөзүп калаарын ким танат. Сталбек акчадан өксү болбой өскөнү менен, эмнегедир өзү акча таап баштаганы кыял күтө баштаганын Калича эки, үч жолу эскертти. Бирок, Сталбектин чөйрөсү көбүрөөк таасир берип, Каличанын айткан сөздөрүнүн күчү жетпей баратты. Акыркы жолу Калича дагы эскертти эле, Сталбек: "Апа, сиздин учур өткөн, жашоого башкача көз караш менен караш керек. Эскичиликти эске салганда эмне" деп, сөз менен кагып койгондон кийин Калича да үн дебей калган. Бир жолу Сталбек кечигип келгенде Калича жемелеп:
- Балам, атаңдын канына тартып, акчага эсирбе, акылы кыска аялдардын этегине азгырылгандан алыс бол. Атаңдын жоругун кайталай көрбө, - деп айтканда Ажар дароо Сталбектин көзүнөн окуган анын кайдан келгенин. Ооба, ошондо Сталбек саунадан чыгып, кытай кыздарынын жеңил массажын алып, апасынан сезгенип эрте келген. Болбосо үч теңтушундай жаш кыздардын азгыруусунда таң атканча болмок.
Ажар баарына калыс ой жүгүрткөнү менен Сталбектин көп жоругуна көз жуумп койду. Бирок, Сталбекке кыска сөз менен жеткизе айтып, өзүнүн бийиктигин көргөздү. Сталбек кантсе да билимге сугарылган маданияттуу,
интеллигент адам болгондуктан Ажардын айткан сөздөрүнүн тереңине маани берип, күнөөсүн моюнга алып, уялып калганда, Ажар:
-"Тулпар тушунда, күлүк күнүндө",
жаш эмеспи, -деп, Сталбекке жаман аялдарча тил агыткандан алыс болуп, өз иши менен алек болгон болду. Бир чети Сталбек Ажардын короткон акчаларына деле көңүл бурбайт. Ал турсун сурап да койбойт, "акчаны эмне кылдың" деп.
Жашоодогу сапар карып, убакыт өз нугунда өтө берди. "Хандын дагы бир татым тузу кем болуптур"
демекчи, Калича да ичинен сызып, бирок сырын ичине катып келет.
Эки небересин эркелетип, кабагы ачылганы менен уйкусу тынч эмес. Байлык бар жерде тынчтык жок эмеспи. Ашыкча байлыктын азабын кеч түшүндү. Баарынан да мектепте чогу окуп, чогу өскөн жакын курбусу Асылбүбүгө карызга акча бере коюп, ал акчаны кайрып бере албай Асылбүбү өзүнөн өзү алыстады. Эгер ага акча бербегенде ортодогу мамиле суубайт эле го. Күндө болбосо дагы күн алыс акча сурап келген кишиден Калича тажап бүттү. Түшкү чайга олтурганда,
Ажар сөздөн сөз чыгып, таянесинен уккан сөздү кеп кылып калды. Бул сөз айтылбайт деле болчу. Бирок учуру келип калды.
Ажар берилүү менен уккулуктуу кылып, кеп баштады.
- Илгери бир бай адам болгон экен. Ал байлыгынын азабын тартып жүргөн кезде, кедей жашаган кошунасы келип, "сен кандай бактылуусуң,
мен сенин байлыгыңа кызыгам" деп суктанып калат. Ошондо бай адам кыт-кыт күлүп:
"Сен, эмне, байлыкты бакыт деп эсептейсиңби?
Эгер сага байлык эле керек болсо, мен сага бир кап алтын берем", -деп, үйүнөн бир кап алтын алып чыгып берип:
- Ме, бул алтынды тезирээк, эч ким көрө электе алып кет, -дейт. Бул көрүнүшкө таң калган баягы кедей адам өзүнө келе албай туруп калат, көзүн каптагы алтындан албай. Бай адам үнүн өктөм чыгарып:
- Бол, тез бул жерден кетип кал! - дегенде гана кедей адам каптагы алтынды үйүнө алып кетет. Бай бир кап алтындан кутулганда оор улутунуп алып үйүнө кирип, бут серппей уйкуга кетет. Ал эми кедей адам алтынды үйүнө алып келээрин алып келип алып, таң атканча уйку көрбөйт. Кичине эле дабыш чыкса эки жакты элеңдеп карап, аң-сезимин коркунуч ээлеп алат да, байлыктын санаасын тартып, болгону бир сутка болгондо бир кап алтынды кайра байга алып келип берип:
- Алтыныңды кайра ал. Бакыт байлыкта эмес, бакыт эркин жашоодо экен, - деп айтканда, бай:
- Көрдүңбү, сен менин бир күндүк тарткан азабыма көнө алган жоксуң. Андыктан бирөөнүн жашоосуна көз арткандан алыс бол, - деген экен. Бул сөз менен эмнени айтмакчымын.
Мен дагы мындай жашоодон тажадым. Менин натурам, менин бактым өз колум менен иш жасап, күйөө менен баланын түйшүгүн тартып, алар үчүн кам көрүү, түшүнсөңүз,
чоң бакыт. Мен акыркы убакта бекерчиликтен тажап, ден соолугумду дагы бузуп алдым көрүнөт. Таянем айткан эле, "үй-бүлөнүн бакыты аял кишинин колунда" деп. Сталбек тигинтип менден жүзүн буруп, үйгө да токтобой калды. Эки балам сиздин тарбияңызда болуп менден оолак болуп өсүп атат. Сыртымдан сыр бербегеним менен ички дүйнөм кыйналып бүттү. Мен да эртең карысам мага ким карайт. Бул дүйнөдө жалгыздыктан өткөн жаман эмне бар. Өзүңүз деле жалгыз жашап, жалгыздыктын азабын көрүп калдыңыз. Мен сизден неберелериңизди талашкандан алысмын. Эгер уруксат берсеңиз мен өзүмдүн бакытымды башка жактан издейин. Менин бактым байлыкка көз карандысыз экенин кеч сездим. "Жашыңда берсин мээнетти, карыганда берсин дөөлөттү"
дегендей, менин азыр иштей турган учурум. Эгер мен кичинемден бардар жерде жашап, колдун учу менен иш кылып, бекерчиликке,
калп күлүп жасалма мүнөз күткөнгө көнсөм, анда мындай сөздү айтпайт элем.
Чынында мага баары жетиштүү. Бирок баардык нерсе байлык менен чектелип калбайт экен. Байлык бар жерде жасалмалуулук,
калп сүйлөө, манчыркоо жана башка адамдагы жаман сапаттар өкүм сүрөт. Андыктан менин байкаганыма караганда кыргыз элинин аруулугун, көрктүүлүгүн,
улуулугун батыш элинен келген жаман сапаттар басып кетип, убактылуу жана жасалма мансап менен кадыр-барк күтүү күч алганын кантип танууга болот.
Калича Ажардын маанилүү жана курч айтылган сөзүнө терең маани берип, кунт коюп уккан соң өз оюн айтты.
-Ажар, мен сага эми гана түшүндүм. Эгер макул көрсөң үйдөгү кызматча кызды кетирели, баарын өзүң колуна ал, -деди эле, Ажар:
- Апа, мен бирөөнүн нанын тартып алган болом анда. Андан көрө сиз мага уруксат бериңиз. Жашоомду башка жол менен баштайын. Сталбек эми мени менен ажырашканга деле каршы болбосо керек. Өткөндө бир жаш кызды машинасына салып жүргөнүн көзүм чалып калды. Ал деле ак никенин алдында булганып бүттү көрүнөт. Мага ириде айтылгандай жасалма мамиле менен жалган көрүнүш табитиме туура келбейт. Бул сөздөрдү айтпайт элем, ичиме батпай кетти.
Калича башын жерге салган тейде:
- Ажар, чынында сенден бул айтылган сөздөрдү көптөн бери күтүп жүргөм. Акыры айттың. Эгер мен сенин ордуңда болсом, мен деле ушул сөздөрдү айтмакмын. Бирок мындан бир кыйла эрте айтат элем. Сен дагы абдан сабырдуулук кылдың. Мен сени алгач көргөндө сенден чоң ырыскыны, аялдык жакшы сапатты көргөм. Жаңылбаптырмын.
Бирок, сен айткандай байлык баарын башка нукка салып салды. Эми мен сени кармагандан алысмын. Өзүң бил. Эки бала деле өсөт, өнөт. Бирок энеси жок кандай болот болду экен?
Ажар муңайыңкы көз караш менен карап:
- Апа, балдар мага караганда сизге жакын өстү. Андыктан мени туура түшүнүңүз. Мен өзүмдүн жашоом үчүн күрөшүп, жолумду табайын.
Калича жарга кабылган тоо текедей, эки жакты элеңдей карап:
-Ажар, өзүң эстүү жансың. Дагы терең ойлонуп көр, -деп, ордунан туруп ичкери кирип кетти.
Ошол сүйлөшүлгөн сөздөн кийин Ажар бир айга айылга келди да, өзү өскөн үйдү оңдоп-түзөп,
элет жеринин таза абасын жутуп, таза суусун ичип, өзүн кыйла жеңил сезип, тазалыктан көңүлү өстү.
Алыска жол айылдан башталат деп айтылат эмеспи. Ансыңары айыл жергесине келген Ажарга жаңы ой пайда болду. Баягы тастаңдаган Соня жеңеси жели чыккан чаначтай Ажарды үмүт менен күтүп жүргөн кезде, "асмандан издегени жерден табылып",
өзү келип калды. Бул учурда Сонянын кызына куда түшүп куда келип, эмне кылышты билбей атканда дарбаза кагылып, Ажар кирип келгенде, Соня дагы бир жолу Ажардын бийиктигине баа берди.
Баарыдан да Ажар келген кудаларды өзү колго алып, алар менен ойдогудай келишим түзүп, Соня менен күйөөсүн ыңгайсыз абалдан алып чыкты. Бул кызматы үчүн Ажар бул үйдөгүлөргө салттын улуулугун дагы бир жолу көргөзө алды. Соня менен сүйлөшүп, өзү мектепке ишке орношуп өзүнүн кесибин улантууну планга киргизди. Бирок аны айткан жок. Бул учурда Ажар кыздын себин камдап, кол өнөрчүлүк өнөрүн көргөзө алды. "Көп жашаган эмес, көптү көргөн билет" дегендей Соня эки аптанын ичинде Ажардан көп нерсени үйрөндү. Өзүн эркин сезген Ажар оюндагыдай иш жасап, маңдай терин агызды. Бирок эки уулун сагынды, ичинен сызды. Анткен менен беттегенин бербеген өжөрлүгүн карматты. Баары бир бала деген эне үчүн кандай кымбат. Үч уктаса түшүнө кирген эмес, минтип баладан, тийген жардан ажырап калам деп. Кээ бирөөлөр ичээрге суу таппай жүрсө, кээ бирөөлөр өтөөргө кечмелик таппай жүргөн бул оомалуу-төкмөлүү дүйнөдө эмне гана болбойт. Айткандай көпчүлүк үй-бүлө жокчулуктун айынан ажырашса, Ажар менен Сталбек байлыктын ашыкча көптүгүнөн ажырашып, экөө эки жакта жүргөндө, ортодо чоң эне менен эки бала азап тартуу менен алек. Албетте чоң эненин эмгеги, эки наристеге да кыйналганга түрткү берген жок, ошентсе да үй-бүлө деген кичинекей мамлекеттин ортосу ажырап, жашоонун келечегине жарака кеткени Ажарды тымызын эзди.
Ишке алаксыганы менен болгон дитин үй-бүлөсү ээлеп алганын танып болбойт эле.
Соня кызынын кудасын узатканга чейин Ажардан батынып сурай алган жок "үй-бүлөөң менен ажыраштыңбы?
" деп. Ажар дагы өзү чечилип эч нерсе айтпады. Анткен менен кудаларды жакшы узатышты. Эгер Ажар болбогондо сеп дайындалып,
кудалар мындай деңгээлде узабайт беле ким билет. Куда тосмок турсун конок күтүп көрбөгөн Соня өзүн-өзү жектеди. Чын-чынында Ажардан көптү үйрөнгөн Соня "Көп жашаган эмес, көптү көргөн билет" деген сөздүн маанисине эми гана баа берип, турмуштан алданганына кеч түшүндү.
* * *
Калича менен Сталбек Ажар үйдөн чыгып кеткени аны издеп баргандан намыстанышты.
Бирок, Калича Ажардын бул жасаган кадамын туура көрдү. Сталбек башында маани бербегени менен убакыттын өтүшү Ажардын үйдө жоктугун билгизе баштады. Кантсе да бир топ жыл чогуу жашап, денеси сиңишип калганы тымызын сагынуу менен кусалыктын учкуну, ташты тешкен тамчыдай жүрөгүнө тынчтык бербей черткилеп атканын өзүнөн башка эч кимге билгизген жок. Негизи эле айтылат эмеспи, биринчи нике менен жашагандан өткөн жашоо жок деп. Бул айтылган сөз да жөн жерден айтылбаса керек. Сталбек акчанын күчү менен энесинен башка жан өппөгөн кыздар менен да жашап көрдү, бирок баары бир алардын кылыгы, жасаган мамилеси Ажарга жетпеди. Кыздардан кызыгуусу тез тарап, үй-бүлөсү эсине келе бергени Сталбектин оюн уйгу-туйгу кылды. Убакыттан өткөн калыс эмне бар. Сталбек акыркы күндөрү балдарынын дагы жүзүн карай албай, өзүнө-өзү батпай, булганганын кеч түшүнүп, Каличага билгизбей Ажардын айылына издеп барды. Бирок, тилекке каршы бул учурда Ажар шаарга кеткен. Телегейи тегиз ким болуптур, Сталбек Ажарды айылдан табам деп, жүрөгү дегдеп барып, моокуму канбай калган эркек жандай, көңүлү суз кайтты. Минген машинеси крутой болгону менен жолдо келатканда бузулуп калып, оңдой албай бир топ туруп калды. Эки-үч машинага кол көтөрдү эле, токтомок турсун карап да койбостон өтүп кетишти. Ошондо Сталбек аларды эмес, өзүн күнөөлөдү. Анткени өзү деле канча жолу машинасы бузулуп калып кол көтөргөндөргө токтобой өтүп кеткен. Токтомок турсун карап дагы койгон эмес. Ал жерден антенна да чыкпай эч ким менен байланыша албай койду. Аңгыча жанына бир "Жигули"
токтоп, орто жашка барып калган адам өзү түшүп келип:
- Иним, эмне болду? -деди эле, Сталбек саламдашып:
- Билбейм, келатып эле өзү өчүп калды, -деп, капот жакты карап койду. Тиги киши салонго түшүп, машинаны от алдырып көрдү да, анан түшүп келип:
- Иним, аккумулятордун клемасы ажырап кеткен турбайбы, -деп, клеманы бекитти да, Сталбекке кайрылды:
- От алдырып көрчү! - деп Сталбек машинаны от алдырган соң абдан сүйүнүп, ичинен ойлоп койду "Жөнөкөйлүк баарынан бийик турбайбы"
деп, тиги кишиге ыраазычылык билдирип, оюна койбой беш жүз сом берди. Тиги киши чын ниетинен Сталбектин бул жоругуна ыраазы болду. Албетте ыраазычылыгын жүзүнөн билдирди. Жоомарттык эркек жанга жарашаарын ушул саам билди.
Сталбек машинасын ордунан жылдырганда күзгүдөн өзүн көз албай тиктеп турган алиги кишини карап, акча берип сүйүнткөнүн анын жүзүнөн көрүп, өзүнүн жасаган ишине өзү ыраазы болуп, көңүлү ачыла түштү. Жолдо ката Ажарды ойлоп келатып шаарга аз калганда гана көңүлүн башкага бурду.
Бул учурда Ажар Соня жеңеси менен узун сөзгө кирген. Алгач Соня сөз баштады:
- Ажар, сага эмне болгон? Сен келгенден бери оозум батып сурай алганым жок. Эмне, күйөөң менен таарынышып кеттиң беле? Ал бала жакшы көрүнбөдү беле?
Ажар ушул суроосунун эле берилишин күтүп тургансып:
- Жок, өзүнчө эле, аз күндө кайра кетем, - деп, болгон ишти болгондой, жеткиликтүү кылып айтып берди. Соня таң калганын жашыра албай:
- Я, Ажар, сен эмне келесоо болгонсуңбу?
! Эч нерсе жасабай, бардар жашоодон да качасыңбы?!
Керек болсо байлыкка жетпей жүргөндөр канча?
Ажар мыйыгынан күлүп, Соняны жек көрө карап:
- Таяжеңе, мен сизге жакшы эле жетиштүү кылып айтып бердим. Бирок сиздин мээңизге эч нерсе кирген жок турбайбы. Айттым го, байлык менен таланттын айырмасы чоң деп. Албетте, союз тараганы элдин көбү кедейчиликке белчесинен батып, көздөрүнө бир гана байлык көрүнүп, акылы тайкы болсо дагы байлыгы бар адамдарды баалап "ач көздүк" деген айыкпаган илдет ээрчиген заманда адамдык сапаттан байлыкты, мансапты жогору тутуп калганыбызды сиз эле сөзүңүз менен билгизип атасыз. Кайран эл, ачкалык менен кедейчиликке сугарылганы абдан өкүнүчтүү болду. Таянем айтты эле, "Ажар, бир келген жашоодо адамкерчиликти жана ургаачы адамга тиешелүү сапаттарды бийик тут" деп. Албетте адамдын көзү бир топуракка гана тоёт. Таянем Сыйда дайыма оозунан түшүрчү эмес "Байлыктын да түйшүгү болот" деп. Баардык нерсеге калыс ой жүгүртүш керек. Сиз айткан бардар жашоонун да учурунда жооп берчү учуру келет. Мен таянем айткан сапаттардан алыстап бараткан үчүн, ушул жолду тандап алдым. Бирок бул айткан сөздөрүм дале сизге жеткен жок. Кийин түшүнөсүз, - деп, Ажар сөзүнө чекит койду.
Айтылгандай эле, Соня, Ажарга дале түшүнө берген жок. Болгон дити байлыкта болду. Тээ илгертен бери айтылган кеп бар эмеспи "напсини тыя билүү чоң баатырлык"
деп. Адамдын напсисинен өткөн тойбос эмне бар. Ажардын сөзүн уккандан бери Сонянын ою бузулуп, Ажарды жек көрүү сезим менен карап калды. "Ырыскысын көтөрө албаган салпар, кысчу жерин кысып эле жашай бербейби"
деп, дити бузулду. Бирок бул көрүнүш деле көпкө жашаган жок. Үй-бүлө кечки тамакка олтурушканда эшик кагылып, Сталбек кирип келди. Колунда көтөргөн торт, көз жоосун алган чоң-чоң роза гүлү, баштык толтура таттуу-тарапа.
Бул окуя өзгөчө Сонянын көңүлүн бурду. Анткени Сталбек менен Ажар урушкан адамдардай эмес, көп жылдардан бери көрүшпөгөн адамдардай учурашып, бири-бирин абдан сый кабыл алышты. Сөз кезеги келгенде Сталбек, үнүн жасап жөтөлүп, анан тост менен бирге өзүнүн кемчилигин айтып, Ажардан кечирим сурады. Ажар дагы кыска гана сүйлөп Сталбекке жетиштүү жана көңүлү калбагандай сөз айтты. Бул айтылган сөздүн артында ак никени булгаганы, акчага көпкөнү, Ажарга көңүл бурбай калганы, кийин сенин апаңдай жалгыз жашап калбайын деген ойдо ушул жолду тандап алдым деген сөздөр жаткан эле.
Сөз-сөзгө уланып, Сталбек эки күндөн кийин келип алып кетмей болду. Бул окуядан кийин Соня Ажардын кандай бийик тарбия көргөн адам экенин билип, ага карата болгон жаман ой ойлогон өзүн жек көрүп кетти.
Ооба, адам дагы өзүнүн адамдык деңгээлине жараша ой жүгүртүп, өзүнө жараша сөз сүйлөйт эмеспи. "Кимдин ким экенин анын берген суроосунан жана сүйлөгөн сөзүнөн улам билсе болот" деп айтылгандай,
Соня базарга аралашып, маданияттан алыстап, оозуна алы келбеген аялдар менен жүрүп, чөйрөдөн көп жаман сапаттарды өзүнө кабыл алып алганын ушул саам гана сезди. Эгер күйөөсү көзүнө чөп салганын билсе, Ажардай болуп чыдап тура алмак эмес. Ажардын жай сөз менен күйөөсүн жер каратып, болгон өчүн бир-эки гана ооз сөз менен алганына күбө болгон Соня, чыр-чатак менен чечилчү маселени жай сөз менен урушпай чечсе болоруна көзү жетип, Ажардан үлгү алсам деп ойлоп койду.
Баарыдан дагы Ажар келгенден бери үйгө ырыскы келгенсип, Соняга үйү сүйкүмдүү, жарык көрүнүп, ишинен үйгө шашчу болду. Бул да болсо Ажардын ички дүйнөсүнүн тазалыгы, көңүлүнүн түздүгү, үй ишин берилип жасаганы эле Соняга эмне деген бийиктикти тартуулады.
Сталбек айтылган күнү дигер намазынын учурунда келди. Жөн эле Ажарга жаңы үйлөнүп аткансып, кабагы ачык. Баарыдан да Соняны таежеңе деп, чын ниети менен кайрылып, күйөө баладай кичи пейил мамиле жасаганы Сонянын көңүлүн өстүрдү. Бирок Ажар Сталбек менен кетээрин эстегенде убакыттын токтоп турушун эңсеп кетти. Ким эле бактылуу мүнөттөрдүн тез өтүшүн каалайт. Ансыңары, Соня да убакыттын токтоп турушун ичинен миң кайталап тиледи. Бирок, кимдин күчү келет бир калыпта өткөн убакытты токтотушка.
Күткөн кез келип, Ажар жарк эткизе күлүп, жакшы маанай менен кош айтышып, машинага олтурду.
"Дубаланган келин" Бердикожо Бийназаров
#21 04 April 2014 - 21:09
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#22 04 April 2014 - 21:11
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
* * *
Калича чоң куда келчүдөй абдан катуу даярданды. Бир чети Ажар үйдөн кеткени, жетим калган козудай абдан жалгызсырады. Бул күндөрү асыл буюмун жоготкон адамдай кабагы ачылбаганы менен илгери үмүт менен жашады. Ажар бул жасаган кадамы менен күйөөсү Сталбекти дагы ордуна коюп, жашоонун изгини үйдүн көркү кимдин колунда экенин билгизе алды. Ооба, чынында, Сталбек эркектик кылып алгач көп көңүл бурган эмес. Бирок бара-бара турмуш тарбиясын берип, убакыт баарын дарылап, Ажардын баркын билип, акыры күнөөсүн моюнга алды.
Ажар, үйгө келгенде Калича башынан суу айлантып чачып, өзүнчө күбүрөнүп, ырымын жасады да, Ажардын бетинен сүйүп:
- Келдиңби?! - деп, күч менен сурады. Бул айтылган сөз менен ичиндеги бугун чыгарып алгандай болду. Ажар, Каличаны кучактаган тейде, бир мүнөттөй турду да акырын кулагына шыбырады:
- Апа, мага түшүндүңүзбү? ! - деп. Бул айтылган сөздү Сталбек уккан жок. Калича башын ийкеп гана жооп берди да:
- Үйгө кир! - деп дагы бир жолу үшкүрүнүп алды. Бул жолку үшкүрүгү мурункусуна караганда алда канча жогору чыкты.
Үшкүрүк ойдун туу чокусу демекчи. Калича, болгон тарткан азабын үшкүрүк менен чыгарып алгандай болду.
Үстөл үстүн көргөн Ажар таң калып:
- Апа, эмне үйгө конок келеби? - деп сурады эле. Калича шашылбай:
- Жок, Ажар. Бир гана сен үчүн жасалды. Болгондо да өзүм жалгыз жасадым. Үй кызматчы кыз өткөн аптада турмушка чыгып кетти. Аны иштен кетире албай, кыйналып жүргөн элем. Анан нике кайып буйруп, алакачып кетиптир. Андан кийин үч кызматчы алганыбыз жок. Эми, үйдөгү бүт бийликти өзүңө өткөрүп ал. Мен эртең болбосо бүрсүгүнү курортко кетем. Сенин келишиңди эле күтүп аткам.
Ажар эки жакты алаңдай карап:
- Балдар каякта? - деп сурады. Бул суроого Сталбек жооп берди:
- Алар, бала-бакчада. Азыр алып келем, - деди. Үчөө кенен жайылган тасмал четинен орун алышканда, Калича күлүп:
- Ажар, идишиңди өзүң ал, - деди. Бул айтылган сөздүн артында чайды өзүң куй деген сөз жаткан эле. Ажар элпек кыймылдап чайды куюп сунганда Сталбек шампандын оозун ачып:
- Ажар, сенин кайтып келишиң менен, - деп, бокалдарга көбүртүп куйду. Үчөө ачык маанай менен бокалдагы шампандан ооз тийишти да, даамга карашты. Айтылган кеп бар эмеспи "Чогуу олтуруп ичкен тамак даамдуу" деп. Ансыңары бул олтуруш өзгөчө Каличанын көңүлүн көтөрдү. Эне үчүн келин-уулдун ынтымагынан өткөн бакыт барбы. Кээ бир акылы тайкы, ойлогон ою тайыз, кызганчаак, ичи тар энелер гана келинине жакшылык ыраа көрбөй, ортого чагым салаары турган иш. Ал эми Калича андай тайыз адам эмес, Ажардын кайтып келгенине өзүнө батпай сүйүнүп турду.
Ал эми Сталбек сыртынан сыр бербегени менен сагынычын Ажарды жүрөгү менен сүйөөрүн көзүнөн билгизип, колуна конгон бакыт кушунун баркын ушул саам гана сезип аткандай абалда болду. Столго бата тилеген Сталбек:
- Мен балдарга барайын, - деп ордунан турду да, шашыла басып сыртка бет алды. Ажар эки уулуна болгон сагынычын ушул жерден билгизип алды:
- Сталбек, кечиккен жоксуңбу? - деп. Тилден өткөн душман жок демекчи. Адам баласы көп кемчиликти тил менен кетирет эмеспи. Ансыраңы Ажар, балдарына болгон сагыгычын билгизбегенге аракет кылган. Бир ооз сөз менен балдарды абдан сагынганын билдирип койду.
Сталбек Ажарга биринчи жолу жолуккандагыдай жайдары жүз менен карап, өзүнүн жакшы сапатын көргөзүп:
- Кечиккен күндө дагы балдарды карап турушат. Бир айга экөөнө бекер жүз доллар төлөп атабызбы. Эгер барбай калсак, эртеңкиге чейин алардын бакканга укугу бар, - деп жооп берип, сыртка чыга жөнөдү. Ажар үстөл үстүн ирээттеген болуп, улам-улам эле сырт жакты карай берди. Бул кылыгы, эненин балага болгон чектен сырт сагынгандын белгиси болчу.
Калича баарына баам салып олтуруп өзүнүн бийиктигин билгизип, Ажар балдары менен кенен учурашып, көрүшүп алсын деп атайын өзүнүн бөлмөсүнө кирип кетти да, окуп аткан Таштанбек Бийназаровдун калемине таандык "Тагай бий" деген китепти колуна алды. Бул китеп Каличага абдан жакты. Анткени өзгөчө эркектердин намысына тийген сөздөр курч жазылып, окуянын өңүтү абдан түшүнүктүү берилгени, китепти бир эмес эки жолу окуганга түрткү берди. Баарынан дагы Тагай бийдин балдарын сынаган Турду сынчынын сыны Каличанын көңүлүнө абдан жакты. Ал эми Дөөлөс Баатыр менен калмактын кызынын жолуккан жерин Калича үч сыйра окуду. Азыр дагы ошол бетти ачып көз жүгүртүп, өзүн алаксытканы олтурганда Сталбек балдарын алып келип калды. Ажар, мотураңдаган балдарынын алдынан тосуп чыкканда, экөө тең чуркап келип, Ажарга боюн таштады. Ажар балдарын бек кучактаган тейде, көзүнө келген чолок жашты эч кимге билгизбей аарчып алды да, Сталбекке карады.
Эненин көркү бала менен эмеспи. Бул көрүнүшкө күбө болгон Сталбек, ушул жерден дагы өзүн-өзү ичинен жемелеп алды. Көрсө үй-бүлөнүн бакыты, балдардын күлкүсү эне менен экенин ушул саам гана сезип, көз карашы менен Ажардан кечирим сурады. Ооба, чынында эле ар бир үй-бүлөнүн көркүн бала менен эне ачат эмеспи. Сталбек, эки баласы менен столдун четине олтуруп Ажардын энелик кам көрүү менен жасаган мамилесине ичи толуп, сүйүнүп турду. Үй-бүлө толугу менен бирге насиптешкен кандай жакшы. Кечки тамакка олтурганда Калича дагы, келинин элпек кыймылынан, эки небересинин нурдуу жүзүнөн уулу Сталбектин кабагы ачык олтурганынан билди, Ажардын бийик сапатын. Андан дагы Ажар ушунчалык даамдуу кылып, жаркөп жасаганы, колго жуурулган камырдын даамы Каличага эле эмес, үйдөгүлөрдүн баарына жакты. Ажар чарк көпөлөк айланып, өзү жасаган ишке көзү ыраазы боло үй-бүлөсүнө эмне беришти билбей, өзүн бактылуу сезип турду.
Бул Ажардын көптөн күткөн учуру болчу. Көрсө, бакыт байлыкка карабасын Калича менен Сталбек дагы баам салып, Ажардын ар бир кыймылына ичтери жылып, бактылуу көз караш менен карап, суктанып өздөрүнүн кемчиликтерин дагы бир жолу сезишти.
* * *
Бир калыпта өткөн убакыт өз өкүмүнөн жазбай өткөнү менен жаңы буюмду эскиртип, жашты карытып, кары адамды үч буттап бастырып коет эмеспи. Китептин бетин барактагансып күн артынан күн өтүп, ай, жылга айланып, жаш үйлөнгөн Нураалы бир кыздуу болгондон кийин Сымбат менен ажырашып тынды. Буга апасы Азимкан өзү эле себеп болгонун Нураалы тана албайт эле. Күн ылдыйлап, дигер намазына жакындап калган кезде, орто кызуу келген Нураалы санаа тартып күтүп аткан апасына бир тийди:
- Мына, аялды өзүң алып берип, кайра өзүң кетирттиң. Эгер, мен Ажарды алганымда, аны менен эч качан ажырашпай жашайт элем. Койкоңдоп басып, жылуу учурашып койсо эле, Сымбат жакшы кыз, маңдайы жарык деп мактап атып, акыры менин тун сүйүүмө бут тосуп, мени уят кылдың, - деп, бир кезде Ажардын үйүнө барып иштеп, анын күйөөсү берген акчаны квартирага төлөп кутулганын айтып жибере жаздап өзүн-өзү араң кармады.
Шаарга барып жашаганы менен ал жактан деле жашоосу шыр кете койбой, карызга батып баратканда айласы жок айылга келген. Үнсүз бир топко олтурган Нураалы өткөндү эстеп, көзүн бир жерден албай, апасынан эле эмес өзүнөн кеткен көп кемчиликтерди моюнга алып турду.
Чынында, Сымбат деле көп аракет жасады, жашоонун оңолуп кетишине. Бирок эч тыянак чыкпады. Бир жагынан Азимкан дагы какшанып сүйлөп, өзүнүн терс сапатын көргөзүп, өзүнчө бөлүнүп тамак ичип калганда, Сымбат кызын алып үйдөн чыгып кетти.
Андан бери көзгө илинбей эки ай өтүп, Нураалы бой жашап келет. Сымбат кызын апасына калтырып, Казакстанга иштегени кетип калганын Нураалы кеч укту. Бирок, кекиртектин кулу болуп, ачкыл сууну кубалап ичип баратканы өзүнө анчейин сезилген жок. Азимкан ичинен сызып, бир чети уулунун тагдырына өзү балта чаап алганын кеч түшүндү. Ооба, учурунда Нураалыны арактын туткунунан Ажар эле куткарбады беле. Эми азыр ким куткарат. Бир жагынан Нураалы да бутага тийгендей түз сөз айтты.
Жаш кезде алгачкы сүйүүгө кимдер гана кабылган эмес. Ооба, Азимкан дагы өзүнөн үч жаш улуу Сейитбек деген баланы сүйүп калып, сүйүүнүн жүгүн артынганын али күнчө унутпай келет. Сейитбек экөө болгону эки гана ай тымызын сүйлөшүп, анан ал аскерге кеткенден кийин алты айдан соң ушул Нураалынын атасына жөн жерден тийип калып, алгачкы ууз сүйүүнүн алдында күнөөлүү өзү болгон.
Кээде, гана Сейитбекти эстегени болбосо өткөнгө көп көңүл бурбай, Шерик менен тымызын жолугуп, көңүлүн көтөрүп келет. Нураалы ичкенден кийин бир жакшы сапаты тез эле уктап калган адаты бар. Адетинче, Нураалы ички үйгө кирип уйкуга баш койгондо Азимкан жыла басып чыгып, Шериктин үйүнө келди. Шерик жыгач уста болгондуктан, "жип ийрийт элем, ийик жасап бер" деген шылтоону бетке кармап. Шериктин байбичеси эч нерсе билбейт. Билбеген үчүн Азимканды үйүнө киргизип, сый көргөзүп, жылуу тосуп алып, кайра узатып келет, келген сайын. Бул жолу Шерик үйүндө жалгыз эле. Азимкан менен учурашкан соң Шерик көзү менен белги бере сурады "эмне болду?" деген суроону. Азимкан эки жакты элеңдей карап, эч ким жок экенин билген соң:
- Кечинде эптеп жолукчу. Сенден башка ишене турган кишим жок. Аны өзүң билесиң. Свет күйгөн терезенин тушуна кел, - деди. Шерик, башын ийкеп гана жооп берди да, бара бер деген сөздү көзү менен билгизди.
Азимкан үшкүрүнүп, болгон ичиндеги ызасын үшкүрүктөн чыгаргансып, изине кайтканда, Шерик узата карап, өз иши менен алек боло, ичинен ойлоду. "Уулу дагы бирдеме деген го" деп. Андайда адам баласынын оюна эмне гана келбейт. Анткен менен Шерик Азимканга көп жардам берип, экинчи аялындай эле мамиле жасап келетат.
Кеч кирип, көз байланып калган кезде Шерик Азимкандын үйүнө түз эле кирип келди. Бул учурда Нураалы жаңы эле уйкудан ойгонуп, чай ичип олтурган. Күтүүсүз кирип келген Шерикти көргөндө алгач Азимкан чочуп кетти. Нураалы ордунан тура калып салам берди. Шерик саламды алик алып, тасмалдын четинен орун алып олтурган соң.
- Азимкан, силерде сойгонго жараган козу барбы? - деди. Бул жөн эле Шериктин шылтоосу болучу. Азимкан эч сыр бербеген тейде, тапкан шылтоосуна ыраазы боло:
- Козу болсо союп жейт элек. Баары арык болуп атат. Көптөн бери дагы эт салып жей элекпиз. Болсо сенден кантип аяйын. Тиги Камчыбектикинен сурадыңбы? - деди эле Шерик, кара күчкө жөтөлүп:
- Анда болсо дагы албайм. Экөөбүз таарынышып кеткенбиз. Баягы жылы бир кой алган, кайра арык болгон кой берет. Айтсам түшүнбөйт.
Азимкан сөзгө аралашты.
- Камчыбек чыр киши, аны менен ким гана урушкан жок, - деп, атайын сөз учугун узартты. Нураалы чайын ичип болуп, ички үйгө кирип кеткенде, Азимкан көзүн жашылдантып:
- Шерик, эми эмне кылам. Тиги Нураалы күнү кур эмес ичип атат. Акча таап берип, Россияга кетирсемби дедим эле. Шайымбектин баласына кошуп. Сен бир беш миң сом таап бер. Нураалы кеткенден кийин короодогу торпокту берейин. Антпесем, эч айла жок калды. Өз алдынча акча таап иш менен алек болсо, арак ичпей калабы дейм, - деп оюн айтты эле Шерик кабагын түйүп:
-Андай акчаны Бүбүайымга билгизбей бере албайм. Сен эртең түш ченде, үйгө кел да, Бүбүайымдын көзүнчө сура. Анан мен ошол жерден кара күчкө торпогуңду берээриң аныкпы?! - деп, күпүлдөп коем. Андан башка жол жок.
Азимкан бул сунушту туура көрүп, башын ийкеп макул болду да:
- Нураалы жатты болду бекен? - деп, Шериктин оюн билгенсип, көңүлдөнгөнсүдү. Шерик, башын ийкеп:
- Карачы! - деди эле Азимкан ордунан туруп, Нураалы жаткан бөлмөгө кирип, бир нерсе карамыш болду. Бул учурда Нураалы ойго жаткан. Азимкан эч сыр бербей сыртка чыгып, Шерикке эркелеген көз караш менен карап:
- Ойгоо жатат. Бүгүн болбойт, - деди үнүн пас чыгарып. Шерик, бул сунушка макул болуп, сыртка чыкты да, узата чыккан Азимканды оозгу үйдөн кучактап өөп:
- Уулуң кетсин, анан эч кимден жазганбайбыз, - деп кадамын тез-тез шилтеп караанын үздү.
* * *
Нураалы эки айдан бери Россиянын Самара деген шаарында Шайымбектин баласы менен курулушта иштейт. Бирок, апасын сагынганы эле болбосо, ишке алаксып, ачкыл суудан алыстады. Алыска чыгып көрбөгөн Нураалы эмнегедир апасын, туулуп өскөн айылын сагынып, улутунган адат дагы таап алды. Эң негизгиси орус тилин билбей кыйналганы дагы Мекенге болгон сагынычы түрткү болуп, Омор Хаямдын "Бөтөн жердин көк шиберин басканча, өз элиңдин тикенегин баскан артык" деген рубаисин эстеди. Бош убактысын дайыма ойлонуп, жалгыз олтурганды жакшы көрөт.
Кечке иштеп, жаңы гана жата турган бөлмөгө келгенде Шайымбектин баласы Жумабек, сырт киймин чечип, илгичке илип:
- Нураалы, айыл менен сүйлөштүм. Сага салам айтышты дегенде, Нураалы кызыгуусу арта:
- Эмне жаңылык бар?-дейт. Жумабек кабагы ачык:
- Эч деле жаңылык жок экен. Кечээ тиги Сыйда эне багып алган Ажар деген кызы, күйөөсү менен келип, мечитке жардам деп миң доллар берип, айылдагы багуусу начар кары кишилерге азык-түлүк берип кетиптир. Сенин апаңа дагы бериптир. Аны тим эле узун жомок кылып айтып атышыптыр. Бир чети Ажар эр азаматтар, айылдан чыккан байлар жасабаган ишти жасаган экен. Апам дайыма айтчу "Сыйданын баккан кызы ырыскылуу кыз, ошону эле алып ал" дегенде мен болбой койгом. Анда мен тиги Түмөнбайдын кызы Азема менен сүйлөшүп жүргөн элем да. Эми минтип Аземадан жок, же тиги Ажарды албай, жер кезип тентип жүрөм - деди эле, Нураалы дароо башын жерге салып, Ажарды эстеди да "Мен чанып, аны сүйдүрүп, сүйүүнүн түйшүгүнө салып, Сымбатты алып алдым эле. Эми ал менин эле эмес, апамдын дагы кылганын эсинен чыгарып, жардам бергени эмне деген бийиктик, эмне деген айкөлдүк" деген ойду алеки саатта ойлогонго үлгүрүп, "Ушул жетим кызча жокмун" деп, өзүн дагы бир жолу жемелеп алды.
Жумабек, үнүн бийик чыгарып:
- Нураалы, сага эмне болду?-дегенде гана Нураалы селт этип чочуп, башын жерден көтөрүп:
- Ошол жетим кызча боло албаганыма өкүнүп турам. Бир кезде, мен аны сүйдүрүп коюп, апамдын тилин алып, Сымбатка үйлөнгөм. Ошондо бекер кылган экенмин.
Жумабек колун шилтеп:
- Буйруган эмес да, өткөнгө өкүнгөндө эмне. Аны коюп бул жактан тапкан акчабыз нап берсе болду. Биз азыр өткөндү эмес келечекти, боло турган ишти ойлогонубуз жакшы. Нураалы:
- Аның туура, бирок баары бир өткөн иш эске келе берет эмеспи. Өзүң айткандай өкүнгөндөн эч пайда таппайбыз.
Жумабек кабагын түйүп:
- Жашоо өйдө-ылдыйы менен кызык. Чынын айтканда жашоонун өзү оюн. Оюн бүткөндө адам оюндан чыгып жашоо менен кош айтышат. Андыктан оюнду жаңылбай ойногондой жашоодон дагы жаңылбаш керек. Бирок, жаңылбаган ким бар деп сөзүнүн аягына чыгып, жуунганы ваннага кирди. Нураалы, Жумабектин айткан сөзүн туура айттың, жаңылбай жашаш үчүн эркек адамга эрк керек деди. Бирок бул айтылган сөздү Жумабек укпай калды. Алыста жүрүп да Ажар жөнүндө жагымдуу сөз уккан Нуралы бир кезде аялы Сымбаттын айткан сөзүн эстеди "көрөсүң кийин Ажар оозго илинген кыз болот, ага сын такпа" деген. Бир чети ошондо Сымбат көзү ачыктай эле билип айткан экен деп Нуралы Ажарды көз алдына элестетип, аны менен кыз-жигит болуп жүргөн кезин кино тасмадай аз убакыт ичинде эстегенге үлгүрдү.
Ооба,ал бактылуу убак эми кайрылып келбейт. Нуралы көз байланып калган кезде чоң бактын түбүндө канча жолу Ажарды күтүп турбады. Бир жолу Ажар көпкө кечикти. Аны күткөн Нураалы тажап мына кетейин деп атканда оңдой берди болуп Ажар эки жакты элеңдей карап чыгып калды. Ошондогу Нуралынын сүйүнгөнүндө чек жок эле. Ажар күнөөсүн моюнга алып:
- Нуралы кечирип кой, таянем жүн тытып олтуруп алды, оозгу үйдө. Эптеп чыктым. Сени күттүргүм деле келген эмес. Бирок баары бир кийин сен, мени күттүрүп өчүңдү алып аласың да эгер экөөбүз үйлөнүп калсак. Азырынча мени күтө тур, деп тамашалаганда Нуралы күлүп:
- Сени күткөн мен үчүн бакыт, бирок күткөнгө жараша сен кеч болсо дагы чыгып турсаң болду. Ажар шаңк этип күлүп:
- Өзүң айткандай кыз күткөн жигиттин моюнундагы бир парзы, болду эми мен сени күттүрүп чыгам. Бирок, сенчелик менин жүрөгүмдү эч ким багындырган эмес. Кеч кирди эле сенин жолуңду караган мага адат болуп баратат. Ушунчалык жүрөгүмдү ээлеп алып, мени таштап кетпесең болду. Нуралы Ажарды коомай кучактап өзүнө тартып:
- Мен сени эч качан таштабайм, аны коюп сен мени башкага алмаштырып кетпесең болду. Ажар башын Нураалынын көкүрөгүнө жөлөп:
- Менден кам санаба, мен азыркы эркектерге ишенбейм. Балдар акчалуу байдын кыздарына качырып, сүйүү экинчи орунга жылып калбадыбы. Билесиңби, Нурдин менен Айша кандай бирин-бири сүйүшчү эле. Анан Нурдин, Азыкбайдын кызына үйлөнүп алды да, Айша сүйүүнүн түйшүгүн тартып кала берди. Кечээ Айша үйгө келиптир. Экөөбүз кеминде бир сааттан ашык убакыт сүйлөштүк. Айтып олтурса Нурдинди чын жүрөгү менен берилип сүйүптүр. Бирок Нурдин сүйүү менен ойноп, байкуш Айшаны азапка салып башкага үйлөнөп алганы албетте туура эмес. Нуралы ишенимдүү:
- Мен Нурдин эмесмин, мага эч ким тоскоол боло албайт. Бир гана сен мени бактылуу кыла алсың, - деп айканда, Ажар күлүп:
- Нураалы, мен сага ишенем, эң негизгиси убакыт баарын таразалап убакыт баарын калыстайт. Азыр экөөбүз эмнени кааласак ал аткарылып калбайт.Учуру келгенде кимдин ким экени билинет, дегенин Нуралы ушу саам эстеп, өзүнөн-өзү уялып кетти. Ал турсун Нурдиндей болуп Ажарды сүйдүрүп коюп Сымбатка үйлөнүп алганын, ошондо Ажар билгендей айтканына баа берди да, жер тиктеп олтурганда Жумабек :
- Нуралы сага эмне болду жер тиктеп эле калыпсың?-дегенде Нуралы башын жерден көтөрүп көңүлү суз:
- Мен жөн эле, ойго алаксып кеттим - деп, күнөөлүү кишидей кайра жер карады. Жумабек чачын тарап:
- Нуралы, өткөнгө өкүнгөндөн эч пайда чыкпайт. Айтым го артка кылчактабай алдыны кара. Эми угам десең мен сага бир окуяны айтып берейин . Менин дагы башымдан орду толбос, кайрып албас окуя болуп өткөн. Аны айтсам сенин төбө чачың тик туруп Ажар экөөңөрдүн мамилеңер суу кечпей калат, - деп, маанилүү сөз айтуучудай Нуралынын маңдайына олтурду да, узун сөзгө кирди.
- Мен окууну бүтүп шаарга келгенде, бир шишканын кызы менен таанышып калдым. Ал кыздын ысмы Таңнуру болучу. Атына заты жарашкандай ушунчалык татынакай эле. Бирок эрке мүнөзү өзүнө көп жараша берчү эмес. Мен ал кызды алгач көргөндө адамдан да ушундай сулуу жан төрөлөбү деп таң калгам. Чынында эле мен эркек дегендин баары аны көз кырынан кетирбей карап өтчү. Айткандай ал кыздын жан сакчысы дагы бар болучу. Эгер жан сакчысы болбосо ал кызды бирөө жарым ала качып кетмек.
Нуралы, Жумабектин сөзүн берилүү менен угуп атканын өзү билгизип улам-улам "анан" деп коштоп атканы эле көңүл бургандын белгисин билгизди. Айткандай сулуу кыз жөнүндө кимдин эле уккусу келбесин. Кыздар деле колунда бар бала жөнүндө айтылган сөздү жөн эле дем албай уккандай ,балдар дагы сулуу кыз, болгондо дагы байдын кызы жөнүндө кантип берилип укпасын. Жумабек ансайын жөн эле кирпичти кынаптап койгон устадай сөздү эби менен куюлуштуруп айтып кирди.
- Бир күнү ал кыз менен жөндөн жөн эле жерден таанышып калдым. Алгач анын жан сакчысы бар экенин билген эмесмин. Айтылуу Ала-Тоо аянтынан эки кыз менен келатыптыр. Алардын бирөөнү мен мурда эле таанучумун. Ага учурашканча алиги кыз менен танышканга мүмкүнчүлүк түзүлүп калды. Мен өзүм жалгыз элем тиги үч кыз менен чогуу басып сүйлөшүп калдым. Анан жөн турбай орто жолдон күлкүлүү анекдот айтып калсам Таңнуру көзүнөн жаш чыкканча күлдү. Мага ошол эле керек болучу. Таңнуруна жагыныш үчүн болгон күлкүлүү анекдоттун баарын айтып үч кыздын боорун эздим. Акыры үчөө тең мени тыйып "болдучу эми" деп күлгөнгө шайлары келбей калды. Ошол жолугушуудан кийин Таңнуру экөөбүздүн ортобузда абдан жакшы мамиле болуп, бир күн жолугушпай калсак сагынышып калган учурга да жеттик. Негизи шаардык кыздар уялбай тарс-тарс айтып салат эмеспи. Таңнуру да бир күнү мага мындай деп айтпадыбы "Эгер мен сага турмушка чыкканга макул болсом, сен, мени бага аласыңбы? " - деп ачык эле сураганда, мен да шар жооп бердим. "Эркек аялды багыш үчүн алат, мага сенин макулдугуң гана керек" - деп. Ошол күндүн эртеси анын атасы мага өзү келип жолугуп "сен менин кызымдын көңүлүнө жагып калыпсың, эгер сен кызыма үйлөнөм десең кечинде үйгө кел, калган сөздү ошондо сүйлөшөбүз" деп визиткасын берди да, жакын жерде токтоп турган блатной джипке түшүп алып кетип калды. Ошондо билдим мен кандай кыздын жүрөгүнө чок салганымды. Кечке маал Таңнуру экөөбүз жолукканда айтсам, атасынын кайда иштерин мага айтпай берилген суроого "качан күйөө бала болгондо билесиң, керек болсо мени кайтарган жан сакчым бар" деп окчун жерде бизди карап турган кара кастюм шым кийген алибеттүү баланы көргөзгөндө, мен таң калып эле калыптырмын. Бирок сыр бербей ичимен бушайман болдум. Кечинде үйүнө барып оозум ачылып эле калыптыр. Сага жалган мага чын, кадимкидей үйүнө киргенден сүрдөп, бутум чалыштап баса албай калбадымбы.
Бул сөздү укканда Нураалы, Ажардын үйүнө сүрдөп кире албай, буту чалыштаганын эстегенге үлгүрдү да, Жумабек айткан үйдү Ажардын үйүнө салыштырып, Жумабектин ордуна өзүн коюп да үлгүрдү. Нураалы баштагыдан да ынтасын коюп :
- Анан - деди. Жумабек сабак өтүп жаткан мугалимдей берилүү менен сөзүн улады:
- Үйдө киши көп экен. Көрсө мени сынаганы келген Таңнурунун туугандары экенин кийин билдим. Мен дагы өзүмдү сыпаа тутуп, баары менен кабак ачып учураштым. Эгер мага Таңнурунун атасы өзү келип чакырбаганда мен бармак эмесмин. Атасын гана сыйладым. Болбосо мени Таңнурунун үй-бүлөсү деле кызыктырган эмес. Кыскасы мен ал жердеги мени сынагандардын купулуна толдум окшойт, бир маалда кыздын атасы ээн үйгө чакырып, мени сөзгө тартты. Буга чейин эле мен жөнүндө баарын сурап билип алышкан окшойт. Таңнуру дагы айтса керек менин баянымды. Көрсө чыныгы сүйүү кедей-байга карабайт экен. Таңнуру мени ушунчалык берилип сүйгөнүн анын атасынын сөзүнөн улам билдим. Биз ээн калганда атасы айтты:
- Жумабек мага сенин кайсы жерлик экениң кызыктырбайт, кызым Таңнуру эмне десе мен баарына макулмун, - деп ойго алдырып жиберди. Көрсө бул дүйнөдө телегейи тегиз жан жок экен да. Таңнурунун атасына байлык менен бийликти бериптир да, башка жарды кылып коюптур. Таңнуру жападан жалгыз кызы экен. Ошол себептен Таңнурунун көзүн карап, айтканы эки болбой аткарылаарын атасынын сөзүнөн улам билдим. Ойго алдырган ал киши бир кезде сөзүн улады:
- Жумабек, эгер сен кызыма үйлөнөрүң чын болсо, ойлонуп туруп жооп бер. Куру намыска алдырбай, бул үйдө жашагандай бол. Мага ата-энеңдин калыңынын кереги жок. Эң негизгиси жалгыз кызымдын бактылуу болушу мени баарынан кызыктырат. Кызым үчүн мен колдон келгенинин баарын жасайм. Таңнуру макул болсо бир айга Малайзияга же Америкага дагы жиберип эс алганга шарт түзүп берем. Бул сөз мактаныш үчүн эмес, кызыма кам көргөндүк үчүн айтылган кеп. Кабыргаң менен кеңешип анан жооп бер. Кыскасы, сен мага түшүнгөн чыгарсың, - деп сөзүнө чекит койгондо, мен үнүмдү жапыз чыгарып:
- Ойлонуп көрөйүн - деп жооп бергенге араң жарадым. Көрсө мен ошондо бир келген бакытты өзүмдөн алыс түртүп салыптырмын. Болбосо, азыр үч кабат особняк тамдын ээси болуп, мекенден алыс кетпей байдын жалгыз көзгө басар күйөө баласы болуп, курутой машинанын түрүн тээп жүрөт элем да. Нуралы шашып, анан эмне болду?-деп сурады эле Жумабек:
- Ал күнү таң атканча уйкум келбей ойлонуп жатып, акыры тынч жашайын деп эч кимге айтпай айылга качып келдим да, тоого байкемдикине шашып эртеси эле кеттим. Эки ай жайлоодон түшпөй койдум. Азыр ойлосом туура эмес кылган экенмин. Таңнуру мени издеп айылга да келиптир. Ошондо Таңнуру менен кеңешип ага айтып деле кетсем болмок экен, качып кетпей. Калп айткан менен болобу мен айылда өскөндүк кылдым. Эми андай шанс мага келбейт. Ал эми сенин өкүнгөнүң меникине салыштырмалуу суу кечпей калат бекен? - деди эле, Нуралы:
- Чын эле сен бир келген чоң бакытты тээп коюптурсуң, өзүң айткандай эми өкүнгөндө эмне. И, баса, анан сен ал кызга жолуктуңбу? -деди эле Жумабек:
- Жок, жолукмак турсун али күнчө өзүмдү-өзүм жемелеп, качып жүрбөймүнбү.
Адам баласы калп айтып, мендей болуп ырысын көтөрө албай булганып алып элден четтеп калат экен да көрсө. Нуралы ушул сөздү укканда сөздү бөлүп:
- Жумабек сен абдан туура айтың, булганган адам гана элден четтеп, мендей болуп жалгыз апасын бага албай жаңы чөйрөгө качып калат экен. Мен бул сөзүңө баа бердим, - деп күнөөсүн толук моюнга алды.
* * *
Азимкан Ажар менен күйөөсү сырттан кирип келгенде алгач таң калып калды. Эмнеге келдиңер дегенсип карады эле. Качан гана Ажар болгон ишти түшүндүрүп айтып:
- Бул азык-түлүктү керигиңизге жаратып алыңыз. Колдон келип турганда сиздей карылардын батасын алып коелу дедик эле. Нураалы качан келет? - деди сөзүнүн аягын жумшак бүтүрүп. Азимкан пенсия кечикти, эми кайсы акчага азык-түлүк алам, дагы Шерикке барамбы деп ойлонуп аткан. Ажарлар алып келген азык-түлүктү көргөндө чын ниетинен сүйүнүп кетти. Бирок сыр бербей, берилген суроого жооп берди:
- Билбейм, тиги Шайымбектин баласы Жумабек менен кеткен. Кеч күз менен келет го.
Ажар шашылыш экенин билгизип:
- Биз эми жылалы, тиги Бакынбүбү апанын үйүнө дагы баралы дегенбиз, - деди эле. Ушул сөз менен Азимкан өзүнүн Бакынбүбүдөй багар-көрөөрү жок калганын сезип, ичинен түтөп кетти. Андан дагы Ажардын эки мотурайган баласын көрүп, "Кап, Нураалыма Ажарды алып бергенимде тиги эки бала менин неберем болбойт беле" деп ойлогонго дагы үлгүрдү ичинен түтөп, бир келген бакытты тээп алганына өкүнүп, муңайыңкы көз караш менен тагдырына нааразы экенин билгизе Ажар менен күйөөсүн алмак-салмак караганда, Сталбек чөнтөгүнөн беш жүз сомдук бир купюраны Азимканга сунуп:
- Апа муну керегиңизге жаратып алыңыз? - деди. Азимкандын колу калтырап, акчаны алып:
- Бактылуу болгула. Өркөнүңөр өссүн, - деп көзүнө келген чолок жашты жеңинин учу менен аарчыды эле, Ажар дароо өткөндү эстеди. Анткени Азимкандын "Катын албай кайын ал, Ажар жетим кыз, аны албай, Сымбатты ал" деген сөзү Ажарга жетип, Нураалы экөөнүн жолун торогонуна өкүнүп турганын, Ажар Азимкандын ушул турушунан окуп билди да, "Таалайлуу менен талашпа" деген сөздүн төркүнүнө баа берди. Азимкан Ажарлар үйдөн чыгып кеткенден кийин гана күч менен үшкүрүнүп, өзүн-өзү дагы бир жолу жемелеп алды "Мен куруюн аялдын акылы кыска деген сөз нак мага гана тиешелүү деп. Бир орундан жылбай туруп өкүндү, башка эмне кыла алат. Чынында, Ажар менен Сталбектин бул жасаган ишине Каличанын салымы чоң. Эгер Калича Сталбек силер Ажардын айылына барып, элден бата алып келгиле. Азыр, чоңдор өз гана кызыкчылыктарын ойлоп, КТРден элден жашоосу жакшы деп айткандары менен элет жеринде багуусуз калган карылар көп. "Бата менен эл көгөрөт" демекчи жашоосу начар адамдардан бата алган чоң сооп иш деп, кеңеш берген. Бир чети Калича абдан туура сунуш киргизгенин алгач Ажар колдоп:
- Апа, сиз абдан туура айттыңыз. Өткөндө мен айылда жашап көп нерсеге күбө болдум. Андан дагы айылдын мечитине жардам бергиле деп айыл өкмөтү айткан сөзүн кулагым чалган. Мечит "Алланын үйү" деп айтылат эмеспи" деди эле.
- Менин оюм, эң алгач мечитке жардам берүү, анан кары кишилердин батасын алыш керек - деген Сталбек.
Ошентип, Калича курортко кеткенде Ажар менен Сталбек айылга жол тартышкан.
Ажар менен Сталбектин бул жасаган иши, айылда бир ай кеп болду. Ошентип жетим кыздын байлыгы анын ички дүйнөсү менен колу ачыктыгында, жана маңдай терин агызып, мээнет кылганында экенин Калича эле эмес, аны тааныган эл баалап, Ажар жөнүндө не бир түркүн сөздөрдү кеп кылып жүрүшөт.
Калича чоң куда келчүдөй абдан катуу даярданды. Бир чети Ажар үйдөн кеткени, жетим калган козудай абдан жалгызсырады. Бул күндөрү асыл буюмун жоготкон адамдай кабагы ачылбаганы менен илгери үмүт менен жашады. Ажар бул жасаган кадамы менен күйөөсү Сталбекти дагы ордуна коюп, жашоонун изгини үйдүн көркү кимдин колунда экенин билгизе алды. Ооба, чынында, Сталбек эркектик кылып алгач көп көңүл бурган эмес. Бирок бара-бара турмуш тарбиясын берип, убакыт баарын дарылап, Ажардын баркын билип, акыры күнөөсүн моюнга алды.
Ажар, үйгө келгенде Калича башынан суу айлантып чачып, өзүнчө күбүрөнүп, ырымын жасады да, Ажардын бетинен сүйүп:
- Келдиңби?! - деп, күч менен сурады. Бул айтылган сөз менен ичиндеги бугун чыгарып алгандай болду. Ажар, Каличаны кучактаган тейде, бир мүнөттөй турду да акырын кулагына шыбырады:
- Апа, мага түшүндүңүзбү? ! - деп. Бул айтылган сөздү Сталбек уккан жок. Калича башын ийкеп гана жооп берди да:
- Үйгө кир! - деп дагы бир жолу үшкүрүнүп алды. Бул жолку үшкүрүгү мурункусуна караганда алда канча жогору чыкты.
Үшкүрүк ойдун туу чокусу демекчи. Калича, болгон тарткан азабын үшкүрүк менен чыгарып алгандай болду.
Үстөл үстүн көргөн Ажар таң калып:
- Апа, эмне үйгө конок келеби? - деп сурады эле. Калича шашылбай:
- Жок, Ажар. Бир гана сен үчүн жасалды. Болгондо да өзүм жалгыз жасадым. Үй кызматчы кыз өткөн аптада турмушка чыгып кетти. Аны иштен кетире албай, кыйналып жүргөн элем. Анан нике кайып буйруп, алакачып кетиптир. Андан кийин үч кызматчы алганыбыз жок. Эми, үйдөгү бүт бийликти өзүңө өткөрүп ал. Мен эртең болбосо бүрсүгүнү курортко кетем. Сенин келишиңди эле күтүп аткам.
Ажар эки жакты алаңдай карап:
- Балдар каякта? - деп сурады. Бул суроого Сталбек жооп берди:
- Алар, бала-бакчада. Азыр алып келем, - деди. Үчөө кенен жайылган тасмал четинен орун алышканда, Калича күлүп:
- Ажар, идишиңди өзүң ал, - деди. Бул айтылган сөздүн артында чайды өзүң куй деген сөз жаткан эле. Ажар элпек кыймылдап чайды куюп сунганда Сталбек шампандын оозун ачып:
- Ажар, сенин кайтып келишиң менен, - деп, бокалдарга көбүртүп куйду. Үчөө ачык маанай менен бокалдагы шампандан ооз тийишти да, даамга карашты. Айтылган кеп бар эмеспи "Чогуу олтуруп ичкен тамак даамдуу" деп. Ансыңары бул олтуруш өзгөчө Каличанын көңүлүн көтөрдү. Эне үчүн келин-уулдун ынтымагынан өткөн бакыт барбы. Кээ бир акылы тайкы, ойлогон ою тайыз, кызганчаак, ичи тар энелер гана келинине жакшылык ыраа көрбөй, ортого чагым салаары турган иш. Ал эми Калича андай тайыз адам эмес, Ажардын кайтып келгенине өзүнө батпай сүйүнүп турду.
Ал эми Сталбек сыртынан сыр бербегени менен сагынычын Ажарды жүрөгү менен сүйөөрүн көзүнөн билгизип, колуна конгон бакыт кушунун баркын ушул саам гана сезип аткандай абалда болду. Столго бата тилеген Сталбек:
- Мен балдарга барайын, - деп ордунан турду да, шашыла басып сыртка бет алды. Ажар эки уулуна болгон сагынычын ушул жерден билгизип алды:
- Сталбек, кечиккен жоксуңбу? - деп. Тилден өткөн душман жок демекчи. Адам баласы көп кемчиликти тил менен кетирет эмеспи. Ансыраңы Ажар, балдарына болгон сагыгычын билгизбегенге аракет кылган. Бир ооз сөз менен балдарды абдан сагынганын билдирип койду.
Сталбек Ажарга биринчи жолу жолуккандагыдай жайдары жүз менен карап, өзүнүн жакшы сапатын көргөзүп:
- Кечиккен күндө дагы балдарды карап турушат. Бир айга экөөнө бекер жүз доллар төлөп атабызбы. Эгер барбай калсак, эртеңкиге чейин алардын бакканга укугу бар, - деп жооп берип, сыртка чыга жөнөдү. Ажар үстөл үстүн ирээттеген болуп, улам-улам эле сырт жакты карай берди. Бул кылыгы, эненин балага болгон чектен сырт сагынгандын белгиси болчу.
Калича баарына баам салып олтуруп өзүнүн бийиктигин билгизип, Ажар балдары менен кенен учурашып, көрүшүп алсын деп атайын өзүнүн бөлмөсүнө кирип кетти да, окуп аткан Таштанбек Бийназаровдун калемине таандык "Тагай бий" деген китепти колуна алды. Бул китеп Каличага абдан жакты. Анткени өзгөчө эркектердин намысына тийген сөздөр курч жазылып, окуянын өңүтү абдан түшүнүктүү берилгени, китепти бир эмес эки жолу окуганга түрткү берди. Баарынан дагы Тагай бийдин балдарын сынаган Турду сынчынын сыны Каличанын көңүлүнө абдан жакты. Ал эми Дөөлөс Баатыр менен калмактын кызынын жолуккан жерин Калича үч сыйра окуду. Азыр дагы ошол бетти ачып көз жүгүртүп, өзүн алаксытканы олтурганда Сталбек балдарын алып келип калды. Ажар, мотураңдаган балдарынын алдынан тосуп чыкканда, экөө тең чуркап келип, Ажарга боюн таштады. Ажар балдарын бек кучактаган тейде, көзүнө келген чолок жашты эч кимге билгизбей аарчып алды да, Сталбекке карады.
Эненин көркү бала менен эмеспи. Бул көрүнүшкө күбө болгон Сталбек, ушул жерден дагы өзүн-өзү ичинен жемелеп алды. Көрсө үй-бүлөнүн бакыты, балдардын күлкүсү эне менен экенин ушул саам гана сезип, көз карашы менен Ажардан кечирим сурады. Ооба, чынында эле ар бир үй-бүлөнүн көркүн бала менен эне ачат эмеспи. Сталбек, эки баласы менен столдун четине олтуруп Ажардын энелик кам көрүү менен жасаган мамилесине ичи толуп, сүйүнүп турду. Үй-бүлө толугу менен бирге насиптешкен кандай жакшы. Кечки тамакка олтурганда Калича дагы, келинин элпек кыймылынан, эки небересинин нурдуу жүзүнөн уулу Сталбектин кабагы ачык олтурганынан билди, Ажардын бийик сапатын. Андан дагы Ажар ушунчалык даамдуу кылып, жаркөп жасаганы, колго жуурулган камырдын даамы Каличага эле эмес, үйдөгүлөрдүн баарына жакты. Ажар чарк көпөлөк айланып, өзү жасаган ишке көзү ыраазы боло үй-бүлөсүнө эмне беришти билбей, өзүн бактылуу сезип турду.
Бул Ажардын көптөн күткөн учуру болчу. Көрсө, бакыт байлыкка карабасын Калича менен Сталбек дагы баам салып, Ажардын ар бир кыймылына ичтери жылып, бактылуу көз караш менен карап, суктанып өздөрүнүн кемчиликтерин дагы бир жолу сезишти.
* * *
Бир калыпта өткөн убакыт өз өкүмүнөн жазбай өткөнү менен жаңы буюмду эскиртип, жашты карытып, кары адамды үч буттап бастырып коет эмеспи. Китептин бетин барактагансып күн артынан күн өтүп, ай, жылга айланып, жаш үйлөнгөн Нураалы бир кыздуу болгондон кийин Сымбат менен ажырашып тынды. Буга апасы Азимкан өзү эле себеп болгонун Нураалы тана албайт эле. Күн ылдыйлап, дигер намазына жакындап калган кезде, орто кызуу келген Нураалы санаа тартып күтүп аткан апасына бир тийди:
- Мына, аялды өзүң алып берип, кайра өзүң кетирттиң. Эгер, мен Ажарды алганымда, аны менен эч качан ажырашпай жашайт элем. Койкоңдоп басып, жылуу учурашып койсо эле, Сымбат жакшы кыз, маңдайы жарык деп мактап атып, акыры менин тун сүйүүмө бут тосуп, мени уят кылдың, - деп, бир кезде Ажардын үйүнө барып иштеп, анын күйөөсү берген акчаны квартирага төлөп кутулганын айтып жибере жаздап өзүн-өзү араң кармады.
Шаарга барып жашаганы менен ал жактан деле жашоосу шыр кете койбой, карызга батып баратканда айласы жок айылга келген. Үнсүз бир топко олтурган Нураалы өткөндү эстеп, көзүн бир жерден албай, апасынан эле эмес өзүнөн кеткен көп кемчиликтерди моюнга алып турду.
Чынында, Сымбат деле көп аракет жасады, жашоонун оңолуп кетишине. Бирок эч тыянак чыкпады. Бир жагынан Азимкан дагы какшанып сүйлөп, өзүнүн терс сапатын көргөзүп, өзүнчө бөлүнүп тамак ичип калганда, Сымбат кызын алып үйдөн чыгып кетти.
Андан бери көзгө илинбей эки ай өтүп, Нураалы бой жашап келет. Сымбат кызын апасына калтырып, Казакстанга иштегени кетип калганын Нураалы кеч укту. Бирок, кекиртектин кулу болуп, ачкыл сууну кубалап ичип баратканы өзүнө анчейин сезилген жок. Азимкан ичинен сызып, бир чети уулунун тагдырына өзү балта чаап алганын кеч түшүндү. Ооба, учурунда Нураалыны арактын туткунунан Ажар эле куткарбады беле. Эми азыр ким куткарат. Бир жагынан Нураалы да бутага тийгендей түз сөз айтты.
Жаш кезде алгачкы сүйүүгө кимдер гана кабылган эмес. Ооба, Азимкан дагы өзүнөн үч жаш улуу Сейитбек деген баланы сүйүп калып, сүйүүнүн жүгүн артынганын али күнчө унутпай келет. Сейитбек экөө болгону эки гана ай тымызын сүйлөшүп, анан ал аскерге кеткенден кийин алты айдан соң ушул Нураалынын атасына жөн жерден тийип калып, алгачкы ууз сүйүүнүн алдында күнөөлүү өзү болгон.
Кээде, гана Сейитбекти эстегени болбосо өткөнгө көп көңүл бурбай, Шерик менен тымызын жолугуп, көңүлүн көтөрүп келет. Нураалы ичкенден кийин бир жакшы сапаты тез эле уктап калган адаты бар. Адетинче, Нураалы ички үйгө кирип уйкуга баш койгондо Азимкан жыла басып чыгып, Шериктин үйүнө келди. Шерик жыгач уста болгондуктан, "жип ийрийт элем, ийик жасап бер" деген шылтоону бетке кармап. Шериктин байбичеси эч нерсе билбейт. Билбеген үчүн Азимканды үйүнө киргизип, сый көргөзүп, жылуу тосуп алып, кайра узатып келет, келген сайын. Бул жолу Шерик үйүндө жалгыз эле. Азимкан менен учурашкан соң Шерик көзү менен белги бере сурады "эмне болду?" деген суроону. Азимкан эки жакты элеңдей карап, эч ким жок экенин билген соң:
- Кечинде эптеп жолукчу. Сенден башка ишене турган кишим жок. Аны өзүң билесиң. Свет күйгөн терезенин тушуна кел, - деди. Шерик, башын ийкеп гана жооп берди да, бара бер деген сөздү көзү менен билгизди.
Азимкан үшкүрүнүп, болгон ичиндеги ызасын үшкүрүктөн чыгаргансып, изине кайтканда, Шерик узата карап, өз иши менен алек боло, ичинен ойлоду. "Уулу дагы бирдеме деген го" деп. Андайда адам баласынын оюна эмне гана келбейт. Анткен менен Шерик Азимканга көп жардам берип, экинчи аялындай эле мамиле жасап келетат.
Кеч кирип, көз байланып калган кезде Шерик Азимкандын үйүнө түз эле кирип келди. Бул учурда Нураалы жаңы эле уйкудан ойгонуп, чай ичип олтурган. Күтүүсүз кирип келген Шерикти көргөндө алгач Азимкан чочуп кетти. Нураалы ордунан тура калып салам берди. Шерик саламды алик алып, тасмалдын четинен орун алып олтурган соң.
- Азимкан, силерде сойгонго жараган козу барбы? - деди. Бул жөн эле Шериктин шылтоосу болучу. Азимкан эч сыр бербеген тейде, тапкан шылтоосуна ыраазы боло:
- Козу болсо союп жейт элек. Баары арык болуп атат. Көптөн бери дагы эт салып жей элекпиз. Болсо сенден кантип аяйын. Тиги Камчыбектикинен сурадыңбы? - деди эле Шерик, кара күчкө жөтөлүп:
- Анда болсо дагы албайм. Экөөбүз таарынышып кеткенбиз. Баягы жылы бир кой алган, кайра арык болгон кой берет. Айтсам түшүнбөйт.
Азимкан сөзгө аралашты.
- Камчыбек чыр киши, аны менен ким гана урушкан жок, - деп, атайын сөз учугун узартты. Нураалы чайын ичип болуп, ички үйгө кирип кеткенде, Азимкан көзүн жашылдантып:
- Шерик, эми эмне кылам. Тиги Нураалы күнү кур эмес ичип атат. Акча таап берип, Россияга кетирсемби дедим эле. Шайымбектин баласына кошуп. Сен бир беш миң сом таап бер. Нураалы кеткенден кийин короодогу торпокту берейин. Антпесем, эч айла жок калды. Өз алдынча акча таап иш менен алек болсо, арак ичпей калабы дейм, - деп оюн айтты эле Шерик кабагын түйүп:
-Андай акчаны Бүбүайымга билгизбей бере албайм. Сен эртең түш ченде, үйгө кел да, Бүбүайымдын көзүнчө сура. Анан мен ошол жерден кара күчкө торпогуңду берээриң аныкпы?! - деп, күпүлдөп коем. Андан башка жол жок.
Азимкан бул сунушту туура көрүп, башын ийкеп макул болду да:
- Нураалы жатты болду бекен? - деп, Шериктин оюн билгенсип, көңүлдөнгөнсүдү. Шерик, башын ийкеп:
- Карачы! - деди эле Азимкан ордунан туруп, Нураалы жаткан бөлмөгө кирип, бир нерсе карамыш болду. Бул учурда Нураалы ойго жаткан. Азимкан эч сыр бербей сыртка чыгып, Шерикке эркелеген көз караш менен карап:
- Ойгоо жатат. Бүгүн болбойт, - деди үнүн пас чыгарып. Шерик, бул сунушка макул болуп, сыртка чыкты да, узата чыккан Азимканды оозгу үйдөн кучактап өөп:
- Уулуң кетсин, анан эч кимден жазганбайбыз, - деп кадамын тез-тез шилтеп караанын үздү.
* * *
Нураалы эки айдан бери Россиянын Самара деген шаарында Шайымбектин баласы менен курулушта иштейт. Бирок, апасын сагынганы эле болбосо, ишке алаксып, ачкыл суудан алыстады. Алыска чыгып көрбөгөн Нураалы эмнегедир апасын, туулуп өскөн айылын сагынып, улутунган адат дагы таап алды. Эң негизгиси орус тилин билбей кыйналганы дагы Мекенге болгон сагынычы түрткү болуп, Омор Хаямдын "Бөтөн жердин көк шиберин басканча, өз элиңдин тикенегин баскан артык" деген рубаисин эстеди. Бош убактысын дайыма ойлонуп, жалгыз олтурганды жакшы көрөт.
Кечке иштеп, жаңы гана жата турган бөлмөгө келгенде Шайымбектин баласы Жумабек, сырт киймин чечип, илгичке илип:
- Нураалы, айыл менен сүйлөштүм. Сага салам айтышты дегенде, Нураалы кызыгуусу арта:
- Эмне жаңылык бар?-дейт. Жумабек кабагы ачык:
- Эч деле жаңылык жок экен. Кечээ тиги Сыйда эне багып алган Ажар деген кызы, күйөөсү менен келип, мечитке жардам деп миң доллар берип, айылдагы багуусу начар кары кишилерге азык-түлүк берип кетиптир. Сенин апаңа дагы бериптир. Аны тим эле узун жомок кылып айтып атышыптыр. Бир чети Ажар эр азаматтар, айылдан чыккан байлар жасабаган ишти жасаган экен. Апам дайыма айтчу "Сыйданын баккан кызы ырыскылуу кыз, ошону эле алып ал" дегенде мен болбой койгом. Анда мен тиги Түмөнбайдын кызы Азема менен сүйлөшүп жүргөн элем да. Эми минтип Аземадан жок, же тиги Ажарды албай, жер кезип тентип жүрөм - деди эле, Нураалы дароо башын жерге салып, Ажарды эстеди да "Мен чанып, аны сүйдүрүп, сүйүүнүн түйшүгүнө салып, Сымбатты алып алдым эле. Эми ал менин эле эмес, апамдын дагы кылганын эсинен чыгарып, жардам бергени эмне деген бийиктик, эмне деген айкөлдүк" деген ойду алеки саатта ойлогонго үлгүрүп, "Ушул жетим кызча жокмун" деп, өзүн дагы бир жолу жемелеп алды.
Жумабек, үнүн бийик чыгарып:
- Нураалы, сага эмне болду?-дегенде гана Нураалы селт этип чочуп, башын жерден көтөрүп:
- Ошол жетим кызча боло албаганыма өкүнүп турам. Бир кезде, мен аны сүйдүрүп коюп, апамдын тилин алып, Сымбатка үйлөнгөм. Ошондо бекер кылган экенмин.
Жумабек колун шилтеп:
- Буйруган эмес да, өткөнгө өкүнгөндө эмне. Аны коюп бул жактан тапкан акчабыз нап берсе болду. Биз азыр өткөндү эмес келечекти, боло турган ишти ойлогонубуз жакшы. Нураалы:
- Аның туура, бирок баары бир өткөн иш эске келе берет эмеспи. Өзүң айткандай өкүнгөндөн эч пайда таппайбыз.
Жумабек кабагын түйүп:
- Жашоо өйдө-ылдыйы менен кызык. Чынын айтканда жашоонун өзү оюн. Оюн бүткөндө адам оюндан чыгып жашоо менен кош айтышат. Андыктан оюнду жаңылбай ойногондой жашоодон дагы жаңылбаш керек. Бирок, жаңылбаган ким бар деп сөзүнүн аягына чыгып, жуунганы ваннага кирди. Нураалы, Жумабектин айткан сөзүн туура айттың, жаңылбай жашаш үчүн эркек адамга эрк керек деди. Бирок бул айтылган сөздү Жумабек укпай калды. Алыста жүрүп да Ажар жөнүндө жагымдуу сөз уккан Нуралы бир кезде аялы Сымбаттын айткан сөзүн эстеди "көрөсүң кийин Ажар оозго илинген кыз болот, ага сын такпа" деген. Бир чети ошондо Сымбат көзү ачыктай эле билип айткан экен деп Нуралы Ажарды көз алдына элестетип, аны менен кыз-жигит болуп жүргөн кезин кино тасмадай аз убакыт ичинде эстегенге үлгүрдү.
Ооба,ал бактылуу убак эми кайрылып келбейт. Нуралы көз байланып калган кезде чоң бактын түбүндө канча жолу Ажарды күтүп турбады. Бир жолу Ажар көпкө кечикти. Аны күткөн Нураалы тажап мына кетейин деп атканда оңдой берди болуп Ажар эки жакты элеңдей карап чыгып калды. Ошондогу Нуралынын сүйүнгөнүндө чек жок эле. Ажар күнөөсүн моюнга алып:
- Нуралы кечирип кой, таянем жүн тытып олтуруп алды, оозгу үйдө. Эптеп чыктым. Сени күттүргүм деле келген эмес. Бирок баары бир кийин сен, мени күттүрүп өчүңдү алып аласың да эгер экөөбүз үйлөнүп калсак. Азырынча мени күтө тур, деп тамашалаганда Нуралы күлүп:
- Сени күткөн мен үчүн бакыт, бирок күткөнгө жараша сен кеч болсо дагы чыгып турсаң болду. Ажар шаңк этип күлүп:
- Өзүң айткандай кыз күткөн жигиттин моюнундагы бир парзы, болду эми мен сени күттүрүп чыгам. Бирок, сенчелик менин жүрөгүмдү эч ким багындырган эмес. Кеч кирди эле сенин жолуңду караган мага адат болуп баратат. Ушунчалык жүрөгүмдү ээлеп алып, мени таштап кетпесең болду. Нуралы Ажарды коомай кучактап өзүнө тартып:
- Мен сени эч качан таштабайм, аны коюп сен мени башкага алмаштырып кетпесең болду. Ажар башын Нураалынын көкүрөгүнө жөлөп:
- Менден кам санаба, мен азыркы эркектерге ишенбейм. Балдар акчалуу байдын кыздарына качырып, сүйүү экинчи орунга жылып калбадыбы. Билесиңби, Нурдин менен Айша кандай бирин-бири сүйүшчү эле. Анан Нурдин, Азыкбайдын кызына үйлөнүп алды да, Айша сүйүүнүн түйшүгүн тартып кала берди. Кечээ Айша үйгө келиптир. Экөөбүз кеминде бир сааттан ашык убакыт сүйлөштүк. Айтып олтурса Нурдинди чын жүрөгү менен берилип сүйүптүр. Бирок Нурдин сүйүү менен ойноп, байкуш Айшаны азапка салып башкага үйлөнөп алганы албетте туура эмес. Нуралы ишенимдүү:
- Мен Нурдин эмесмин, мага эч ким тоскоол боло албайт. Бир гана сен мени бактылуу кыла алсың, - деп айканда, Ажар күлүп:
- Нураалы, мен сага ишенем, эң негизгиси убакыт баарын таразалап убакыт баарын калыстайт. Азыр экөөбүз эмнени кааласак ал аткарылып калбайт.Учуру келгенде кимдин ким экени билинет, дегенин Нуралы ушу саам эстеп, өзүнөн-өзү уялып кетти. Ал турсун Нурдиндей болуп Ажарды сүйдүрүп коюп Сымбатка үйлөнүп алганын, ошондо Ажар билгендей айтканына баа берди да, жер тиктеп олтурганда Жумабек :
- Нуралы сага эмне болду жер тиктеп эле калыпсың?-дегенде Нуралы башын жерден көтөрүп көңүлү суз:
- Мен жөн эле, ойго алаксып кеттим - деп, күнөөлүү кишидей кайра жер карады. Жумабек чачын тарап:
- Нуралы, өткөнгө өкүнгөндөн эч пайда чыкпайт. Айтым го артка кылчактабай алдыны кара. Эми угам десең мен сага бир окуяны айтып берейин . Менин дагы башымдан орду толбос, кайрып албас окуя болуп өткөн. Аны айтсам сенин төбө чачың тик туруп Ажар экөөңөрдүн мамилеңер суу кечпей калат, - деп, маанилүү сөз айтуучудай Нуралынын маңдайына олтурду да, узун сөзгө кирди.
- Мен окууну бүтүп шаарга келгенде, бир шишканын кызы менен таанышып калдым. Ал кыздын ысмы Таңнуру болучу. Атына заты жарашкандай ушунчалык татынакай эле. Бирок эрке мүнөзү өзүнө көп жараша берчү эмес. Мен ал кызды алгач көргөндө адамдан да ушундай сулуу жан төрөлөбү деп таң калгам. Чынында эле мен эркек дегендин баары аны көз кырынан кетирбей карап өтчү. Айткандай ал кыздын жан сакчысы дагы бар болучу. Эгер жан сакчысы болбосо ал кызды бирөө жарым ала качып кетмек.
Нуралы, Жумабектин сөзүн берилүү менен угуп атканын өзү билгизип улам-улам "анан" деп коштоп атканы эле көңүл бургандын белгисин билгизди. Айткандай сулуу кыз жөнүндө кимдин эле уккусу келбесин. Кыздар деле колунда бар бала жөнүндө айтылган сөздү жөн эле дем албай уккандай ,балдар дагы сулуу кыз, болгондо дагы байдын кызы жөнүндө кантип берилип укпасын. Жумабек ансайын жөн эле кирпичти кынаптап койгон устадай сөздү эби менен куюлуштуруп айтып кирди.
- Бир күнү ал кыз менен жөндөн жөн эле жерден таанышып калдым. Алгач анын жан сакчысы бар экенин билген эмесмин. Айтылуу Ала-Тоо аянтынан эки кыз менен келатыптыр. Алардын бирөөнү мен мурда эле таанучумун. Ага учурашканча алиги кыз менен танышканга мүмкүнчүлүк түзүлүп калды. Мен өзүм жалгыз элем тиги үч кыз менен чогуу басып сүйлөшүп калдым. Анан жөн турбай орто жолдон күлкүлүү анекдот айтып калсам Таңнуру көзүнөн жаш чыкканча күлдү. Мага ошол эле керек болучу. Таңнуруна жагыныш үчүн болгон күлкүлүү анекдоттун баарын айтып үч кыздын боорун эздим. Акыры үчөө тең мени тыйып "болдучу эми" деп күлгөнгө шайлары келбей калды. Ошол жолугушуудан кийин Таңнуру экөөбүздүн ортобузда абдан жакшы мамиле болуп, бир күн жолугушпай калсак сагынышып калган учурга да жеттик. Негизи шаардык кыздар уялбай тарс-тарс айтып салат эмеспи. Таңнуру да бир күнү мага мындай деп айтпадыбы "Эгер мен сага турмушка чыкканга макул болсом, сен, мени бага аласыңбы? " - деп ачык эле сураганда, мен да шар жооп бердим. "Эркек аялды багыш үчүн алат, мага сенин макулдугуң гана керек" - деп. Ошол күндүн эртеси анын атасы мага өзү келип жолугуп "сен менин кызымдын көңүлүнө жагып калыпсың, эгер сен кызыма үйлөнөм десең кечинде үйгө кел, калган сөздү ошондо сүйлөшөбүз" деп визиткасын берди да, жакын жерде токтоп турган блатной джипке түшүп алып кетип калды. Ошондо билдим мен кандай кыздын жүрөгүнө чок салганымды. Кечке маал Таңнуру экөөбүз жолукканда айтсам, атасынын кайда иштерин мага айтпай берилген суроого "качан күйөө бала болгондо билесиң, керек болсо мени кайтарган жан сакчым бар" деп окчун жерде бизди карап турган кара кастюм шым кийген алибеттүү баланы көргөзгөндө, мен таң калып эле калыптырмын. Бирок сыр бербей ичимен бушайман болдум. Кечинде үйүнө барып оозум ачылып эле калыптыр. Сага жалган мага чын, кадимкидей үйүнө киргенден сүрдөп, бутум чалыштап баса албай калбадымбы.
Бул сөздү укканда Нураалы, Ажардын үйүнө сүрдөп кире албай, буту чалыштаганын эстегенге үлгүрдү да, Жумабек айткан үйдү Ажардын үйүнө салыштырып, Жумабектин ордуна өзүн коюп да үлгүрдү. Нураалы баштагыдан да ынтасын коюп :
- Анан - деди. Жумабек сабак өтүп жаткан мугалимдей берилүү менен сөзүн улады:
- Үйдө киши көп экен. Көрсө мени сынаганы келген Таңнурунун туугандары экенин кийин билдим. Мен дагы өзүмдү сыпаа тутуп, баары менен кабак ачып учураштым. Эгер мага Таңнурунун атасы өзү келип чакырбаганда мен бармак эмесмин. Атасын гана сыйладым. Болбосо мени Таңнурунун үй-бүлөсү деле кызыктырган эмес. Кыскасы мен ал жердеги мени сынагандардын купулуна толдум окшойт, бир маалда кыздын атасы ээн үйгө чакырып, мени сөзгө тартты. Буга чейин эле мен жөнүндө баарын сурап билип алышкан окшойт. Таңнуру дагы айтса керек менин баянымды. Көрсө чыныгы сүйүү кедей-байга карабайт экен. Таңнуру мени ушунчалык берилип сүйгөнүн анын атасынын сөзүнөн улам билдим. Биз ээн калганда атасы айтты:
- Жумабек мага сенин кайсы жерлик экениң кызыктырбайт, кызым Таңнуру эмне десе мен баарына макулмун, - деп ойго алдырып жиберди. Көрсө бул дүйнөдө телегейи тегиз жан жок экен да. Таңнурунун атасына байлык менен бийликти бериптир да, башка жарды кылып коюптур. Таңнуру жападан жалгыз кызы экен. Ошол себептен Таңнурунун көзүн карап, айтканы эки болбой аткарылаарын атасынын сөзүнөн улам билдим. Ойго алдырган ал киши бир кезде сөзүн улады:
- Жумабек, эгер сен кызыма үйлөнөрүң чын болсо, ойлонуп туруп жооп бер. Куру намыска алдырбай, бул үйдө жашагандай бол. Мага ата-энеңдин калыңынын кереги жок. Эң негизгиси жалгыз кызымдын бактылуу болушу мени баарынан кызыктырат. Кызым үчүн мен колдон келгенинин баарын жасайм. Таңнуру макул болсо бир айга Малайзияга же Америкага дагы жиберип эс алганга шарт түзүп берем. Бул сөз мактаныш үчүн эмес, кызыма кам көргөндүк үчүн айтылган кеп. Кабыргаң менен кеңешип анан жооп бер. Кыскасы, сен мага түшүнгөн чыгарсың, - деп сөзүнө чекит койгондо, мен үнүмдү жапыз чыгарып:
- Ойлонуп көрөйүн - деп жооп бергенге араң жарадым. Көрсө мен ошондо бир келген бакытты өзүмдөн алыс түртүп салыптырмын. Болбосо, азыр үч кабат особняк тамдын ээси болуп, мекенден алыс кетпей байдын жалгыз көзгө басар күйөө баласы болуп, курутой машинанын түрүн тээп жүрөт элем да. Нуралы шашып, анан эмне болду?-деп сурады эле Жумабек:
- Ал күнү таң атканча уйкум келбей ойлонуп жатып, акыры тынч жашайын деп эч кимге айтпай айылга качып келдим да, тоого байкемдикине шашып эртеси эле кеттим. Эки ай жайлоодон түшпөй койдум. Азыр ойлосом туура эмес кылган экенмин. Таңнуру мени издеп айылга да келиптир. Ошондо Таңнуру менен кеңешип ага айтып деле кетсем болмок экен, качып кетпей. Калп айткан менен болобу мен айылда өскөндүк кылдым. Эми андай шанс мага келбейт. Ал эми сенин өкүнгөнүң меникине салыштырмалуу суу кечпей калат бекен? - деди эле, Нуралы:
- Чын эле сен бир келген чоң бакытты тээп коюптурсуң, өзүң айткандай эми өкүнгөндө эмне. И, баса, анан сен ал кызга жолуктуңбу? -деди эле Жумабек:
- Жок, жолукмак турсун али күнчө өзүмдү-өзүм жемелеп, качып жүрбөймүнбү.
Адам баласы калп айтып, мендей болуп ырысын көтөрө албай булганып алып элден четтеп калат экен да көрсө. Нуралы ушул сөздү укканда сөздү бөлүп:
- Жумабек сен абдан туура айтың, булганган адам гана элден четтеп, мендей болуп жалгыз апасын бага албай жаңы чөйрөгө качып калат экен. Мен бул сөзүңө баа бердим, - деп күнөөсүн толук моюнга алды.
* * *
Азимкан Ажар менен күйөөсү сырттан кирип келгенде алгач таң калып калды. Эмнеге келдиңер дегенсип карады эле. Качан гана Ажар болгон ишти түшүндүрүп айтып:
- Бул азык-түлүктү керигиңизге жаратып алыңыз. Колдон келип турганда сиздей карылардын батасын алып коелу дедик эле. Нураалы качан келет? - деди сөзүнүн аягын жумшак бүтүрүп. Азимкан пенсия кечикти, эми кайсы акчага азык-түлүк алам, дагы Шерикке барамбы деп ойлонуп аткан. Ажарлар алып келген азык-түлүктү көргөндө чын ниетинен сүйүнүп кетти. Бирок сыр бербей, берилген суроого жооп берди:
- Билбейм, тиги Шайымбектин баласы Жумабек менен кеткен. Кеч күз менен келет го.
Ажар шашылыш экенин билгизип:
- Биз эми жылалы, тиги Бакынбүбү апанын үйүнө дагы баралы дегенбиз, - деди эле. Ушул сөз менен Азимкан өзүнүн Бакынбүбүдөй багар-көрөөрү жок калганын сезип, ичинен түтөп кетти. Андан дагы Ажардын эки мотурайган баласын көрүп, "Кап, Нураалыма Ажарды алып бергенимде тиги эки бала менин неберем болбойт беле" деп ойлогонго дагы үлгүрдү ичинен түтөп, бир келген бакытты тээп алганына өкүнүп, муңайыңкы көз караш менен тагдырына нааразы экенин билгизе Ажар менен күйөөсүн алмак-салмак караганда, Сталбек чөнтөгүнөн беш жүз сомдук бир купюраны Азимканга сунуп:
- Апа муну керегиңизге жаратып алыңыз? - деди. Азимкандын колу калтырап, акчаны алып:
- Бактылуу болгула. Өркөнүңөр өссүн, - деп көзүнө келген чолок жашты жеңинин учу менен аарчыды эле, Ажар дароо өткөндү эстеди. Анткени Азимкандын "Катын албай кайын ал, Ажар жетим кыз, аны албай, Сымбатты ал" деген сөзү Ажарга жетип, Нураалы экөөнүн жолун торогонуна өкүнүп турганын, Ажар Азимкандын ушул турушунан окуп билди да, "Таалайлуу менен талашпа" деген сөздүн төркүнүнө баа берди. Азимкан Ажарлар үйдөн чыгып кеткенден кийин гана күч менен үшкүрүнүп, өзүн-өзү дагы бир жолу жемелеп алды "Мен куруюн аялдын акылы кыска деген сөз нак мага гана тиешелүү деп. Бир орундан жылбай туруп өкүндү, башка эмне кыла алат. Чынында, Ажар менен Сталбектин бул жасаган ишине Каличанын салымы чоң. Эгер Калича Сталбек силер Ажардын айылына барып, элден бата алып келгиле. Азыр, чоңдор өз гана кызыкчылыктарын ойлоп, КТРден элден жашоосу жакшы деп айткандары менен элет жеринде багуусуз калган карылар көп. "Бата менен эл көгөрөт" демекчи жашоосу начар адамдардан бата алган чоң сооп иш деп, кеңеш берген. Бир чети Калича абдан туура сунуш киргизгенин алгач Ажар колдоп:
- Апа, сиз абдан туура айттыңыз. Өткөндө мен айылда жашап көп нерсеге күбө болдум. Андан дагы айылдын мечитине жардам бергиле деп айыл өкмөтү айткан сөзүн кулагым чалган. Мечит "Алланын үйү" деп айтылат эмеспи" деди эле.
- Менин оюм, эң алгач мечитке жардам берүү, анан кары кишилердин батасын алыш керек - деген Сталбек.
Ошентип, Калича курортко кеткенде Ажар менен Сталбек айылга жол тартышкан.
Ажар менен Сталбектин бул жасаган иши, айылда бир ай кеп болду. Ошентип жетим кыздын байлыгы анын ички дүйнөсү менен колу ачыктыгында, жана маңдай терин агызып, мээнет кылганында экенин Калича эле эмес, аны тааныган эл баалап, Ажар жөнүндө не бир түркүн сөздөрдү кеп кылып жүрүшөт.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#23 04 April 2014 - 21:35
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
Бердикожо Бийназаров
Талашка түшкөн тигүүчү кыз
Китептин жарыкка чыгышына Абдылдаев Райымбек Жумагулович каржылап жардам берди.
Автор бул китебинде азыркы кездеги тигүүчү кыздардын иштеген ишине жана жашоодогу кээ бир терс сапаттарга кенен токтолуп, баардык иштин аягы боло турганын жана алдамчылыктын кесепети турмушка залакасын тийгизээрин толук ачып берген. Учурда улуу сезим болгон сүйүүнүн булганып бара жатканын эске алып, жүрөктөн чыккан берилүүнү, сүйүүнү аздектеп багууну, эненин эмгегине, тагдыр кайталанаарына да басым жасаган. Ар бир иштин аткарылышына бир гана аракет керек экенин ачык жазган. Китепте ыймандуулук кенен чагылдырылган. Китеп ар кандай муундагы адамдар окуганга ыңгайланып жазылган.
Талашка түшкөн тигүүчү кыз
Бой мүчөсү келишкен, орто бойлуу, ак жуумал, боюна тыкан жана жарашыктуу кийинген Шүкүр айтылган дарекке дал учурунда келип, эшик сыртынан күтүп калды. Бул кезде "келип жолук" деген чакан ишкананын кожоюну Сыртпай Субанович, али таңкы уйкудан ойгоно элек болучу. Анткени кечинде "Нур-Суфура" кафесине тойго барып, тойгончо ичимдик ичкенгеби, таттуу уйкунун кучагында жаткан.
Шүкүр кеминде бир саатка чукул күтүп олтуруп, тажап ары бери баса баштаганда, жаш кыз келип конторанын эшигин ачты да, ичкери кирип кетти. Шүкүр артынан кирип:
- Чоң кыз, мүмкүн болсо сизге кайрылууга болобу? - деди эле күзгүгө каранып жаткан кыз, эч сөз укпагандай абалда:
- Айта бериңиз! - деди күзгүдөн көзүн албай. Бул кыз Сыртпай Субановичтин катчы кызы Азиза Бейшеновна болучу. Шүкүр тиги кыздын бул жоругун такыр жактыра берген жок. Анткени ал киши келдиби, ит келдиби көңүл бурбай күзгүдөн көзүн албаганы, бир жагынан кыжырын келтирсе, бир жагынан бой көтөргөндөй сезилип кетти. Шүкүр үнүн бийик чыгарып:
- Сыртпай байке келеби же келбейби? Мени "саат сегизде кел"- деп айткан эле, кечээ.
Азиза күзгүдөн жүзүн алып, бери бурулуп, таң калгандан тилге келбей туруп калды да, анан көзгө сүйкүмдүү көрүнгөн жигитти биринчи көз караштан эле жактырып калдыбы же бир нерсе көзүнө көрүнүп кеттиби аны так айтып болбойт, жүзүндө жылуулуктун изгини байкалып, жүз сексен градуска бурулуш жасап, кабагын ачып:
- Аны так биле албадым. Макул көрсөңүз олтуруп күтө туруңуз. Балким иштери менен кармалып жатса керек. Билесиз да, чоңдордун планы тез-тез өзгөрүлүп турат эмеспи деп, сөз улап, жылдыздуу көзүн кадады. Эркек болобу, аял заты болобу негизи эле көркөмдүккө кандай кызыгат. Бул жалганда сулуулук, кооздук адам баласынын көңүлүн өзүнө бурары анык. Азиза дагы Шүкүрдүн сырт келбетине арбалып, баятан бери ага көңүл бурбай кош көңүл мамиле жасаганына өкүнгөндөй, баштагыдай өктөмдүк кылбай, азыраак чегине түштү. Эгер Шүкүр көзүнө жагымдуу көрүнбөгөндө, такыр башка сөздөр менен жооп берип, кетирип жиберет дагы беле ким билет.
Бир көрүп сүйүп калуу дегенге ишенбеген Азиза, Шүкүрдү биринчи көргөндө эле, биринчи көз караштан жактырып калды. Анткени телевизордон көрүп жаткан Корей сериалындагы өзүнө жаккан актёрго Шүкүр куюп койгондой окшош эле. Ал турсун Азизанын көзүнө тиги актёр өзү келип калгандай сезилип кетти. Ооба, ал сериалды керек болсо ошол актёр үчүн көрөрү анык. Азиза ичинен таң калып калды "ушундай дагы окшоштуктар болот экен" - деп, Шүкүрдү көзү токтоп калгандай карап калганын өз дагы байкабады. Кулагы тунуп, көзүн албай, айтылган сөздү укпай да калды. Шүкүр кызга суроо берди:
-Чоң кыз, деги Сыртпай байке бүгүн ишке келеби? - деп. Талмасы кармаган илдет адамдай көзүн албай караган Азиза берилген суроого жооп бермек турсун, өзүнө келе албай турганда Шүкүр үнүн жогору чыгарып:
-Чоң кыз, сизге эмне болду? - дегенде гана Азиза өзүнө келип:
-Мен жөн эле. Эмнегедир сизди бир жерден көргөндөй болуп жатам. Балким биз мурда кийин тааныштык белек? - деди, Шүкүр башын чайкап:
- Мен сизди биринчи жолу көрүп жатам. Балким мени бирөөнө окшоштуруп жаткан чыгарсыз. Чынын айтсам сизди тааныбайт экенмин.
Азиза сөз улансын үчүн:
- Эмне иштер менен келдиңиз эле, Сыртпай Субановичке? - деди, Шүкүр кабагын чытып, баштагындай басынбай, өзүн эркин сезип:
- Силердин ишканага ишке орношмокмун. Эрте кел деп кечээ Сыртпай байке какшап калган. Келсем өзү жок.
Азиза көзүн албаган калыбында:
- Күтө туруңуз. Кечээ тойго барам дегендей кеп кылган. Балким тойдон кеч чыгып калса керек... Сөз ушул жерге келгенде көздөрү шишиген, өңүнөн эле ичимдикти көп ичкени байкалган Сыртпай кирип келип калды. Шүкүр олтурган ордунан тура калып салам берди эле, Сыртпай саламды алик алып:
- Ичкери кир! -деди.
Кабинетке киришти. Шүкүр жасалгасы абдан жакшы кабинетке киргенде, эмнегедир сүрдөп, сөзүн таппай, апкаарып кетти. Башат суудай ою тунук, элеттен келген Шүкүргө шаардын ызы-чуусу, куудум - шуудуму такыр жаккан жок. Анткени айылдан келгени сөз эмизип алдаган шаардыктардын жоругу, оюндагы таза сезимди жууп салды. Айылдан атасынын кызыр эм байланбас тайынын этин жеп олтуруп Сыртпай оозун керип, жакшы эле убадаларды берген. Эми минтип эки сааттан ашык күттүргөнү аз келгенсип, кабагына кар жаап, жактырбаган түр менен кабыл алганы болгон үмүтүн өчүрүп, ичине бурганак шамал ойноп, ээн талаада жалгыз калгандай сезилип кетти. Оюн Сыртпай бузду:
- Кел, Шүкүр. Кечээ келдиңби, айылдан? - деди. Шүкүр соодасы бүткөн сарттай кабагы салыңкы, кабагын чытып:
- Келгениме беш күн болду. Сиздин дарегиңизди таппай, убакытка уттуруп койдум. Телефон чалсам иш ордуңузда жоксуз. Кечээ араң сиз менен байланыштым. Сыртпай элеттик баланын тартынбай айткан сөзүн угуп:
- Атаңдар кандай жатышат? Айылда эмне деген жаңылыктар болуп жатат? - деди, сөз улап. Шүкүр жай сүйлөп, кыска жооп берди.
- Баары жакшы, эч деле жаңылык жок.
Сыртпай сөздү чойбой:
- Шүкүр, эми сен мындай кыл. Азыр мен сени балдарга кошуп коём, сен мени уят кылбай жакшы иште. Биринчи айда айлыгың аз болот, анан экинчи айдан баштап көтөрүп берем. Эң негизгиси балдар менен тил табышып ал, - деп, бирөөнө телефон чалды "Мында тез келип кал" деди да анан:
-Шүкүр, сен сыртта күтүп тура тур. Азыр бригадир бала келип сени иш менен тааныштырат. Ушул эле сөздү айтылышын күтүп тургансып Шүкүр сыртка чыкса, ичкери киргени дагы эки киши күтүп туруптур. Азиза олтурган ордунан тура калып, сурап жиберди. Анткени чыдамы кете күтүп олтурган болучу:
- Сизге эмне деди, иштемей болуп калдыңызбы? - деп. Бой мүчөсү келишкен, арыкчырай, бото көз, жаңырган айдын элесиндей терилген кашы серпилип, жан тарта сүйлөгөн Азиза эмнегедир Шүкүргө жакын адамдай сезилип кетти. Жана эле жактырбай, теңсинбей, кээкерсинген кыз минтип жан тартып сүйлөп, жагымдуу мамиле жасаганына Шүкүр анча деле көңүл бурган жок. Болгон дити иштеп өзүн көргөзүп, айылда калган инилерине жөлөк болгусу келет, бир үйдүн улуу баласы болгондон кийин. Анын дагы себеби бар. Шаарга кеткендер бир, эки жылдын ичинде эле машина айдап келип, сыйда кийинип, акчаны уучтап кармап, тилдери бурулуп орус тилин кошуп сүйлөп, каштарын серпип өзгөрүлүп калгандары Шүкүрдү ойго салып, жакшы үмүт менен келген шаарга. Шаарга келсе эле баары ойдогудай болот деп ойлогон. Баарынан дагы өзүнөн болгону үч жашка улуу Сатымбектин баласы Бакыбай бир ай илгери машина айдап келип, той берип кеткен. Машинасынан магнитолдун үнүн чыгарып, жаңы чыгып келе жаткан ырчылардын ырын коюп, өзүнчө эле министрдей бой көтөргөнү Шүкүрдүн намысын козгоп, атасы менен апасынын жанын койбой шаарга келген жөнү ушул. Азыр Азизанын кылгыра караган көз карашы эмес акча таап, баюу негизги кызыгуусун артырып жатканы чын эле.
***
Шүкүр песко блок чыгарган жерде иштегенине бир аптага кадам таштады. Бул ишканада курулушка керек шлако блок, песко блок, пено блок, брусчатканын түрү жана башка керектүү нерселер чыгат. Иш оор, бирок айла жок Шүкүр иш менен алек. Офис жакын болгон үчүн кээде иштер менен ал жакка барып калганы болбосо, иш орундан жылбады.
Бул күнү түшкү тамак учурунда Азиза, балдар жаңы гана тамакка олтурганда келип калды. Аны көргөндө балдар олтурган орундарынан тура калышты. Бир гана Шүкүр кебелген жок. Анткени ага кыздын келгени мааниге деле ээ эмес болучу. Азиза жасалма мүнөз күтүп, үнүн жагымдуу чыгарып учурашкан соң, эбин келтирип:
- Шүкүр, эмне кабагың бүркөө, чарчадыңбы? - деди. Ичип жаткан куксиден башын албаган калыбында жооп берди:
- Чарчаган деле жокмун. Бирок иш көп деп жооп берип, башын өйдө көтөрүп, Азизаны карады. Ушул саам анын көз карашынан бир сырды байкады. Сыйда кийинген кыздын мындай чаң жерге келгенине албетте жүрөккө тынчтык бербеген "сүйүү" дегендин тартырган азабы алып келгени чын эле. Бул ашыктык деген эң жаман илдет экенин ким тана алат. Ушул убакытка чейин ашыктык деген сары оорунун сырын, дарысын тапкан ким болуптур. Буга керек болсо айга учканга жетишкен илим өсүп турган бул заманда дагы, ашыктыктын сыйкырын тапкан жан адам болгон жок.
Азиза бир апта араң чыдады. Кээде терезени телмире тиктеп, иштеп жаткан бардардын арасынан Шүкүрдүн караанын издегени акыркы кезде адатка айланган.
Түнү уйкусу качып, кирпик ирмебестен тулку бою жалын чокко айланып, жабыгып жан айласы кетип, денеси жуурканга батпай ооналактап, Шүкүр көзүнөн учуп, акыры чыдамы кеткенде болгон күчүн жыйып, ашыгын жакын жерден бир көрүүнү эңсеп келген. Келгени курусун. Келсе Шүкүр минтип көңүл бурмак турсун, тамак көрө элек кишидей жан талашып тамакка үзүлүп түшкөнү кабагын бүркөп, көңүлүн кирдетти. Ал эми берки балдар жандарынан чыгаргысы келбей, үнүн угуп калуу үчүн суроо берип, кетирип жибербөөнүн амалын кылып жатышканы Азизага сезилип эле турду. Андан дагы шыргыйдай бою узун, Азат жан алы калбай кумарлуу көзүн кадап, ыгы келсе баса калгандан кайра тартпай, байталга көз арткан айгырдай жөн эле жутуп жиберчүдөй караганы, өзүн сүйүп, азап чегип жүргөнүнөн кабар берип турду. Бул көрүнүш жалган жашоодогу калсытыктын жоктугунан белги берип турду. Азиза жылмая карап:
- Балдар, эртең аванс берилет. Минтип кукси ичпей башка тамак жасап ичкендей болгула. Кукси ден-соолукка зыян. Иштеген ишиңер кара жумуш болсо, силердин минтип кукси ичкениңер болбойт. Баса, Шүкүр, сен анан иш убактысы бүткөн кезде мага жолугуп кетчи, убактың болсо. Шеф бир нерсе айткан. Ошону айтып койсомбу деп эле келип калгам. Шүкүр жүрөгү менен сезди жашыруун нерсени, бирок Азиза эмне сөз айтаары кызык болуп, бул жолу кабагы ачык, Азизанын көңүлүнө жаккандай мамиле жасап:
- Сиздей сулуунун сөзүн угуп коюш, биздин милдет! - деди. Бул сөз кантип оозунан чыгып кетти, аны өзү дагы билбей калды. Анткени Азиза келе жатканда эле балдар ага көз арта карап, үндөрүн акырын чыгарып " Аттиң, ушул кыздын колун кармап койгондун өзү кандай бакыт" - деп айткандарын кулагы чалган. Андан дагы тиги бою узун Азаттан "мага артмак беле" - деген дагы ойду ойлогон Шүкүрдүн кош көңүл мамиле жасаганынын жөнү ушул болучу. Шаарга жаңы келип, көнүшө албай үйүн сагынып, өз арбайы менен алек болуп жатканда кызга көз артмак турсун, чарчап, жаны жер тартып жүргөнү дагы чын.
Ал эми Азат канча жолу шылтоо таап, Азизага жакындады. Азиза өзү кудум Шүкүрдөй болуп анын аруу сезими менен ойноп, кош көңүл мамиле жасаганын артка кадам таштап бара жатып, ойлоп койду. Ал турсун ар бир баскан кадамын жаза кетирбей тиктеп турган Азаттын көз карашын, жүрөгү менен сезип турду. Ан сайын жамбашын чайкап, узун шыйрактарын акырын шилтеп, кыз кылыгы кылып кылыктана басып, ал жерден узап баратып, жүрөгү жибип "Шүкүр дагы мени карап турса керек" - деген ойго жетеленип артын карап, жүрөгүнүн түпкүрүнөн орун алган Шүкүрдү көзү чалбады. Анткени он, он беш баланын ичинен Шүкүрдү даана көрө алган жок. Иш ордуна келип, эми азап чеге баштады " Кечинде Шүкүргө эмне деп айтам, шефти сөзгө кошпой эле койсом эмне" - деп. Аңгыча эле Сыртпай чакырып калды. Ооба, Сыртпай Субановичтин жашы элүүнүн экисинде. Акча табуу жолун абдан өздөштүрүп алган жагы бар. Бир гана кемчилиги орой анан оозуна алы жетпей кеткен кер ооз адам. Азиза кирип келгенде, камдап алган сөзүн айтты:
- Азиза, кел, мындай олтурчу, - деди. Эч качан минтип жанына олтургузчу эмес. Кыздын жаш жүрөгү бир нерсени сезди. Бирок өзүн сабырлуу тутуп, көрсөтүлгөн орунга келип олтурганда Сыртпай чочутуп албас үчүн, акырын колун кыздын ийнине коюп:
- Азиза, мына минтип иштешип жатканыбызга үч айга кадам таштады. Бир жерден иштеп, бир жерден нан таап жеп жаткан соң, экөөбүз абдан жакын жана жакшы мамиледе болушубуз керек. Бири-бирибизден сыр жашырбай, сырдашкан кесиптештерден болсок, иштин илгерилешине өбөлгө болот, - деди, акылдуусунуп. Бирок оюу эмнеде экенин Азиза дароо эле түшүндү. Бул жолу Сыртпай ашыкча кеткен жок. Кыздын назик колун кармап, даярдап койгон акчаны сунуп:
- Сунган колду суутпай алып кой. Колум уялып калбасын. Бул менин алгачкы берген жардамым. Биз минтип бири-бирибизди түшүнүшпөсөк болбойт. Азыр акчасыз эч иш бүтпөйт. Керегиңе жарата тур, - деп акырын жүзүнөн өбүп койду. Бул анын алгачкы ыргыткан тузагы экенин Азиза сезип эле турду. Атасындай болгон адамдан мындайды күтпөгөн Азиза кабинеттен абдан капа болуп чыгып, иш столуна келип, алты айласы кетип, эмне кылышты билбей башы катып турду. Ушул жерден ойлоду " Эркектерде ар деле жок турбайбы. Менден башка кыз-келин көзүнө илинбей калдыбы. Акчага муктаж болгон, ажырашкан келиндер толуп жатпайбы. Сыртпай Субанович эмне акылынан ажыраганы калганбы? Мен анын кичүү кызы менен теңмин го. Эми ушул чыканактай болгон кызындай менин этегиме кызыгып жатабы. Ушул кантип болсун?" - деп ар нерсени ойлоп жатып, кечтин киргенин билбей калды. Санаасы санга бөлүнгөн Азизага жашоо кызыксыз сезилип кетти. Сыртпай берген акчаны эбак эле иш столунун тартмасына салып койгон. Ооба, бир жолу пол жууган аял айткан " Кызым, жаш экенсиң. Бул жерде жалаң эркектер иштейт. Деги сак бол. Жаман сөз, жаман илдет, жаман адат адам баласына тез жугат" - деп. Ооба, эркектер иштеген жерде сөгүнүү, чылым чегүү, ичимдик ичүү, олдоксондук өңдүү жаман нерселер көңүлгө терс таасирин тийгизген сапаттар өзгөчө кара жумуш иштелген жерде көп кездешет эмеспи. Азиза, сурмалуу кирпигине келген ачуу жашты акырын сыдырып алды. Эмнеге көзүнө жаш алды, аны өзү да билбейт. Аңгыча иш бөлмөсүнөн чыккан Сыртпай иштен кетип баратканын билгизип, Азизага чукул келип " жакшы эс ал" -деп бетинен өөп, коштошуп жатканда сырттан дал ушул учурда Шүкүр кирип келип калды да, тиги экөөнүн кылыгына күбө болуп, эсинен танып, таң калып эле калды. Анан кантет, атасындай болгон киши, кызындай болгон кызды каратып туруп жүзүнөн өөп жатса.
***
Шүкүр үчүн кечтин кириши, азаптын азабы болду. Азиза келип кеткени болгон дитин, ой санаасын Азизанын айта турган сөзү ээлеп алды. " Сыртпай байке деги эмне айтты болду экен? Ал эмне айта турган сөзүн менин өзүмө эле айта бербейби, секратаршасыз эле. Балким мени менен сүйлөшкөндөн намыстанып жатабы?" - деген ойлор биринин артынан бири келип, улам саатты карап, жолугушчу кез жакындаган сайын шаштысы кетип, чыдабай калды. Андайда убакыт дагы токтоп туруп калгандай сезилет эмеспи. Баарынан күткөндүн азабын бербесин. Күтүү бул адам баласын кандай гана ойго, кандай гана азапка салбайт.
Майдаланган шагылдын, цементке аралашып блок болуп жасалып жатканын биринчи жолу көрүп жаткансып карап, ойго алаксып кеткен Шүкүрдүн оюн Азат бузду:
- Шүкүр, шефтин секретаршасы келип кеткени, эсиңен танып калдың го? Бол тез кыймылда, шагыл жок калмай болду. "Кыз шайтан" - деген ушул. Азиза сени абдан ойго салып кетти. Мындай абалга кабылганыңды көргөн эмес элем. Анткен менен Азиза жакшы кыз. Алып алсаң жыргайсың. Атасынын жалгыз кызы деп угам.
Шүкүр колуна күрөктү алып:
- Атасынын жалгыз кызы болсо жакшы иштен иштебейт беле? Мындай жерде жалгыз көзгө базар кыз кантип иштесин-деп сөз жалгап келе жатканда эле Азат сөз жебей:
- Атасынын күчү менен ушул жерде иштеп жатат. Азыр мындай иштин табылышы дагы кыйын. Өзү чоң окуу жайды бүтпөсө, болгону компьютердик курсту гана бүтсө, ал башка иште кантип иштейт. Анткен менен Азиза абдан түшүнүктүү анан жүзүнөн күлкү кетпеген, жылдыздуу кыз. Шүкүр ишин улантып жатып:
-Тапкан экенсиң, түшүнүктүү кызды. Баягыда мен жаңы ишке келгенде, берген суроомо жооп бербей, бой көтөрөт. Тим эле министр болуп иштеп жаткансып. Ошондо аз эле жерден калгам, сөгүп жибере жаздап. Мага бой көтөргөн кыздар такыр жакпайт. Андан дагы азыр менин кызга көңүл бургандай убактым да жок. Эптеп акча таап, там сатып алыш керек.
Азат күлүп:
- Сүйүү башыңа келсе, көрөм. Жана сени Азиза тим эле көзү агып кетчүдөй болуп, ушундай бир берилүү менен карады го. Балким ал сени жактырып калган чыгар. Колуңдан келсе бир келген мүмкүнчүлүктү пайдаланып кал! Азиза жакшы аял болуп берчү жан.
Шүкүр ушул сөздү укканда ойлоп койду " Чын эле, мени жактырып калышы мүмкүн" - деп. Тарылдаган песко блокту чыгарган аппараттын үнүнөн, Азаттын акыркы айткан сөзү угулбай калды. Шүкүр маңдайынан аккан терди сүртүп алганга жарабай, иштин кызуусуна кирип кетти. Анткен менен көз алдына Азизанын бир башкача караган көз карашы тартылып, эмнегедир эркектик напсиси бузулуп кетти. Бул напсини тыя билүү жөн адамдын колунун келбегени дагы чын.
Бала болобу, чоң киши болобу жүрөктүн тартылуусундай күчкө туруштук берип, тынчып калган адам болбосо керек. Эмнегедир ушул саам Шүкүрдүн жүрөгүнө мээрим уялады. Бул мээрим жаш жигиттин өмүрүндө биринчи ирет жылуулук сезимин тартуулады. Ушул саам Шүкүр жаз кезинде гүлдөр жайнаган, суулар шылдырап аккан, куштар сайраган, жашыл түскө боёлгон тоолорго Азиза менен бирге кетүүнү кыялданганга дагы үлгүрдү. Анткен менен Азизаны сүйүп калган жок, жөн гана анын кумарлуу көз карашынан өзүнө жагымдуулукту издеп, болгону ага карата ою гана бузулду. Ооба, эркек жан көпчүлүк учурда жан кумар жөнүндө көбүрөөк ойлонуп кетээрин танып болбойт. Шүкүр дагы ушул саам Азизанын өзүнө карата дили таза экенин Азаттын айткан сөзүнөн улам билип, анын кылгыра караган көз карашын эстей берди. Ан сайын Азизаны көрүүгө куштарлыгы артып, тымызын ичинен азап чеге баштады. Андан дагы кечинде видиктен көргөн сүйүү жөнүндө кино дагы сезимин козгоп, аял эңсегени чын эле. Кыздар көбүнчө жигиттерди жакшы максат менен берилип сүйсө, ал эми эркектер Шүкүрдөй болуп тайыздыкка барып, жеңил жагын ойлонгону талашсыз маселе. Акыры сааттын жебеси күткөн санды көргөзгөндө жуунуп, тазаланып, сыйда кийимин кийип жөн эле ак жүзүнө кан толуп, министирге жолуга турган адамдай эки бети албырып, Азиза олтурган контораны көздөй бара жатты. Бирок, өзү күтпөгөн окуянын үстүнөн чыгып, дароо артын карабай, көңүлү кирдеп сыртка кадам таштады.
Анан кантет, күтүүсүз кабылган бул окуяга Шүкүр чынында эле абдан капа болду. Бир жагынан Азизаны эч ойлогон эмес, "мындай ишке барат" деп. Ал эми тиги өзүн кыйын сезген, акылдуу адамдын кейпин кийген шефичи. "Ушул жашка чыгып алып дагы кыз өбөбү"- деп, көргөн көзүнө ишене албай, кайра иштеген жерге келгенде балдар, Шүкүрдүн абалын көрүп эле, таң калып калышты да бир ооздон:
- Шүкүр сага эмне болду, деги жайчылыкпы? Эмне мынча өңүң бузулуп калган?
Берилген суроого Шүкүр эмне деп жооп беришти билбей:
- Мен жөн эле, тиги жактан бир нерсени көрүп алып, өзүмчө ойго алаксып кеттим.
Азат калп күлүп:
- Эмне, Азиза сулууга жолуга албай калдыңбы, жолуң болбой калган го ээ?
Бул сөздү укканда Шүкүр:
- Ал кыз сага эле буйрусун. Мага бир сөз айтам дегенинен барсам, колу бош эмес экен. Эми ал сөздү сен барып угуп кел. Мындан кийин мага Азиза жөнүндө эч сөз айтпагылачы, - деп, чалкасынан жата кетти да, көргөн окуяны эстеп, өзүнчө ачууланып алды. Бул элеттик баланын деле түшүнө кирбеген окуя экенин танып болбойт эле. Ооба, элет жеринде мындай одоно окуяларды көрмөк турсун, эч ким оюна дагы албайт эмеспи.
Шүкүр канчалык көзүн жумуп, уктап калууга аракет кылган менен көз алдына Азиза тартылып, аны ушундай бир жек көрүү сезими менен эстей берди. Буга чейин укканы бар эле "жаш кыздарды акчасы көп адамдар экинчи аял кылып алат" - деген сөздү. Бирок аны көзү менен көрбөгөн соң, ишенген деле эмес. Азиза менен Сыртпай аяш атасынын үйлөнүп жашап жатканын элестетип алып, дагы Азизага карата ички ою кирдеп, жан дүйнөнү ооруткан ойлор келе берди. "Ушул кантип болсун, илгерки эски заман болсо бир жөн. Азиза үчүн Сыртпай абышкадай эле жан эмеспи" деген ойду ойлоп, өзүнчө анализ жасап жатканда сырттан Азимдин үнү чыгып калды " Шүкүр, сени Азиза чакырып жатат" - деген.
*******
Азиза кеминде жарым сааттай убакыт Шүкүрдүн келишин күтүп, анын кечиккенинен чыдабай акыры өзү басып келди. Бирок, анын келип кеткенин байкаган эмес болучу. Болбосо минтип кыз башы менен алга обдулуп, намысты жыйыштырып, жолугуунун жолун ойлонуштурбайт эле. Буга дагы жүрөккө тынчтык бербеген арзуунун, жанды жай алдырбаган аруу сезимдин, болгон дитин ээлеп алган сүйүүнүн күчү дем берип, иштен чыккан соң Шүкүр менен кенен сүйлөшүнүн амалын кылган кербези эле.
Ооба, Сыртпай бетинен өөп, акча берип кеткенден соң, тынчы кетип жол карап, сөз камдап, улам-улам күзгүгө каранып, жөн эле илгерки хандын баласына жолуга турган кыздай эле азап тартты. Акыры Шүкүрдүн келбесине көзү жеткен соң "унутуп калды го" - деген ойдо басып келип, сыртта эс алып олтурган балдарды сын көз караш менен карап:
- Балдар, иштер кандай? - деген болду, сөз уланыш үчүн. Бою тартыйган Азат алгачкылардан болуп, оозунуп жооп берди:
- Сиздей сулуулар сураганда кантип "жаман" деп жооп берет элек. Азырынча баары жакшы. Бир гана сиздин карааныңыз гана жетишпей турат. Азаттын мындай тамаша иретинде айтылган сөздөргө кулагы көнүп деле калган. Азиза жагымдуу жылмайып:
- Мен силердин жаныңарда караан болуп турсам, анда менин жасай турган ишимди ким жасамак эле? - деп, сурмалуу көзүн сүзүп, кумарлуу караган Азатты карады. Кыздан көзү өтүп турган Азат жөн эле сөз таба албай, тайсалдап, сулуунун көз карашына турушутук берүүгө алы жетпей, көзүн тартып алды. Эх, билинбегени менен жүрөк жактырган кыздын турпатынан сулуу эч нерсе жок белем бул дүйнөдө. Азат жөн эле сүрдөгөнүнөн жүрөгү тез-тез согуп, кан басымы жогорулаган адамдай деми кысылып, аба жетишпегендей абалга туш болуп, тилин жутуп алгансып делдейип эле туруп калды. Анткени Азиза эч качан аны мындай жагымдуу көз караш менен караган эмес эле. Ушул саам Азиза жөн эле үрдүн кызынан артык көзүнө бир укмуш сулуу болуп көрүнүп, ичинен ойлогонго дагы үлгүрдү "мындай сулууну кандай эне төрөдү болду экен" - деп. Ойдон күлүк эмне бар. Таза сезим, аруу максат менен Азизага жагынуунун амалын жасамакка аракет кылып, айтууга жакшы сөз таппай турду. Андайда адам баласынын оозуна ылайыктуу сөз дагы келбей калат эмеспи. Азизанын боюна жарашыктуу кийген ак көйнөгү, белине чейин созулган тармал күрөң чачы, такасы анча бийик эмес бут кийими, түптүз болгон буттары, ичке бели, ал турсун тырмагынын кызыл боёгунан бери өзүнө жарашып, тим эле сүрөтчү кол менен тартып койгондой келишимдүү келбети Азаттын көзүнө бир укмуш кооз көрүнүп, айтаарга сөз таппай көзү талыганча карап турганда, ички оюна бүлүк салып Азиза шыңгыр үнү менен:
- Балдар эмне, Шүкүр бир жакка кетти беле? - деди. Ушуну менен экинчи жолу Шүкүрдү издеп келген Азизаны, Азат болуп көрбөгөндөй кызганып кетти. Дароо өңү бузулуп, сурданып, абалы өзгөрүлө түштү. Бул берилген суроого жапалдаш бойлуу, толугунан келген, бою кыска болпойгон Азим жооп берди:
- Ал ичкериде жатат. "Сага жолугам" деп кетип, абдан капа болуп келдиби, айтор эч сөзгө келбей эле жатып алды. Сен ага катуу бир сөз айттың беле? - деди. Бул сөздү укканда Азиза эч нерсеге түшүнө бербей:
- Мен ага катуу сөз айтмак турсун, жолуккан да жокмун. Балким бирөө капа кылса керек. Бул сөздү укканда Азим үнүн өктөм чыгарып, Шүкүрдү чакырган болду "Шүкүр, сени Азиза чакырып жатат" - деп. Эх, жашоо. Көрсө жашоо бир ылдыйы, бир өйдөсү менен кызык белем. Азиза аз убакыт ичинде эмнелерди гана ойлогонго жетишти. "Балким Сыртпай Субановичтин кабинетине кирип кеткенимде, келип кетип калдыбы" - деп. Анткен менен Шүкүр дароо эле ичкериден чыга койгон жок. Кыз кылыктанып, күттүрүп чыкпагандай, Шүкүр дагы бир топко жатып, анан өзүнүн артын ойлоп, калп эле катуу уктап жаткан адамдай көзүн ушалап чыга келди да, Азизаны ушундай бир жактырбаган көз караш менен карап алды. Бул көз караштын артына эмне деген сөз жатканын курган кыз биле бербеди. Шүкүрдү көргөндө кайра кабагы ачылып, жаман оюнда "уйкусун бузуп келбей эле койсом болмок экен" - деген ойду ойлоп, Азиза сыр бербегенге аракет кылып, жагымдуу көз караш менен карады. Шүкүр ичинен канчалык жек көрүп турса дагы, ашыкча сөз айткандан айбыгып, бой мүчөсү келишкен жаш кызды Сыртпай аяш атасына ыраа көрбөй, ичинен аны аяп да кетти. Канчалык аракет кылды катуу айтып кагып койгонго, бирок кандайдыр бир күч, кандайдыр бир сезим тилин байлап салгансып, сөзгө келбей, кызды сүрдөтө караганы менен санаасы санга бөлүнүп, аарынын уюгундай ичи уйгу туйгу болуп, Азиза өзүнүн ички купуя оюн таап алчудай таң берип, көзү ачыла түштү да " О, жараткан! Ичиң кең, тикенекке гүл чыгарган кудуретиң күчтүү. Мен эгер бул кыз менен тил табышып калсам, анда аяш атам Сыртпай "эмне" дейт. "Менден калган калдыкка баш баанектешүүгө кантип бардың дейт го" деген ойду ойлоп алып, башын чулгуп алды. Ал эми Азизанын эч нерсе болбогондой, эч ким эч нерсе көрбөгөндөй караган көз карашын ичинен жектегени менен сыртына эч чыгара албай кыйналып кетти. Эки жүздүү адамдардын, бир сөздү эки башка кылып айтканын уккан, бирок минтип эч нерсе болбогондой жылмая караганын биринчи жолу көрүшү. Көрсө жаман нерсе ар качан тайыз жана убактылуу болооруна ушул саам анализ жасап, тик карагандан жазбады. Ал эми Азиза кудум Азаттай болуп сөз таба албай, сүрдөгөнүнөн өңү кызарып, уялганы барган сайын күч алып баратты. Бирок, уяла турчу нерсе али алдыда экенин билген жок. Экөөнү сынай караган балдар бул жерден Шүкүрдүн бой көтөрө караган көз карашына, кызды теңине албаганына ичтеринен эзилишкени менен ылайыктуу сөз айта алышпай, тигиле карап турушту. Качан гана Азиза оозунуп:
- Шүкүр, мындай басалычы. Сага айта турган сөздү айтып коюп кетейин деп, артка бурулду да, оюнда бир жагымсыз нерсе болорун алдына ала сезип, жүрөгү болк эте түштү. " Алдуу дайыма алсызды күнөөкөр кылат" - дегендей, Шүкүр бул жерден Азизаны көз карашы менен эле алсыз кылганга жетишип, өзүн анын алдында кожоюн сезип алганын баам салып караган балдар сезип эле турушту. Азиза, эмнегедир Азатты чүнчүткөндөй, өзү Шүкүрдүн алдында чүнчүп кетти. Эмнеге бул абалга кабылганына жооп таба албай бир топко чейин үнсүз алдыга басты. Шүкүр ичинен кызды жек көргөнү менен өзүн абдан сабырлуу тутуп "эмне сөз айтат болду экен?" деп, табышмактуу айтыла турган сөздүн түйүнүн укмакка жай кадамын таштап, кыздын артынан ойго алаксып келе жатты.
Талашка түшкөн тигүүчү кыз
Китептин жарыкка чыгышына Абдылдаев Райымбек Жумагулович каржылап жардам берди.
Автор бул китебинде азыркы кездеги тигүүчү кыздардын иштеген ишине жана жашоодогу кээ бир терс сапаттарга кенен токтолуп, баардык иштин аягы боло турганын жана алдамчылыктын кесепети турмушка залакасын тийгизээрин толук ачып берген. Учурда улуу сезим болгон сүйүүнүн булганып бара жатканын эске алып, жүрөктөн чыккан берилүүнү, сүйүүнү аздектеп багууну, эненин эмгегине, тагдыр кайталанаарына да басым жасаган. Ар бир иштин аткарылышына бир гана аракет керек экенин ачык жазган. Китепте ыймандуулук кенен чагылдырылган. Китеп ар кандай муундагы адамдар окуганга ыңгайланып жазылган.
Талашка түшкөн тигүүчү кыз
Бой мүчөсү келишкен, орто бойлуу, ак жуумал, боюна тыкан жана жарашыктуу кийинген Шүкүр айтылган дарекке дал учурунда келип, эшик сыртынан күтүп калды. Бул кезде "келип жолук" деген чакан ишкананын кожоюну Сыртпай Субанович, али таңкы уйкудан ойгоно элек болучу. Анткени кечинде "Нур-Суфура" кафесине тойго барып, тойгончо ичимдик ичкенгеби, таттуу уйкунун кучагында жаткан.
Шүкүр кеминде бир саатка чукул күтүп олтуруп, тажап ары бери баса баштаганда, жаш кыз келип конторанын эшигин ачты да, ичкери кирип кетти. Шүкүр артынан кирип:
- Чоң кыз, мүмкүн болсо сизге кайрылууга болобу? - деди эле күзгүгө каранып жаткан кыз, эч сөз укпагандай абалда:
- Айта бериңиз! - деди күзгүдөн көзүн албай. Бул кыз Сыртпай Субановичтин катчы кызы Азиза Бейшеновна болучу. Шүкүр тиги кыздын бул жоругун такыр жактыра берген жок. Анткени ал киши келдиби, ит келдиби көңүл бурбай күзгүдөн көзүн албаганы, бир жагынан кыжырын келтирсе, бир жагынан бой көтөргөндөй сезилип кетти. Шүкүр үнүн бийик чыгарып:
- Сыртпай байке келеби же келбейби? Мени "саат сегизде кел"- деп айткан эле, кечээ.
Азиза күзгүдөн жүзүн алып, бери бурулуп, таң калгандан тилге келбей туруп калды да, анан көзгө сүйкүмдүү көрүнгөн жигитти биринчи көз караштан эле жактырып калдыбы же бир нерсе көзүнө көрүнүп кеттиби аны так айтып болбойт, жүзүндө жылуулуктун изгини байкалып, жүз сексен градуска бурулуш жасап, кабагын ачып:
- Аны так биле албадым. Макул көрсөңүз олтуруп күтө туруңуз. Балким иштери менен кармалып жатса керек. Билесиз да, чоңдордун планы тез-тез өзгөрүлүп турат эмеспи деп, сөз улап, жылдыздуу көзүн кадады. Эркек болобу, аял заты болобу негизи эле көркөмдүккө кандай кызыгат. Бул жалганда сулуулук, кооздук адам баласынын көңүлүн өзүнө бурары анык. Азиза дагы Шүкүрдүн сырт келбетине арбалып, баятан бери ага көңүл бурбай кош көңүл мамиле жасаганына өкүнгөндөй, баштагыдай өктөмдүк кылбай, азыраак чегине түштү. Эгер Шүкүр көзүнө жагымдуу көрүнбөгөндө, такыр башка сөздөр менен жооп берип, кетирип жиберет дагы беле ким билет.
Бир көрүп сүйүп калуу дегенге ишенбеген Азиза, Шүкүрдү биринчи көргөндө эле, биринчи көз караштан жактырып калды. Анткени телевизордон көрүп жаткан Корей сериалындагы өзүнө жаккан актёрго Шүкүр куюп койгондой окшош эле. Ал турсун Азизанын көзүнө тиги актёр өзү келип калгандай сезилип кетти. Ооба, ал сериалды керек болсо ошол актёр үчүн көрөрү анык. Азиза ичинен таң калып калды "ушундай дагы окшоштуктар болот экен" - деп, Шүкүрдү көзү токтоп калгандай карап калганын өз дагы байкабады. Кулагы тунуп, көзүн албай, айтылган сөздү укпай да калды. Шүкүр кызга суроо берди:
-Чоң кыз, деги Сыртпай байке бүгүн ишке келеби? - деп. Талмасы кармаган илдет адамдай көзүн албай караган Азиза берилген суроого жооп бермек турсун, өзүнө келе албай турганда Шүкүр үнүн жогору чыгарып:
-Чоң кыз, сизге эмне болду? - дегенде гана Азиза өзүнө келип:
-Мен жөн эле. Эмнегедир сизди бир жерден көргөндөй болуп жатам. Балким биз мурда кийин тааныштык белек? - деди, Шүкүр башын чайкап:
- Мен сизди биринчи жолу көрүп жатам. Балким мени бирөөнө окшоштуруп жаткан чыгарсыз. Чынын айтсам сизди тааныбайт экенмин.
Азиза сөз улансын үчүн:
- Эмне иштер менен келдиңиз эле, Сыртпай Субановичке? - деди, Шүкүр кабагын чытып, баштагындай басынбай, өзүн эркин сезип:
- Силердин ишканага ишке орношмокмун. Эрте кел деп кечээ Сыртпай байке какшап калган. Келсем өзү жок.
Азиза көзүн албаган калыбында:
- Күтө туруңуз. Кечээ тойго барам дегендей кеп кылган. Балким тойдон кеч чыгып калса керек... Сөз ушул жерге келгенде көздөрү шишиген, өңүнөн эле ичимдикти көп ичкени байкалган Сыртпай кирип келип калды. Шүкүр олтурган ордунан тура калып салам берди эле, Сыртпай саламды алик алып:
- Ичкери кир! -деди.
Кабинетке киришти. Шүкүр жасалгасы абдан жакшы кабинетке киргенде, эмнегедир сүрдөп, сөзүн таппай, апкаарып кетти. Башат суудай ою тунук, элеттен келген Шүкүргө шаардын ызы-чуусу, куудум - шуудуму такыр жаккан жок. Анткени айылдан келгени сөз эмизип алдаган шаардыктардын жоругу, оюндагы таза сезимди жууп салды. Айылдан атасынын кызыр эм байланбас тайынын этин жеп олтуруп Сыртпай оозун керип, жакшы эле убадаларды берген. Эми минтип эки сааттан ашык күттүргөнү аз келгенсип, кабагына кар жаап, жактырбаган түр менен кабыл алганы болгон үмүтүн өчүрүп, ичине бурганак шамал ойноп, ээн талаада жалгыз калгандай сезилип кетти. Оюн Сыртпай бузду:
- Кел, Шүкүр. Кечээ келдиңби, айылдан? - деди. Шүкүр соодасы бүткөн сарттай кабагы салыңкы, кабагын чытып:
- Келгениме беш күн болду. Сиздин дарегиңизди таппай, убакытка уттуруп койдум. Телефон чалсам иш ордуңузда жоксуз. Кечээ араң сиз менен байланыштым. Сыртпай элеттик баланын тартынбай айткан сөзүн угуп:
- Атаңдар кандай жатышат? Айылда эмне деген жаңылыктар болуп жатат? - деди, сөз улап. Шүкүр жай сүйлөп, кыска жооп берди.
- Баары жакшы, эч деле жаңылык жок.
Сыртпай сөздү чойбой:
- Шүкүр, эми сен мындай кыл. Азыр мен сени балдарга кошуп коём, сен мени уят кылбай жакшы иште. Биринчи айда айлыгың аз болот, анан экинчи айдан баштап көтөрүп берем. Эң негизгиси балдар менен тил табышып ал, - деп, бирөөнө телефон чалды "Мында тез келип кал" деди да анан:
-Шүкүр, сен сыртта күтүп тура тур. Азыр бригадир бала келип сени иш менен тааныштырат. Ушул эле сөздү айтылышын күтүп тургансып Шүкүр сыртка чыкса, ичкери киргени дагы эки киши күтүп туруптур. Азиза олтурган ордунан тура калып, сурап жиберди. Анткени чыдамы кете күтүп олтурган болучу:
- Сизге эмне деди, иштемей болуп калдыңызбы? - деп. Бой мүчөсү келишкен, арыкчырай, бото көз, жаңырган айдын элесиндей терилген кашы серпилип, жан тарта сүйлөгөн Азиза эмнегедир Шүкүргө жакын адамдай сезилип кетти. Жана эле жактырбай, теңсинбей, кээкерсинген кыз минтип жан тартып сүйлөп, жагымдуу мамиле жасаганына Шүкүр анча деле көңүл бурган жок. Болгон дити иштеп өзүн көргөзүп, айылда калган инилерине жөлөк болгусу келет, бир үйдүн улуу баласы болгондон кийин. Анын дагы себеби бар. Шаарга кеткендер бир, эки жылдын ичинде эле машина айдап келип, сыйда кийинип, акчаны уучтап кармап, тилдери бурулуп орус тилин кошуп сүйлөп, каштарын серпип өзгөрүлүп калгандары Шүкүрдү ойго салып, жакшы үмүт менен келген шаарга. Шаарга келсе эле баары ойдогудай болот деп ойлогон. Баарынан дагы өзүнөн болгону үч жашка улуу Сатымбектин баласы Бакыбай бир ай илгери машина айдап келип, той берип кеткен. Машинасынан магнитолдун үнүн чыгарып, жаңы чыгып келе жаткан ырчылардын ырын коюп, өзүнчө эле министрдей бой көтөргөнү Шүкүрдүн намысын козгоп, атасы менен апасынын жанын койбой шаарга келген жөнү ушул. Азыр Азизанын кылгыра караган көз карашы эмес акча таап, баюу негизги кызыгуусун артырып жатканы чын эле.
***
Шүкүр песко блок чыгарган жерде иштегенине бир аптага кадам таштады. Бул ишканада курулушка керек шлако блок, песко блок, пено блок, брусчатканын түрү жана башка керектүү нерселер чыгат. Иш оор, бирок айла жок Шүкүр иш менен алек. Офис жакын болгон үчүн кээде иштер менен ал жакка барып калганы болбосо, иш орундан жылбады.
Бул күнү түшкү тамак учурунда Азиза, балдар жаңы гана тамакка олтурганда келип калды. Аны көргөндө балдар олтурган орундарынан тура калышты. Бир гана Шүкүр кебелген жок. Анткени ага кыздын келгени мааниге деле ээ эмес болучу. Азиза жасалма мүнөз күтүп, үнүн жагымдуу чыгарып учурашкан соң, эбин келтирип:
- Шүкүр, эмне кабагың бүркөө, чарчадыңбы? - деди. Ичип жаткан куксиден башын албаган калыбында жооп берди:
- Чарчаган деле жокмун. Бирок иш көп деп жооп берип, башын өйдө көтөрүп, Азизаны карады. Ушул саам анын көз карашынан бир сырды байкады. Сыйда кийинген кыздын мындай чаң жерге келгенине албетте жүрөккө тынчтык бербеген "сүйүү" дегендин тартырган азабы алып келгени чын эле. Бул ашыктык деген эң жаман илдет экенин ким тана алат. Ушул убакытка чейин ашыктык деген сары оорунун сырын, дарысын тапкан ким болуптур. Буга керек болсо айга учканга жетишкен илим өсүп турган бул заманда дагы, ашыктыктын сыйкырын тапкан жан адам болгон жок.
Азиза бир апта араң чыдады. Кээде терезени телмире тиктеп, иштеп жаткан бардардын арасынан Шүкүрдүн караанын издегени акыркы кезде адатка айланган.
Түнү уйкусу качып, кирпик ирмебестен тулку бою жалын чокко айланып, жабыгып жан айласы кетип, денеси жуурканга батпай ооналактап, Шүкүр көзүнөн учуп, акыры чыдамы кеткенде болгон күчүн жыйып, ашыгын жакын жерден бир көрүүнү эңсеп келген. Келгени курусун. Келсе Шүкүр минтип көңүл бурмак турсун, тамак көрө элек кишидей жан талашып тамакка үзүлүп түшкөнү кабагын бүркөп, көңүлүн кирдетти. Ал эми берки балдар жандарынан чыгаргысы келбей, үнүн угуп калуу үчүн суроо берип, кетирип жибербөөнүн амалын кылып жатышканы Азизага сезилип эле турду. Андан дагы шыргыйдай бою узун, Азат жан алы калбай кумарлуу көзүн кадап, ыгы келсе баса калгандан кайра тартпай, байталга көз арткан айгырдай жөн эле жутуп жиберчүдөй караганы, өзүн сүйүп, азап чегип жүргөнүнөн кабар берип турду. Бул көрүнүш жалган жашоодогу калсытыктын жоктугунан белги берип турду. Азиза жылмая карап:
- Балдар, эртең аванс берилет. Минтип кукси ичпей башка тамак жасап ичкендей болгула. Кукси ден-соолукка зыян. Иштеген ишиңер кара жумуш болсо, силердин минтип кукси ичкениңер болбойт. Баса, Шүкүр, сен анан иш убактысы бүткөн кезде мага жолугуп кетчи, убактың болсо. Шеф бир нерсе айткан. Ошону айтып койсомбу деп эле келип калгам. Шүкүр жүрөгү менен сезди жашыруун нерсени, бирок Азиза эмне сөз айтаары кызык болуп, бул жолу кабагы ачык, Азизанын көңүлүнө жаккандай мамиле жасап:
- Сиздей сулуунун сөзүн угуп коюш, биздин милдет! - деди. Бул сөз кантип оозунан чыгып кетти, аны өзү дагы билбей калды. Анткени Азиза келе жатканда эле балдар ага көз арта карап, үндөрүн акырын чыгарып " Аттиң, ушул кыздын колун кармап койгондун өзү кандай бакыт" - деп айткандарын кулагы чалган. Андан дагы тиги бою узун Азаттан "мага артмак беле" - деген дагы ойду ойлогон Шүкүрдүн кош көңүл мамиле жасаганынын жөнү ушул болучу. Шаарга жаңы келип, көнүшө албай үйүн сагынып, өз арбайы менен алек болуп жатканда кызга көз артмак турсун, чарчап, жаны жер тартып жүргөнү дагы чын.
Ал эми Азат канча жолу шылтоо таап, Азизага жакындады. Азиза өзү кудум Шүкүрдөй болуп анын аруу сезими менен ойноп, кош көңүл мамиле жасаганын артка кадам таштап бара жатып, ойлоп койду. Ал турсун ар бир баскан кадамын жаза кетирбей тиктеп турган Азаттын көз карашын, жүрөгү менен сезип турду. Ан сайын жамбашын чайкап, узун шыйрактарын акырын шилтеп, кыз кылыгы кылып кылыктана басып, ал жерден узап баратып, жүрөгү жибип "Шүкүр дагы мени карап турса керек" - деген ойго жетеленип артын карап, жүрөгүнүн түпкүрүнөн орун алган Шүкүрдү көзү чалбады. Анткени он, он беш баланын ичинен Шүкүрдү даана көрө алган жок. Иш ордуна келип, эми азап чеге баштады " Кечинде Шүкүргө эмне деп айтам, шефти сөзгө кошпой эле койсом эмне" - деп. Аңгыча эле Сыртпай чакырып калды. Ооба, Сыртпай Субановичтин жашы элүүнүн экисинде. Акча табуу жолун абдан өздөштүрүп алган жагы бар. Бир гана кемчилиги орой анан оозуна алы жетпей кеткен кер ооз адам. Азиза кирип келгенде, камдап алган сөзүн айтты:
- Азиза, кел, мындай олтурчу, - деди. Эч качан минтип жанына олтургузчу эмес. Кыздын жаш жүрөгү бир нерсени сезди. Бирок өзүн сабырлуу тутуп, көрсөтүлгөн орунга келип олтурганда Сыртпай чочутуп албас үчүн, акырын колун кыздын ийнине коюп:
- Азиза, мына минтип иштешип жатканыбызга үч айга кадам таштады. Бир жерден иштеп, бир жерден нан таап жеп жаткан соң, экөөбүз абдан жакын жана жакшы мамиледе болушубуз керек. Бири-бирибизден сыр жашырбай, сырдашкан кесиптештерден болсок, иштин илгерилешине өбөлгө болот, - деди, акылдуусунуп. Бирок оюу эмнеде экенин Азиза дароо эле түшүндү. Бул жолу Сыртпай ашыкча кеткен жок. Кыздын назик колун кармап, даярдап койгон акчаны сунуп:
- Сунган колду суутпай алып кой. Колум уялып калбасын. Бул менин алгачкы берген жардамым. Биз минтип бири-бирибизди түшүнүшпөсөк болбойт. Азыр акчасыз эч иш бүтпөйт. Керегиңе жарата тур, - деп акырын жүзүнөн өбүп койду. Бул анын алгачкы ыргыткан тузагы экенин Азиза сезип эле турду. Атасындай болгон адамдан мындайды күтпөгөн Азиза кабинеттен абдан капа болуп чыгып, иш столуна келип, алты айласы кетип, эмне кылышты билбей башы катып турду. Ушул жерден ойлоду " Эркектерде ар деле жок турбайбы. Менден башка кыз-келин көзүнө илинбей калдыбы. Акчага муктаж болгон, ажырашкан келиндер толуп жатпайбы. Сыртпай Субанович эмне акылынан ажыраганы калганбы? Мен анын кичүү кызы менен теңмин го. Эми ушул чыканактай болгон кызындай менин этегиме кызыгып жатабы. Ушул кантип болсун?" - деп ар нерсени ойлоп жатып, кечтин киргенин билбей калды. Санаасы санга бөлүнгөн Азизага жашоо кызыксыз сезилип кетти. Сыртпай берген акчаны эбак эле иш столунун тартмасына салып койгон. Ооба, бир жолу пол жууган аял айткан " Кызым, жаш экенсиң. Бул жерде жалаң эркектер иштейт. Деги сак бол. Жаман сөз, жаман илдет, жаман адат адам баласына тез жугат" - деп. Ооба, эркектер иштеген жерде сөгүнүү, чылым чегүү, ичимдик ичүү, олдоксондук өңдүү жаман нерселер көңүлгө терс таасирин тийгизген сапаттар өзгөчө кара жумуш иштелген жерде көп кездешет эмеспи. Азиза, сурмалуу кирпигине келген ачуу жашты акырын сыдырып алды. Эмнеге көзүнө жаш алды, аны өзү да билбейт. Аңгыча иш бөлмөсүнөн чыккан Сыртпай иштен кетип баратканын билгизип, Азизага чукул келип " жакшы эс ал" -деп бетинен өөп, коштошуп жатканда сырттан дал ушул учурда Шүкүр кирип келип калды да, тиги экөөнүн кылыгына күбө болуп, эсинен танып, таң калып эле калды. Анан кантет, атасындай болгон киши, кызындай болгон кызды каратып туруп жүзүнөн өөп жатса.
***
Шүкүр үчүн кечтин кириши, азаптын азабы болду. Азиза келип кеткени болгон дитин, ой санаасын Азизанын айта турган сөзү ээлеп алды. " Сыртпай байке деги эмне айтты болду экен? Ал эмне айта турган сөзүн менин өзүмө эле айта бербейби, секратаршасыз эле. Балким мени менен сүйлөшкөндөн намыстанып жатабы?" - деген ойлор биринин артынан бири келип, улам саатты карап, жолугушчу кез жакындаган сайын шаштысы кетип, чыдабай калды. Андайда убакыт дагы токтоп туруп калгандай сезилет эмеспи. Баарынан күткөндүн азабын бербесин. Күтүү бул адам баласын кандай гана ойго, кандай гана азапка салбайт.
Майдаланган шагылдын, цементке аралашып блок болуп жасалып жатканын биринчи жолу көрүп жаткансып карап, ойго алаксып кеткен Шүкүрдүн оюн Азат бузду:
- Шүкүр, шефтин секретаршасы келип кеткени, эсиңен танып калдың го? Бол тез кыймылда, шагыл жок калмай болду. "Кыз шайтан" - деген ушул. Азиза сени абдан ойго салып кетти. Мындай абалга кабылганыңды көргөн эмес элем. Анткен менен Азиза жакшы кыз. Алып алсаң жыргайсың. Атасынын жалгыз кызы деп угам.
Шүкүр колуна күрөктү алып:
- Атасынын жалгыз кызы болсо жакшы иштен иштебейт беле? Мындай жерде жалгыз көзгө базар кыз кантип иштесин-деп сөз жалгап келе жатканда эле Азат сөз жебей:
- Атасынын күчү менен ушул жерде иштеп жатат. Азыр мындай иштин табылышы дагы кыйын. Өзү чоң окуу жайды бүтпөсө, болгону компьютердик курсту гана бүтсө, ал башка иште кантип иштейт. Анткен менен Азиза абдан түшүнүктүү анан жүзүнөн күлкү кетпеген, жылдыздуу кыз. Шүкүр ишин улантып жатып:
-Тапкан экенсиң, түшүнүктүү кызды. Баягыда мен жаңы ишке келгенде, берген суроомо жооп бербей, бой көтөрөт. Тим эле министр болуп иштеп жаткансып. Ошондо аз эле жерден калгам, сөгүп жибере жаздап. Мага бой көтөргөн кыздар такыр жакпайт. Андан дагы азыр менин кызга көңүл бургандай убактым да жок. Эптеп акча таап, там сатып алыш керек.
Азат күлүп:
- Сүйүү башыңа келсе, көрөм. Жана сени Азиза тим эле көзү агып кетчүдөй болуп, ушундай бир берилүү менен карады го. Балким ал сени жактырып калган чыгар. Колуңдан келсе бир келген мүмкүнчүлүктү пайдаланып кал! Азиза жакшы аял болуп берчү жан.
Шүкүр ушул сөздү укканда ойлоп койду " Чын эле, мени жактырып калышы мүмкүн" - деп. Тарылдаган песко блокту чыгарган аппараттын үнүнөн, Азаттын акыркы айткан сөзү угулбай калды. Шүкүр маңдайынан аккан терди сүртүп алганга жарабай, иштин кызуусуна кирип кетти. Анткен менен көз алдына Азизанын бир башкача караган көз карашы тартылып, эмнегедир эркектик напсиси бузулуп кетти. Бул напсини тыя билүү жөн адамдын колунун келбегени дагы чын.
Бала болобу, чоң киши болобу жүрөктүн тартылуусундай күчкө туруштук берип, тынчып калган адам болбосо керек. Эмнегедир ушул саам Шүкүрдүн жүрөгүнө мээрим уялады. Бул мээрим жаш жигиттин өмүрүндө биринчи ирет жылуулук сезимин тартуулады. Ушул саам Шүкүр жаз кезинде гүлдөр жайнаган, суулар шылдырап аккан, куштар сайраган, жашыл түскө боёлгон тоолорго Азиза менен бирге кетүүнү кыялданганга дагы үлгүрдү. Анткен менен Азизаны сүйүп калган жок, жөн гана анын кумарлуу көз карашынан өзүнө жагымдуулукту издеп, болгону ага карата ою гана бузулду. Ооба, эркек жан көпчүлүк учурда жан кумар жөнүндө көбүрөөк ойлонуп кетээрин танып болбойт. Шүкүр дагы ушул саам Азизанын өзүнө карата дили таза экенин Азаттын айткан сөзүнөн улам билип, анын кылгыра караган көз карашын эстей берди. Ан сайын Азизаны көрүүгө куштарлыгы артып, тымызын ичинен азап чеге баштады. Андан дагы кечинде видиктен көргөн сүйүү жөнүндө кино дагы сезимин козгоп, аял эңсегени чын эле. Кыздар көбүнчө жигиттерди жакшы максат менен берилип сүйсө, ал эми эркектер Шүкүрдөй болуп тайыздыкка барып, жеңил жагын ойлонгону талашсыз маселе. Акыры сааттын жебеси күткөн санды көргөзгөндө жуунуп, тазаланып, сыйда кийимин кийип жөн эле ак жүзүнө кан толуп, министирге жолуга турган адамдай эки бети албырып, Азиза олтурган контораны көздөй бара жатты. Бирок, өзү күтпөгөн окуянын үстүнөн чыгып, дароо артын карабай, көңүлү кирдеп сыртка кадам таштады.
Анан кантет, күтүүсүз кабылган бул окуяга Шүкүр чынында эле абдан капа болду. Бир жагынан Азизаны эч ойлогон эмес, "мындай ишке барат" деп. Ал эми тиги өзүн кыйын сезген, акылдуу адамдын кейпин кийген шефичи. "Ушул жашка чыгып алып дагы кыз өбөбү"- деп, көргөн көзүнө ишене албай, кайра иштеген жерге келгенде балдар, Шүкүрдүн абалын көрүп эле, таң калып калышты да бир ооздон:
- Шүкүр сага эмне болду, деги жайчылыкпы? Эмне мынча өңүң бузулуп калган?
Берилген суроого Шүкүр эмне деп жооп беришти билбей:
- Мен жөн эле, тиги жактан бир нерсени көрүп алып, өзүмчө ойго алаксып кеттим.
Азат калп күлүп:
- Эмне, Азиза сулууга жолуга албай калдыңбы, жолуң болбой калган го ээ?
Бул сөздү укканда Шүкүр:
- Ал кыз сага эле буйрусун. Мага бир сөз айтам дегенинен барсам, колу бош эмес экен. Эми ал сөздү сен барып угуп кел. Мындан кийин мага Азиза жөнүндө эч сөз айтпагылачы, - деп, чалкасынан жата кетти да, көргөн окуяны эстеп, өзүнчө ачууланып алды. Бул элеттик баланын деле түшүнө кирбеген окуя экенин танып болбойт эле. Ооба, элет жеринде мындай одоно окуяларды көрмөк турсун, эч ким оюна дагы албайт эмеспи.
Шүкүр канчалык көзүн жумуп, уктап калууга аракет кылган менен көз алдына Азиза тартылып, аны ушундай бир жек көрүү сезими менен эстей берди. Буга чейин укканы бар эле "жаш кыздарды акчасы көп адамдар экинчи аял кылып алат" - деген сөздү. Бирок аны көзү менен көрбөгөн соң, ишенген деле эмес. Азиза менен Сыртпай аяш атасынын үйлөнүп жашап жатканын элестетип алып, дагы Азизага карата ички ою кирдеп, жан дүйнөнү ооруткан ойлор келе берди. "Ушул кантип болсун, илгерки эски заман болсо бир жөн. Азиза үчүн Сыртпай абышкадай эле жан эмеспи" деген ойду ойлоп, өзүнчө анализ жасап жатканда сырттан Азимдин үнү чыгып калды " Шүкүр, сени Азиза чакырып жатат" - деген.
*******
Азиза кеминде жарым сааттай убакыт Шүкүрдүн келишин күтүп, анын кечиккенинен чыдабай акыры өзү басып келди. Бирок, анын келип кеткенин байкаган эмес болучу. Болбосо минтип кыз башы менен алга обдулуп, намысты жыйыштырып, жолугуунун жолун ойлонуштурбайт эле. Буга дагы жүрөккө тынчтык бербеген арзуунун, жанды жай алдырбаган аруу сезимдин, болгон дитин ээлеп алган сүйүүнүн күчү дем берип, иштен чыккан соң Шүкүр менен кенен сүйлөшүнүн амалын кылган кербези эле.
Ооба, Сыртпай бетинен өөп, акча берип кеткенден соң, тынчы кетип жол карап, сөз камдап, улам-улам күзгүгө каранып, жөн эле илгерки хандын баласына жолуга турган кыздай эле азап тартты. Акыры Шүкүрдүн келбесине көзү жеткен соң "унутуп калды го" - деген ойдо басып келип, сыртта эс алып олтурган балдарды сын көз караш менен карап:
- Балдар, иштер кандай? - деген болду, сөз уланыш үчүн. Бою тартыйган Азат алгачкылардан болуп, оозунуп жооп берди:
- Сиздей сулуулар сураганда кантип "жаман" деп жооп берет элек. Азырынча баары жакшы. Бир гана сиздин карааныңыз гана жетишпей турат. Азаттын мындай тамаша иретинде айтылган сөздөргө кулагы көнүп деле калган. Азиза жагымдуу жылмайып:
- Мен силердин жаныңарда караан болуп турсам, анда менин жасай турган ишимди ким жасамак эле? - деп, сурмалуу көзүн сүзүп, кумарлуу караган Азатты карады. Кыздан көзү өтүп турган Азат жөн эле сөз таба албай, тайсалдап, сулуунун көз карашына турушутук берүүгө алы жетпей, көзүн тартып алды. Эх, билинбегени менен жүрөк жактырган кыздын турпатынан сулуу эч нерсе жок белем бул дүйнөдө. Азат жөн эле сүрдөгөнүнөн жүрөгү тез-тез согуп, кан басымы жогорулаган адамдай деми кысылып, аба жетишпегендей абалга туш болуп, тилин жутуп алгансып делдейип эле туруп калды. Анткени Азиза эч качан аны мындай жагымдуу көз караш менен караган эмес эле. Ушул саам Азиза жөн эле үрдүн кызынан артык көзүнө бир укмуш сулуу болуп көрүнүп, ичинен ойлогонго дагы үлгүрдү "мындай сулууну кандай эне төрөдү болду экен" - деп. Ойдон күлүк эмне бар. Таза сезим, аруу максат менен Азизага жагынуунун амалын жасамакка аракет кылып, айтууга жакшы сөз таппай турду. Андайда адам баласынын оозуна ылайыктуу сөз дагы келбей калат эмеспи. Азизанын боюна жарашыктуу кийген ак көйнөгү, белине чейин созулган тармал күрөң чачы, такасы анча бийик эмес бут кийими, түптүз болгон буттары, ичке бели, ал турсун тырмагынын кызыл боёгунан бери өзүнө жарашып, тим эле сүрөтчү кол менен тартып койгондой келишимдүү келбети Азаттын көзүнө бир укмуш кооз көрүнүп, айтаарга сөз таппай көзү талыганча карап турганда, ички оюна бүлүк салып Азиза шыңгыр үнү менен:
- Балдар эмне, Шүкүр бир жакка кетти беле? - деди. Ушуну менен экинчи жолу Шүкүрдү издеп келген Азизаны, Азат болуп көрбөгөндөй кызганып кетти. Дароо өңү бузулуп, сурданып, абалы өзгөрүлө түштү. Бул берилген суроого жапалдаш бойлуу, толугунан келген, бою кыска болпойгон Азим жооп берди:
- Ал ичкериде жатат. "Сага жолугам" деп кетип, абдан капа болуп келдиби, айтор эч сөзгө келбей эле жатып алды. Сен ага катуу бир сөз айттың беле? - деди. Бул сөздү укканда Азиза эч нерсеге түшүнө бербей:
- Мен ага катуу сөз айтмак турсун, жолуккан да жокмун. Балким бирөө капа кылса керек. Бул сөздү укканда Азим үнүн өктөм чыгарып, Шүкүрдү чакырган болду "Шүкүр, сени Азиза чакырып жатат" - деп. Эх, жашоо. Көрсө жашоо бир ылдыйы, бир өйдөсү менен кызык белем. Азиза аз убакыт ичинде эмнелерди гана ойлогонго жетишти. "Балким Сыртпай Субановичтин кабинетине кирип кеткенимде, келип кетип калдыбы" - деп. Анткен менен Шүкүр дароо эле ичкериден чыга койгон жок. Кыз кылыктанып, күттүрүп чыкпагандай, Шүкүр дагы бир топко жатып, анан өзүнүн артын ойлоп, калп эле катуу уктап жаткан адамдай көзүн ушалап чыга келди да, Азизаны ушундай бир жактырбаган көз караш менен карап алды. Бул көз караштын артына эмне деген сөз жатканын курган кыз биле бербеди. Шүкүрдү көргөндө кайра кабагы ачылып, жаман оюнда "уйкусун бузуп келбей эле койсом болмок экен" - деген ойду ойлоп, Азиза сыр бербегенге аракет кылып, жагымдуу көз караш менен карады. Шүкүр ичинен канчалык жек көрүп турса дагы, ашыкча сөз айткандан айбыгып, бой мүчөсү келишкен жаш кызды Сыртпай аяш атасына ыраа көрбөй, ичинен аны аяп да кетти. Канчалык аракет кылды катуу айтып кагып койгонго, бирок кандайдыр бир күч, кандайдыр бир сезим тилин байлап салгансып, сөзгө келбей, кызды сүрдөтө караганы менен санаасы санга бөлүнүп, аарынын уюгундай ичи уйгу туйгу болуп, Азиза өзүнүн ички купуя оюн таап алчудай таң берип, көзү ачыла түштү да " О, жараткан! Ичиң кең, тикенекке гүл чыгарган кудуретиң күчтүү. Мен эгер бул кыз менен тил табышып калсам, анда аяш атам Сыртпай "эмне" дейт. "Менден калган калдыкка баш баанектешүүгө кантип бардың дейт го" деген ойду ойлоп алып, башын чулгуп алды. Ал эми Азизанын эч нерсе болбогондой, эч ким эч нерсе көрбөгөндөй караган көз карашын ичинен жектегени менен сыртына эч чыгара албай кыйналып кетти. Эки жүздүү адамдардын, бир сөздү эки башка кылып айтканын уккан, бирок минтип эч нерсе болбогондой жылмая караганын биринчи жолу көрүшү. Көрсө жаман нерсе ар качан тайыз жана убактылуу болооруна ушул саам анализ жасап, тик карагандан жазбады. Ал эми Азиза кудум Азаттай болуп сөз таба албай, сүрдөгөнүнөн өңү кызарып, уялганы барган сайын күч алып баратты. Бирок, уяла турчу нерсе али алдыда экенин билген жок. Экөөнү сынай караган балдар бул жерден Шүкүрдүн бой көтөрө караган көз карашына, кызды теңине албаганына ичтеринен эзилишкени менен ылайыктуу сөз айта алышпай, тигиле карап турушту. Качан гана Азиза оозунуп:
- Шүкүр, мындай басалычы. Сага айта турган сөздү айтып коюп кетейин деп, артка бурулду да, оюнда бир жагымсыз нерсе болорун алдына ала сезип, жүрөгү болк эте түштү. " Алдуу дайыма алсызды күнөөкөр кылат" - дегендей, Шүкүр бул жерден Азизаны көз карашы менен эле алсыз кылганга жетишип, өзүн анын алдында кожоюн сезип алганын баам салып караган балдар сезип эле турушту. Азиза, эмнегедир Азатты чүнчүткөндөй, өзү Шүкүрдүн алдында чүнчүп кетти. Эмнеге бул абалга кабылганына жооп таба албай бир топко чейин үнсүз алдыга басты. Шүкүр ичинен кызды жек көргөнү менен өзүн абдан сабырлуу тутуп "эмне сөз айтат болду экен?" деп, табышмактуу айтыла турган сөздүн түйүнүн укмакка жай кадамын таштап, кыздын артынан ойго алаксып келе жатты.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#24 04 April 2014 - 21:36
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
*******
Эки гектардай аянттагы ишкананын жер бөлүгүнүн чет жагына келгенде, алгач Азиза сөз баштады:
- Сен, Шүкүр,эмине сүйлөбөй, апкаарыгандай жер карайсың? Макул көрсөң өзүңдү-өзүң токтотуп, акылыңа келип, ичиңдеги ой-пикириңди, мага болгон оюңду ачык жарып, айта турган сөзүңдү бетке айт. Адамда чиеленчү жол бар. Анын өзүнчө жарыгы, жыргалы, кууралы, келечек бактысы, шору, жарык нуру болот. Кээ бир адамдар ичиндеги терең сырды жашырам деп жашыра албай, каткан кусасын убактылуу басайын деген менен баса албай, ал жалынды кайра күчөтөт. Анан өзү күйгүзгөн шамды өчүргөн шамалга тете өкүнөт. Сен мен айткан сөзгө түшүн!- деди. Шүкүр сурдангандай түз карабай, башка жакты карап кумсарып, боюн токтото албагандай кирпигин кымыңдатып, Азизанын көңүлү өзүнө бурулуп турганын сезип, көргөн билгенин ачык айта албай бир саамга туруп:
- Азиза, сен мага эмне сөз айтайын дедиң эле? Алгач сен мени өзүң чакырасың дагы, анан кайра мага суроо менен кайрылганыңа түшүнө бербей турам.
Бул суроонун берилишин мындай чукул жерден күтпөгөн Азиза сөз таппай мукактана түштү да:
- Баса, Шүкүр сен эмнеге келген жоксуң? Мен сени күтө берип тажаганда, алты айлам кетип акыры өзүм келдим. Сени издеп келгениме эмне, алигинче түшүнгөн жоксуңбу? Жана жөн гана Сыртпай Субановичти бетке кармаган элем.
Эми гана сөздүн ачыгын уккан Шүкүр эч сөзгө келбей бир жерди телмире караган тейде дагы Азиза күтпөгөн сөздү айтты:
- Азиза, сен эмнеге үйүр басты болуп, бою катып, денесинин ысыгы тарап, карылык айылына кадам таштап калган Сыртпай аяш атам менен кыйшаңдашып жүрөсүң. Эгер башка бирөө айтса ишенбейт элем. Көз менен көргөндөн өткөн чындык бул жалганда болбосо керек, - деп, сын көз менен карады эле Азиза эсинен танган адамдай шалдырап эле туруп калды да, анан өзүн колго алып:
- Шүкүр, сен эмнени эле айтып жатасың? - деди эле Шүкүр жактыра бербеген көз караш менен карап:
- Уурусу күчтүү болсо, ээсин доого жыгат болбой эле кой. Мен жана сага жолугуу үчүн ашыгып барып, сени Сыртпай аяш атам өөп жатканын өз көзүм менен көрүп, сенден абдан көңүлүм сынды. Сага болгон таза сезимим булганды. Мен эч качан сени ал кишиге ыраа көрбөйм. Акчасы көп кишиге эле жаш денеңди арнай бересиңби? Мени дагы апам "намыска жарасын" деп төрөгөн. Эркек жан үчүн ала турган жары сүттөй ак, булактын суусундай таза болгону жакшы эмеспи. Менин керек болсо эң алгач сага гана көңүлүм жибип, таттуу кыялга жетеленген элем. Көрсө "сулуунун жүрөгү, суусардын түнөгү болбойт" - деп бекер айтылган эмес экенине эми гана ишендим. Сага деген аруу сезим, жалындуу жакшы тилегиме суу септиң! - деп, оозуна алы келбей бир топ даамдуу жана маанилүү айтылган сөздөрдү айтып, тик качыра карады. Бул айтылган сөздөр Азизанын жүрөгүн тилип кетти. Ушул саам Шүкүр дагы абдан сөзмөр болуп, илхамы келген акындай сөздү куюлуштуруп айтып, Азизаны жарга такады. Азиза эми гана Шүкүр эмнеге таарынганын, анын келип кетип калганын билбей, эч нерсе болбогон адамдай издеп барганына жана атасындай болгон кишиге өптүргөнү үчүн, ал көрүнүшкө арзыганы күбө болгонуна жети өмүрү жерге кирип, жердин катуулугунан гана турду чыдап. Мындан өткөн уят барбы? Баарынан дагы жүрөгү жибип, берилип сүйгөн адамынан ачуу сөз угуу кыз бала үчүн эмне деген кордук. Башка киши айтса дагы моюн бербейт эле. Демейде тили буудай кууруган Азизанын тили буулуп, көзү караңгылашып, жер көчүп аз жерден жыгылып кете жаздады. Эгер ушул сөздөрдү угаарын алдына ала билгенде жана Шүкүр келип кеткенин байкап калганда, анда минтип аны ээн жерге чакырып келбейт эле да. Атайын эркин жана ачык сүйлөшөйүн деген аруу тилек менен келип, акыры уккан сөзү бул. Кыз намысын аттап, кыз башы менен өзү алгач жолугушууга чакырганы бир тең, кайра минтип сын сөз укканы бир тең болуп, көзү жумулуп, жарык дүйнө көзүнө караңгы болуп көрүнүп кетти. Бул жерден Шүкүрдү күнөөлөй тургандай анда эч айып жок эле. Чындыктын даамы ачуу келет. Шүкүр чындыкты айткан үчүн өзүн эркин сезип, башын өйдө көтөрүп турду да, Азиза күнөөлүү болгон үчүн жер карап, уятынан сөз таба албай мунканып, эрине кармалаган жеңил ой аялдай жети өмүрү жерге кирип, көзүнө келген ачуу жашты сүрткөнгө алы келбей, ыйдан күчүн чыгарып:
- Шүкүр, сен мага ишенсең да ишенбесең дагы өзүң бил. Сыртпай Субанович кабинетинен чыгып келе жатып мени камынтпай бетимден өпкөнү чын. Бирок мен улуу кишиге эмне деп каршылык көргөзөт элем. Баары күтүүсүздөн болуп кетти. Эми мен эртең эле иштен бошоном. Ооба, укканым бар эле " Сыртпай Субановичти кыз жандуу" - деп. Ошол себептен катчы токтобой кете бергенин мага пол жууган эже айткан. Чынын айтсам мен эми сенин жүзүңдү карай албай калдым. Макул, жакшы кал. Мен эртең ишке чыкпайм. Чынын айтсам эми мен, сенден башка жанды дагы сүйбөйм. Сага болгон дитимди арнам, сени арзып калдым эле. Кап, кайдан дагы тиги аялсаак неме бетимден өөп калды. Андан дагы аны сенден башка жан эмес, сенин көрүп калганыңды кара. Толгондон сен келген кезде, ал дагы мени... Макул эми мен көп эле актана бербейин, - деп, сөзүн чолок бүтүрүп, тетири бурулду да, тез-тез кадамын таштап кетип калды. Анын минтип тез эле кетип калат деп ойлобогон Шүкүр, ээн талаадан жалгыз калган адамдай узата караганы менен, артынан ээрчип барганга дити чаппай турган тейде өкүнүп алды " кап, көргөнүмдү айтпай коё турганымда болмок экен" - деп ойлоп, жер караган тейде бери басып келе жатып Азизанын ар бир айткан сөзүнө анализ жүргүзүп көрүп, жүрөгү менен сезди, анын ак экенин. Андан дагы биринчи жолу кыздан "сени сүйүп калдым" - деген сөздү укканына көңүлү өсүп, азыр эле жанына узап кеткен Азизаны көргүсү келип кетти. Билинбегени менен ар бир адам үчүн "сени сүйөм" - деген сөздү угуу эмне деген бакыт. Ооба, ооз учунан "сүйүү" - деп айтканыбыз менен бирөөнүн сүйүп калганын укканда, сүйүүнүн кадыры билинерин Шүкүр ушул саам билди. Ал турсун Азизаны азыр эле жанынан узап кетсе, кайра аны көргүсү , аны менен сүйлөшкүсү келип кетти. Элестетип көрөлү, биринчи жолу кыздан "сени сүйөм" деген сөздү уккан баланын абалын. Шүкүр бир топко турду, каккан казыктай болуп бир жерден жылбай. Анын болгон дитин бир гана Азиза ээлеп алып, аны чын эле сүйөөрүн билди. Анткени эч качан минтип бирөө жөнүндө ойлонуп көргөн эмес. Көңүлү кирдеп, кабагы бүркөлүп, кыртышы эч нерсени сүйбөй, асман бетин кара булут каптаган сымал Шүкүрдүн дагы ичи уйгу-туйгу болуп, көңүлү кирдеп турду. Атаганат, адам баласы ар качандан бир качан баары болуп өткөндөн кийин өкүнүп калган адаты бар эмеспи. Шүкүр эч ойлогон эмес, мындай абалда калам деп. Бир кезде гана кадамын жай таштап, изине кайтып келе жатканда, тизилип олтурган жолдоштору бир ооздон:
- Ой, сага эмне болду, соодасы бүткөн сарттай болуп? - дешти. Шүкүр кабагы түнөргөн калыбында:
- Эч нерсе болгон жок, - шылкы бош жооп берип, ичкери кирип кетти. Анын абалын көргөндөр дароо эле билишти, Азиза экөө тил табыша албай калганын.
Шүкүр кийимин чечпестен жерге көмкөрөсүнөн жаткан тейде, уктап кеттиби же жөн эле ойго жатабы аны эч ким билген жок. Бир кезде Азат үн салды:
- Шүкүр сага эмне болду деги? Бир кыз үчүн да ушунча капа болосуңбу? -деди эле, бул сөз жөн гана абага айтылгандай болуп калды. Анткени Шүкүр жооп бермек турсун, үн да чыгарган жок. Бул жалганда адам баласынын көңүлү бир ооз сөз менен калып, кээде бир ооз сөз менен көңүл өсүп каларында эч шек жок.
Убакыт алдыга жылып, айлананы күүгүм каптан, бир күндүк күндүн сапары карып, түн жаңы гана башталган кезде Азим:
- Шүкүр, тур, бей маал убакта уктаган болбойт. Биз менен чогуу тамак ич, - деди. Шүкүр жаткан ордунан туруп бетин-колун жууп келди да, тамакка карады. Сөз дароо эле уланып кеткен жок. Бир кезде сакалдуусу аталган Шамбет:
- Шүкүр, көп эле капа боло бербе. Жаш кезде сүйүү келип-кете берет. Бир кыз үчүн эмне мынча кабагыңды түйөсүң деди эле, Шүкүр сөзгө келип:
- Мага эч нерсе болгон жок. Мен Азизаны сүйбөйм. Бирок ал эртеңден баштап ишке чыкпайт. Жөндөн жөн туруп эле: "эртең мен ишке чыкпайм, сен эми мени көрбөйсүң" деп кетип калды. Анын бул жоругуна мен таң калып эле калдым. Мени ойлонткон маселе, тиги шефке жаман болот го? - деди, тилинен жаңылып. Бул сөз ооздон чыгары менен алгач Азат:
- Шефке эмнеге жаман болмок эле. Азиза кетсе башка кыз ордунда тургандыр? - деп, суроолуу карады эле Шүкүр кабагын түйүп:
- Ошол башка кыз ишке келгенге чейин анын кагаздарын ким карамак эле деп, сөз таап кетти. Шамбет сөздү өзү алды:
- Бул жалганда билсеңер кыздын сулуусу тээ атам замандан бери эле талашка түшүп келген. Мен билгенден айтылган кеп бар "күлүк ат менен сулуу кыз колунан келгендерден артпайт"- деген. Чынында эле баам салып карасаңар Сыртпай байке дагы билинбегени менен абдан кыз жандуу. Ошол себептен катчы кыз көпкө турбайт. Тиги Азизага дагы көз кысып, тийишсе керек. Болбосо ушул иштен жөн туруп эле кантип кетип калсын. Акыркы катчы кыз Салима бир күнү кечке жуук ыйлап кетип бара жатканын көзүм чалган. Эртеси эле ал дагы ишке чыкпай калган болучу. Көрсө кыраан Сыртпай байке, кийин уксам аны кабинетине киргизип алып, этегине асылып катуу аракет кылган экен. Аны пол жууган эже көрүп калыптыр. Балким Азизага дагы ошол адатын каматса керек.
Сөздү Азат бөлүп кетти:
- Жок, мен бул сөзгө кошулбайм. Анткени ал биздин жаныбызга жаркырап-жайнап эле келип, Шүкүр менен бирге эч нерсе болбогондой эле кетпеди беле? Балким Шүкүр сен катуу сөз айтып койгонсуң го? - деп суроолуу караганда, божомол катары айтылган сөздү дагы жактырышкан жок:
- Шүкүр катуу сөз айтса эле иштен кетип калган бул шылтоо эмес, - деди Азим. Бул талаш-тартыш бир топко созулду. Акыры баары сөздүн аягына чекит коё алышпаган соң, улам бири сыртка чыгып кетип жатып, аягында сөз иш жөнүндө уланып кетти.
************
Азизага асман аңтарылгандай эле болду. Эч күткөн эмес эле алиги сөздү Шүкүрдөн. Ал турсун оюна да алган эмес болучу "Сыртбай бетинен өпкөнүн көрүп калат" - деп. Жүзүн жууган жашын арчыганга алы келбей, алдыга кадам таштаганы менен кайда баратканын билген жок. Айткандай Шүкүр чындап эле жүрөгүнөн орун алып, түн уйкусун бузуп, күндүз оюнан кетпей калган. Ушул жашка чыкканы канчалаган жигиттер сөз айтпады, бирок эч качан мындай абалда калып көргөн эмес. Жүрөгү бир гана Шүкүр деп согуп, өзү Шүкүр деп жашап калганын тана албайт болучу. Ал турсун эмне деген гана таттуу кыялдарга жетеленбеди. Атаганат, бул сүйүү башка келгенде адам баласы кандай гана татуу кыялдарга кабылбайт. Көрсө жакшы нерсе жөнүндө ойлонгонго дагы "сүйүү" - деген сезим өзүнүн чоң салымын кошот белем. Бүгүн эртең менен эле Азиза кандай жакшы тилек менен ишке келди эле. Эми минтип болгон ой-тилегине бир гана болбогон нерсе себеп болуп, минтип көзүнөн жаш агызып, болуп көрбөгөндөй капа болуп келе жаткан жаш кыздын абалын жазганга сөз жетпейт го. Көрсө жаш кезде ар бир адам баласы үчүн "сүйүү" бийик туруп каларын ким тана алат. Ооба, "сүйүүнүн баркын сүйүүгө кабылган гана киши билет"-деп айтылгандай, баам салып караган кишиге сүйүүнүн дагы өзүнө ылайык жүгү болору айтыла калып жүрөт. Азиза үйүнө жакын келгенде гана көзүнө келген жашты арчып, өзүн колго алып астананы аттады. Кудум ооруп калган кишидей ичкери кирди да, үй кийимин кийгенден кийин апасына кайрылды, өңүн бузуп:
- Апа, мен ооруп калдым окшойт, жата турайынчы. Эмнегедир эле жаным жер тартып, жаткым келип жатат, - деди, кара күчкө жөтөлгөн болуп. Эне байкуш бул сөздү укканда жан алы калбай, балапанын калкалаган канаттуудай үйрүлүп түшүп, үстүн кымтылап жаап койду. Курган эне билбейт да, кызы кандай сөз угуп, капа болуп келгенин.
Азиза, жаздыкка башын коюп жатып алып, Шүкүрдүн айткан сөзүн эстеди "сени Сыртпай аяш атам өөп жатканын өз көзүм менен көрдүм" - деп айтканы кадимкидей кулагына жаңырып, көзү туманданып кетти. Эгер ошол окуяны апасы же атасы көрүп калса эмне болот эле? Муну ойлогондо, Азиза үчүн Сыртпай Субановичтей жаман киши бул жалганда жоктой сезилип кетти. Түн ортосуна чейин уйку бетин көрбөй бир гана санаа чегип жаткан Азиза, өзүнө-өзү убада берди "Мен бир гана Шүкүргө турмушка чыгам" - деп. Анткени анын алдында өзү ак экенин баары бир далилдеш үчүн.
Ушул эле учурда Шүкүр дагы уйкусу качып, Азизаны ойлоп жаткан.
Күндүн теңи болгон түндү адам баласы эле эмес, болгон жан-жаныбарларды эс алып уктасын үчүн жаратканы жалпыга маалым эмеспи. Бирок кээ бир санаа менен алп урушкандар Шүкүр менен Азизадай болуп уктай албай жаткандары албетте болот.
Эртең менен Азиза катуу уктап жатканда апасы бөлмөсүнө баш багып:
- Кызым, ишиңе барасыңбы? - деди эле, таттуу уйкунун азыгырына жетеленген Азиза:
- Апа, ооруп жатып кантип бармак элем. Анан өзүм телефон чалып айтып коём деди да, кайра уктап кетти. Эх, бул жалганда чын эле өзгөчө таңкы уйкудан өткөн таттуу эмне бар? Ушул себептен "баарынан таттуу - уйку" - деп бекер айтылбаса керек. Азиза ысык төшөктөн турбай, уктап жатканда, Сыртпай Субанович ишке күндөгүдөн эрте кандай гана таттуу кыялга жетеленип келди. Ай, ай, көрсө баары эле ойдогудай боло бербейт тура. Анткени Сыртпай, Азизага күтүүсүз белек кылып алтын сөйкө алып келген болучу. Анткени Азиза ишке келгени ага карата болгон оюу бузулган. Аркар шыйрак, ичке бел, созолонгон сулуу кызга кимдин гана көзү түшпөйт. Азизанын көзгө илинген чырайы болгон үчүн Сыртпай өзүнүн улуулугун эске албай, улуу башын кичүү кылып, сулуунун алдында кызматы туруп өзүн пас сезип, жаш баладай бала кыялга жетеленип, олтурду. Ооба, буга чейин эсепчиси, эки бригадири келип кирип кагаздарына кол койдуруп кетти. Бирок али Азизадан дайын жок. Кечинде бетинен өпкөндө эч каршылык көргөзбөгөнү, илгери үмүттү пайда кылып, таң аппак атканга чейин бир гана Азиза жөнүндө ойлоп, аны көрүү үчүн ашыгып келгени чын эле. Аттиң, бул жалганда сулуу кызга арбалбаган ким болгон.
Тээ илгери, хандар, бектер, бийлер дагы жаш кыздын азгыруусуна арбалышып, эмне деген гана нерселерди жасашпады. Ал эми адамдык сапаттан акча бийик туруп калган бул заманда колунда барлар коштоп аял алып жатканы жалганбы? Сыртпай дагы Азизаны экинчи аял кылып алууну акырын ишке ашыруу үчүн тымызын аракетке өттү. Бирок сааттын жебеси онду көргөзгөнү дагы Сыртпайдын санаасына санаа кошту. Бул жашоодо бирөөнү күткөндөн жаман азап барбы. Сыртпай убакыт алга жылган сайын чыдамы кетип, бир орунга олтура албай калды. Ушул жашка чыкканы азыркыдай бирөөнү күтүп, күтүү жүгүн көтөрбөсө керек. Андайда күткөн киши дагы кечигип калат эмеспи. Сыртпай түш жарым убакыт эптеп чыдады да, Азиза ишке келбеген соң, ичинен ойлоп "ооруп калган го" - деп, өзүн-өзү алаксытты.
Эртеси эртең менен дагы Азиза ишке келген жок. Бул жолу катуу санаага кабылган Сыртпай пол жууган аялга, Азизанын дарегин берип жөнөттү.
- Билип келчи, эгер ишке чыкпаса башка катчы кыз алайын деп. Пол жууган аял келгенге чейин тынчы кетип бир орунга олтура албай калды. Качан гана анын карааны көрүнгөндө, олтурган ордунан тура калды.
Жамал эл ортону элүүнүн экисине чыккан, орто бойлуу жоош аял. Бул мекемеде пол жууп иштегенине үч жылга кадам таштады. Анткен менен абдан баамчыл жана ишин так аткарган иштемчил аял. Сыртпай даректи берип жиберген соң дароо эле билди, Азизага дагы терс сапатын көргөзгөнүн.
Жолдо келе жатып көп нерсени ойлоду. Анткен менен Азизанын үйүн тез эле таап келди да, эшикти какты.
Ичтен өзүнөн улуураак аял чыгып, коомай карады "сага ким керек"- деген таризде. Жамал учурашкан соң, үнүн жай чыгарып:
- Мага Азиза керек эле. Ишке чыкпаганынан "билип кел" деп жиберген болучу. Шааркан эми гана жылуу жүз менен карап:
- Азиза ооруп калдым деп төшөктө жатат. Балким өзү менен жолугуп кетээрсиң, айта турган сөзү бардыр деп, ичкери колун жаңсады. Бул кезде Азиза оорубаса дагы ооруну бетке кармап, жатып жамбашы талыса дагы өжөрлүккө салып төшөктөн турбай жаткан болучу. Жамалды көргөндө кабагы ачыла түштү. Анткени Сыртпай баары бир бирөөнү жиберет деп күтүп жаткан. Жамалдын келгени бир четинен абдан жакшы болду. Болгон ичтеги арманын айтып албаса болчудан эмес эле. Жакшы маанай менен учурашкан соң, апасына кайрылды:
- Апа, чай коюп коюңузчу, биз бир аз сүйлөшүп алалы деди да, апасына карады "бизге тоскоол болбоңуз" - деген таризде. Андайды Шааркан туура түшүнөт. Эшикти сыртынан жаап коюп өзү сыртка чыкты.
Жамал ушуну эле күтүп тургансып, кабагын түйүп:
- Сага эмне болду деги? - деп, көзүн бакырайтып, шектүү карап суроо берди. Бул көз караштын артында "сага дагы тиги бир нерсе дедиби" - деген сөз жатканын Азиза дароо түшүнүп:
- Эже, сиз абдан туура учурунда келдиңиз. Мен сизге айтайын, сиз эч сөз кошпой, албай Сыртпай Субановичке айтып барыңыз, - деди эле, Жамал башын ийкеп:
- Азиза, менин сага болгон оюм таза, эч камсанаба, - деди. Азиза бир саамга ойлуу олтуруп, анан ичине батпай кеткен нерселерди сыртка чыгаргысы келбей калдыбы, айтор баштагы оюнан кайтып жер карап:
- Эже, эми мен ал жакта иштебейм. Мага шефтин кээ бир кылыктары жакпай калды. Калганын өзү түшүнөт. Мен ал киши ойлогондой кыз эмесмин, болгону ошол. Менин ордума башка катчы кызды ала берсин. Мени ага ооруп калыптыр деп эле айтып койсоңуз. Башка сөздүн деле кереги жок. Жамал айтырбай билди, Азизанын абалын. Экөө бир саамга олтурушкан соң башка темада сөз улап кетишти. Бир кезде Шааркан сырттан баш багып:
- Кызым, чай ичкиле деген болду. Экөөнө ушул эле сөз керек белем, сыртка чыгышты. Чай ичилип жатканда ортодо анча деле сөз козголгон жок. Жамал аялдык көз караш менен үйдүн ички жасалгасына ичинен ыраазы болуп, сын көз караш менен караганга үлгүрдү. Азиза сыртка узатып чыкканда, дагы эскертти:
- Эже, башка катчы кыз алсын. Мени ооруп калыптыр деп эле айтып коюңуз - деди да, Сыртпай берген акчаны колуна карматып.
- Сыртпай Субановичке берип коюңуз, карыз элем деди. Жамал башын ийкеп:
- Ал жагынан кам санаба. Азыр тилди тишке катыш гана керек. Бир ооз сөз ооздон чыкса башка миң сөз кошулуп айтылып барат, бул аманатыңды берип коём деп, изине кайтты.
Жамал сырттан кирип келгенде, Сыртпай олтурган ордунан тура калып, шек алдырып койду. Ооба, адам баласы эч качан жипке тизилгендей түз жүрө албайт эмеспи. Эгер Сыртпай шек ардырбаган болсо, Жамалдын ички оюу бузулбайт эле. Берилген суроого Жамал:
- Азиза ооруп калыптыр. Мени күтпөй башка катчы кыз ала берсин деди. Көпкө жатып калат го, айткан сөзүнө караганда. Болбосо "башка катчы кыз ала берсин" деп айтпайт эле. Сыртпай бул сөздү укканда катуу үшкүрүнүп алып, бул кылыганан шек бербес үчүн:
- Башка катчы кыз келип, ишке көнгөнчө качан? - деди эле Жамал колундагы акчаны сунуп:
- Муну сизге Азиза берип жиберди "карыз элем" деп. Сыртпай эми гана баарына түшүнүп, акчаны алды да, сыр бербегенге аракет кылып "кете бериңиз" деген таризде карады, Жамал чыгып кеткенде Сыртпай баалуу буюмун жоготуп жиберген адамдай, бир жерди теше тиктеп жалдырап эле олтуруп калды. Бул да болсо жүрөккө тынчтык бербеген жакшы көрүп калуу сезиминин бир кичине үзүмү болучу. Анткен менен Сыртпай ушул бойдон Азизаны көрбөй кала тургансып, ичи ачышып, абдан катуу ойго алаксып кетти. Азизанын ботонукундай болгон карагаттай көздөрү, жагымдуу жылмая караган көз карашы, кырдач келген мурду, тырмактын агындай кара оюу жок таза ой жүгүртүүсү Сыртпайдын болгон дитин ээлеп алган болучу. Ушул жашка чыгып канча кызды сүйдү, канча аял затына арбалды, канчалаган кыз-келиндин колун кармады күркүрөтө тапкан акчанын күчү менен, бирок, Азизаны арзыгандай, аны эңсегендей, аны самагандай абалда калып көргөн эмес. Көңүлү эч нерсеге чаппай, жаман түш көрүп ойгонгон адамдай далдырап олтурганда, оңдой берди болуп телефону шыңгырап калды. Эгер телефону чырылдабаса дагы канча убакыт олтурат эле, делбеси кармаган адамдай болуп. Көңүлү суз телефонду кулагына такап, илдетке кабылган адамдай үнүн алсыз чыгарды:
- Бул ким? - деп. Телефон чалган өзүнүн ким экенин айтканда, катуу кыйкырып жиберди:
- Солто, чын эле сенсиңби? - деп. Солтонун өз ысмы Сактан. "Уурум Солто" деп кайра-кайра айта бергенден улам ага Солто деген атты ыйгарып алышкан, чогуу кызмат өтөгөн балдар.
Сыртпай Белорусиянын Витебск шаарында Кыргызстандан беш бала менен бирге аткычтар (артиллерия) бөлүгүндө кызмат өтөшкөн. Аскерден келгенден бери төрт бала менен кээде жолугушуп турат. Сактанды али көрө элек болучу. Анткени Сактан Чаткалдык болгон үчүнбү же тоодо кой баккангабы айтор шаарга келбегенине канча болду. Бул жолу малынан сатып, машина алганы келген эле. Анан айтылуу "Орто-Сай" базарынан Шабданга жолугуп калып, андан Сыртпайдын телефонун алып чалып жаткан, экөө пивоканага кирип, бирден кружка пиво алдыга келгенде. Сыртпай болгон ишин токтотуп коюп эле, Сактан айткан жерге келди.
Үчөө жолугушуп, ал жайды сурашкан соң, берки экөөнө телефон чалышты. Мадыл келип калам деди, ал эми Султан Москвага кеткенин телефон аркылуу аялынан угушту.
Сыртпай чынында эле Сактанды катуу тамашага салчу ошол кезде эле "урууң Солто болсо, Чаткалда эмне тентип жүрөсүң"- деп. Теңтуштуктун бир жакшы жери бирин-бири тамашага салганында эмеспи. Төртөө эки сааттай убакыт олтурушкан соң ичтери ысып, ичкилик өз вазыйпасын аткарып, катылып жаткан акчаларды чөнтөктөн сууруп чыгып, эми төртөө саунага барып эс алууну эп көрүштү да, олтурган орундарынан турушту.
Бул кезде Сыртпай, Азизаны унутуп, кудум телегейи тегиз адамдай барбалактап чечилип алган. Аттиң, ичкиликтин кылганы ушул да. Болбосо, канча иши калды, төртөөнүн тең. Анткен менен баягы аскерде жүргөн кездерин эстеп, бир черлери жазылды белем.
Ооба, бир жагынан Сыртпайдын, Сактандын алдында чоң милдети бар. Анткени Сактан көз көрүнө чоң кырсыктан сактап калган болучу. Аны кантип унутат. Эгер Сактан болбосо азыр бир ишкананын жетекчиси, беш баланын атасы болуп, минтип жаш кызга кылгыра көз артып олтурбайт болучу. Ал окуяны да бир сыйра эскерип алышты, саунада ак шейшепти жамынып олтурушуп.
Ооба, ал кез 1974-жылдын кыш мезгили болучу. Белорусиянын аяк башы билинбеген токою. Кышкы учения жүрүп жаткан. Аскерге жаңы барган кездери эле. Күн суук, кар калың. Сыртпайды взводдун командири ашканага нарядга жиберген. Картошка аарчып, таң атканга чейин уктабаганга түшкө чейин уктап алуу үчүн палаткага келген, эки саат эс алып алуу үчүн. Ошол кезде Сактан дневальный болуп, күзөттө турган. Бир кезде Сыртпай уктап жаткан палатка өртөнүп жатканын көргөн Сактан, түтүн каптап из уруп, уйкудан ойгоно албай жаткан Сыртпайды палаткадан алып чыккан, өзүнүн денеси күйгөнгө карабай. Жарат алган экөө бирдей аскердик госпиталга жатып чыгышкан. Ал эрдиги үчүн Сактан мактоо баракчасы менен сыйланган. Бирок, жердешинин жанын алып калган үчүн, арадан канча убакыт өтсө дагы ал жакшылыгы унутта калбай минтип сыйын көрүп жаткан кези.
*******
Шүкүр эки күн ишене бербей Азизаны күттү. Ал турсун конторага чейин барып, Азиза олтурган жерди карап келди. Бирок анын чын эле ишке келбегенине өзүн күнөөлөп, ички туйу сезими менен сезди, аны чындап эле сүйүп калганын. Болбосо мынчалык азап чекпейт эле го. Убакыт алга жылып, Азизанын ордуна башка кыз келип иштеп калды. Бул кыздын мүнөзү абдан түнт болучу. Маңдайы жарык жүргөн адам кандай элге тез алынат. Мирана ишке жаңы келгени эч кимге жаккан жок. Анын себеби, ириде айтылгандай ачылып сүйлөбөгөнү, ишине көңүлсүз мамиле жасаганы, ал турсун бул жашоого жаралып калганына өкүнгөндөй түр менен дайыма кабагы суз жүргөнү бир эле Сыртпай эмес, балдарга дагы жакпай калды. Ал эми Азиза жок дегенде эле кылыктана басып, көз кыскан балдарды жылмая карап, көңүлүн алып койчу.
Шүкүр улам барган сайын ишке дагы көңүлү чаппай, айылын сагынып, кусалыгы күч алды. Бул жерде кармап жүргөн, бир гана Азиза экенин кеч сезди. Адам баласы баарына кеч көзү жетип, кеч түшүнүп калат тура, көрсө. Ал эми Сыртпайды көргөндө, Шүкүр абдан жийиркене карап, аны көргүсү келбей кетет. Такыр эле эки жүздүү адам экенин билди.
Бир караган кишиге тим эле айкөл, боорукер, адамкерчиликтүү болуп көрүнгөн Сыртпайдын жүзү Шүкүргө ачык эле көрүнүп, даана байкалды. Экинчи айлык алгандан соң, эч кимге эч сөз айтпай эле, иштен кетип калды. Мындай алдамчылыкка жана эки сүйлөгөнгө көнбөгөн жаны бул жерге батпай калды белем, кечинде эле такси кармап келди да, өзүнө тийешелүү жүктү алып, классташ баласынын батирине жөнөдү.
Шүкүрдүн дагы кетип калганы Сыртпайга абдан катуу тийди. Анткени анын атасы менен бир күн илгери эле телефондон сүйлөшүп, мактанып койгон эле да "балаңды ишке үйрөтүп жатам, көнүп калды" - деп. Досу бир коюн союп келгени жаткан. Эми минтип калпы чыга турган болгон соң, аны алдына алып Шүкүр менен чогуу иштеген балдарын жумшады "эмне болсо дагы Шүкүрдү таап келгиле" - деп. Алар кайдан табышмак эле. Кечке Ош базары менен Аламүдүн базарын акмалап караган болушту да, анан кайра келишти. Сыртпай, Шүкүрдүн табылбасына көзү жеткенде досуна кайра телефон чалды:
- Досум, мен иштер менен алыска кеткени калдым. Убара болуп шаарга келбей эле кой. Кийин өзүм телефон чалып чакырып алам деди. Бул анын кезектеги калпынын бири болучу.
- Убакыт күзгө таяп, жалбырактар саргая баштаганда. Шүкүр шаардан айылын көздөй сапар алды. Анткени иштеген иши такыр эле ичкен жегенинен ашпай, батирде корунуп жашагандан тажап айылы, үйү көзүнөн учуп, кеткенче шашты. Аттиң, көрсө баары бир туулган жер, киндик кан тамган айыл адам баласын бир өзүнө тартып турары анык белем. Машинада айылын көздөй бара жатып, Шүкүр болуп көрбөгөндөй сүйүндү. Бирок, жүрөгүнүн түпкүрүнөн терең орун алган Азизанын элеси кетпей, өтүктүн ичине түшүп калган таш бутту өйкөгөндөй, жүрөгүн өйүгөн нерсе Азиза болорун алдына ала сезди. Аны шаардан канча издеди, жолугуп каламбы деп. Бирок ал үмүтү аткарылган жок. Бир жолу автобустан Азизаны көрүп каламбы деп элдердин арасынан көзү менен издеп жатканда Рыспайдын "издейм сени арасынан элдердин" - деген ырын автомагнитолдон угулуп калып, оюна алып койгон эле "Рыспай дагы мага окшоп арызганын издеп ушул ырды чыгарган турбайбы" - деп. Жеңил машина асфальт жолдо зымырап бара жатты. Машина алдыга жылган сайын тоолордун арасына сүңгүп кирип абасы таза, суусу тунук жакты көздөй жакындап бара жатты. Алыска чыгып көрбөгөн Шүкүр чын эле айылын абдан сагынганы чын эле. Тим эле илгери эки жыл бөтөн элде кызмат өтөп келген солдаттай, көзүнө тоолор жылуу учурап, айылына жакындаган сайын толкундана баштады.
Убакыт алга жылып, жашоо сапары уланып жаш карып, кыз келин, жигит күйөө болуп, жаз артынан жай келип, өз мыйзамынан жазбаган жашоонун шаңы өтүп жатты. Шүкүр айылына келгенде эле атасы Мамыт, Сыртпай жөнүндө сурганда, андан катуу көңүлү калганын билгизип:
- Ата, сизден сураныч, мени балам десеңиз андай адам менен байланышпай эле коюңузчу. Ал досуңуз мага такыр эле жакпай калды. Эки айга чукул убакыт иштеген соң эле андан кетип калгам. Азыр эмне кылып жатат, биле албадым деди. Уулунун бул айткан сөзүнөн эле Мамыт бир нерсени билип, кабагы чыртыйып, көңүлү чөгө түштү. Ата балага сынчы болот эмеспи. Уулунун эч качан бирөөнөн көңүлү калган эмес, мынчалык. Сыртпай досу катуу көңүлүн калтырганын уулунун сөзүнөн улам билип, башка жолу ал жөнүндө сураган жок. Бир гана ал келгенде берээрге ашын таппай катуу сыйлап, андан чоңду үмүт кылчу. Ал турсун уулуна жардам берет деп дагы ойлогон. Бирок оюндагы аткарылбай, такыр башка нукка кеткенин кеч билди. Ооба, аялы Бермет канча жолу айтты "ушул досуң мага такыр жакпайт, андан алыс эле болчу" - деп. Мамыт баарына кеч түшүндү.
Бир күнү Шүкүр түнү уктап жатып түш көрдү. Түшүнө Азиза кирип, катуу таарынгандай түр менен карап " мен эми сени өмүрүм өткөнчө күтөм, мага сенден башка эч кимдин кереги жок" - деп айтып жатыптыр. Ойгонуп кетсе түшү экен. Убакыт түн ортосунан жаңы гана ооптур. Уйкусу умачтай ачылып, таң атканга чейин бир гана Азиза жөнүндө ойлонуп жатып башы чыңалып, ооруп чыкты. Шаарда жүргөндө аны берилип издебегенине өкүндү.
Аттиң, сүйүүнүн азабы. Айылдан сагынычы тарап, көңүлү өсүп, өзүнө келе баштаганда, минтип эски жараны козгоп Азиза түшүнө кирип, оюн алагды кылды. Ушундай болоорун алдына ала билген, бирок убакыт өтсө унутуп калам го деп ойлободу беле. Эми ал ойлогон оюу орундалбасына көзү жетип, өзүн алаксытыш үчүн кер кашка атты токуп минип, тоону көздөй бастырып жөнөдү. Тоо чөбү кургап, быйылкы жашоо сапарлары карыганын билгизип, сары түскө айланып, баягы жазындагы жашыл тулаңга айланган көрктүн бири билинбей, кунары качкан суу жетпеген чөлдөй тоо бети Шүкүрдүн көзүнө абдан комсоо көрүндү. Таң атканча талаа чөбүнө курсагы тойгон кер кашка ат, тим эле алып учат. Шүкүр тоонун эң бийик жерине келип, аттан түштү да, айылына көз жүгүрттү. Эмнегедир айылында көпчүлүк элге кошулуп Азиза дагы жүргөндөй сезилип кетти. Ооба, тоо башына чыгып алып кыялданган кандай жакшы. Шүкүр ушул ээндикти жана тынчтыкты каалап келген. Аттын эки алдыңкы бутунан ноктонун чылбыры менен тушап, ооздугун чыгарып, белин бошотуп коюп, өзү айылын карап олтуруп ойго алаксып кетти. Көз алдына Азиза тартылып, анын акыркы айткан сөзүн эстеди. Ушул саам жүрөгү бир башка туйлап, кысылгансып көзү караңгылашып кеткендей болду. Көңүл чабыты башканы ойлоюн деген менен барып эле бир гана Азизага такала берди. Кеминде эки сааттан ашык тоо башынан түшпөй, бир орундан жылбай олтуруп кантип Азизага жолугууну ойлоп, ылайыктуу амал таба албай койду.
Эч ойлогон эмес, мынчалык сүйүүгө берилем деп. Анткени атасы дайыма айтып калат, кечки тамакка олтурганда "балдарым, ичимдикке, кумар ойногонго, анан аял затына көп эле берилип, артынан түшүп кетпегиле. Баары бул жалгандын азгырыгы" - деп. Атанын айткан кеби бала үчүн чоң сабак эмеспи. Бир чети атасы абдан туура сөз айтканын Шүкүр ушул саам билди. Албетте ичимдикке анча кызыкпайт. Аял затына деле кызыгам деп ойлогон эмес, бир гана Азизадан биринчи жолу "сени сүйөм"- деген сөздү уккангабы айтор, жүрөгү "сүйүү" - деген нерсеге арбалып калганын моюнга алып турду. Ооба, чынында эле атасынан катуу жазганат. Ал турсун атасынан ашыкча сөз сүйлөгөнүн, башка аялдарга тийишкенин, ичимдикти ашыкча ичип чыр салганын көргөн эмес. Атанын орду бала үчүн өзүнүн жаман сапатын көргөзбөгөндө болот белем, атасы Мамыттын көз карашынан эле сүрдөп, коркуп турат. Анткен менен аталык мээримин төккөндө атасына кээде ыраазы болуп кетет. Ал эми апасы Бермет менен чечилип сүйлөшөт. Шаардан келгенде апасы кеп учугун чыгарган "шаардан кыздар менен тааныштыңбы? " - деп. Башын чайкап жооп берип койгон. Эми бул ичинен эзген сырды, кусаны бирөөнө айтпаса ичи бышып бара жатты.
Бир кезде олтурган ордунан көңүлү суз турду да, анча алыс эмес жерде оттоп турган атына жакын келип, анын оттогонун карап туруп, таң калып турду аттын оттогонунун биринчи жолу көрүп жаткансып.
Убакыт чоң шашкеден оогондо тоодон келип, короого атты байлап жатканда, классташы Урмат келип калды. Экөө учурашып ал жайды сурашкан соң ал:
- Шүкүр, мен кечээ эле шаардан келдим. Баса сага шаардан бир кыз салам айтты. Тим эле аның чүрөк экен го. Аны кайдан таап ала койдуң эле, мага билгизбей. Шүкүр дароо эле Азизаны ойлоду. Андан башка кыз салам айттырмак эмес. Ал турсун башка кыздар менен таанышканга деле дити чаппай, иши менен алек болгон. Кызыгуусу арта, көзүн тез-тез ирмеп:
- Кайсы кызды айтып жатасың, мага салам айтчу деле кыз жок эле. Бул эми элеттик баланын тартынчаак анан уяң мүнөз күткөндүн бир белгиси эле. Эгер Шүкүр шаарда туулуп, өсүп калган болсо анда минтип тартынбай кайра мактаныч менен карап, башкача жооп бермек. Урмат сын көз караш менен карап, өзүң аны билесиң дегенсип, жооп бербей туруп калды да анан:
- Тигүүчү цехте иштеген кызың бар беле? - деди сөзүн табышмактантып. Шүкүр кабагын түйүп, бүшүркөй карап:
- Эч кандай тигүүчү кыз менен таанышкан эмес болчумун. Балким ал мени сыртымдан тааныйт чыгар, чынын айтсам тааныш деле эч кимим жок - деди бул абалдан чыгыш үчүн. Урмат дале сөздүн ачыгын айтпай, колунан келишинче табышмактантып:
- Ал кыз сени абдан жакшы көрөт окшойт, сүйлөгөн сөзүнө караганда. Анткени сөздөн сөз чыгып мен "Шүкүрдү тааныйм, ал менин классташым" - десем, абдан сүйүнүп кетти. Сенин айылда экениңди билбейт экен. Баса ал сени дарегиңди алып "издеп келем" дегендей да сөз айтты окшойт. Бул сөздү укканда Шүкүрдүн чындап шаштысы кетти да:
- Урмат, мени шакаба чекпей, кыздын ысмын айтчы. Ал мени издеп келгендей, эмне мен анын боюна бүтүрүп коюп качып кетиптирминби? Урмат дагы сөздү чоюп:
- Жок, ал сени абдан берилип арзып калган үчүн, сенин карааныңды бир көрүп кетүү үчүн келет го менин баамымда. Айткан сөзүнө караганда ал сени ойлой берип уйкусу качып, оюу бир жерге турбай калган өңдүү. Тим эле сен жөнүндө айтып жатканда оозунан көк үшүкүрүк чыгып, абдан берилип айтып жатты. Балким ошондо ичиндеги бугун чыгарып алганга жеңилденип дагы алды окшойт. Бул ашыктыктын азабы укмуш кыйын болорун мен ал кыздын абалынан улам билдим. Эгер сен ал кызга үйлөнсөң, сенин көзүңдү гана карап өтчүдөй бул жалгандан, баарына кайыл болуп. Билбейм мага анын келбетинен ошондой белги берилгендей туюлду. Шүкүр шаштысы кетип:
- Байболгур Урмат?! Мага ал кыз ким экенин ысмын айтчы! Анын ким экенин билүү мага кызык болуп жатат, түшүнчү деги! Сөз ушул жерге келгенде Бермет айтылган сөздөрдү угуп калганы белгисиз, короого баш багып:
- Балам, чай ичкиле, даяр болуп калды, - деп чакырып калды. Урмат озунуп:
- Аяш апа кандай турасыздар? - деп учурашып калды эле, Бермет:
- Сен Урматсыңбы, качан келип калдың? Окууларың жакшыбы? - деп эки суроону катары менен берип калды. Урмат башын ийкеп:
- Баары жакшы. Шаардан кечинде келгем. Шүкүрдө азыраак иштерим бар эле, жолуга кетейин деп эле келип калгам. Бермет мээримин төгө карап:
- Жүрүгүлө, чогуу үйгө кирип чай ичкиле деп, алдыга басты. Анткен менен тиги экөөнүн сөзүнүн чет чеберин угуп калганы чын эле. Бирок аягына чейин укпай калганына өкүнүп калды. Шашма жаны шашып кетпедиби.
Айыл жериндеги тамак аштын тазалыгы. Колго жасалган нанды эле алалы, тегирмендин унунан. Бир бөлкөгө киши тойбой калат. Ал эми айылдан бир кесим нанды жеген киши кандай ток жүрөт. Бермет келиштире картошка куурулган экен, тим эле даамдулугу бир укмуш. Кашка уйдун кам-каймак кошулган сүт чайы эле табитти кандай ачат. Урматтын сөзүн уккан Шүкүрдүн тамакка деле көңүлү чаппай, тигүүчү кыздын ким экенин билбесе жаны жай алчудан болбой калды. Ан сайын Урматтын кечке чай ичип олтуруп алганы, Шүкүрдүн абдан шаштысын кетирди. Мамыт дагы кычап узун сөзгө кирип кетти:
- Урмат, сен шаарда жүрбөйсүңбү, азыркы эл башкаргандарга сенин көңүлүң тоюбу деги? - деди, чоң кишиге суроо бергенсип. Урмат берилген суроого көңүлдөнүп жооп берди:
- Аяш ата, чынын айтсам азыр чоңдор элди баккан жок, чоңдорду эл багып жатат. Мени түйшөлткөн маселе окуу жайдын көптүгү, анан иштин жоктугу. Чоң окуу жайды бүтүрүп диплом алгандар баары эле жапырт базарга чыгып, соода менен алп урушуп калды. Ал эми кыздар тигүүчү цехтерде бир эмес экиден дипломдорун кучактаган бойдон иштеп жатышат. Анан кантип чоңдорго ич толуп, ишенүүгө болот? Азыр менин чоң окуу жайда окуп жатат деген гана атым бар, акча төлөп. Окууну бүткөндө Дордойду көздөй же Ош базарын көздөй жөнөмөй, соода кылганы. Канчалаган жаштар алыс жерге, башка элге сиңип кетип жатканы узун сабак сөздү козгойт. Сөз саясат тармагына ооп, кенен чай кайнам убакыт текке кетти. Шаштысы кеткен Шүкүр ушул жерден билди көп сүйлөгөн адам баласы үчүн өтө одоно иш экенин. Урматтын жаш болуп туруп, ушунча көп сүйлөөк экенин билбептир. Кенен эки саатка чукул убакыт өткөндө гана экөө үйдөн чыгышты. Буга чейин Шүкүрдүн такыр эле чыдамы кетип, көзү алайып калган. Негизи эле бул жалганда өзгөчө болуп-толуп турган жаш кезде сүйүү тууралу кимдин гана сөз уккусу келбейт. Билинбейт, бирок сүйүүнүн түйшүгү башка келгенде гана анын баркын билүүгө туура келет. "Сыйдын чеги болот, ал эми сүйүүнүн чеги болбойт"- деп М. Лермантов айткандай, Шүкүр ушул кезде досунан бир гана сөз күтүп, ичинен эзилгенин сыртка чыгара албай үмүт менен Урматты карады. Бирок ал өзү күткөн сөздү эмес, такыр башка сөз айтты:
- Шүкүр, макул көрсөң жүрү экөөбүз Айжанга барып жолугуп келели. Мен ага сөз берип койдум эле, "бүгүн келип жолугуп кетем"- деп.
Айжан айткандай Урматтын сүйлөшкөн кызы. Быйыл мектептин акыркы классында окуйт. Алгач аны менен таанышканда дагы Урмат жанына Шүкүрдү ээрчитип барган. Шүкүр мектепте окуп жүргөндө кызга жакын эмес эле, кыздарга көңүл дагы бурчу эмес. Шүкүр акыры чыдабай кетип:
- Урмат, эгер сен алиги кыздын ысмын айтпасаң, мен эч жакка барбайм! Мени түйшөлтүп ойго салып коюп, сөздү чоюп башка сөзгө өтүп кеткениң кантип болсун. Сен өзүңдү менин ордума коюп көрчү?- деди эле, Урмат эми гана баятан берки табышмактуу кыздын ысмын айтты:
- Шүкүр, сен абдан бактылуу жансың. Билесиңби, ар бир эркек баланы эле кыз бала эзилип сүйүп, акылынан адашпайт. Тиги кыздын абалын сөз менен айтып жеткизе албайм деди эле, Шүкүр сөздү бөлүп:
- Ой, деги сен айтчы, ал кыз ким экенин?! - деп, үнүн өктөм чыгарды. Урмат эми гана:
- Азиза деген кыз. Ал кыз азыр тигүүчү кыздардын катарын толуктап, акчаны жакшы таап жаткан окшойт баамымда. Кээ бир балдарга караганда абдан чечкиндүү анан колу ачык, пейили кенен экен.
Шүкүр таң калып:
- Эмне Азиза тигүүчү болуп иштеп жатыптырбы? - деп, тигинин сөзүн дагы бөлдү. Урмат көңүл кош:
- Анын эмнеси бар экен. Азыр тигүүчү кыздардын сөзү чоң. Анткени алар акчаны маңдай терлери менен иштеп таап жатышат. Керек болсо кыргыз элин ошол тигүүчү кыздар багып жатат. Эгер тигүүчү кыздар иштебей калса, базардагылардын соодасы жүрбөй калат. Жума сайын акча алып ким эле иштеп жатыптыр. Шүкүр кызыгуусу арта:
- Кайсы жерде иштейт экен? - деди эле Урмат:
- Алмата көчөсүндө. Аны издейм десең мага айт, шаарга барсаң мен таап берем. Керек болсо жашаган үйүн дагы билем.
- Чын элеби? - дегенде Урмат:
- Ооба, жумушчулар шаарчасында жашайт.
- Анын үйүнө эмнеге барып жүрөсүң?
- Цехтен тиге турган машина сатып алган. Ошондо жардам бергени бардым. Апасы абдан жакшы аял экен.
- Сен эмне тигүүчү цехте дагы иштейсиңби?
- Ооба, үтүкчү болуп окуудан кийин иштеп жол киреме акча табам.
- Аның жакшы экен. Баса, мен аз күндө шаарга барам, сен мага Азизаны жолуктуруп койчу, ага айта турган сөздөрүм бар эле.
- Анын эмнеси бар экен. Баса, мен айылга барам десем "сага салам айтып кой"- деген.
Аз болсо дагы Азиза жөнүндө кабар алганга Шүкүрдүн кабагы ачылып, көңүлү көтөрүлө түштү. Эки дос ээрчише басып айылдын четине чыгышты. Анткени Айжандын үйү эң четки там болгону менен сүйлөшкөнгө абдан ыңгайлуу, эч ким тоскоол болбойт.
Эки гектардай аянттагы ишкананын жер бөлүгүнүн чет жагына келгенде, алгач Азиза сөз баштады:
- Сен, Шүкүр,эмине сүйлөбөй, апкаарыгандай жер карайсың? Макул көрсөң өзүңдү-өзүң токтотуп, акылыңа келип, ичиңдеги ой-пикириңди, мага болгон оюңду ачык жарып, айта турган сөзүңдү бетке айт. Адамда чиеленчү жол бар. Анын өзүнчө жарыгы, жыргалы, кууралы, келечек бактысы, шору, жарык нуру болот. Кээ бир адамдар ичиндеги терең сырды жашырам деп жашыра албай, каткан кусасын убактылуу басайын деген менен баса албай, ал жалынды кайра күчөтөт. Анан өзү күйгүзгөн шамды өчүргөн шамалга тете өкүнөт. Сен мен айткан сөзгө түшүн!- деди. Шүкүр сурдангандай түз карабай, башка жакты карап кумсарып, боюн токтото албагандай кирпигин кымыңдатып, Азизанын көңүлү өзүнө бурулуп турганын сезип, көргөн билгенин ачык айта албай бир саамга туруп:
- Азиза, сен мага эмне сөз айтайын дедиң эле? Алгач сен мени өзүң чакырасың дагы, анан кайра мага суроо менен кайрылганыңа түшүнө бербей турам.
Бул суроонун берилишин мындай чукул жерден күтпөгөн Азиза сөз таппай мукактана түштү да:
- Баса, Шүкүр сен эмнеге келген жоксуң? Мен сени күтө берип тажаганда, алты айлам кетип акыры өзүм келдим. Сени издеп келгениме эмне, алигинче түшүнгөн жоксуңбу? Жана жөн гана Сыртпай Субановичти бетке кармаган элем.
Эми гана сөздүн ачыгын уккан Шүкүр эч сөзгө келбей бир жерди телмире караган тейде дагы Азиза күтпөгөн сөздү айтты:
- Азиза, сен эмнеге үйүр басты болуп, бою катып, денесинин ысыгы тарап, карылык айылына кадам таштап калган Сыртпай аяш атам менен кыйшаңдашып жүрөсүң. Эгер башка бирөө айтса ишенбейт элем. Көз менен көргөндөн өткөн чындык бул жалганда болбосо керек, - деп, сын көз менен карады эле Азиза эсинен танган адамдай шалдырап эле туруп калды да, анан өзүн колго алып:
- Шүкүр, сен эмнени эле айтып жатасың? - деди эле Шүкүр жактыра бербеген көз караш менен карап:
- Уурусу күчтүү болсо, ээсин доого жыгат болбой эле кой. Мен жана сага жолугуу үчүн ашыгып барып, сени Сыртпай аяш атам өөп жатканын өз көзүм менен көрүп, сенден абдан көңүлүм сынды. Сага болгон таза сезимим булганды. Мен эч качан сени ал кишиге ыраа көрбөйм. Акчасы көп кишиге эле жаш денеңди арнай бересиңби? Мени дагы апам "намыска жарасын" деп төрөгөн. Эркек жан үчүн ала турган жары сүттөй ак, булактын суусундай таза болгону жакшы эмеспи. Менин керек болсо эң алгач сага гана көңүлүм жибип, таттуу кыялга жетеленген элем. Көрсө "сулуунун жүрөгү, суусардын түнөгү болбойт" - деп бекер айтылган эмес экенине эми гана ишендим. Сага деген аруу сезим, жалындуу жакшы тилегиме суу септиң! - деп, оозуна алы келбей бир топ даамдуу жана маанилүү айтылган сөздөрдү айтып, тик качыра карады. Бул айтылган сөздөр Азизанын жүрөгүн тилип кетти. Ушул саам Шүкүр дагы абдан сөзмөр болуп, илхамы келген акындай сөздү куюлуштуруп айтып, Азизаны жарга такады. Азиза эми гана Шүкүр эмнеге таарынганын, анын келип кетип калганын билбей, эч нерсе болбогон адамдай издеп барганына жана атасындай болгон кишиге өптүргөнү үчүн, ал көрүнүшкө арзыганы күбө болгонуна жети өмүрү жерге кирип, жердин катуулугунан гана турду чыдап. Мындан өткөн уят барбы? Баарынан дагы жүрөгү жибип, берилип сүйгөн адамынан ачуу сөз угуу кыз бала үчүн эмне деген кордук. Башка киши айтса дагы моюн бербейт эле. Демейде тили буудай кууруган Азизанын тили буулуп, көзү караңгылашып, жер көчүп аз жерден жыгылып кете жаздады. Эгер ушул сөздөрдү угаарын алдына ала билгенде жана Шүкүр келип кеткенин байкап калганда, анда минтип аны ээн жерге чакырып келбейт эле да. Атайын эркин жана ачык сүйлөшөйүн деген аруу тилек менен келип, акыры уккан сөзү бул. Кыз намысын аттап, кыз башы менен өзү алгач жолугушууга чакырганы бир тең, кайра минтип сын сөз укканы бир тең болуп, көзү жумулуп, жарык дүйнө көзүнө караңгы болуп көрүнүп кетти. Бул жерден Шүкүрдү күнөөлөй тургандай анда эч айып жок эле. Чындыктын даамы ачуу келет. Шүкүр чындыкты айткан үчүн өзүн эркин сезип, башын өйдө көтөрүп турду да, Азиза күнөөлүү болгон үчүн жер карап, уятынан сөз таба албай мунканып, эрине кармалаган жеңил ой аялдай жети өмүрү жерге кирип, көзүнө келген ачуу жашты сүрткөнгө алы келбей, ыйдан күчүн чыгарып:
- Шүкүр, сен мага ишенсең да ишенбесең дагы өзүң бил. Сыртпай Субанович кабинетинен чыгып келе жатып мени камынтпай бетимден өпкөнү чын. Бирок мен улуу кишиге эмне деп каршылык көргөзөт элем. Баары күтүүсүздөн болуп кетти. Эми мен эртең эле иштен бошоном. Ооба, укканым бар эле " Сыртпай Субановичти кыз жандуу" - деп. Ошол себептен катчы токтобой кете бергенин мага пол жууган эже айткан. Чынын айтсам мен эми сенин жүзүңдү карай албай калдым. Макул, жакшы кал. Мен эртең ишке чыкпайм. Чынын айтсам эми мен, сенден башка жанды дагы сүйбөйм. Сага болгон дитимди арнам, сени арзып калдым эле. Кап, кайдан дагы тиги аялсаак неме бетимден өөп калды. Андан дагы аны сенден башка жан эмес, сенин көрүп калганыңды кара. Толгондон сен келген кезде, ал дагы мени... Макул эми мен көп эле актана бербейин, - деп, сөзүн чолок бүтүрүп, тетири бурулду да, тез-тез кадамын таштап кетип калды. Анын минтип тез эле кетип калат деп ойлобогон Шүкүр, ээн талаадан жалгыз калган адамдай узата караганы менен, артынан ээрчип барганга дити чаппай турган тейде өкүнүп алды " кап, көргөнүмдү айтпай коё турганымда болмок экен" - деп ойлоп, жер караган тейде бери басып келе жатып Азизанын ар бир айткан сөзүнө анализ жүргүзүп көрүп, жүрөгү менен сезди, анын ак экенин. Андан дагы биринчи жолу кыздан "сени сүйүп калдым" - деген сөздү укканына көңүлү өсүп, азыр эле жанына узап кеткен Азизаны көргүсү келип кетти. Билинбегени менен ар бир адам үчүн "сени сүйөм" - деген сөздү угуу эмне деген бакыт. Ооба, ооз учунан "сүйүү" - деп айтканыбыз менен бирөөнүн сүйүп калганын укканда, сүйүүнүн кадыры билинерин Шүкүр ушул саам билди. Ал турсун Азизаны азыр эле жанынан узап кетсе, кайра аны көргүсү , аны менен сүйлөшкүсү келип кетти. Элестетип көрөлү, биринчи жолу кыздан "сени сүйөм" деген сөздү уккан баланын абалын. Шүкүр бир топко турду, каккан казыктай болуп бир жерден жылбай. Анын болгон дитин бир гана Азиза ээлеп алып, аны чын эле сүйөөрүн билди. Анткени эч качан минтип бирөө жөнүндө ойлонуп көргөн эмес. Көңүлү кирдеп, кабагы бүркөлүп, кыртышы эч нерсени сүйбөй, асман бетин кара булут каптаган сымал Шүкүрдүн дагы ичи уйгу-туйгу болуп, көңүлү кирдеп турду. Атаганат, адам баласы ар качандан бир качан баары болуп өткөндөн кийин өкүнүп калган адаты бар эмеспи. Шүкүр эч ойлогон эмес, мындай абалда калам деп. Бир кезде гана кадамын жай таштап, изине кайтып келе жатканда, тизилип олтурган жолдоштору бир ооздон:
- Ой, сага эмне болду, соодасы бүткөн сарттай болуп? - дешти. Шүкүр кабагы түнөргөн калыбында:
- Эч нерсе болгон жок, - шылкы бош жооп берип, ичкери кирип кетти. Анын абалын көргөндөр дароо эле билишти, Азиза экөө тил табыша албай калганын.
Шүкүр кийимин чечпестен жерге көмкөрөсүнөн жаткан тейде, уктап кеттиби же жөн эле ойго жатабы аны эч ким билген жок. Бир кезде Азат үн салды:
- Шүкүр сага эмне болду деги? Бир кыз үчүн да ушунча капа болосуңбу? -деди эле, бул сөз жөн гана абага айтылгандай болуп калды. Анткени Шүкүр жооп бермек турсун, үн да чыгарган жок. Бул жалганда адам баласынын көңүлү бир ооз сөз менен калып, кээде бир ооз сөз менен көңүл өсүп каларында эч шек жок.
Убакыт алдыга жылып, айлананы күүгүм каптан, бир күндүк күндүн сапары карып, түн жаңы гана башталган кезде Азим:
- Шүкүр, тур, бей маал убакта уктаган болбойт. Биз менен чогуу тамак ич, - деди. Шүкүр жаткан ордунан туруп бетин-колун жууп келди да, тамакка карады. Сөз дароо эле уланып кеткен жок. Бир кезде сакалдуусу аталган Шамбет:
- Шүкүр, көп эле капа боло бербе. Жаш кезде сүйүү келип-кете берет. Бир кыз үчүн эмне мынча кабагыңды түйөсүң деди эле, Шүкүр сөзгө келип:
- Мага эч нерсе болгон жок. Мен Азизаны сүйбөйм. Бирок ал эртеңден баштап ишке чыкпайт. Жөндөн жөн туруп эле: "эртең мен ишке чыкпайм, сен эми мени көрбөйсүң" деп кетип калды. Анын бул жоругуна мен таң калып эле калдым. Мени ойлонткон маселе, тиги шефке жаман болот го? - деди, тилинен жаңылып. Бул сөз ооздон чыгары менен алгач Азат:
- Шефке эмнеге жаман болмок эле. Азиза кетсе башка кыз ордунда тургандыр? - деп, суроолуу карады эле Шүкүр кабагын түйүп:
- Ошол башка кыз ишке келгенге чейин анын кагаздарын ким карамак эле деп, сөз таап кетти. Шамбет сөздү өзү алды:
- Бул жалганда билсеңер кыздын сулуусу тээ атам замандан бери эле талашка түшүп келген. Мен билгенден айтылган кеп бар "күлүк ат менен сулуу кыз колунан келгендерден артпайт"- деген. Чынында эле баам салып карасаңар Сыртпай байке дагы билинбегени менен абдан кыз жандуу. Ошол себептен катчы кыз көпкө турбайт. Тиги Азизага дагы көз кысып, тийишсе керек. Болбосо ушул иштен жөн туруп эле кантип кетип калсын. Акыркы катчы кыз Салима бир күнү кечке жуук ыйлап кетип бара жатканын көзүм чалган. Эртеси эле ал дагы ишке чыкпай калган болучу. Көрсө кыраан Сыртпай байке, кийин уксам аны кабинетине киргизип алып, этегине асылып катуу аракет кылган экен. Аны пол жууган эже көрүп калыптыр. Балким Азизага дагы ошол адатын каматса керек.
Сөздү Азат бөлүп кетти:
- Жок, мен бул сөзгө кошулбайм. Анткени ал биздин жаныбызга жаркырап-жайнап эле келип, Шүкүр менен бирге эч нерсе болбогондой эле кетпеди беле? Балким Шүкүр сен катуу сөз айтып койгонсуң го? - деп суроолуу караганда, божомол катары айтылган сөздү дагы жактырышкан жок:
- Шүкүр катуу сөз айтса эле иштен кетип калган бул шылтоо эмес, - деди Азим. Бул талаш-тартыш бир топко созулду. Акыры баары сөздүн аягына чекит коё алышпаган соң, улам бири сыртка чыгып кетип жатып, аягында сөз иш жөнүндө уланып кетти.
************
Азизага асман аңтарылгандай эле болду. Эч күткөн эмес эле алиги сөздү Шүкүрдөн. Ал турсун оюна да алган эмес болучу "Сыртбай бетинен өпкөнүн көрүп калат" - деп. Жүзүн жууган жашын арчыганга алы келбей, алдыга кадам таштаганы менен кайда баратканын билген жок. Айткандай Шүкүр чындап эле жүрөгүнөн орун алып, түн уйкусун бузуп, күндүз оюнан кетпей калган. Ушул жашка чыкканы канчалаган жигиттер сөз айтпады, бирок эч качан мындай абалда калып көргөн эмес. Жүрөгү бир гана Шүкүр деп согуп, өзү Шүкүр деп жашап калганын тана албайт болучу. Ал турсун эмне деген гана таттуу кыялдарга жетеленбеди. Атаганат, бул сүйүү башка келгенде адам баласы кандай гана татуу кыялдарга кабылбайт. Көрсө жакшы нерсе жөнүндө ойлонгонго дагы "сүйүү" - деген сезим өзүнүн чоң салымын кошот белем. Бүгүн эртең менен эле Азиза кандай жакшы тилек менен ишке келди эле. Эми минтип болгон ой-тилегине бир гана болбогон нерсе себеп болуп, минтип көзүнөн жаш агызып, болуп көрбөгөндөй капа болуп келе жаткан жаш кыздын абалын жазганга сөз жетпейт го. Көрсө жаш кезде ар бир адам баласы үчүн "сүйүү" бийик туруп каларын ким тана алат. Ооба, "сүйүүнүн баркын сүйүүгө кабылган гана киши билет"-деп айтылгандай, баам салып караган кишиге сүйүүнүн дагы өзүнө ылайык жүгү болору айтыла калып жүрөт. Азиза үйүнө жакын келгенде гана көзүнө келген жашты арчып, өзүн колго алып астананы аттады. Кудум ооруп калган кишидей ичкери кирди да, үй кийимин кийгенден кийин апасына кайрылды, өңүн бузуп:
- Апа, мен ооруп калдым окшойт, жата турайынчы. Эмнегедир эле жаным жер тартып, жаткым келип жатат, - деди, кара күчкө жөтөлгөн болуп. Эне байкуш бул сөздү укканда жан алы калбай, балапанын калкалаган канаттуудай үйрүлүп түшүп, үстүн кымтылап жаап койду. Курган эне билбейт да, кызы кандай сөз угуп, капа болуп келгенин.
Азиза, жаздыкка башын коюп жатып алып, Шүкүрдүн айткан сөзүн эстеди "сени Сыртпай аяш атам өөп жатканын өз көзүм менен көрдүм" - деп айтканы кадимкидей кулагына жаңырып, көзү туманданып кетти. Эгер ошол окуяны апасы же атасы көрүп калса эмне болот эле? Муну ойлогондо, Азиза үчүн Сыртпай Субановичтей жаман киши бул жалганда жоктой сезилип кетти. Түн ортосуна чейин уйку бетин көрбөй бир гана санаа чегип жаткан Азиза, өзүнө-өзү убада берди "Мен бир гана Шүкүргө турмушка чыгам" - деп. Анткени анын алдында өзү ак экенин баары бир далилдеш үчүн.
Ушул эле учурда Шүкүр дагы уйкусу качып, Азизаны ойлоп жаткан.
Күндүн теңи болгон түндү адам баласы эле эмес, болгон жан-жаныбарларды эс алып уктасын үчүн жаратканы жалпыга маалым эмеспи. Бирок кээ бир санаа менен алп урушкандар Шүкүр менен Азизадай болуп уктай албай жаткандары албетте болот.
Эртең менен Азиза катуу уктап жатканда апасы бөлмөсүнө баш багып:
- Кызым, ишиңе барасыңбы? - деди эле, таттуу уйкунун азыгырына жетеленген Азиза:
- Апа, ооруп жатып кантип бармак элем. Анан өзүм телефон чалып айтып коём деди да, кайра уктап кетти. Эх, бул жалганда чын эле өзгөчө таңкы уйкудан өткөн таттуу эмне бар? Ушул себептен "баарынан таттуу - уйку" - деп бекер айтылбаса керек. Азиза ысык төшөктөн турбай, уктап жатканда, Сыртпай Субанович ишке күндөгүдөн эрте кандай гана таттуу кыялга жетеленип келди. Ай, ай, көрсө баары эле ойдогудай боло бербейт тура. Анткени Сыртпай, Азизага күтүүсүз белек кылып алтын сөйкө алып келген болучу. Анткени Азиза ишке келгени ага карата болгон оюу бузулган. Аркар шыйрак, ичке бел, созолонгон сулуу кызга кимдин гана көзү түшпөйт. Азизанын көзгө илинген чырайы болгон үчүн Сыртпай өзүнүн улуулугун эске албай, улуу башын кичүү кылып, сулуунун алдында кызматы туруп өзүн пас сезип, жаш баладай бала кыялга жетеленип, олтурду. Ооба, буга чейин эсепчиси, эки бригадири келип кирип кагаздарына кол койдуруп кетти. Бирок али Азизадан дайын жок. Кечинде бетинен өпкөндө эч каршылык көргөзбөгөнү, илгери үмүттү пайда кылып, таң аппак атканга чейин бир гана Азиза жөнүндө ойлоп, аны көрүү үчүн ашыгып келгени чын эле. Аттиң, бул жалганда сулуу кызга арбалбаган ким болгон.
Тээ илгери, хандар, бектер, бийлер дагы жаш кыздын азгыруусуна арбалышып, эмне деген гана нерселерди жасашпады. Ал эми адамдык сапаттан акча бийик туруп калган бул заманда колунда барлар коштоп аял алып жатканы жалганбы? Сыртпай дагы Азизаны экинчи аял кылып алууну акырын ишке ашыруу үчүн тымызын аракетке өттү. Бирок сааттын жебеси онду көргөзгөнү дагы Сыртпайдын санаасына санаа кошту. Бул жашоодо бирөөнү күткөндөн жаман азап барбы. Сыртпай убакыт алга жылган сайын чыдамы кетип, бир орунга олтура албай калды. Ушул жашка чыкканы азыркыдай бирөөнү күтүп, күтүү жүгүн көтөрбөсө керек. Андайда күткөн киши дагы кечигип калат эмеспи. Сыртпай түш жарым убакыт эптеп чыдады да, Азиза ишке келбеген соң, ичинен ойлоп "ооруп калган го" - деп, өзүн-өзү алаксытты.
Эртеси эртең менен дагы Азиза ишке келген жок. Бул жолу катуу санаага кабылган Сыртпай пол жууган аялга, Азизанын дарегин берип жөнөттү.
- Билип келчи, эгер ишке чыкпаса башка катчы кыз алайын деп. Пол жууган аял келгенге чейин тынчы кетип бир орунга олтура албай калды. Качан гана анын карааны көрүнгөндө, олтурган ордунан тура калды.
Жамал эл ортону элүүнүн экисине чыккан, орто бойлуу жоош аял. Бул мекемеде пол жууп иштегенине үч жылга кадам таштады. Анткен менен абдан баамчыл жана ишин так аткарган иштемчил аял. Сыртпай даректи берип жиберген соң дароо эле билди, Азизага дагы терс сапатын көргөзгөнүн.
Жолдо келе жатып көп нерсени ойлоду. Анткен менен Азизанын үйүн тез эле таап келди да, эшикти какты.
Ичтен өзүнөн улуураак аял чыгып, коомай карады "сага ким керек"- деген таризде. Жамал учурашкан соң, үнүн жай чыгарып:
- Мага Азиза керек эле. Ишке чыкпаганынан "билип кел" деп жиберген болучу. Шааркан эми гана жылуу жүз менен карап:
- Азиза ооруп калдым деп төшөктө жатат. Балким өзү менен жолугуп кетээрсиң, айта турган сөзү бардыр деп, ичкери колун жаңсады. Бул кезде Азиза оорубаса дагы ооруну бетке кармап, жатып жамбашы талыса дагы өжөрлүккө салып төшөктөн турбай жаткан болучу. Жамалды көргөндө кабагы ачыла түштү. Анткени Сыртпай баары бир бирөөнү жиберет деп күтүп жаткан. Жамалдын келгени бир четинен абдан жакшы болду. Болгон ичтеги арманын айтып албаса болчудан эмес эле. Жакшы маанай менен учурашкан соң, апасына кайрылды:
- Апа, чай коюп коюңузчу, биз бир аз сүйлөшүп алалы деди да, апасына карады "бизге тоскоол болбоңуз" - деген таризде. Андайды Шааркан туура түшүнөт. Эшикти сыртынан жаап коюп өзү сыртка чыкты.
Жамал ушуну эле күтүп тургансып, кабагын түйүп:
- Сага эмне болду деги? - деп, көзүн бакырайтып, шектүү карап суроо берди. Бул көз караштын артында "сага дагы тиги бир нерсе дедиби" - деген сөз жатканын Азиза дароо түшүнүп:
- Эже, сиз абдан туура учурунда келдиңиз. Мен сизге айтайын, сиз эч сөз кошпой, албай Сыртпай Субановичке айтып барыңыз, - деди эле, Жамал башын ийкеп:
- Азиза, менин сага болгон оюм таза, эч камсанаба, - деди. Азиза бир саамга ойлуу олтуруп, анан ичине батпай кеткен нерселерди сыртка чыгаргысы келбей калдыбы, айтор баштагы оюнан кайтып жер карап:
- Эже, эми мен ал жакта иштебейм. Мага шефтин кээ бир кылыктары жакпай калды. Калганын өзү түшүнөт. Мен ал киши ойлогондой кыз эмесмин, болгону ошол. Менин ордума башка катчы кызды ала берсин. Мени ага ооруп калыптыр деп эле айтып койсоңуз. Башка сөздүн деле кереги жок. Жамал айтырбай билди, Азизанын абалын. Экөө бир саамга олтурушкан соң башка темада сөз улап кетишти. Бир кезде Шааркан сырттан баш багып:
- Кызым, чай ичкиле деген болду. Экөөнө ушул эле сөз керек белем, сыртка чыгышты. Чай ичилип жатканда ортодо анча деле сөз козголгон жок. Жамал аялдык көз караш менен үйдүн ички жасалгасына ичинен ыраазы болуп, сын көз караш менен караганга үлгүрдү. Азиза сыртка узатып чыкканда, дагы эскертти:
- Эже, башка катчы кыз алсын. Мени ооруп калыптыр деп эле айтып коюңуз - деди да, Сыртпай берген акчаны колуна карматып.
- Сыртпай Субановичке берип коюңуз, карыз элем деди. Жамал башын ийкеп:
- Ал жагынан кам санаба. Азыр тилди тишке катыш гана керек. Бир ооз сөз ооздон чыкса башка миң сөз кошулуп айтылып барат, бул аманатыңды берип коём деп, изине кайтты.
Жамал сырттан кирип келгенде, Сыртпай олтурган ордунан тура калып, шек алдырып койду. Ооба, адам баласы эч качан жипке тизилгендей түз жүрө албайт эмеспи. Эгер Сыртпай шек ардырбаган болсо, Жамалдын ички оюу бузулбайт эле. Берилген суроого Жамал:
- Азиза ооруп калыптыр. Мени күтпөй башка катчы кыз ала берсин деди. Көпкө жатып калат го, айткан сөзүнө караганда. Болбосо "башка катчы кыз ала берсин" деп айтпайт эле. Сыртпай бул сөздү укканда катуу үшкүрүнүп алып, бул кылыганан шек бербес үчүн:
- Башка катчы кыз келип, ишке көнгөнчө качан? - деди эле Жамал колундагы акчаны сунуп:
- Муну сизге Азиза берип жиберди "карыз элем" деп. Сыртпай эми гана баарына түшүнүп, акчаны алды да, сыр бербегенге аракет кылып "кете бериңиз" деген таризде карады, Жамал чыгып кеткенде Сыртпай баалуу буюмун жоготуп жиберген адамдай, бир жерди теше тиктеп жалдырап эле олтуруп калды. Бул да болсо жүрөккө тынчтык бербеген жакшы көрүп калуу сезиминин бир кичине үзүмү болучу. Анткен менен Сыртпай ушул бойдон Азизаны көрбөй кала тургансып, ичи ачышып, абдан катуу ойго алаксып кетти. Азизанын ботонукундай болгон карагаттай көздөрү, жагымдуу жылмая караган көз карашы, кырдач келген мурду, тырмактын агындай кара оюу жок таза ой жүгүртүүсү Сыртпайдын болгон дитин ээлеп алган болучу. Ушул жашка чыгып канча кызды сүйдү, канча аял затына арбалды, канчалаган кыз-келиндин колун кармады күркүрөтө тапкан акчанын күчү менен, бирок, Азизаны арзыгандай, аны эңсегендей, аны самагандай абалда калып көргөн эмес. Көңүлү эч нерсеге чаппай, жаман түш көрүп ойгонгон адамдай далдырап олтурганда, оңдой берди болуп телефону шыңгырап калды. Эгер телефону чырылдабаса дагы канча убакыт олтурат эле, делбеси кармаган адамдай болуп. Көңүлү суз телефонду кулагына такап, илдетке кабылган адамдай үнүн алсыз чыгарды:
- Бул ким? - деп. Телефон чалган өзүнүн ким экенин айтканда, катуу кыйкырып жиберди:
- Солто, чын эле сенсиңби? - деп. Солтонун өз ысмы Сактан. "Уурум Солто" деп кайра-кайра айта бергенден улам ага Солто деген атты ыйгарып алышкан, чогуу кызмат өтөгөн балдар.
Сыртпай Белорусиянын Витебск шаарында Кыргызстандан беш бала менен бирге аткычтар (артиллерия) бөлүгүндө кызмат өтөшкөн. Аскерден келгенден бери төрт бала менен кээде жолугушуп турат. Сактанды али көрө элек болучу. Анткени Сактан Чаткалдык болгон үчүнбү же тоодо кой баккангабы айтор шаарга келбегенине канча болду. Бул жолу малынан сатып, машина алганы келген эле. Анан айтылуу "Орто-Сай" базарынан Шабданга жолугуп калып, андан Сыртпайдын телефонун алып чалып жаткан, экөө пивоканага кирип, бирден кружка пиво алдыга келгенде. Сыртпай болгон ишин токтотуп коюп эле, Сактан айткан жерге келди.
Үчөө жолугушуп, ал жайды сурашкан соң, берки экөөнө телефон чалышты. Мадыл келип калам деди, ал эми Султан Москвага кеткенин телефон аркылуу аялынан угушту.
Сыртпай чынында эле Сактанды катуу тамашага салчу ошол кезде эле "урууң Солто болсо, Чаткалда эмне тентип жүрөсүң"- деп. Теңтуштуктун бир жакшы жери бирин-бири тамашага салганында эмеспи. Төртөө эки сааттай убакыт олтурушкан соң ичтери ысып, ичкилик өз вазыйпасын аткарып, катылып жаткан акчаларды чөнтөктөн сууруп чыгып, эми төртөө саунага барып эс алууну эп көрүштү да, олтурган орундарынан турушту.
Бул кезде Сыртпай, Азизаны унутуп, кудум телегейи тегиз адамдай барбалактап чечилип алган. Аттиң, ичкиликтин кылганы ушул да. Болбосо, канча иши калды, төртөөнүн тең. Анткен менен баягы аскерде жүргөн кездерин эстеп, бир черлери жазылды белем.
Ооба, бир жагынан Сыртпайдын, Сактандын алдында чоң милдети бар. Анткени Сактан көз көрүнө чоң кырсыктан сактап калган болучу. Аны кантип унутат. Эгер Сактан болбосо азыр бир ишкананын жетекчиси, беш баланын атасы болуп, минтип жаш кызга кылгыра көз артып олтурбайт болучу. Ал окуяны да бир сыйра эскерип алышты, саунада ак шейшепти жамынып олтурушуп.
Ооба, ал кез 1974-жылдын кыш мезгили болучу. Белорусиянын аяк башы билинбеген токою. Кышкы учения жүрүп жаткан. Аскерге жаңы барган кездери эле. Күн суук, кар калың. Сыртпайды взводдун командири ашканага нарядга жиберген. Картошка аарчып, таң атканга чейин уктабаганга түшкө чейин уктап алуу үчүн палаткага келген, эки саат эс алып алуу үчүн. Ошол кезде Сактан дневальный болуп, күзөттө турган. Бир кезде Сыртпай уктап жаткан палатка өртөнүп жатканын көргөн Сактан, түтүн каптап из уруп, уйкудан ойгоно албай жаткан Сыртпайды палаткадан алып чыккан, өзүнүн денеси күйгөнгө карабай. Жарат алган экөө бирдей аскердик госпиталга жатып чыгышкан. Ал эрдиги үчүн Сактан мактоо баракчасы менен сыйланган. Бирок, жердешинин жанын алып калган үчүн, арадан канча убакыт өтсө дагы ал жакшылыгы унутта калбай минтип сыйын көрүп жаткан кези.
*******
Шүкүр эки күн ишене бербей Азизаны күттү. Ал турсун конторага чейин барып, Азиза олтурган жерди карап келди. Бирок анын чын эле ишке келбегенине өзүн күнөөлөп, ички туйу сезими менен сезди, аны чындап эле сүйүп калганын. Болбосо мынчалык азап чекпейт эле го. Убакыт алга жылып, Азизанын ордуна башка кыз келип иштеп калды. Бул кыздын мүнөзү абдан түнт болучу. Маңдайы жарык жүргөн адам кандай элге тез алынат. Мирана ишке жаңы келгени эч кимге жаккан жок. Анын себеби, ириде айтылгандай ачылып сүйлөбөгөнү, ишине көңүлсүз мамиле жасаганы, ал турсун бул жашоого жаралып калганына өкүнгөндөй түр менен дайыма кабагы суз жүргөнү бир эле Сыртпай эмес, балдарга дагы жакпай калды. Ал эми Азиза жок дегенде эле кылыктана басып, көз кыскан балдарды жылмая карап, көңүлүн алып койчу.
Шүкүр улам барган сайын ишке дагы көңүлү чаппай, айылын сагынып, кусалыгы күч алды. Бул жерде кармап жүргөн, бир гана Азиза экенин кеч сезди. Адам баласы баарына кеч көзү жетип, кеч түшүнүп калат тура, көрсө. Ал эми Сыртпайды көргөндө, Шүкүр абдан жийиркене карап, аны көргүсү келбей кетет. Такыр эле эки жүздүү адам экенин билди.
Бир караган кишиге тим эле айкөл, боорукер, адамкерчиликтүү болуп көрүнгөн Сыртпайдын жүзү Шүкүргө ачык эле көрүнүп, даана байкалды. Экинчи айлык алгандан соң, эч кимге эч сөз айтпай эле, иштен кетип калды. Мындай алдамчылыкка жана эки сүйлөгөнгө көнбөгөн жаны бул жерге батпай калды белем, кечинде эле такси кармап келди да, өзүнө тийешелүү жүктү алып, классташ баласынын батирине жөнөдү.
Шүкүрдүн дагы кетип калганы Сыртпайга абдан катуу тийди. Анткени анын атасы менен бир күн илгери эле телефондон сүйлөшүп, мактанып койгон эле да "балаңды ишке үйрөтүп жатам, көнүп калды" - деп. Досу бир коюн союп келгени жаткан. Эми минтип калпы чыга турган болгон соң, аны алдына алып Шүкүр менен чогуу иштеген балдарын жумшады "эмне болсо дагы Шүкүрдү таап келгиле" - деп. Алар кайдан табышмак эле. Кечке Ош базары менен Аламүдүн базарын акмалап караган болушту да, анан кайра келишти. Сыртпай, Шүкүрдүн табылбасына көзү жеткенде досуна кайра телефон чалды:
- Досум, мен иштер менен алыска кеткени калдым. Убара болуп шаарга келбей эле кой. Кийин өзүм телефон чалып чакырып алам деди. Бул анын кезектеги калпынын бири болучу.
- Убакыт күзгө таяп, жалбырактар саргая баштаганда. Шүкүр шаардан айылын көздөй сапар алды. Анткени иштеген иши такыр эле ичкен жегенинен ашпай, батирде корунуп жашагандан тажап айылы, үйү көзүнөн учуп, кеткенче шашты. Аттиң, көрсө баары бир туулган жер, киндик кан тамган айыл адам баласын бир өзүнө тартып турары анык белем. Машинада айылын көздөй бара жатып, Шүкүр болуп көрбөгөндөй сүйүндү. Бирок, жүрөгүнүн түпкүрүнөн терең орун алган Азизанын элеси кетпей, өтүктүн ичине түшүп калган таш бутту өйкөгөндөй, жүрөгүн өйүгөн нерсе Азиза болорун алдына ала сезди. Аны шаардан канча издеди, жолугуп каламбы деп. Бирок ал үмүтү аткарылган жок. Бир жолу автобустан Азизаны көрүп каламбы деп элдердин арасынан көзү менен издеп жатканда Рыспайдын "издейм сени арасынан элдердин" - деген ырын автомагнитолдон угулуп калып, оюна алып койгон эле "Рыспай дагы мага окшоп арызганын издеп ушул ырды чыгарган турбайбы" - деп. Жеңил машина асфальт жолдо зымырап бара жатты. Машина алдыга жылган сайын тоолордун арасына сүңгүп кирип абасы таза, суусу тунук жакты көздөй жакындап бара жатты. Алыска чыгып көрбөгөн Шүкүр чын эле айылын абдан сагынганы чын эле. Тим эле илгери эки жыл бөтөн элде кызмат өтөп келген солдаттай, көзүнө тоолор жылуу учурап, айылына жакындаган сайын толкундана баштады.
Убакыт алга жылып, жашоо сапары уланып жаш карып, кыз келин, жигит күйөө болуп, жаз артынан жай келип, өз мыйзамынан жазбаган жашоонун шаңы өтүп жатты. Шүкүр айылына келгенде эле атасы Мамыт, Сыртпай жөнүндө сурганда, андан катуу көңүлү калганын билгизип:
- Ата, сизден сураныч, мени балам десеңиз андай адам менен байланышпай эле коюңузчу. Ал досуңуз мага такыр эле жакпай калды. Эки айга чукул убакыт иштеген соң эле андан кетип калгам. Азыр эмне кылып жатат, биле албадым деди. Уулунун бул айткан сөзүнөн эле Мамыт бир нерсени билип, кабагы чыртыйып, көңүлү чөгө түштү. Ата балага сынчы болот эмеспи. Уулунун эч качан бирөөнөн көңүлү калган эмес, мынчалык. Сыртпай досу катуу көңүлүн калтырганын уулунун сөзүнөн улам билип, башка жолу ал жөнүндө сураган жок. Бир гана ал келгенде берээрге ашын таппай катуу сыйлап, андан чоңду үмүт кылчу. Ал турсун уулуна жардам берет деп дагы ойлогон. Бирок оюндагы аткарылбай, такыр башка нукка кеткенин кеч билди. Ооба, аялы Бермет канча жолу айтты "ушул досуң мага такыр жакпайт, андан алыс эле болчу" - деп. Мамыт баарына кеч түшүндү.
Бир күнү Шүкүр түнү уктап жатып түш көрдү. Түшүнө Азиза кирип, катуу таарынгандай түр менен карап " мен эми сени өмүрүм өткөнчө күтөм, мага сенден башка эч кимдин кереги жок" - деп айтып жатыптыр. Ойгонуп кетсе түшү экен. Убакыт түн ортосунан жаңы гана ооптур. Уйкусу умачтай ачылып, таң атканга чейин бир гана Азиза жөнүндө ойлонуп жатып башы чыңалып, ооруп чыкты. Шаарда жүргөндө аны берилип издебегенине өкүндү.
Аттиң, сүйүүнүн азабы. Айылдан сагынычы тарап, көңүлү өсүп, өзүнө келе баштаганда, минтип эски жараны козгоп Азиза түшүнө кирип, оюн алагды кылды. Ушундай болоорун алдына ала билген, бирок убакыт өтсө унутуп калам го деп ойлободу беле. Эми ал ойлогон оюу орундалбасына көзү жетип, өзүн алаксытыш үчүн кер кашка атты токуп минип, тоону көздөй бастырып жөнөдү. Тоо чөбү кургап, быйылкы жашоо сапарлары карыганын билгизип, сары түскө айланып, баягы жазындагы жашыл тулаңга айланган көрктүн бири билинбей, кунары качкан суу жетпеген чөлдөй тоо бети Шүкүрдүн көзүнө абдан комсоо көрүндү. Таң атканча талаа чөбүнө курсагы тойгон кер кашка ат, тим эле алып учат. Шүкүр тоонун эң бийик жерине келип, аттан түштү да, айылына көз жүгүрттү. Эмнегедир айылында көпчүлүк элге кошулуп Азиза дагы жүргөндөй сезилип кетти. Ооба, тоо башына чыгып алып кыялданган кандай жакшы. Шүкүр ушул ээндикти жана тынчтыкты каалап келген. Аттын эки алдыңкы бутунан ноктонун чылбыры менен тушап, ооздугун чыгарып, белин бошотуп коюп, өзү айылын карап олтуруп ойго алаксып кетти. Көз алдына Азиза тартылып, анын акыркы айткан сөзүн эстеди. Ушул саам жүрөгү бир башка туйлап, кысылгансып көзү караңгылашып кеткендей болду. Көңүл чабыты башканы ойлоюн деген менен барып эле бир гана Азизага такала берди. Кеминде эки сааттан ашык тоо башынан түшпөй, бир орундан жылбай олтуруп кантип Азизага жолугууну ойлоп, ылайыктуу амал таба албай койду.
Эч ойлогон эмес, мынчалык сүйүүгө берилем деп. Анткени атасы дайыма айтып калат, кечки тамакка олтурганда "балдарым, ичимдикке, кумар ойногонго, анан аял затына көп эле берилип, артынан түшүп кетпегиле. Баары бул жалгандын азгырыгы" - деп. Атанын айткан кеби бала үчүн чоң сабак эмеспи. Бир чети атасы абдан туура сөз айтканын Шүкүр ушул саам билди. Албетте ичимдикке анча кызыкпайт. Аял затына деле кызыгам деп ойлогон эмес, бир гана Азизадан биринчи жолу "сени сүйөм"- деген сөздү уккангабы айтор, жүрөгү "сүйүү" - деген нерсеге арбалып калганын моюнга алып турду. Ооба, чынында эле атасынан катуу жазганат. Ал турсун атасынан ашыкча сөз сүйлөгөнүн, башка аялдарга тийишкенин, ичимдикти ашыкча ичип чыр салганын көргөн эмес. Атанын орду бала үчүн өзүнүн жаман сапатын көргөзбөгөндө болот белем, атасы Мамыттын көз карашынан эле сүрдөп, коркуп турат. Анткен менен аталык мээримин төккөндө атасына кээде ыраазы болуп кетет. Ал эми апасы Бермет менен чечилип сүйлөшөт. Шаардан келгенде апасы кеп учугун чыгарган "шаардан кыздар менен тааныштыңбы? " - деп. Башын чайкап жооп берип койгон. Эми бул ичинен эзген сырды, кусаны бирөөнө айтпаса ичи бышып бара жатты.
Бир кезде олтурган ордунан көңүлү суз турду да, анча алыс эмес жерде оттоп турган атына жакын келип, анын оттогонун карап туруп, таң калып турду аттын оттогонунун биринчи жолу көрүп жаткансып.
Убакыт чоң шашкеден оогондо тоодон келип, короого атты байлап жатканда, классташы Урмат келип калды. Экөө учурашып ал жайды сурашкан соң ал:
- Шүкүр, мен кечээ эле шаардан келдим. Баса сага шаардан бир кыз салам айтты. Тим эле аның чүрөк экен го. Аны кайдан таап ала койдуң эле, мага билгизбей. Шүкүр дароо эле Азизаны ойлоду. Андан башка кыз салам айттырмак эмес. Ал турсун башка кыздар менен таанышканга деле дити чаппай, иши менен алек болгон. Кызыгуусу арта, көзүн тез-тез ирмеп:
- Кайсы кызды айтып жатасың, мага салам айтчу деле кыз жок эле. Бул эми элеттик баланын тартынчаак анан уяң мүнөз күткөндүн бир белгиси эле. Эгер Шүкүр шаарда туулуп, өсүп калган болсо анда минтип тартынбай кайра мактаныч менен карап, башкача жооп бермек. Урмат сын көз караш менен карап, өзүң аны билесиң дегенсип, жооп бербей туруп калды да анан:
- Тигүүчү цехте иштеген кызың бар беле? - деди сөзүн табышмактантып. Шүкүр кабагын түйүп, бүшүркөй карап:
- Эч кандай тигүүчү кыз менен таанышкан эмес болчумун. Балким ал мени сыртымдан тааныйт чыгар, чынын айтсам тааныш деле эч кимим жок - деди бул абалдан чыгыш үчүн. Урмат дале сөздүн ачыгын айтпай, колунан келишинче табышмактантып:
- Ал кыз сени абдан жакшы көрөт окшойт, сүйлөгөн сөзүнө караганда. Анткени сөздөн сөз чыгып мен "Шүкүрдү тааныйм, ал менин классташым" - десем, абдан сүйүнүп кетти. Сенин айылда экениңди билбейт экен. Баса ал сени дарегиңди алып "издеп келем" дегендей да сөз айтты окшойт. Бул сөздү укканда Шүкүрдүн чындап шаштысы кетти да:
- Урмат, мени шакаба чекпей, кыздын ысмын айтчы. Ал мени издеп келгендей, эмне мен анын боюна бүтүрүп коюп качып кетиптирминби? Урмат дагы сөздү чоюп:
- Жок, ал сени абдан берилип арзып калган үчүн, сенин карааныңды бир көрүп кетүү үчүн келет го менин баамымда. Айткан сөзүнө караганда ал сени ойлой берип уйкусу качып, оюу бир жерге турбай калган өңдүү. Тим эле сен жөнүндө айтып жатканда оозунан көк үшүкүрүк чыгып, абдан берилип айтып жатты. Балким ошондо ичиндеги бугун чыгарып алганга жеңилденип дагы алды окшойт. Бул ашыктыктын азабы укмуш кыйын болорун мен ал кыздын абалынан улам билдим. Эгер сен ал кызга үйлөнсөң, сенин көзүңдү гана карап өтчүдөй бул жалгандан, баарына кайыл болуп. Билбейм мага анын келбетинен ошондой белги берилгендей туюлду. Шүкүр шаштысы кетип:
- Байболгур Урмат?! Мага ал кыз ким экенин ысмын айтчы! Анын ким экенин билүү мага кызык болуп жатат, түшүнчү деги! Сөз ушул жерге келгенде Бермет айтылган сөздөрдү угуп калганы белгисиз, короого баш багып:
- Балам, чай ичкиле, даяр болуп калды, - деп чакырып калды. Урмат озунуп:
- Аяш апа кандай турасыздар? - деп учурашып калды эле, Бермет:
- Сен Урматсыңбы, качан келип калдың? Окууларың жакшыбы? - деп эки суроону катары менен берип калды. Урмат башын ийкеп:
- Баары жакшы. Шаардан кечинде келгем. Шүкүрдө азыраак иштерим бар эле, жолуга кетейин деп эле келип калгам. Бермет мээримин төгө карап:
- Жүрүгүлө, чогуу үйгө кирип чай ичкиле деп, алдыга басты. Анткен менен тиги экөөнүн сөзүнүн чет чеберин угуп калганы чын эле. Бирок аягына чейин укпай калганына өкүнүп калды. Шашма жаны шашып кетпедиби.
Айыл жериндеги тамак аштын тазалыгы. Колго жасалган нанды эле алалы, тегирмендин унунан. Бир бөлкөгө киши тойбой калат. Ал эми айылдан бир кесим нанды жеген киши кандай ток жүрөт. Бермет келиштире картошка куурулган экен, тим эле даамдулугу бир укмуш. Кашка уйдун кам-каймак кошулган сүт чайы эле табитти кандай ачат. Урматтын сөзүн уккан Шүкүрдүн тамакка деле көңүлү чаппай, тигүүчү кыздын ким экенин билбесе жаны жай алчудан болбой калды. Ан сайын Урматтын кечке чай ичип олтуруп алганы, Шүкүрдүн абдан шаштысын кетирди. Мамыт дагы кычап узун сөзгө кирип кетти:
- Урмат, сен шаарда жүрбөйсүңбү, азыркы эл башкаргандарга сенин көңүлүң тоюбу деги? - деди, чоң кишиге суроо бергенсип. Урмат берилген суроого көңүлдөнүп жооп берди:
- Аяш ата, чынын айтсам азыр чоңдор элди баккан жок, чоңдорду эл багып жатат. Мени түйшөлткөн маселе окуу жайдын көптүгү, анан иштин жоктугу. Чоң окуу жайды бүтүрүп диплом алгандар баары эле жапырт базарга чыгып, соода менен алп урушуп калды. Ал эми кыздар тигүүчү цехтерде бир эмес экиден дипломдорун кучактаган бойдон иштеп жатышат. Анан кантип чоңдорго ич толуп, ишенүүгө болот? Азыр менин чоң окуу жайда окуп жатат деген гана атым бар, акча төлөп. Окууну бүткөндө Дордойду көздөй же Ош базарын көздөй жөнөмөй, соода кылганы. Канчалаган жаштар алыс жерге, башка элге сиңип кетип жатканы узун сабак сөздү козгойт. Сөз саясат тармагына ооп, кенен чай кайнам убакыт текке кетти. Шаштысы кеткен Шүкүр ушул жерден билди көп сүйлөгөн адам баласы үчүн өтө одоно иш экенин. Урматтын жаш болуп туруп, ушунча көп сүйлөөк экенин билбептир. Кенен эки саатка чукул убакыт өткөндө гана экөө үйдөн чыгышты. Буга чейин Шүкүрдүн такыр эле чыдамы кетип, көзү алайып калган. Негизи эле бул жалганда өзгөчө болуп-толуп турган жаш кезде сүйүү тууралу кимдин гана сөз уккусу келбейт. Билинбейт, бирок сүйүүнүн түйшүгү башка келгенде гана анын баркын билүүгө туура келет. "Сыйдын чеги болот, ал эми сүйүүнүн чеги болбойт"- деп М. Лермантов айткандай, Шүкүр ушул кезде досунан бир гана сөз күтүп, ичинен эзилгенин сыртка чыгара албай үмүт менен Урматты карады. Бирок ал өзү күткөн сөздү эмес, такыр башка сөз айтты:
- Шүкүр, макул көрсөң жүрү экөөбүз Айжанга барып жолугуп келели. Мен ага сөз берип койдум эле, "бүгүн келип жолугуп кетем"- деп.
Айжан айткандай Урматтын сүйлөшкөн кызы. Быйыл мектептин акыркы классында окуйт. Алгач аны менен таанышканда дагы Урмат жанына Шүкүрдү ээрчитип барган. Шүкүр мектепте окуп жүргөндө кызга жакын эмес эле, кыздарга көңүл дагы бурчу эмес. Шүкүр акыры чыдабай кетип:
- Урмат, эгер сен алиги кыздын ысмын айтпасаң, мен эч жакка барбайм! Мени түйшөлтүп ойго салып коюп, сөздү чоюп башка сөзгө өтүп кеткениң кантип болсун. Сен өзүңдү менин ордума коюп көрчү?- деди эле, Урмат эми гана баятан берки табышмактуу кыздын ысмын айтты:
- Шүкүр, сен абдан бактылуу жансың. Билесиңби, ар бир эркек баланы эле кыз бала эзилип сүйүп, акылынан адашпайт. Тиги кыздын абалын сөз менен айтып жеткизе албайм деди эле, Шүкүр сөздү бөлүп:
- Ой, деги сен айтчы, ал кыз ким экенин?! - деп, үнүн өктөм чыгарды. Урмат эми гана:
- Азиза деген кыз. Ал кыз азыр тигүүчү кыздардын катарын толуктап, акчаны жакшы таап жаткан окшойт баамымда. Кээ бир балдарга караганда абдан чечкиндүү анан колу ачык, пейили кенен экен.
Шүкүр таң калып:
- Эмне Азиза тигүүчү болуп иштеп жатыптырбы? - деп, тигинин сөзүн дагы бөлдү. Урмат көңүл кош:
- Анын эмнеси бар экен. Азыр тигүүчү кыздардын сөзү чоң. Анткени алар акчаны маңдай терлери менен иштеп таап жатышат. Керек болсо кыргыз элин ошол тигүүчү кыздар багып жатат. Эгер тигүүчү кыздар иштебей калса, базардагылардын соодасы жүрбөй калат. Жума сайын акча алып ким эле иштеп жатыптыр. Шүкүр кызыгуусу арта:
- Кайсы жерде иштейт экен? - деди эле Урмат:
- Алмата көчөсүндө. Аны издейм десең мага айт, шаарга барсаң мен таап берем. Керек болсо жашаган үйүн дагы билем.
- Чын элеби? - дегенде Урмат:
- Ооба, жумушчулар шаарчасында жашайт.
- Анын үйүнө эмнеге барып жүрөсүң?
- Цехтен тиге турган машина сатып алган. Ошондо жардам бергени бардым. Апасы абдан жакшы аял экен.
- Сен эмне тигүүчү цехте дагы иштейсиңби?
- Ооба, үтүкчү болуп окуудан кийин иштеп жол киреме акча табам.
- Аның жакшы экен. Баса, мен аз күндө шаарга барам, сен мага Азизаны жолуктуруп койчу, ага айта турган сөздөрүм бар эле.
- Анын эмнеси бар экен. Баса, мен айылга барам десем "сага салам айтып кой"- деген.
Аз болсо дагы Азиза жөнүндө кабар алганга Шүкүрдүн кабагы ачылып, көңүлү көтөрүлө түштү. Эки дос ээрчише басып айылдын четине чыгышты. Анткени Айжандын үйү эң четки там болгону менен сүйлөшкөнгө абдан ыңгайлуу, эч ким тоскоол болбойт.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#25 04 April 2014 - 21:38
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
************
Убакыт өз нугунан жазбай, бир калыпта өтө берет эмеспи. Азиза үч күн үйдө жатып тажап кетти да, анан газетага чыккан жарнама менен иш издеп жөнөдү. Алгач кафелерге барды. Анан ал жакта деле иштеп кете турганга көзү жетпей "тигүүчү кыз керек" деген жарнаманын телефон номерин терди. Бир топто гана нары жактан үн угулду:
- Ало, - деген. Азиза үнүн жай чыгарып:
- Мен газетага чыккан жарнама боюнча чалып жаттым эле, чоочун үн:
- Сен тиккенди билесиңби? - деди эле, Азиза шылкы бош:
- Эже, тез эле үйрөнүп кетет элем. Барып көрсөм кандай болот?- деп, үмүт менен суранды. Тиги белгисиз аял:
- Мейлиң келип көр, биздин дарек деп, цехтин дарегин айтты да, телефонду өчүрүп койду. Азиза үнү жагымдуу анан үмүт пайда кылып айткан аялга ичи жылып, дароо эле маршруткага олтурду.
Шаардын көчөлөрүнүн машинага жык толгон тыгыны Манас көчөсүнө келгенде абдан көп убакытты алды. Анткени тиги өзүн кыйын, акылман сезген ажо же спикер ишинен кетип бара жатканбы, айтор коштоп жүргөн машиналардын ортосунда тим эле чоң иш бүтүрүп жаткансып өтүп кетти. Аттиң, бул да болсо бул жалгандагы жашоонун калыстыгынын жоктугу экенин баамдасак болот. Анын себеби ажо эмнеден коркот жана эмне мынча элдин тынчын алат, көчөнүн баарын тоздуруп илгерки хандардай элди күттүрүп, элдин ишине тоскоол болгону эле баам салып караган кишиге абдан эле одоно экенин ага ким айтат. Азиза улам токтогон маршрутканын айдоочусуна абдан ачуусу келди. Мунун себеби цехтеги эже "тез келип кал" - деген эле да. Ооба, адам баласы шашканда кыйчалыштар көп болуп, жол чырактар дагы кызыл күйүп, кызыл таягын көтөргөн МАИлер да жол жээгине туруп калганы бул адат. Акыры келчү жерге келип, дагы жетон салып телефон чалды эле орто жаштарга барып калган, маңдайы жарык, толмочунан келген Жумакүл Жээнбаева өзү тозуп алды. Жакшылап таанышып, учурашкан соң алдыга баштап цехке кирди да, Азизага кайрылды:
- Азырынча топчуда иштеп тур. Анда-санда машинага олтуруп көн, анан сага өзүнчө машина берем. Иштейм десең.
Азиза алгач иштеген күнү эле өзүнүн ишке карата болгон жөндөмүн көргөзө алды. Бул күнү иш убактысы бүткөнгө чейин иштеп, эки жүз сомдой акча тапты, өзүнүн эсебинде. Анткени ар бир топчу үчүн ала турган акчасын эсептеп чыгып, ичинен ойлоп койду " тиккенди үйрөнүп алыш керек экен" - деп.
Бир аптага жетпеген убакытта эле тиге турган машинага олтурду. Азизанын тээ бала кезинен эле адаты, колу ишке көнгөндөн жана ишти баштагандан кийин аны аягына чыгармайын жаны тынбай калган адаты бар. Жумакүл дагы байкап көрүп, Азизанын ишине ичинен ыраазы болду. Ооба, ким эле иштеген адамды жаман көрөт.
Ошонтип ишке берилген Азизанын иштен колу бошобой, шаар кыдырганга деле убактысы болбоду.
Анткен менен Шүкүр такыр оюнан кетпей, кээде өзүнө карата берилген суроону укпай калган учуру көп жолу кайталанды. Мунун себеби ошол учурда анын оюн бир гана Шүкүр ээлеп алган болот. Чын-чынына келгенде бул арзуунун азабы, түйшүгү аң сезимди башкарып алат белем, Азиза дайыма бир гана Шүкүр жөнүндө ойлонгондон такыр тажабайт. Анын ар бир кыймылы, баскан турганы көз алдынан кетпей, оюнда аны менен бактылуу боло тургандай сезип кетет, өзүн.
Ооба, бул ишке киргени чын эле жанынан акча үзүлбөйт, анан дагы дайыма алдыда бир чоң нерсе күтүп тургансып үмүт кылат. "Чыныгы сүйүү-баардык кыйынчылыкты көтөрүүгө көмөктөш болот" - деп, Ф. Шиллер айткандай, Азиза үчүн кыйынчылыктын баары арта калгандай сезилип келет. Анткени канча жолу Сыртпай артынан түшүп аңдып "кармап алып колун сурады жана ишке кайра чык"- деп өтүндү. Сыртпайды көргүсү келбеген Азиза акыры качып жүрүп кутулдубу айтор, ал кийинки кездерде жабышканын койду. Атасындай болгон кишинин жалынганы, өтүнгөнү, жалдыраганы Азизаны кандай акыбалга алып келбеди. Кыз бала үчүн мындан өткөн кордук барбы. Эгер, Сыртпай өзү теңдүү болсо анда сөз башка эле. Сакалдуу кишинин артынан жүгүргөнүн Азиза такыр күткөн эмес.
Күнгө жума болучу. Иш кычап турган кезде Жумакүл шашылыш жаңы кийимдин фасонун алып келди. Ооба, жаңы кийимдин тигилиши абдан опурталдуу анан жооптуу. Жашы кырктан өтүп калган Мая биринчи тигет, андан соң ошол үлгү менен калгандары тиге баштайт. Азиза эмнегедир Маянын жанына басып келип, жаңы тигилип жаткан кийимди карап туруп, өзүнүн оюн айтып калды:
- Эже, сиз эгер мындай кылып тиксеңиз, балким оңой болобу? - деди эле Мая айтылган сунушту байкап көрүп:
- Азыр, - деп бир саамга ойго алаксып кетти да, анан:
- Чын эле, Азиза сен туура байкаган экенсиң деп, тигип жаткан нерсесин, Азиза айткандай тикти. Ооба, "бир баш жакшы, ал эми эки баш андан жакшы" деп айтылгандай, Азизанын жанына келип калганы Мая үчүн жакшы болду. Айтып койгон оңой болгону менен тигүүчүлүктүн дагы ичине каткан билинбеген мүшкүлү болот. Бир орундан жылбай олтуруп кийим тигүү, материалдын чаңын жутуу, тигүүнүн ар тараптуу машакаты эле ден-соолукка кандай зыян. Азиза адатынча өзүнүн ордуна келип олтурду да, тигип жаткан ишин улантып дагы ой чүмбөтүнө алаксып кетти. Жаш кезде өзгөчө сүйүү темасы ар бир улан менен кыздын биринчи маселеси болуп келгенине тарых күбө. Анткени өсүмдүк дагы убактысы келгенде уругун таштайт эмеспи. Ошол сымал адам баласы дагы бойго жеткенде турмушун андан ары улап кетүү үчүн өзүнө түгөй издейт. Бул жалганда жубу менен жашаган алда канча жеңил анан көңүлдүү болгон үчүн, жаш кезде ар бир адам баласы түбөлүк жубун таап алуу үчүн, алгач жүрөк эңсеген адамын табууга аракет кылат. Азиза дагы жүрөк эңсеген адамын тапканы менен минтип аны менен болгону кыялында гана жашап, кыял менен гана жашоосун улап келе жатканын жан адамга айта элек. Эмнегедир акыркы кездерде түнт болуп, кабагы да ачылбай, илдет адамга кабылган адамдай жер тиктеп көп ойлонот. Адатынча машинасы менен ишин улантып, ойго алаксып олтурганда Мая жанына басып келип, колу менен акырын ийнинен түртүп:
- Азиза, деги сага эмне болду, кыйкырсам такыр эле укпайсың да? - деп, суроолуу карады. Көздөрү чарчап, көңүлү чөгүңкү, каректери суз тарткан Азиза таттуу уйкудан ойгонгон кишидей чочуп кетти, Мая колу менен түрткөндө. Берилген суроого дагы бир топко күттүрүп анан жооп берди:
- Эже, эмне болду? - деп. Мая иши ийгиликтүү болгон үчүн, Азизаны чайга чакырганы келген болучу. Үнүн жай чыгарып:
- Азиза, жүрү, чай ичип келебиз? Мен жана сен болбосоң азыр тиги кийимдин фасонун тигип бүтпөй, алагды болуп олтурмакмын. Курсак ачты, мени менен барып чай ичип келчи,- деди. Азиза улуу кишинин өтүнүчүн четке кага албай макул болуп, олтурган ордунан турду.
Мая чынында абдан тажырыйбалуу анан иштин көзүн билген, калыс аял. Анткен менен учурда жалгыз жашайт. Тийген күйөөсү менен эки гана ай жашап, андан кетип калган болучу. Анткени жеринен эки сүйлөгөн кишини жети желмогузундай жек көрөт. Күйөөсү эки жолу алдаганда, эч сөзгө келбей кийим кечесин алып, үйдөн чыгып кеткен. Ошол бойдон күйөөгө тийген эмес. Анткен менен адамдык сапатка бай, абдан жакшы аял заты. Учурда чындыкты айткан киши баары бир жаман көрүнүп калбадыбы. Жалаң бир гана чындык издеп жүрүп, ушул жашка келгени өзүнө ылайыктуу кишини жолуктура элек.
Экөө ээрчише басып ашканага келгенде, Мая тамакка заказ берди да, анан Азизаны сөзгө тартты:
- Азиза, сен эмне дайыма капалуу жүрөсүң, бир жериң ооруйбу? - деди эле, Азиза берилген суроого кыска гана:
- Эч жерим оорубайт. Башынан эле мүнөзүм ушундай дегенде, Мая тигиле карап:
- Азиза, калпты айтпа! Сени ойго чөмүлткөн жана сени капа кылган бир сырың бар. Аны сенин сырт келбетиң эле айтып турбайбы. Эгер сен, ичиңден жеген ал нерсени бирөөнө айтып сыртка чыгарып жеңилденип албасаң, сөзсүз ооруга кабылышың толук мүмкүн. Адамды санаа кандай жейт, темирди дат жегендей. Ал жагын да эске ал. Эгер мага сырыңды айтсаң, мен сага колумдан келген жардамымды берип, жакшы кеңешимди айтам. Чынын айтсам сенин мага адамдык сапатың абдан жагат. Айткандай тиги бизде иштеген чылым чеккен кыздардын баары, кыларга иштери жок чылым чегип жатышат десиңби, жок, алардын дагы жан дүйнөлөрү кыйналып, болгон күчтөрүн, армандарын, санааларын бир гана чылым чегип чыгарып жаткандары. Айтып койгон оңой, бирок азыр ар бир адамдын ар кандай арманы бар. Билем, азыр силердин болгон санааңар, күйүтүңөр бир гана сүйүү. Жаш кезде ар бир улан, кыздын күйүтү сүйүү болот. Биздин дагы башыбызга сүйүү келип кеткен. Нинон де Ланкло деген Франсуз ойчулу минтип айткан "сүйүү тобокел жасаган эле соодага окшош, көпчүлүк учурда таш жалак калтырат" - деп. Чынында ал ойчул абдан туура айткан. Азыр акчанын гана заманы болуп калбадыбы. Акчаң болсо баарын сатып алууга болуп калды. Ишенбесең эл бийлеген билермандар, акылдуусунган чоңдор кыздарынан жаш кыздарды токол аял кылып алып жатышат. Аларды эмне ошол жаш аялдары сүйүп тийди дейсиңби? Жок, алардын акчасына гана карап тийгендери бештен белгилүү иш экенин турмуш өзү эле айтып турбайбы. Анткени, отуз, кырк жаш улуу кишиге турмушка чыгуу бул сүйүүгө арбалуу эмес. Айткандай кыз бала жыйырма беш жашта болсо, тийген күйөөсү элүүдө дейли. Азыркы элүүдөгү киши ашып кетсе он жылдан кийин абышка болот. Ал абышка болгон кезде кыз болгону отуз беш жашка чыгат. Анан ал абышкадан кайдагы жылуулукту алмак эле. Менин боорум ооруйт, токол аял болуп тийген кыздарга. Бул сөздү укканда Азиза чукул жерден Сыртпайды эстеп кетти. Чын эле анын акчасына карап тийип алса, ал киши Мая айткандай беш-он жылдан кийин карылык айылына баш багып, эркектик касиети качып калмак дагы, анан ал улуу аялынын балдарына кетип калса эмне болмок? Ушул ойду ойлоп, дагы алаксып кеткенде Мая:
- Азиза, сага эмне болду, бир жериң ооруп турабы? - деп, суроолу карады эле Азиза жооп бергенче болбой берилген заказ келип калып алаксып калышты.
Бир чети Маянын айткан сөздөрү абдан жөндүү жана маанилүү туюлду. Тамак желип жатканда экөө тең эч сөз козгошкон жок. Качан гана тамак желип болгондо Мая:
- Азиза, өзүң бил. Мен сени кыйнабайм "сырыңды айт" деп. Билем, сени эзген санаа эмне экенин. Аны сенин көздөрүң эле айтып турат. Бирок ичтен жеген санааны адам баласы айтып сыртка чыгарып алса, абдан жеңилденип калат. Аялдарды жаратканда алсыз кылып жараткан. Ооба, бекер жерден аялдар баардык нерсени ыйлап, ичтен жеген санааны көз жашынан чыгарбайт. Аялдар ыйлап алганда гана жеңилдеп калаары анык. Айткандай кечинде иштен үйгө барсам, кошуна жашаган эженин күйөөсү ичип келип жаман сөз айтып койсо керек, сөздүн уусуна кабылган Жамила эже мага болгон арманын айтып алып, бир топко ыйлады. Анан гана жеңилденип алды көрүнөт "кой, үйгө кирип тамак жасайын" - деп кирип кетти. Мага арызданып, ичиндеги арманын айтып, ыйлап алганга өзүн абдан жеңил сезип калды көрүнөт "тамак жасайын" - деп үйүнө кирип кеткенине караганда. Сен дагы көптөн бери ичиңден жеген санааны айтып алсаң, жеңилденип калмаксың. Аял заты жаш кезде сүйүүнүн азабын тартса, кийин күйөөнүн азабын тарткан бул жашоонун мыйзамы, аны танып эч болбойт. Менин баамымда сен сүйүүнүн азабын тартып жатканыңды жашырбай эле кой деп, ордунан турду. Азиза туура айтылган сөзгө муюп, үнсүз алдыга кадам таштады. Бир чети Мая абдан туура сөз атты. Анткени Шүкүрдү бир көргөнгө зар болуп жүргөнүн кантип танат эле.
Айткандай эле сыртта үч кыз чычайтып чылым чегип турушуптур. Атаганат, кыз балага чылым чеккен такыр эле жарашпайт. Аны танып да болбойт. Мая тигилерди сынай карап, ичкери киргенде Азизага:
- Байкадыңбы тиги кыздарды, алар бекер чылым чеккен жок. Сенден өтүнүч, чылымдан алыс бол ылайым. "Кыз балага кырк жерден тыюу" - деп бекер айтылган эмес. Алиги кыздардын ата-энелери билбейт да, кыздары чылым чегип аял затына жарашпаган иш менен алек болуп жүрүшкөнүн. Жаман адатка кабылган бат, андан алысташ абдан кыйын. Тиги кыздар турмушка чыкканда билишет, чылымдын азабын. Анткени күйөөсү, кайын журту тыя баштайт да. Баарынан чылымды ташташ азаптын-азабы. Учурда канчалаган эрки бекем эркектер чылымды таштай алышпай азап чегип жүрүшөт. Азиза бул айтылган сөздү укканда таякесин эстеди. Ал киши кырк алты жыл чылым чегип, эми түнкүсүн дагы эки маал туруп чылым чегээрин билет. Ооба, баарынан чылым чеккен эмне деген ден соолукту алат. Орус эли бекер жерден чылымдын кутусуна "сигарет убивает" - деп, эскертүү берген эмес да. Адам баласы билип туруп ден соолукка каршы иштерди жасап келе жатканына турмуш өзү күбө. Ооба, чылым чеккен жаш кыздар эртең эле эне болот. Анан кандай бала төрөйт аны алдына ала билбейт да.
Баягы эле кийим тиккен ак машина. Тигүүчү кыздар ойлору менен алек болгондору менен колдору менен буттары машинада. Күндө ушул иш. Кара жанды багыш үчүн керээлди күнү кечке бир орундан жылбай олтуруу керек. Азиза эмнегедир иши менен алек болуп олтуруп дагы Шүкүрдү эстеп кетти. Шүкүрдүн баскан турганы, күлгөн күлкүсү, кыймыл аракети деги болгон турпаты көз алдына тартылып, аны кайдан издеп табуу керек деп ойлоп койду. Бирок аны тапкан күндө дагы эмне деген сөздү айтат, эгер анын алдында уят болуп калса. Ушул сымал ойлор биринин артынан бири келип, убакыттын өткөнүн да билбей калды.
Убакыт келип, сааттын жебеси жетини көргөзгөндө, кыздардын алды кетүүгө даярдана башташты. Азиза элдин арты болуп цехтен чыгып бара жатканда, бычмачы болуп иштеген Сүйүнбек токтотуп калды:
- Азиза, макул көрсөң азыр киного кирип келбейлиби, абдан жакшы кино болуп жатыптыр, деди. Бул бала көптөн бери кылгыра карап, жакшы көрүп калганын көз карашы менен билгизип жүргөн эле. Азиза, кабагын чытып:
- Сүйүнбек менин колум бош эмес. Үйдө апам санаа чегип күтүп жатат. Андан дагы кечке иштегенге абдан чарчап турам. Башка кыздар менен барчы, - деди эле Сүйүнбек:
- Ар бир адам баласы жүрөк сүйгөн, көңүл каалаган адамы менен бирге баскысы келет. Албетте сен айткандай кыздар көп, бирок менин жүрөгүм бир гана сени эңсеп, сени каалап жатса кандай кылам. Чынын айтсам сен ишке келген күндөн бери, менин жүрөгүм бир башкача согуп жатат. Ишке керек болсо бир гана сенин карааныңды көрүү үчүн келгендей өзүмдү сезе берем. Бул жалганда адам баласы бир гана жүрөктү алдай албайт экен. Туруксуз сүйүүнүн далили-ант, чыныгы сүйүү эч качан антты оозанбайт. Мен сени "сүйүп калдым" деп айтуудан алысмын. Анткени сага болгон арзуумду куру ооз сөз менен эмес, иш менен жана ашыктыкка арналган мамилем менен билгизгим келет. Айткандай бул жалганда бекер жерден айтылган эмес "сүйүүнүн көзү сокур" деп. Ушул жашка чыкканы бир дагы кызды сүйүп калуу менин башыма келген эмес эле. Ал турсун сүйүү эмне экенин билген эмес болчумун. Эмнегедир сени көргөндөн бери көңүлүм алагды. Ушул убакка чейин эптеп чыдадым. Азыр сага мунун баарын айтам деген ой дагы жок болчу, эмне болуп айтып салдым билбейм.
Сүйүнбек эмнегедир өзүн эркин сезе түштү, үстүнөн бирөө оор жүктү алып салгансып. Азиза баягы эле угуп жүргөн сөзүн уккан адамдай кош көңүл мамиле жасап:
- Сүйүнбек, мен билем жана эбак эле байкаган болчумун, мени жактырып калганыңды. Бирок тилекке каршы менин жүрөгүм бош эмес. Сен мени кандай жактырып, канча азап чексең, мен дагы бирөөнү жактырып калып, сенден он эсе ашык азап чегип жүргөн кезим, - деп айтып алып, өз сөзүнөн өзү кетенчиктей түштү. Эч качан минтип бир дагы адамга айткан эмес эле. Эмне болуп бул сөздөр оозунан чыгып кетти өзү да билбей калды. Анткен менен аз да болсо жеңилдей түштү. Анын себеби ичтен жеген санаасы сөз менен сыртка чыгып кетпедиби. Адам баласы дайыма турмуштун далай жолун басып өткөндөн кийин гана жашоодон жаңылганын билери анык. Аттиң, эгер Азиза, Шүкүр менен акыркы жолу жолукканында азга сабырлуу болуп койгондо, анда баары башкача болот беле ким билет? Эми минтип өзү бир кезде арзып калып ага жолугуунун азабын тартса, минтип ошол окуяга кабылган Сүйүнбектин абалына кош көңүл мамиле жасаганы калыстыктын жоктугунан белги берип турат го. Ушул жерден көңүл калбагандай жакшы сөз ойлоп туруп айтып койгондо, анда баары башкача болмок эле. Тун сүйүүгө кабылган баланын көңүлүн чөгөрүп, орой анан олдоксон жооп бергенин кеч сезип калды.
Эртеси күнү Сүйүнбек ишке чыкпай калды. Анын ишке чыкпай калганына Азиза өзү күнөөлүү экенин кеч сезди. Анткени айтылган сөздөр ар тараптуу айтылып, акыры кечинде Сүйүнбек менен Азизанын сүйлөшүп турганын көргөндөр, такыр башка мааниде сөздү айтып чыгышты.
Сүйүүнүн азабынан Сүйүнбек таң атканга чейин ичимдик ичип, ичинен жеген нерсени ичимдиктен чыгарган үчүн, ишке чыкпай калды. Ооба, Азизадан алиги сөздү уккандан көрө муштум жегени алда канча жеңил болот беле... Биринчи жолу кызга сөз айтып, андан дагы андан көңүл жубатарлык сөз укпаганы болгон намысын козгоду. Ооба, кыз баланын жүрөгүн жибите берүү ар бир эркектин эле колунан келе бербейт. Сүйүнбек такыр ойлогон эмес эле, Азизадан каршы сөз угам деп. Көзү караңгылашып, кабагы бүркөлүп, биринчи жолуккан дүкөндөн эле бир бөтөлкө аракты алды да, дароо ошол жерден оозун ачып туруп, теңине чейин ичип жиберди.
Эх, бул да болсо пендечилик да. Чынында Сүйүнбектин, Азизага үйлөнсөмбү деген аруу тилеги бар эле. Канча күн таттуу кыялдарга батпады, канча түндүн теңин Азизага арнап түн уйкудан калды, канчалаган убактысын көбүн бир гана тунгуч сүйүүсү тууралуу ойлободу- дейсиң. Эми бир гана ооз сөз менен баардык жакшы тилектер талкаланып, минтип көңүлү сынып, сүйүүнүн туюк жолуна кабылып, ал жолдон ичимдик менен чыкчудай өзүн таштап салды. Атаганат, бул жерден дагы сабырдын жоктугу, жеңил ойго алдыруунун себебинен ишке чыкпай олтурат. Чакырып барган баладан айттырып жиберди " менин ордума башка бирөөнү алсын, мен иштен кеттим"- деп. Эмнеге мындай кадамга барды, аны эч ким билбейт. Азиза, бул кабарды укканда гана жүрөгү бир "болк" деп алды. Анткени таң эрте ишке келгенден баштап көз кыйыгы менен Сүйүнбекти издебеди беле. Аны жактырып калбаса дагы, өзүн арзып калган баланын элесин бир көргүсү келгени чын эле. Адам баласы бул жалганда чындап караганда жакшы сөз угуудан кандай өздөрүнө кубат алат. Азиза дагы өзүн арзып калган Сүйүнбекти көргүсү келди, аны менен жакшылап сүйлөшүп "сүйүү бир тараптан болгондо алсыз болуп калат, мага убакыт жана ойлонгонго уруксаат бер" - деп айткысы келген эле. Бирок ал оюн айта алган жок, балким Сүйүнбек ишке келсе айтат беле... Эмнегедир бул күнү оюнан Сүйүнбек кетпей койду. Анын кылгыра караган көз карашы, телмире карап тиктегени, көңүл көтөрө тургандай сөз камдап жанына келип айта албай кетип калганы, эч иши болбосо дагы жанына келип турганы, көз алдына тартыла берди. Чакырыкчы бала анын ичип алганын жана иштен кеткенин айтканда Азиза абдан жаман абалда калды. Атаганат, көрсө цехтин ичине бир гана Сүйүнбек көрк берип жүргөндөй сезилип кетти. Анын жоктугу алгач эле Азизага сезилди. Эгер ал сүйүүсүн билдирбей иштен кеткен болсо, анда Азизага деле анын кеткени анча деле мааниге ээ болбойт беле, ким билет. Азиза кабагы салыңкы иши менен алек болуп олтурганда технолог келин келип:
- Азиза, мен барып Сүйүнбек менен жолугуп келдим. Ал сени арзып калган турбайбы. Эми ал сенден уялып ишке чыкпайт. Мен сага бир машина берейин, сен анын акчасын бөлүп берип кутулгандай бол. Колуңдан келсе сен үйүңдөн тигип келип турбайсыңбы? - дегенде, Азиза ойлонуп турбай макул болду.
Машинаны Урмат үйгө чейин жеткизип бермей болуп, даярданып жатканда сөздөн-сөз чыгып, Урматтын туулган жерин сурап калды эле, ал айылын айтканда Азиза дароо:
- Сен Шүкүр деген баланы тааныйсыңбы? - деп сурап калды. Урмат дароо көзүн алайтып:
-Ал менин классташым да. Азыр ал айылга кеткен, бул жактан иштеген иши болбой калып. Бул сөздү укканда Азиза:
- Урмат, колуңдан келсе мага Шүкүрдү жолуктуруп койчу, мен аны канчадан бери таба албай жүрбөймүнбү, караанын көргөнгө зар болуп.
Кап, бул сөз дагы оозунан эмне болуп чыгып кетти билбей калып, ушул бир ооз сөз менен Шүкүрдү абдан берилип сүйөөрүн билгизип алды.
Азизага эми абдан дурус болду. Баягыдай эрте туруп ишке эрте келбейт. Каалаган убактысында турат да, берилген заказды тигип, апасынын жанында. Анткен менен аз убакытка эле колу бошой калса телевизор көргөн адаты ишине тоскоолун тийгизбей койгон жок. Түрк, Корея сериалдары боло турган кезде иш токтойт. Бир дагы сериалын куру кетирбей көрүп, кинодогудай жашоодо жашагысы келип кетет. Бирок баары бир Шүкүрдү эстегенде талмасы кармаган адамдай бир орундан жылбай туруп калган адаты бар. Бул кылыгы апасына дагы байкалып калды.
Күнгө бейшемби болучу. Эртең менен уктап жатса технолог өзү келип:
- Азиза, иш көп, эми ишке чыгып ал жактан эле иштебесең болбой калды. Сүйүнбек эки апта иштеп кайра кетип калды. Ага эмне болду билбейм деги. Абдан жакшы бала эле, ишине так. Ал кеткени ишибиз да аксап баштады. Бычмачылык дагы абдан жоопту иш эмеспи. Баса, Азиза сени кечээ күнү бир бала издеп келди, сага жолугуш үчүн атайын айылдан келиптир "сени бүгүн ишке чыгат" деп койгом. Бүгүн келип калышы толук мүмкүн. Азиза үчүн мындан өткөн жакшы кабар барбы. Анткени ал бала Шүкүр, башка айылдан эч ким издеп келмек эмес. Дароо кийинип, сыртка чыгып келди да, жуунуп - чайынган соң таңкы тамака олтурду. Технолог шашып жатканын билгизип, нан ооз тийип эле кетип калган. Таңкы көрүнүш өзүнүн кооздугун тартуулап, күндүн жаңы келгенинен белги бергенсип, аба салкын тартып турду. Азиза, эмнегедир эле шашып жатты. Эмнеге шашканын бир гана өзү билет. Жүрөгү элеп-желеп болуп, толкунданып алганы даана эле байкалып турду.
Эне да, Шааркан кызынын бул абалын көрүп, өзүнүн жаш кезин эстеди. Ооба, анда Шааркан дагы жүрөгүн ээлеген адамга жолугуу үчүн кудум кызындай болуп ашыкпады беле. Аттиң, ошондо ошол эмгегин Курсант билбесе деле керек. Кыздар жолугуушуга кандай жакшы тилек менен жасанат, бирок аны эркектер биле беришпегени албетте өкүнүчтүү. Азиза дагы бул жолу башка күндөгүгө караганда абдан берилүү менен жасанып, күзгүнүн алдында эле канча убакытын коротту. Ар бир кыймылына баам салып турган Шааркан, абдан таң калды. Анткени, кызынан өзүнүн бир кездеги элесин көрүп турду. Көрсө бул жалганда кыз бала энени, уул бала атаны тартпай койбойт экенине Шааркан өзү күбө болду.
Мындан туура жыйырма жети жыл илгери Шааркан кудум кызы Азизадай болуп бир орунга олтура албай, жүрөгүн черткилеген "сүйүү" деген илдет менен ооруган. Анда Шааркан окууну жаңы бүтүп, мектепке мугалим болуп орношкон болучу. Ал эми Курсант математика мугалими эле. Экөө жаңы гана тил табыша баштаганда, дене тарбия сабагынан сабак берген Жолоочу агай канча улуу экенин билбей жолунан тосуп, колун сурап жатканын Курсант көрүп калып экөө бир топко жолукпай, жүрүшпөдү беле. Анан Курсант өзү жолугушууга чакырганда, кудум кызындай болуп карбаластаганын кантип унутат. Кызы Азиза дагы ошол тагдырды кайталап, көңүл сүйгөн адамына жолугуу үчүн ашыкканын апасына билдирип алганын сезген жок. Кыраакы эне билди, бирок эч сөз айта албады. Аттиң, жаштык ай, жаш кезде сүйүү кандай барктуу. Жүрөк таза, бир гана максат сүйүүнүн аягына чыгуу болуп калат эмеспи. Азиза да үйдөн тим эле абдан шашылыш чыкты, таттуу кыялга жетеленип, Шүкүрдүн алыстан өзүн издеп келгенине ишене албай. Бул да болсо жаш кездеги бир кызыктуу учур экенин жашырып болбойт эле.
**********
Тоо этегинде жайгашкан чакан айыл. Элет жериндеги жашоонун шаңы таң эрте башталат эмеспи. Күздүн күнкү эгин жыйноо учуру. Кампада кишинин саны көп. Айыл өкмөтүнүн имаратынын тегереги таң эрте элге толгон. Анткени эгин чапкан комбайындын кезегине туруу эле чоң иш. Мамыт бүгүн үчүнчү күн, комбайындын кезегине турганына. Шүкүр болсо талаада, эгинди кайтарып, тоодон эрте түшкөн кээ бир жылкылар тебелеп кетпесин деп сак-сактап карап жүрөт. Ал эми чөптөр эбак эле чабылып, талаа ачылып калган. Шүкүр үчүн убакыт өтпөй койду. Анткени атасы айткан эле да "эгин чабылып калса шаарга барып кел" - деп. Чынын айтканда шаарга бир гана Азизага жолугуу үчүн келгенге бел байлады. Болбосо көрүп кетпеди беле шаардын жашоосун. Айылдагыдай ээн эркин баса албаса же бир жакын тууганы болбосо, акчага гана күч келтиргени шаарга келбесе, башка жасай турган деле иши жок. Бул жолу атасы эски тракторуна бир тетик алып кел деп гана жиберип жатат. Ага өзү деле келмек, Сыртпай досунун жоругун угуп алып эле ага карата ичи кирдеп, Шүкүрдү жибергени жатат. Андан дагы Шүкүр эки жолу шаарга барып келүү үчүн суранганын эске алды. Сөзүнүн аягында билгизип алган "бирөөнө жолуга келиш да керек болуп жатат" - деп. Бул айтылган сөз менен эле Мамыт уулунун абалын билген болучу. Ата кантип баланын сөзүнө түшүнбөйт. Бала канчалык сыр жашыргысы келген күндө дагы ата менен эне, эмне болгон күндө да баары бир билип койгон бул жашоонун мыйзамы.
Шүкүр чыдамы кете күттү, комбайындын келишин. Анткени эгин чабылса эле шаарга бармак. Ичтен жеген санаа акыркы кездерде чыдамын түгөтүп бара жаткан. Убакыт түшкө жакындап калган кезде, көптөн күткөн комбайын талаага келди. Бул Шүкүр үчүн тим эле абдан чоң кубанычты тартуулады го, Азизага жолугуп жаткандай. Ооба, бул кубанычтын артында албетте Азизага жолугууга жол ачылды деген сөз жатканын танып болбойт болучу.
Комбайын айдаган Сүкүнүн бою тартайып узун, андан калса шашпаган бир адаты бар. Анын ар бир кыймылына көз салып турган Шүкүрдүн ичи бышып кетти. Ан сайын улам комбайындын кампасы какап, бат-баттан токтойт десең. Анткен менен баягы союз учурундагы эскилиги жеткен комбайынга дагы жакшы, ушунча иштеп берип жатканына. Кечки алтыларда гана чабылып бүткөн эгинди кампага төгүшкөндө, Шүкүр оор үшкүрүнүп алды. Ооба, ар бир иштин кыйынчылыгы бар эмеспи. Ушул үшкүрүк менен эмне деген гана кыйынчылыктар арта калганын билүүгө болот. Эми эки күндө эгинди тазалап, ичкери киргизишсе, жумуш бүтөт. Анан шаарга жөнөгөнгө туура келет. Таттуу кыял менен жакшы ойго алаксыгандын өзү бакыт экенин жашырып болбойт го. Шүкүр үчүн түн бир оокумуна чейин уктай албай Азизаны ойлоп жаткан көнүмүш ишке айланган. Кыялында ага үйлөнсө, анын жарашыктуу чачынан сылап, кучагында эркелетип жатса, аппак болгон узун моюнуна колун артып, экөө келечек жөнүндө сүйлөшүп, жакшы бийик кылып там салгандарынан бери кыялданганы, айылдан сагынычы тараганы адатка айланган. Ооба, сүйүү дайыма жакшы тилектерге, жакшы ойлордун кучагына, таттуу кыялдарга жетелейт эмеспи. Ошол себептен "сүйүүнүн бир мүнөтү, бүтүндөй бир турмушту ичине камтыйт" - деп бекеринен айтылбаса керек. Сүйүү үчүн акындар эмне деген гана ырларды жаратпады, ойчулдар таамай сөздөрдү айтып кеткени, сүрөтчүлөр карагандан көз тажабаган чыгарма жаратканы, актёрлордун жигине жеткире аткарган ролдору, жазуучунун сөз менен жеткизе жазган чыгармасынын баары, барып эле сүйүүгө такалат жана такалып келген. Кайсы бир философ айткан экен "сүйүүсүз жашоо супсак" - деп. Албетте өзгөчө жаш кезде сүйүүсүз жашоо чын эле супсак болорун ким тана алат. Ооба, тырмактай таштын дагы тарыхы болгондой, ар бир башка келген аруу сезимдин дагы тарыхы болорун биле жүргөнүбүз абзел. Анысысыңары ар бир адам баскан изин унутпай, алдыдагы басаар жолун билген адам көрөгөч болоруна турмуш күбө. Шүкүр басып өткөн жолун дайыма кайра басып албаганга аракети күч болуп келет.
Убакыт жетип эртең шаарга барам деген түнү Шүкүр таңды-таң атканча уйку бетин көргөн жок. Көз алдынан бир гана Азиза кетпей, аны менен кыялында гана сүйлөшүп жатты. Таң кулөнөк атып келе жатканда гана көзү илинген Шүкүрдү апасы Бермет ойготту. Эненин эмгеги, баамчылдыгына эмне жетет. Бермет, Шүкүрдүн оюн билгенсип, жанына аярлап турду да анан:
- Уулум, мен баарын билем. Эгер сүйлөшкөн кызыңа жолугуп, оюң орундалып калса аны алып келе бер. Атаң дагы айтты "үйлөнсө үйлөнө берсин" - деп. Сенин санааңды бир мен эле эмес, атаң дагы байкап калган өңдүү. Колуңдан келсе ал кызыңды алып кел. Кудага барганга шарт болуп турат деди. Мындай сөздү күтпөгөн Шүкүр таң калып:
- Апа, чын эле мага азыр үйлөнгөнгө болобу? - деди эле, Бермет күлө карап:
- Балам кызыксың го? Сенин канча курбуң үйлөндү. Аларды деле мисалга алсаң болот да. Сен эрте үйлөнсөң, биз эрте неберелүү болобуз. Сенин балаңды эркелетип атаң экөөбүз баарын унутабыз да. Шүкүр жаздыктан башын көтөрүп:
- Апа, шаардык кыз айылга көнбөйт го? - деди эле Бермет:
- Балам, эгер ал кыздын сага көңүлү болсо, сени менен керек болсо тоонун башына барып жашаганга макул болот. Аял затынын сүйүүсү күчтүү, ошол себептен эркекти ээрчип, баарына кайыл болуп Америкага чейин деле кетип жатышпайбы. Колуңдан келсе аял алып келгендей бол. Сен үйлөнсөң, андан кийин машина алабыз деп атаң даярданып жатат. Тиги сырттагы тракторду бирөө сатып алам деп келиптир, баасы келишпей жатат окшойт. Сен бузулган тетигин алып келсең, ал киши келип алып кетет го... Баягы он алты асый болгон бээни дагы сатам дейт. Кыскасы сен жакшылыкты токтотпой аял алып келип калсаң, баары жакшы жагына оойт, - деп айтып сыртка чыгып кетти. Шүкүрдүн эми оюу такыр башка жакка ооду. Чын эле Азизаны алып келсе, анда кандай жакшы болот эле. Бир азга төшөктөн турбай жатты да, анан туруп кийине баштаганда иниси баш бакты:
- Байке, болуңуз, сизди шаарга кете турган таксист даяр болуп турсун деп, Бейшенаалы байкени салып келгени кетти. Апам дагы чай ичип алсын деп шаштырып жатат.
Шүкүр эми кыймылын тездетип, сыртка чыкты. Жашоодогу ар бир шилтенген кадам, ирмелген карек, сүйлөнгөн сөз, күлгөн күлкү, ырдаган үн бул жашоо жаңырыгы. Улуу Алла жаратканда керек болсо, көзгө көрүнбөгөн жандыкка дагы ырыскы бөлгөнү жалганбы. Ал эми адам баласын жаратканда баарынан артык кылып акыл берип, баардык нерсеге жөндөмдүү кылып койгону бул эмне деген керемет. Ойго келбеген космоско чейин учуп барган адамдын колунан эмне келбейт. Ким ойлоптур төрт дөңгөлөктүү машина ушунча алыс жолду эч чарчабай басып өтөрүн. Эгер мындан бир же эки кылым илгери көзү өтүп кеткен ата-бабаларыбыз тирилип келип калса, машинаны көрүп эле таң калып калмак чыгар. Айткандай трактор жаңы чыккан кезде жылкы баласындай көрүп, алдынан чепкенин жамынып жатып алып "үркүтөм" деп тебеленип кала жаздаганы эле караңгылыктан белги берет эмеспи. Анысысыңары машинанын алдынкы орунунда олтуруп бара жаткан молдоке, шарият сөзүн сүйлөп бара жатып:
- Учурда Улуу Аллага шек келтиргендердин саны арбыды. Жанагы химия деген сабакты балдарга такыр эле окутуунун кереги жок. Анткени аны окуган бала шарият жол бербеген ишке барат, - деди эле, айдоочу:
- Молдоке, азыр илгерки басмачылардын учуру, караңгылыктын заманы өткөн. Мезгилдин агымына жараша жашаш керек да. Эгер химия сабагы болбосо сиз минтип азыр машина менен эмес, ат менен жүрмөксүз, ушунча алыс жолду. Ар бир сабактын адамга пайдасы тийе турган үчүн окутуп жатышпайбы. Сизди эле алалы. Машинаңыз бар. Эгер ал машина бузулуп калса, албетте оңдогонго ашыгасыз. Оңдош үчүн химиянын, физиканын дагы кереги тийет. Анткени ар бир элементтин машинада да орду болот, мисалы тосолду эле алалы, ага химиялык зат кошулбаса, аны кантип жасоого болот эле. Бул жерден илим жолу менен диндин жолун сиз чаташтырып жатасыз. Сөз бир топко талашка түштү да, акыры айдоочу башын чайкап:
- Бул - дин адамдарын такыр түшүнүп болбойт. Сөздү толук түшүнбөй эле талаша берген жагы бар. Тиги башка динге өткөндөр дагы сөз жебейт, - деп, молдого теңелгиси келбей, берилген суроого дагы жооп бербей койду. Шүкүр бул жерден молдонун калыстыгы жок сөз сүйлөгөнүн баамдап олтуруп, акырын гана:
- Молдоке, сиз такыр туура эмес айтып жатасыз. Эгер сиздин сөзүңүз туура болсо, кайсы динге берилген адам ушул биз түшүп бара жаткандай машина жасады. Көп сүйлөгөн адамдардын колуна эч иш келбейт. Ар бир адам Кудайды бир гана көкүрөктөн издеш керек, ар бир кишиге сын айтпай, - деди эле, жаш баладан мындай таасын кеп угам деп ойлобогон Алим молдо, эч сөз сүйлөбөй эле олтуруп калды.
Шаарга келгенге чейин жакшы маанайда келишип, аз калганда молдоке жакшы маанайды кайдагы бир даабат сөзү менен өзүнүн билгенин бербей айтып жатып такыр бузуп салды. Айдоочу дагы молдону жактырбай калганын жүзүнөн билгизип, такыр үн дебей койду. Ооба, ар ким өзүнүн оюн туура деп кеп козгой берет эмеспи. Молдо кичине болсо дагы артка чегинип, калыс айтылган сөзгө муюп койгондо мындай болмок эмес. "Эки жакшы жолукса кудалашып коштошот, эки жаман жолукса кубалашып коштошот" - дегендей, айдоочу качан гана молдо жолдо түшүп калганда үшкүрүнүп алды да, аны жаман көрүп калганын билгизип:
- Азыркы таксырларга такыр түшүнүп болбойт. Эч нерсе билбеген адам баардык нерсеге ишене берет. Азыркы молдолор дагы ар ким айткан сөзгө ишене беришип, диндин жолун дагы булгап бүтүштү. Ооба, "шүмшүктөрдүн жападан жалгыз сыйынары - патриотизм" - деп айтылган сөз бар. Молдоке калп эле диндин патриоту болгону менен эч бир көзгө илине тургандай иш бүтүргөнүн укканым жок. Анан минтип тилинен чаң чыгара шарият айтканды ага ким коюптур, - деп, ага болгон жек көрүүсүн ушул сөздөр менен сыртка чыгарып алды.
Шүкүр авто бекеттен түшүп дароо эле Урмат досуна жолукканга ашыкты. Аттиң, ашыктыктын шаштырганы ай, эгер шаарга өз иштери менен келген болсо, анда мынчалык шашпайт эле. Бир гана жүрөккө тынчтык бербеген арзуунун азабы минтип шашканга түрткү берип, аз жерден машинага дагы урунуп ала жаздады. Тоо булагындай таза сезими менен алга умтулуп, Урмат жашаган жерге келсе, ал оңдой берди болуп үйүндө экен. Бирок цехте иштебей калганын жолукканда айтты. Урмат айылга кетип, кайра келгенде, технолог иштен четтетип салган болучу.
Эки дос кучакташып, көкүрөк тийиштирип учурашкан соң эле, дароо сөз өңүтү Азизага бурулду. Шүкүр эбин келтирип:
- Досум, мени Азизага жолуктур. Эгер тил табышып кала турган болсом, айылга алып кетем. Бул сөздү айтканда эмнегедир үнү каргылданып кетти. Ал эми уккан кулагына ишенбегендей Урмат таң калып:
- Чын элеби? - деп элейген түр менен суроо берип калды эле, Шүкүр бир ооз сөз менен гана:
- Мен сага качан калп айтчу элем? - деп кыска гана жооп берип койду. Бул убакта кеч кирип калган эле. Экөө дароо такси кармап, Азиза иштеген цехке келгенде Урмат боюн жашырып:
- Шүкүр, менин көрүнбөй эле койгонум оң. Иштен кетээрде технолог менен кайым айтыша кеткен болчумун. Азыр анын көзүнө чалдыккым келбей турат. Сен бул эшик менен кирсең биринчи эшик технологдун бөлмөсү. Андан сурасаң сага Азизаны чакырып берет. Азизанын дагы көзүнөн учуп жүрсөң керек. Шүкүр сөздү аягына чейин укпай эле, жүрөгү бат-бат согуп, сүрдөп дагы алды. Анткени качантан берки жүрөк эңсеген адамына жолукканы жатпайбы. Кадамы шилтенбей эшикке жаңы гана жеткенде ичкериден технолог бөлмөсүнөн өзү чыгып калды эле, Шүкүр калдастап:
- Саламатсызбы, - деп учурашкан болду. Жылдыз берилген саламды алик алып, сага ким керек эле дегенсип суроолуу карап, жооп күтүп туруп калды. Шүкүр кантсе да элеттин тарбиясын алган да. Сыпаалыгынан жазбай:
- Эже, мүмкүн болсо Азизаны чакырып коёсузбу, жолугууга атайын айылдан келдим эле. Айылдан келгенин айтпай деле койсо болмок. Азизаны чакырып бербей коёбу деп ойлоп жиберип, оозунан бул сөздү чыгарып жиберди. Жылдыз, Шүкүрдүн убара болгонун эске алып:
- Кап, сен дайынын билип алып келсең болмок экен. Ал азыр иште жок, эртең келет. Эртең менен келсең жолуга аласың. Кабатыр болбо, мен ага сенин издеп келгениңди айтып коём деди. Шүкүр башын ийкеп коштошту да, сууга түшүп калган чычкандай шалдырап басып сыртка чыкты. Чыдамы кетип күтүп жаткан Урмат дароо эле суроо берип калды:
- Ой, сага эмне болду деги? - деп. Шүкүр кабагы салыңкы, бир топко берилген суроону жоопсуз калтырып:
- Ал ишке чыкпаптыр. Эртең келет имиш. Эми эртеңкиге чейин мен чыдабайм го. Баса, сен анын үйүн билем дебедиң беле, жүрү үйүнө барып жолугабыз? Айткандай ал үйүндө болсо кайра жакшы да, ээн-эркин жолукканга. Бул сунушту Урмат жактыра берген жок. Үйүнө караңгыда баргандыктан кайсы көчөдө экенин толук билбей калганын эске алып:
- Досум, үйүн азыр караңгы кирип кетти, таап бара албайм. Андан көрө эртең мында эле келгенибиз оң. Азыр биздин үйгө конуп ал. Алгач Кудайберген базарына барабыз, анан түшкө маал Азизага барып жолугуп, макул болсо айылга алып кете беребиз, такси кармап алып.
Шүкүр шаабайы сууп:
- Аттиң, мен өзүмдү бүгүн Азизага жолугам деп даярдап алган элем да. Эми болбостур. Деги эртең ага жолугуп караанын көрсөм экен. Билбейм, ушул жашка чыкканы деле кызга берилип көргөн эмес элем, Азиза өзү менен бирге менин жүрөгүмдүн теңин алып калса керек. Эмне эле балдар сүйүү ырын боздоп ырдашат десе, көрсө бул сүйүү деген немең адамды тим эле мите курттай гана жейт белем. Уктасам уйкум тынч эмес, ойгонсом оюм ордунда эмес. Деги мен бул кызга кайсы күнү жолугуп, кантип аны арзып калдым билбейм. Карасам көчө толо кыз, айылда деле ак маралдай кериле баскан кыздар толтура, анын баарына жүрөк жакындатпай койду. Башка кыздар менен сүйлөшүп деле көрдүм, такыр Азиза оюмдан кетпейт десең. Балким менин башымды айлантып алганбы, билбейм?
Урмат күлүп:
- Шүкүр "сүйүү" - деген ушунусу менен кызык да. Болбосо сүйүүнү эч ким баалабайт болучу. Бул илдет бир гана сенин башыңа келген жок. Көчөдө эч кимди көзгө илбей өбүшкөндөр, сүйүүнүн ашкере фанаттары. Болбосо улуу кичүүдөн уялышат эле го. Чынын айтканда илгеркилердин сүйүүсүн "сүйүү" - деп айтса жарашат. Алар канчалык сүйүүгө берилишкен күндө дагы бир гана жүрөк менен сүйлөшүп, көз караш менен гана сагынычтарын тараткан. Бул сүйүүң деле жеткенге чейин барктуу болсо керек. Бакыт байкемди билесиң да. Жеңемди алганга чейин тим эле илдетке кабылган адамдай тамак жүрөгүнө баспай, бир гана суу ичип кабагы ачылбай калган. Анан атам болгон малын сатып, калыңды камдап алып берген. Эми азыр карасаң жеңем экөө ит менен мышыктай ыркырашып эле урушуп турушат. Бүгүн барсаң көрөсүң, экөөнүн жашоосун. Шүкүр башын чайкап:
- Кап, Бакыт байкеники туура эмес. Ошончо сүйүп алган соң бекер кылган экен, урушканга жол ачып. Эгер мен Азизага үйлөнүп кала турган болсом такыр ага кол көтөрмөк турсун, жаман сөз айтпайм. Эки дос бул темада бир топко талашып - тартышты, акыры үйгө келишкенден соң гана сөздү башка темага бурушту.
Чын эле Урматтын жеңеси сулуу келин экен, эркек сүйгөндөй чырайына Шүкүр көз агыта карап алып "ушул келин кантип урушсун" - деп ойлоп койду. Аңгыча эле бир жагына ооп, көзүн ачып-жумуп мас абалда Бакыт сырттан кирип келип:
- Эй, катын, үйдөсүңбү?! -деди. Абетте жаш келинге "катын" деп кайрылган оозго жарашпайт дагы, кулакка жат угулат. Шүкүр олтурган ордунан туруп салам берди эле, Бакыт тааныган соң гана:
- Кел иним, качан келдиң? - деген болду, булдуруктап. Бир топко калжырап олтуруп уктап калганда Урмат акырын жетелеп барып жаткызып келди. Сырга бир жаштагы баласына тамак берген соң, көз карашы менен билгизди "ушул байкеңерге түтүп жашап жүрөм" - деген сөздү. Ооба, эки жыл илгери эле Сырга боюна караган, шыңга бойлуу, аркар шыйрак, кымча бел кыз эле. Эми минтип бир алкаштын аялы болуп, ар тараптуу айтылган сөзгө бышык кулак болгонун, жашоонун жүгүн артынып кой маарээк тартып, үйрөтүлгөн жылкы баласындай жоошуп, баарына кайыл болуп жашап жатканын чарчаган көз карашы билгизип турду.
Шүкүр таңды таң атканга чейин Урматтын жеңеси тууралуу ойлонуп чыкты. Анткени ал алигидей чырайы менен кордук көрчү жан эмес экенин сын көз караш менен карап, ал ургаачыдан чанда бир жаралчу аял заты экенин баскан-турганынан билди. Аттиң, эгер бир жакшы жигитке чыкканда, кыргызга керек уул төрөп берчү аял затындай көзүнө көрүнүп кетти. Атасы кээде айтып калат "кээ бир аялдардын күйөөлөрү начар чыгып калып, кор болгондору менин зээнимди кейитет" - деп. Айткандай чын эле жакшы кыздардын жолун, тийген күйөөрү бууп салганына турмуш өзү күбө эмеспи. Эртең менен Шүкүр эрте ойгонду. Ойгонсо Сырга күйөөсү Бакытты кууруп жатыптыр:
- Деги сен кандай адамсың?! Кечинде тиги конок баладан уялганымды айтпа! Биздин үйгө киши келеби же ичкен арагың менен үйгө киши келтирбейсиңби?
Бакыт эч сөз жок мугалимдин урушун уккан окуучудай мелтиреп олтурганын ички үйдөн чыгып келе жатып Шүкүр байкап калды. Ооба, кечинде эле арстан болуп аркырап жатпады беле, эми коён болуп тилин жутуп алгансып үн дебейт десең. Кайра Сырга кыр көргөзүп, "эми кезек мага келди" деген таризде сөз менен куруганына таң калды. Анткени момураган Сыргадан мындай ачуу сөздөрдү угам деп оюна да алган эмес. Көрсө бул жалганда "эрди катын урушат, эси жок адам болушат" - деп айтылган сөз бекер жерден чыкпаганына экөөнүн жоругун эле мисалга алсак болот. Шүкүр дагы бир жолу жашоонун сыртка чыкпаган сырына күбө болду. Экөөнү эч ким ойлобойт "сүйүшүп жүрүп үйлөнгөн" - деп. Болбосо жок дегенде сүйүүнү беш, он жыл баалашат эле го, минтип ачуу тилдерин агытпай. Урмат турган соң гана таңкы наарды таткан болуп, экөө иштерин бүтүрүү үчүн үйдөн чыгып кетишти. Жолдо келе жатканда Шүкүр:
- Бакыт байке чын эле жеңеңди сүйүп алды беле? - дегенде, ушул эле суроонун берилишин күтүп тургансып, Урмат:
- Байкадыңбы, экөөнүн мамилесин. Андан дагы кафеден той бергенибизди айтпа. Чынын айтсам апам дагы, атам дагы бул үйгө келишпейт, анткени экөөнүн уруштары эч качан түгөнбөйт. Былтыр тиги кичине баланы бешикке салганы келгенде чоң чыр болуп, ошондон кийин бул үйгө эч ким келгис болгон. Болгону мен гана келем. Сөз ушуну менен үзүлдү, анткени маршрутка келип калды.
Убакыт өз нугунан жазбай, бир калыпта өтө берет эмеспи. Азиза үч күн үйдө жатып тажап кетти да, анан газетага чыккан жарнама менен иш издеп жөнөдү. Алгач кафелерге барды. Анан ал жакта деле иштеп кете турганга көзү жетпей "тигүүчү кыз керек" деген жарнаманын телефон номерин терди. Бир топто гана нары жактан үн угулду:
- Ало, - деген. Азиза үнүн жай чыгарып:
- Мен газетага чыккан жарнама боюнча чалып жаттым эле, чоочун үн:
- Сен тиккенди билесиңби? - деди эле, Азиза шылкы бош:
- Эже, тез эле үйрөнүп кетет элем. Барып көрсөм кандай болот?- деп, үмүт менен суранды. Тиги белгисиз аял:
- Мейлиң келип көр, биздин дарек деп, цехтин дарегин айтты да, телефонду өчүрүп койду. Азиза үнү жагымдуу анан үмүт пайда кылып айткан аялга ичи жылып, дароо эле маршруткага олтурду.
Шаардын көчөлөрүнүн машинага жык толгон тыгыны Манас көчөсүнө келгенде абдан көп убакытты алды. Анткени тиги өзүн кыйын, акылман сезген ажо же спикер ишинен кетип бара жатканбы, айтор коштоп жүргөн машиналардын ортосунда тим эле чоң иш бүтүрүп жаткансып өтүп кетти. Аттиң, бул да болсо бул жалгандагы жашоонун калыстыгынын жоктугу экенин баамдасак болот. Анын себеби ажо эмнеден коркот жана эмне мынча элдин тынчын алат, көчөнүн баарын тоздуруп илгерки хандардай элди күттүрүп, элдин ишине тоскоол болгону эле баам салып караган кишиге абдан эле одоно экенин ага ким айтат. Азиза улам токтогон маршрутканын айдоочусуна абдан ачуусу келди. Мунун себеби цехтеги эже "тез келип кал" - деген эле да. Ооба, адам баласы шашканда кыйчалыштар көп болуп, жол чырактар дагы кызыл күйүп, кызыл таягын көтөргөн МАИлер да жол жээгине туруп калганы бул адат. Акыры келчү жерге келип, дагы жетон салып телефон чалды эле орто жаштарга барып калган, маңдайы жарык, толмочунан келген Жумакүл Жээнбаева өзү тозуп алды. Жакшылап таанышып, учурашкан соң алдыга баштап цехке кирди да, Азизага кайрылды:
- Азырынча топчуда иштеп тур. Анда-санда машинага олтуруп көн, анан сага өзүнчө машина берем. Иштейм десең.
Азиза алгач иштеген күнү эле өзүнүн ишке карата болгон жөндөмүн көргөзө алды. Бул күнү иш убактысы бүткөнгө чейин иштеп, эки жүз сомдой акча тапты, өзүнүн эсебинде. Анткени ар бир топчу үчүн ала турган акчасын эсептеп чыгып, ичинен ойлоп койду " тиккенди үйрөнүп алыш керек экен" - деп.
Бир аптага жетпеген убакытта эле тиге турган машинага олтурду. Азизанын тээ бала кезинен эле адаты, колу ишке көнгөндөн жана ишти баштагандан кийин аны аягына чыгармайын жаны тынбай калган адаты бар. Жумакүл дагы байкап көрүп, Азизанын ишине ичинен ыраазы болду. Ооба, ким эле иштеген адамды жаман көрөт.
Ошонтип ишке берилген Азизанын иштен колу бошобой, шаар кыдырганга деле убактысы болбоду.
Анткен менен Шүкүр такыр оюнан кетпей, кээде өзүнө карата берилген суроону укпай калган учуру көп жолу кайталанды. Мунун себеби ошол учурда анын оюн бир гана Шүкүр ээлеп алган болот. Чын-чынына келгенде бул арзуунун азабы, түйшүгү аң сезимди башкарып алат белем, Азиза дайыма бир гана Шүкүр жөнүндө ойлонгондон такыр тажабайт. Анын ар бир кыймылы, баскан турганы көз алдынан кетпей, оюнда аны менен бактылуу боло тургандай сезип кетет, өзүн.
Ооба, бул ишке киргени чын эле жанынан акча үзүлбөйт, анан дагы дайыма алдыда бир чоң нерсе күтүп тургансып үмүт кылат. "Чыныгы сүйүү-баардык кыйынчылыкты көтөрүүгө көмөктөш болот" - деп, Ф. Шиллер айткандай, Азиза үчүн кыйынчылыктын баары арта калгандай сезилип келет. Анткени канча жолу Сыртпай артынан түшүп аңдып "кармап алып колун сурады жана ишке кайра чык"- деп өтүндү. Сыртпайды көргүсү келбеген Азиза акыры качып жүрүп кутулдубу айтор, ал кийинки кездерде жабышканын койду. Атасындай болгон кишинин жалынганы, өтүнгөнү, жалдыраганы Азизаны кандай акыбалга алып келбеди. Кыз бала үчүн мындан өткөн кордук барбы. Эгер, Сыртпай өзү теңдүү болсо анда сөз башка эле. Сакалдуу кишинин артынан жүгүргөнүн Азиза такыр күткөн эмес.
Күнгө жума болучу. Иш кычап турган кезде Жумакүл шашылыш жаңы кийимдин фасонун алып келди. Ооба, жаңы кийимдин тигилиши абдан опурталдуу анан жооптуу. Жашы кырктан өтүп калган Мая биринчи тигет, андан соң ошол үлгү менен калгандары тиге баштайт. Азиза эмнегедир Маянын жанына басып келип, жаңы тигилип жаткан кийимди карап туруп, өзүнүн оюн айтып калды:
- Эже, сиз эгер мындай кылып тиксеңиз, балким оңой болобу? - деди эле Мая айтылган сунушту байкап көрүп:
- Азыр, - деп бир саамга ойго алаксып кетти да, анан:
- Чын эле, Азиза сен туура байкаган экенсиң деп, тигип жаткан нерсесин, Азиза айткандай тикти. Ооба, "бир баш жакшы, ал эми эки баш андан жакшы" деп айтылгандай, Азизанын жанына келип калганы Мая үчүн жакшы болду. Айтып койгон оңой болгону менен тигүүчүлүктүн дагы ичине каткан билинбеген мүшкүлү болот. Бир орундан жылбай олтуруп кийим тигүү, материалдын чаңын жутуу, тигүүнүн ар тараптуу машакаты эле ден-соолукка кандай зыян. Азиза адатынча өзүнүн ордуна келип олтурду да, тигип жаткан ишин улантып дагы ой чүмбөтүнө алаксып кетти. Жаш кезде өзгөчө сүйүү темасы ар бир улан менен кыздын биринчи маселеси болуп келгенине тарых күбө. Анткени өсүмдүк дагы убактысы келгенде уругун таштайт эмеспи. Ошол сымал адам баласы дагы бойго жеткенде турмушун андан ары улап кетүү үчүн өзүнө түгөй издейт. Бул жалганда жубу менен жашаган алда канча жеңил анан көңүлдүү болгон үчүн, жаш кезде ар бир адам баласы түбөлүк жубун таап алуу үчүн, алгач жүрөк эңсеген адамын табууга аракет кылат. Азиза дагы жүрөк эңсеген адамын тапканы менен минтип аны менен болгону кыялында гана жашап, кыял менен гана жашоосун улап келе жатканын жан адамга айта элек. Эмнегедир акыркы кездерде түнт болуп, кабагы да ачылбай, илдет адамга кабылган адамдай жер тиктеп көп ойлонот. Адатынча машинасы менен ишин улантып, ойго алаксып олтурганда Мая жанына басып келип, колу менен акырын ийнинен түртүп:
- Азиза, деги сага эмне болду, кыйкырсам такыр эле укпайсың да? - деп, суроолуу карады. Көздөрү чарчап, көңүлү чөгүңкү, каректери суз тарткан Азиза таттуу уйкудан ойгонгон кишидей чочуп кетти, Мая колу менен түрткөндө. Берилген суроого дагы бир топко күттүрүп анан жооп берди:
- Эже, эмне болду? - деп. Мая иши ийгиликтүү болгон үчүн, Азизаны чайга чакырганы келген болучу. Үнүн жай чыгарып:
- Азиза, жүрү, чай ичип келебиз? Мен жана сен болбосоң азыр тиги кийимдин фасонун тигип бүтпөй, алагды болуп олтурмакмын. Курсак ачты, мени менен барып чай ичип келчи,- деди. Азиза улуу кишинин өтүнүчүн четке кага албай макул болуп, олтурган ордунан турду.
Мая чынында абдан тажырыйбалуу анан иштин көзүн билген, калыс аял. Анткен менен учурда жалгыз жашайт. Тийген күйөөсү менен эки гана ай жашап, андан кетип калган болучу. Анткени жеринен эки сүйлөгөн кишини жети желмогузундай жек көрөт. Күйөөсү эки жолу алдаганда, эч сөзгө келбей кийим кечесин алып, үйдөн чыгып кеткен. Ошол бойдон күйөөгө тийген эмес. Анткен менен адамдык сапатка бай, абдан жакшы аял заты. Учурда чындыкты айткан киши баары бир жаман көрүнүп калбадыбы. Жалаң бир гана чындык издеп жүрүп, ушул жашка келгени өзүнө ылайыктуу кишини жолуктура элек.
Экөө ээрчише басып ашканага келгенде, Мая тамакка заказ берди да, анан Азизаны сөзгө тартты:
- Азиза, сен эмне дайыма капалуу жүрөсүң, бир жериң ооруйбу? - деди эле, Азиза берилген суроого кыска гана:
- Эч жерим оорубайт. Башынан эле мүнөзүм ушундай дегенде, Мая тигиле карап:
- Азиза, калпты айтпа! Сени ойго чөмүлткөн жана сени капа кылган бир сырың бар. Аны сенин сырт келбетиң эле айтып турбайбы. Эгер сен, ичиңден жеген ал нерсени бирөөнө айтып сыртка чыгарып жеңилденип албасаң, сөзсүз ооруга кабылышың толук мүмкүн. Адамды санаа кандай жейт, темирди дат жегендей. Ал жагын да эске ал. Эгер мага сырыңды айтсаң, мен сага колумдан келген жардамымды берип, жакшы кеңешимди айтам. Чынын айтсам сенин мага адамдык сапатың абдан жагат. Айткандай тиги бизде иштеген чылым чеккен кыздардын баары, кыларга иштери жок чылым чегип жатышат десиңби, жок, алардын дагы жан дүйнөлөрү кыйналып, болгон күчтөрүн, армандарын, санааларын бир гана чылым чегип чыгарып жаткандары. Айтып койгон оңой, бирок азыр ар бир адамдын ар кандай арманы бар. Билем, азыр силердин болгон санааңар, күйүтүңөр бир гана сүйүү. Жаш кезде ар бир улан, кыздын күйүтү сүйүү болот. Биздин дагы башыбызга сүйүү келип кеткен. Нинон де Ланкло деген Франсуз ойчулу минтип айткан "сүйүү тобокел жасаган эле соодага окшош, көпчүлүк учурда таш жалак калтырат" - деп. Чынында ал ойчул абдан туура айткан. Азыр акчанын гана заманы болуп калбадыбы. Акчаң болсо баарын сатып алууга болуп калды. Ишенбесең эл бийлеген билермандар, акылдуусунган чоңдор кыздарынан жаш кыздарды токол аял кылып алып жатышат. Аларды эмне ошол жаш аялдары сүйүп тийди дейсиңби? Жок, алардын акчасына гана карап тийгендери бештен белгилүү иш экенин турмуш өзү эле айтып турбайбы. Анткени, отуз, кырк жаш улуу кишиге турмушка чыгуу бул сүйүүгө арбалуу эмес. Айткандай кыз бала жыйырма беш жашта болсо, тийген күйөөсү элүүдө дейли. Азыркы элүүдөгү киши ашып кетсе он жылдан кийин абышка болот. Ал абышка болгон кезде кыз болгону отуз беш жашка чыгат. Анан ал абышкадан кайдагы жылуулукту алмак эле. Менин боорум ооруйт, токол аял болуп тийген кыздарга. Бул сөздү укканда Азиза чукул жерден Сыртпайды эстеп кетти. Чын эле анын акчасына карап тийип алса, ал киши Мая айткандай беш-он жылдан кийин карылык айылына баш багып, эркектик касиети качып калмак дагы, анан ал улуу аялынын балдарына кетип калса эмне болмок? Ушул ойду ойлоп, дагы алаксып кеткенде Мая:
- Азиза, сага эмне болду, бир жериң ооруп турабы? - деп, суроолу карады эле Азиза жооп бергенче болбой берилген заказ келип калып алаксып калышты.
Бир чети Маянын айткан сөздөрү абдан жөндүү жана маанилүү туюлду. Тамак желип жатканда экөө тең эч сөз козгошкон жок. Качан гана тамак желип болгондо Мая:
- Азиза, өзүң бил. Мен сени кыйнабайм "сырыңды айт" деп. Билем, сени эзген санаа эмне экенин. Аны сенин көздөрүң эле айтып турат. Бирок ичтен жеген санааны адам баласы айтып сыртка чыгарып алса, абдан жеңилденип калат. Аялдарды жаратканда алсыз кылып жараткан. Ооба, бекер жерден аялдар баардык нерсени ыйлап, ичтен жеген санааны көз жашынан чыгарбайт. Аялдар ыйлап алганда гана жеңилдеп калаары анык. Айткандай кечинде иштен үйгө барсам, кошуна жашаган эженин күйөөсү ичип келип жаман сөз айтып койсо керек, сөздүн уусуна кабылган Жамила эже мага болгон арманын айтып алып, бир топко ыйлады. Анан гана жеңилденип алды көрүнөт "кой, үйгө кирип тамак жасайын" - деп кирип кетти. Мага арызданып, ичиндеги арманын айтып, ыйлап алганга өзүн абдан жеңил сезип калды көрүнөт "тамак жасайын" - деп үйүнө кирип кеткенине караганда. Сен дагы көптөн бери ичиңден жеген санааны айтып алсаң, жеңилденип калмаксың. Аял заты жаш кезде сүйүүнүн азабын тартса, кийин күйөөнүн азабын тарткан бул жашоонун мыйзамы, аны танып эч болбойт. Менин баамымда сен сүйүүнүн азабын тартып жатканыңды жашырбай эле кой деп, ордунан турду. Азиза туура айтылган сөзгө муюп, үнсүз алдыга кадам таштады. Бир чети Мая абдан туура сөз атты. Анткени Шүкүрдү бир көргөнгө зар болуп жүргөнүн кантип танат эле.
Айткандай эле сыртта үч кыз чычайтып чылым чегип турушуптур. Атаганат, кыз балага чылым чеккен такыр эле жарашпайт. Аны танып да болбойт. Мая тигилерди сынай карап, ичкери киргенде Азизага:
- Байкадыңбы тиги кыздарды, алар бекер чылым чеккен жок. Сенден өтүнүч, чылымдан алыс бол ылайым. "Кыз балага кырк жерден тыюу" - деп бекер айтылган эмес. Алиги кыздардын ата-энелери билбейт да, кыздары чылым чегип аял затына жарашпаган иш менен алек болуп жүрүшкөнүн. Жаман адатка кабылган бат, андан алысташ абдан кыйын. Тиги кыздар турмушка чыкканда билишет, чылымдын азабын. Анткени күйөөсү, кайын журту тыя баштайт да. Баарынан чылымды ташташ азаптын-азабы. Учурда канчалаган эрки бекем эркектер чылымды таштай алышпай азап чегип жүрүшөт. Азиза бул айтылган сөздү укканда таякесин эстеди. Ал киши кырк алты жыл чылым чегип, эми түнкүсүн дагы эки маал туруп чылым чегээрин билет. Ооба, баарынан чылым чеккен эмне деген ден соолукту алат. Орус эли бекер жерден чылымдын кутусуна "сигарет убивает" - деп, эскертүү берген эмес да. Адам баласы билип туруп ден соолукка каршы иштерди жасап келе жатканына турмуш өзү күбө. Ооба, чылым чеккен жаш кыздар эртең эле эне болот. Анан кандай бала төрөйт аны алдына ала билбейт да.
Баягы эле кийим тиккен ак машина. Тигүүчү кыздар ойлору менен алек болгондору менен колдору менен буттары машинада. Күндө ушул иш. Кара жанды багыш үчүн керээлди күнү кечке бир орундан жылбай олтуруу керек. Азиза эмнегедир иши менен алек болуп олтуруп дагы Шүкүрдү эстеп кетти. Шүкүрдүн баскан турганы, күлгөн күлкүсү, кыймыл аракети деги болгон турпаты көз алдына тартылып, аны кайдан издеп табуу керек деп ойлоп койду. Бирок аны тапкан күндө дагы эмне деген сөздү айтат, эгер анын алдында уят болуп калса. Ушул сымал ойлор биринин артынан бири келип, убакыттын өткөнүн да билбей калды.
Убакыт келип, сааттын жебеси жетини көргөзгөндө, кыздардын алды кетүүгө даярдана башташты. Азиза элдин арты болуп цехтен чыгып бара жатканда, бычмачы болуп иштеген Сүйүнбек токтотуп калды:
- Азиза, макул көрсөң азыр киного кирип келбейлиби, абдан жакшы кино болуп жатыптыр, деди. Бул бала көптөн бери кылгыра карап, жакшы көрүп калганын көз карашы менен билгизип жүргөн эле. Азиза, кабагын чытып:
- Сүйүнбек менин колум бош эмес. Үйдө апам санаа чегип күтүп жатат. Андан дагы кечке иштегенге абдан чарчап турам. Башка кыздар менен барчы, - деди эле Сүйүнбек:
- Ар бир адам баласы жүрөк сүйгөн, көңүл каалаган адамы менен бирге баскысы келет. Албетте сен айткандай кыздар көп, бирок менин жүрөгүм бир гана сени эңсеп, сени каалап жатса кандай кылам. Чынын айтсам сен ишке келген күндөн бери, менин жүрөгүм бир башкача согуп жатат. Ишке керек болсо бир гана сенин карааныңды көрүү үчүн келгендей өзүмдү сезе берем. Бул жалганда адам баласы бир гана жүрөктү алдай албайт экен. Туруксуз сүйүүнүн далили-ант, чыныгы сүйүү эч качан антты оозанбайт. Мен сени "сүйүп калдым" деп айтуудан алысмын. Анткени сага болгон арзуумду куру ооз сөз менен эмес, иш менен жана ашыктыкка арналган мамилем менен билгизгим келет. Айткандай бул жалганда бекер жерден айтылган эмес "сүйүүнүн көзү сокур" деп. Ушул жашка чыкканы бир дагы кызды сүйүп калуу менин башыма келген эмес эле. Ал турсун сүйүү эмне экенин билген эмес болчумун. Эмнегедир сени көргөндөн бери көңүлүм алагды. Ушул убакка чейин эптеп чыдадым. Азыр сага мунун баарын айтам деген ой дагы жок болчу, эмне болуп айтып салдым билбейм.
Сүйүнбек эмнегедир өзүн эркин сезе түштү, үстүнөн бирөө оор жүктү алып салгансып. Азиза баягы эле угуп жүргөн сөзүн уккан адамдай кош көңүл мамиле жасап:
- Сүйүнбек, мен билем жана эбак эле байкаган болчумун, мени жактырып калганыңды. Бирок тилекке каршы менин жүрөгүм бош эмес. Сен мени кандай жактырып, канча азап чексең, мен дагы бирөөнү жактырып калып, сенден он эсе ашык азап чегип жүргөн кезим, - деп айтып алып, өз сөзүнөн өзү кетенчиктей түштү. Эч качан минтип бир дагы адамга айткан эмес эле. Эмне болуп бул сөздөр оозунан чыгып кетти өзү да билбей калды. Анткен менен аз да болсо жеңилдей түштү. Анын себеби ичтен жеген санаасы сөз менен сыртка чыгып кетпедиби. Адам баласы дайыма турмуштун далай жолун басып өткөндөн кийин гана жашоодон жаңылганын билери анык. Аттиң, эгер Азиза, Шүкүр менен акыркы жолу жолукканында азга сабырлуу болуп койгондо, анда баары башкача болот беле ким билет? Эми минтип өзү бир кезде арзып калып ага жолугуунун азабын тартса, минтип ошол окуяга кабылган Сүйүнбектин абалына кош көңүл мамиле жасаганы калыстыктын жоктугунан белги берип турат го. Ушул жерден көңүл калбагандай жакшы сөз ойлоп туруп айтып койгондо, анда баары башкача болмок эле. Тун сүйүүгө кабылган баланын көңүлүн чөгөрүп, орой анан олдоксон жооп бергенин кеч сезип калды.
Эртеси күнү Сүйүнбек ишке чыкпай калды. Анын ишке чыкпай калганына Азиза өзү күнөөлүү экенин кеч сезди. Анткени айтылган сөздөр ар тараптуу айтылып, акыры кечинде Сүйүнбек менен Азизанын сүйлөшүп турганын көргөндөр, такыр башка мааниде сөздү айтып чыгышты.
Сүйүүнүн азабынан Сүйүнбек таң атканга чейин ичимдик ичип, ичинен жеген нерсени ичимдиктен чыгарган үчүн, ишке чыкпай калды. Ооба, Азизадан алиги сөздү уккандан көрө муштум жегени алда канча жеңил болот беле... Биринчи жолу кызга сөз айтып, андан дагы андан көңүл жубатарлык сөз укпаганы болгон намысын козгоду. Ооба, кыз баланын жүрөгүн жибите берүү ар бир эркектин эле колунан келе бербейт. Сүйүнбек такыр ойлогон эмес эле, Азизадан каршы сөз угам деп. Көзү караңгылашып, кабагы бүркөлүп, биринчи жолуккан дүкөндөн эле бир бөтөлкө аракты алды да, дароо ошол жерден оозун ачып туруп, теңине чейин ичип жиберди.
Эх, бул да болсо пендечилик да. Чынында Сүйүнбектин, Азизага үйлөнсөмбү деген аруу тилеги бар эле. Канча күн таттуу кыялдарга батпады, канча түндүн теңин Азизага арнап түн уйкудан калды, канчалаган убактысын көбүн бир гана тунгуч сүйүүсү тууралуу ойлободу- дейсиң. Эми бир гана ооз сөз менен баардык жакшы тилектер талкаланып, минтип көңүлү сынып, сүйүүнүн туюк жолуна кабылып, ал жолдон ичимдик менен чыкчудай өзүн таштап салды. Атаганат, бул жерден дагы сабырдын жоктугу, жеңил ойго алдыруунун себебинен ишке чыкпай олтурат. Чакырып барган баладан айттырып жиберди " менин ордума башка бирөөнү алсын, мен иштен кеттим"- деп. Эмнеге мындай кадамга барды, аны эч ким билбейт. Азиза, бул кабарды укканда гана жүрөгү бир "болк" деп алды. Анткени таң эрте ишке келгенден баштап көз кыйыгы менен Сүйүнбекти издебеди беле. Аны жактырып калбаса дагы, өзүн арзып калган баланын элесин бир көргүсү келгени чын эле. Адам баласы бул жалганда чындап караганда жакшы сөз угуудан кандай өздөрүнө кубат алат. Азиза дагы өзүн арзып калган Сүйүнбекти көргүсү келди, аны менен жакшылап сүйлөшүп "сүйүү бир тараптан болгондо алсыз болуп калат, мага убакыт жана ойлонгонго уруксаат бер" - деп айткысы келген эле. Бирок ал оюн айта алган жок, балким Сүйүнбек ишке келсе айтат беле... Эмнегедир бул күнү оюнан Сүйүнбек кетпей койду. Анын кылгыра караган көз карашы, телмире карап тиктегени, көңүл көтөрө тургандай сөз камдап жанына келип айта албай кетип калганы, эч иши болбосо дагы жанына келип турганы, көз алдына тартыла берди. Чакырыкчы бала анын ичип алганын жана иштен кеткенин айтканда Азиза абдан жаман абалда калды. Атаганат, көрсө цехтин ичине бир гана Сүйүнбек көрк берип жүргөндөй сезилип кетти. Анын жоктугу алгач эле Азизага сезилди. Эгер ал сүйүүсүн билдирбей иштен кеткен болсо, анда Азизага деле анын кеткени анча деле мааниге ээ болбойт беле, ким билет. Азиза кабагы салыңкы иши менен алек болуп олтурганда технолог келин келип:
- Азиза, мен барып Сүйүнбек менен жолугуп келдим. Ал сени арзып калган турбайбы. Эми ал сенден уялып ишке чыкпайт. Мен сага бир машина берейин, сен анын акчасын бөлүп берип кутулгандай бол. Колуңдан келсе сен үйүңдөн тигип келип турбайсыңбы? - дегенде, Азиза ойлонуп турбай макул болду.
Машинаны Урмат үйгө чейин жеткизип бермей болуп, даярданып жатканда сөздөн-сөз чыгып, Урматтын туулган жерин сурап калды эле, ал айылын айтканда Азиза дароо:
- Сен Шүкүр деген баланы тааныйсыңбы? - деп сурап калды. Урмат дароо көзүн алайтып:
-Ал менин классташым да. Азыр ал айылга кеткен, бул жактан иштеген иши болбой калып. Бул сөздү укканда Азиза:
- Урмат, колуңдан келсе мага Шүкүрдү жолуктуруп койчу, мен аны канчадан бери таба албай жүрбөймүнбү, караанын көргөнгө зар болуп.
Кап, бул сөз дагы оозунан эмне болуп чыгып кетти билбей калып, ушул бир ооз сөз менен Шүкүрдү абдан берилип сүйөөрүн билгизип алды.
Азизага эми абдан дурус болду. Баягыдай эрте туруп ишке эрте келбейт. Каалаган убактысында турат да, берилген заказды тигип, апасынын жанында. Анткен менен аз убакытка эле колу бошой калса телевизор көргөн адаты ишине тоскоолун тийгизбей койгон жок. Түрк, Корея сериалдары боло турган кезде иш токтойт. Бир дагы сериалын куру кетирбей көрүп, кинодогудай жашоодо жашагысы келип кетет. Бирок баары бир Шүкүрдү эстегенде талмасы кармаган адамдай бир орундан жылбай туруп калган адаты бар. Бул кылыгы апасына дагы байкалып калды.
Күнгө бейшемби болучу. Эртең менен уктап жатса технолог өзү келип:
- Азиза, иш көп, эми ишке чыгып ал жактан эле иштебесең болбой калды. Сүйүнбек эки апта иштеп кайра кетип калды. Ага эмне болду билбейм деги. Абдан жакшы бала эле, ишине так. Ал кеткени ишибиз да аксап баштады. Бычмачылык дагы абдан жоопту иш эмеспи. Баса, Азиза сени кечээ күнү бир бала издеп келди, сага жолугуш үчүн атайын айылдан келиптир "сени бүгүн ишке чыгат" деп койгом. Бүгүн келип калышы толук мүмкүн. Азиза үчүн мындан өткөн жакшы кабар барбы. Анткени ал бала Шүкүр, башка айылдан эч ким издеп келмек эмес. Дароо кийинип, сыртка чыгып келди да, жуунуп - чайынган соң таңкы тамака олтурду. Технолог шашып жатканын билгизип, нан ооз тийип эле кетип калган. Таңкы көрүнүш өзүнүн кооздугун тартуулап, күндүн жаңы келгенинен белги бергенсип, аба салкын тартып турду. Азиза, эмнегедир эле шашып жатты. Эмнеге шашканын бир гана өзү билет. Жүрөгү элеп-желеп болуп, толкунданып алганы даана эле байкалып турду.
Эне да, Шааркан кызынын бул абалын көрүп, өзүнүн жаш кезин эстеди. Ооба, анда Шааркан дагы жүрөгүн ээлеген адамга жолугуу үчүн кудум кызындай болуп ашыкпады беле. Аттиң, ошондо ошол эмгегин Курсант билбесе деле керек. Кыздар жолугуушуга кандай жакшы тилек менен жасанат, бирок аны эркектер биле беришпегени албетте өкүнүчтүү. Азиза дагы бул жолу башка күндөгүгө караганда абдан берилүү менен жасанып, күзгүнүн алдында эле канча убакытын коротту. Ар бир кыймылына баам салып турган Шааркан, абдан таң калды. Анткени, кызынан өзүнүн бир кездеги элесин көрүп турду. Көрсө бул жалганда кыз бала энени, уул бала атаны тартпай койбойт экенине Шааркан өзү күбө болду.
Мындан туура жыйырма жети жыл илгери Шааркан кудум кызы Азизадай болуп бир орунга олтура албай, жүрөгүн черткилеген "сүйүү" деген илдет менен ооруган. Анда Шааркан окууну жаңы бүтүп, мектепке мугалим болуп орношкон болучу. Ал эми Курсант математика мугалими эле. Экөө жаңы гана тил табыша баштаганда, дене тарбия сабагынан сабак берген Жолоочу агай канча улуу экенин билбей жолунан тосуп, колун сурап жатканын Курсант көрүп калып экөө бир топко жолукпай, жүрүшпөдү беле. Анан Курсант өзү жолугушууга чакырганда, кудум кызындай болуп карбаластаганын кантип унутат. Кызы Азиза дагы ошол тагдырды кайталап, көңүл сүйгөн адамына жолугуу үчүн ашыкканын апасына билдирип алганын сезген жок. Кыраакы эне билди, бирок эч сөз айта албады. Аттиң, жаштык ай, жаш кезде сүйүү кандай барктуу. Жүрөк таза, бир гана максат сүйүүнүн аягына чыгуу болуп калат эмеспи. Азиза да үйдөн тим эле абдан шашылыш чыкты, таттуу кыялга жетеленип, Шүкүрдүн алыстан өзүн издеп келгенине ишене албай. Бул да болсо жаш кездеги бир кызыктуу учур экенин жашырып болбойт эле.
**********
Тоо этегинде жайгашкан чакан айыл. Элет жериндеги жашоонун шаңы таң эрте башталат эмеспи. Күздүн күнкү эгин жыйноо учуру. Кампада кишинин саны көп. Айыл өкмөтүнүн имаратынын тегереги таң эрте элге толгон. Анткени эгин чапкан комбайындын кезегине туруу эле чоң иш. Мамыт бүгүн үчүнчү күн, комбайындын кезегине турганына. Шүкүр болсо талаада, эгинди кайтарып, тоодон эрте түшкөн кээ бир жылкылар тебелеп кетпесин деп сак-сактап карап жүрөт. Ал эми чөптөр эбак эле чабылып, талаа ачылып калган. Шүкүр үчүн убакыт өтпөй койду. Анткени атасы айткан эле да "эгин чабылып калса шаарга барып кел" - деп. Чынын айтканда шаарга бир гана Азизага жолугуу үчүн келгенге бел байлады. Болбосо көрүп кетпеди беле шаардын жашоосун. Айылдагыдай ээн эркин баса албаса же бир жакын тууганы болбосо, акчага гана күч келтиргени шаарга келбесе, башка жасай турган деле иши жок. Бул жолу атасы эски тракторуна бир тетик алып кел деп гана жиберип жатат. Ага өзү деле келмек, Сыртпай досунун жоругун угуп алып эле ага карата ичи кирдеп, Шүкүрдү жибергени жатат. Андан дагы Шүкүр эки жолу шаарга барып келүү үчүн суранганын эске алды. Сөзүнүн аягында билгизип алган "бирөөнө жолуга келиш да керек болуп жатат" - деп. Бул айтылган сөз менен эле Мамыт уулунун абалын билген болучу. Ата кантип баланын сөзүнө түшүнбөйт. Бала канчалык сыр жашыргысы келген күндө дагы ата менен эне, эмне болгон күндө да баары бир билип койгон бул жашоонун мыйзамы.
Шүкүр чыдамы кете күттү, комбайындын келишин. Анткени эгин чабылса эле шаарга бармак. Ичтен жеген санаа акыркы кездерде чыдамын түгөтүп бара жаткан. Убакыт түшкө жакындап калган кезде, көптөн күткөн комбайын талаага келди. Бул Шүкүр үчүн тим эле абдан чоң кубанычты тартуулады го, Азизага жолугуп жаткандай. Ооба, бул кубанычтын артында албетте Азизага жолугууга жол ачылды деген сөз жатканын танып болбойт болучу.
Комбайын айдаган Сүкүнүн бою тартайып узун, андан калса шашпаган бир адаты бар. Анын ар бир кыймылына көз салып турган Шүкүрдүн ичи бышып кетти. Ан сайын улам комбайындын кампасы какап, бат-баттан токтойт десең. Анткен менен баягы союз учурундагы эскилиги жеткен комбайынга дагы жакшы, ушунча иштеп берип жатканына. Кечки алтыларда гана чабылып бүткөн эгинди кампага төгүшкөндө, Шүкүр оор үшкүрүнүп алды. Ооба, ар бир иштин кыйынчылыгы бар эмеспи. Ушул үшкүрүк менен эмне деген гана кыйынчылыктар арта калганын билүүгө болот. Эми эки күндө эгинди тазалап, ичкери киргизишсе, жумуш бүтөт. Анан шаарга жөнөгөнгө туура келет. Таттуу кыял менен жакшы ойго алаксыгандын өзү бакыт экенин жашырып болбойт го. Шүкүр үчүн түн бир оокумуна чейин уктай албай Азизаны ойлоп жаткан көнүмүш ишке айланган. Кыялында ага үйлөнсө, анын жарашыктуу чачынан сылап, кучагында эркелетип жатса, аппак болгон узун моюнуна колун артып, экөө келечек жөнүндө сүйлөшүп, жакшы бийик кылып там салгандарынан бери кыялданганы, айылдан сагынычы тараганы адатка айланган. Ооба, сүйүү дайыма жакшы тилектерге, жакшы ойлордун кучагына, таттуу кыялдарга жетелейт эмеспи. Ошол себептен "сүйүүнүн бир мүнөтү, бүтүндөй бир турмушту ичине камтыйт" - деп бекеринен айтылбаса керек. Сүйүү үчүн акындар эмне деген гана ырларды жаратпады, ойчулдар таамай сөздөрдү айтып кеткени, сүрөтчүлөр карагандан көз тажабаган чыгарма жаратканы, актёрлордун жигине жеткире аткарган ролдору, жазуучунун сөз менен жеткизе жазган чыгармасынын баары, барып эле сүйүүгө такалат жана такалып келген. Кайсы бир философ айткан экен "сүйүүсүз жашоо супсак" - деп. Албетте өзгөчө жаш кезде сүйүүсүз жашоо чын эле супсак болорун ким тана алат. Ооба, тырмактай таштын дагы тарыхы болгондой, ар бир башка келген аруу сезимдин дагы тарыхы болорун биле жүргөнүбүз абзел. Анысысыңары ар бир адам баскан изин унутпай, алдыдагы басаар жолун билген адам көрөгөч болоруна турмуш күбө. Шүкүр басып өткөн жолун дайыма кайра басып албаганга аракети күч болуп келет.
Убакыт жетип эртең шаарга барам деген түнү Шүкүр таңды-таң атканча уйку бетин көргөн жок. Көз алдынан бир гана Азиза кетпей, аны менен кыялында гана сүйлөшүп жатты. Таң кулөнөк атып келе жатканда гана көзү илинген Шүкүрдү апасы Бермет ойготту. Эненин эмгеги, баамчылдыгына эмне жетет. Бермет, Шүкүрдүн оюн билгенсип, жанына аярлап турду да анан:
- Уулум, мен баарын билем. Эгер сүйлөшкөн кызыңа жолугуп, оюң орундалып калса аны алып келе бер. Атаң дагы айтты "үйлөнсө үйлөнө берсин" - деп. Сенин санааңды бир мен эле эмес, атаң дагы байкап калган өңдүү. Колуңдан келсе ал кызыңды алып кел. Кудага барганга шарт болуп турат деди. Мындай сөздү күтпөгөн Шүкүр таң калып:
- Апа, чын эле мага азыр үйлөнгөнгө болобу? - деди эле, Бермет күлө карап:
- Балам кызыксың го? Сенин канча курбуң үйлөндү. Аларды деле мисалга алсаң болот да. Сен эрте үйлөнсөң, биз эрте неберелүү болобуз. Сенин балаңды эркелетип атаң экөөбүз баарын унутабыз да. Шүкүр жаздыктан башын көтөрүп:
- Апа, шаардык кыз айылга көнбөйт го? - деди эле Бермет:
- Балам, эгер ал кыздын сага көңүлү болсо, сени менен керек болсо тоонун башына барып жашаганга макул болот. Аял затынын сүйүүсү күчтүү, ошол себептен эркекти ээрчип, баарына кайыл болуп Америкага чейин деле кетип жатышпайбы. Колуңдан келсе аял алып келгендей бол. Сен үйлөнсөң, андан кийин машина алабыз деп атаң даярданып жатат. Тиги сырттагы тракторду бирөө сатып алам деп келиптир, баасы келишпей жатат окшойт. Сен бузулган тетигин алып келсең, ал киши келип алып кетет го... Баягы он алты асый болгон бээни дагы сатам дейт. Кыскасы сен жакшылыкты токтотпой аял алып келип калсаң, баары жакшы жагына оойт, - деп айтып сыртка чыгып кетти. Шүкүрдүн эми оюу такыр башка жакка ооду. Чын эле Азизаны алып келсе, анда кандай жакшы болот эле. Бир азга төшөктөн турбай жатты да, анан туруп кийине баштаганда иниси баш бакты:
- Байке, болуңуз, сизди шаарга кете турган таксист даяр болуп турсун деп, Бейшенаалы байкени салып келгени кетти. Апам дагы чай ичип алсын деп шаштырып жатат.
Шүкүр эми кыймылын тездетип, сыртка чыкты. Жашоодогу ар бир шилтенген кадам, ирмелген карек, сүйлөнгөн сөз, күлгөн күлкү, ырдаган үн бул жашоо жаңырыгы. Улуу Алла жаратканда керек болсо, көзгө көрүнбөгөн жандыкка дагы ырыскы бөлгөнү жалганбы. Ал эми адам баласын жаратканда баарынан артык кылып акыл берип, баардык нерсеге жөндөмдүү кылып койгону бул эмне деген керемет. Ойго келбеген космоско чейин учуп барган адамдын колунан эмне келбейт. Ким ойлоптур төрт дөңгөлөктүү машина ушунча алыс жолду эч чарчабай басып өтөрүн. Эгер мындан бир же эки кылым илгери көзү өтүп кеткен ата-бабаларыбыз тирилип келип калса, машинаны көрүп эле таң калып калмак чыгар. Айткандай трактор жаңы чыккан кезде жылкы баласындай көрүп, алдынан чепкенин жамынып жатып алып "үркүтөм" деп тебеленип кала жаздаганы эле караңгылыктан белги берет эмеспи. Анысысыңары машинанын алдынкы орунунда олтуруп бара жаткан молдоке, шарият сөзүн сүйлөп бара жатып:
- Учурда Улуу Аллага шек келтиргендердин саны арбыды. Жанагы химия деген сабакты балдарга такыр эле окутуунун кереги жок. Анткени аны окуган бала шарият жол бербеген ишке барат, - деди эле, айдоочу:
- Молдоке, азыр илгерки басмачылардын учуру, караңгылыктын заманы өткөн. Мезгилдин агымына жараша жашаш керек да. Эгер химия сабагы болбосо сиз минтип азыр машина менен эмес, ат менен жүрмөксүз, ушунча алыс жолду. Ар бир сабактын адамга пайдасы тийе турган үчүн окутуп жатышпайбы. Сизди эле алалы. Машинаңыз бар. Эгер ал машина бузулуп калса, албетте оңдогонго ашыгасыз. Оңдош үчүн химиянын, физиканын дагы кереги тийет. Анткени ар бир элементтин машинада да орду болот, мисалы тосолду эле алалы, ага химиялык зат кошулбаса, аны кантип жасоого болот эле. Бул жерден илим жолу менен диндин жолун сиз чаташтырып жатасыз. Сөз бир топко талашка түштү да, акыры айдоочу башын чайкап:
- Бул - дин адамдарын такыр түшүнүп болбойт. Сөздү толук түшүнбөй эле талаша берген жагы бар. Тиги башка динге өткөндөр дагы сөз жебейт, - деп, молдого теңелгиси келбей, берилген суроого дагы жооп бербей койду. Шүкүр бул жерден молдонун калыстыгы жок сөз сүйлөгөнүн баамдап олтуруп, акырын гана:
- Молдоке, сиз такыр туура эмес айтып жатасыз. Эгер сиздин сөзүңүз туура болсо, кайсы динге берилген адам ушул биз түшүп бара жаткандай машина жасады. Көп сүйлөгөн адамдардын колуна эч иш келбейт. Ар бир адам Кудайды бир гана көкүрөктөн издеш керек, ар бир кишиге сын айтпай, - деди эле, жаш баладан мындай таасын кеп угам деп ойлобогон Алим молдо, эч сөз сүйлөбөй эле олтуруп калды.
Шаарга келгенге чейин жакшы маанайда келишип, аз калганда молдоке жакшы маанайды кайдагы бир даабат сөзү менен өзүнүн билгенин бербей айтып жатып такыр бузуп салды. Айдоочу дагы молдону жактырбай калганын жүзүнөн билгизип, такыр үн дебей койду. Ооба, ар ким өзүнүн оюн туура деп кеп козгой берет эмеспи. Молдо кичине болсо дагы артка чегинип, калыс айтылган сөзгө муюп койгондо мындай болмок эмес. "Эки жакшы жолукса кудалашып коштошот, эки жаман жолукса кубалашып коштошот" - дегендей, айдоочу качан гана молдо жолдо түшүп калганда үшкүрүнүп алды да, аны жаман көрүп калганын билгизип:
- Азыркы таксырларга такыр түшүнүп болбойт. Эч нерсе билбеген адам баардык нерсеге ишене берет. Азыркы молдолор дагы ар ким айткан сөзгө ишене беришип, диндин жолун дагы булгап бүтүштү. Ооба, "шүмшүктөрдүн жападан жалгыз сыйынары - патриотизм" - деп айтылган сөз бар. Молдоке калп эле диндин патриоту болгону менен эч бир көзгө илине тургандай иш бүтүргөнүн укканым жок. Анан минтип тилинен чаң чыгара шарият айтканды ага ким коюптур, - деп, ага болгон жек көрүүсүн ушул сөздөр менен сыртка чыгарып алды.
Шүкүр авто бекеттен түшүп дароо эле Урмат досуна жолукканга ашыкты. Аттиң, ашыктыктын шаштырганы ай, эгер шаарга өз иштери менен келген болсо, анда мынчалык шашпайт эле. Бир гана жүрөккө тынчтык бербеген арзуунун азабы минтип шашканга түрткү берип, аз жерден машинага дагы урунуп ала жаздады. Тоо булагындай таза сезими менен алга умтулуп, Урмат жашаган жерге келсе, ал оңдой берди болуп үйүндө экен. Бирок цехте иштебей калганын жолукканда айтты. Урмат айылга кетип, кайра келгенде, технолог иштен четтетип салган болучу.
Эки дос кучакташып, көкүрөк тийиштирип учурашкан соң эле, дароо сөз өңүтү Азизага бурулду. Шүкүр эбин келтирип:
- Досум, мени Азизага жолуктур. Эгер тил табышып кала турган болсом, айылга алып кетем. Бул сөздү айтканда эмнегедир үнү каргылданып кетти. Ал эми уккан кулагына ишенбегендей Урмат таң калып:
- Чын элеби? - деп элейген түр менен суроо берип калды эле, Шүкүр бир ооз сөз менен гана:
- Мен сага качан калп айтчу элем? - деп кыска гана жооп берип койду. Бул убакта кеч кирип калган эле. Экөө дароо такси кармап, Азиза иштеген цехке келгенде Урмат боюн жашырып:
- Шүкүр, менин көрүнбөй эле койгонум оң. Иштен кетээрде технолог менен кайым айтыша кеткен болчумун. Азыр анын көзүнө чалдыккым келбей турат. Сен бул эшик менен кирсең биринчи эшик технологдун бөлмөсү. Андан сурасаң сага Азизаны чакырып берет. Азизанын дагы көзүнөн учуп жүрсөң керек. Шүкүр сөздү аягына чейин укпай эле, жүрөгү бат-бат согуп, сүрдөп дагы алды. Анткени качантан берки жүрөк эңсеген адамына жолукканы жатпайбы. Кадамы шилтенбей эшикке жаңы гана жеткенде ичкериден технолог бөлмөсүнөн өзү чыгып калды эле, Шүкүр калдастап:
- Саламатсызбы, - деп учурашкан болду. Жылдыз берилген саламды алик алып, сага ким керек эле дегенсип суроолуу карап, жооп күтүп туруп калды. Шүкүр кантсе да элеттин тарбиясын алган да. Сыпаалыгынан жазбай:
- Эже, мүмкүн болсо Азизаны чакырып коёсузбу, жолугууга атайын айылдан келдим эле. Айылдан келгенин айтпай деле койсо болмок. Азизаны чакырып бербей коёбу деп ойлоп жиберип, оозунан бул сөздү чыгарып жиберди. Жылдыз, Шүкүрдүн убара болгонун эске алып:
- Кап, сен дайынын билип алып келсең болмок экен. Ал азыр иште жок, эртең келет. Эртең менен келсең жолуга аласың. Кабатыр болбо, мен ага сенин издеп келгениңди айтып коём деди. Шүкүр башын ийкеп коштошту да, сууга түшүп калган чычкандай шалдырап басып сыртка чыкты. Чыдамы кетип күтүп жаткан Урмат дароо эле суроо берип калды:
- Ой, сага эмне болду деги? - деп. Шүкүр кабагы салыңкы, бир топко берилген суроону жоопсуз калтырып:
- Ал ишке чыкпаптыр. Эртең келет имиш. Эми эртеңкиге чейин мен чыдабайм го. Баса, сен анын үйүн билем дебедиң беле, жүрү үйүнө барып жолугабыз? Айткандай ал үйүндө болсо кайра жакшы да, ээн-эркин жолукканга. Бул сунушту Урмат жактыра берген жок. Үйүнө караңгыда баргандыктан кайсы көчөдө экенин толук билбей калганын эске алып:
- Досум, үйүн азыр караңгы кирип кетти, таап бара албайм. Андан көрө эртең мында эле келгенибиз оң. Азыр биздин үйгө конуп ал. Алгач Кудайберген базарына барабыз, анан түшкө маал Азизага барып жолугуп, макул болсо айылга алып кете беребиз, такси кармап алып.
Шүкүр шаабайы сууп:
- Аттиң, мен өзүмдү бүгүн Азизага жолугам деп даярдап алган элем да. Эми болбостур. Деги эртең ага жолугуп караанын көрсөм экен. Билбейм, ушул жашка чыкканы деле кызга берилип көргөн эмес элем, Азиза өзү менен бирге менин жүрөгүмдүн теңин алып калса керек. Эмне эле балдар сүйүү ырын боздоп ырдашат десе, көрсө бул сүйүү деген немең адамды тим эле мите курттай гана жейт белем. Уктасам уйкум тынч эмес, ойгонсом оюм ордунда эмес. Деги мен бул кызга кайсы күнү жолугуп, кантип аны арзып калдым билбейм. Карасам көчө толо кыз, айылда деле ак маралдай кериле баскан кыздар толтура, анын баарына жүрөк жакындатпай койду. Башка кыздар менен сүйлөшүп деле көрдүм, такыр Азиза оюмдан кетпейт десең. Балким менин башымды айлантып алганбы, билбейм?
Урмат күлүп:
- Шүкүр "сүйүү" - деген ушунусу менен кызык да. Болбосо сүйүүнү эч ким баалабайт болучу. Бул илдет бир гана сенин башыңа келген жок. Көчөдө эч кимди көзгө илбей өбүшкөндөр, сүйүүнүн ашкере фанаттары. Болбосо улуу кичүүдөн уялышат эле го. Чынын айтканда илгеркилердин сүйүүсүн "сүйүү" - деп айтса жарашат. Алар канчалык сүйүүгө берилишкен күндө дагы бир гана жүрөк менен сүйлөшүп, көз караш менен гана сагынычтарын тараткан. Бул сүйүүң деле жеткенге чейин барктуу болсо керек. Бакыт байкемди билесиң да. Жеңемди алганга чейин тим эле илдетке кабылган адамдай тамак жүрөгүнө баспай, бир гана суу ичип кабагы ачылбай калган. Анан атам болгон малын сатып, калыңды камдап алып берген. Эми азыр карасаң жеңем экөө ит менен мышыктай ыркырашып эле урушуп турушат. Бүгүн барсаң көрөсүң, экөөнүн жашоосун. Шүкүр башын чайкап:
- Кап, Бакыт байкеники туура эмес. Ошончо сүйүп алган соң бекер кылган экен, урушканга жол ачып. Эгер мен Азизага үйлөнүп кала турган болсом такыр ага кол көтөрмөк турсун, жаман сөз айтпайм. Эки дос бул темада бир топко талашып - тартышты, акыры үйгө келишкенден соң гана сөздү башка темага бурушту.
Чын эле Урматтын жеңеси сулуу келин экен, эркек сүйгөндөй чырайына Шүкүр көз агыта карап алып "ушул келин кантип урушсун" - деп ойлоп койду. Аңгыча эле бир жагына ооп, көзүн ачып-жумуп мас абалда Бакыт сырттан кирип келип:
- Эй, катын, үйдөсүңбү?! -деди. Абетте жаш келинге "катын" деп кайрылган оозго жарашпайт дагы, кулакка жат угулат. Шүкүр олтурган ордунан туруп салам берди эле, Бакыт тааныган соң гана:
- Кел иним, качан келдиң? - деген болду, булдуруктап. Бир топко калжырап олтуруп уктап калганда Урмат акырын жетелеп барып жаткызып келди. Сырга бир жаштагы баласына тамак берген соң, көз карашы менен билгизди "ушул байкеңерге түтүп жашап жүрөм" - деген сөздү. Ооба, эки жыл илгери эле Сырга боюна караган, шыңга бойлуу, аркар шыйрак, кымча бел кыз эле. Эми минтип бир алкаштын аялы болуп, ар тараптуу айтылган сөзгө бышык кулак болгонун, жашоонун жүгүн артынып кой маарээк тартып, үйрөтүлгөн жылкы баласындай жоошуп, баарына кайыл болуп жашап жатканын чарчаган көз карашы билгизип турду.
Шүкүр таңды таң атканга чейин Урматтын жеңеси тууралуу ойлонуп чыкты. Анткени ал алигидей чырайы менен кордук көрчү жан эмес экенин сын көз караш менен карап, ал ургаачыдан чанда бир жаралчу аял заты экенин баскан-турганынан билди. Аттиң, эгер бир жакшы жигитке чыкканда, кыргызга керек уул төрөп берчү аял затындай көзүнө көрүнүп кетти. Атасы кээде айтып калат "кээ бир аялдардын күйөөлөрү начар чыгып калып, кор болгондору менин зээнимди кейитет" - деп. Айткандай чын эле жакшы кыздардын жолун, тийген күйөөрү бууп салганына турмуш өзү күбө эмеспи. Эртең менен Шүкүр эрте ойгонду. Ойгонсо Сырга күйөөсү Бакытты кууруп жатыптыр:
- Деги сен кандай адамсың?! Кечинде тиги конок баладан уялганымды айтпа! Биздин үйгө киши келеби же ичкен арагың менен үйгө киши келтирбейсиңби?
Бакыт эч сөз жок мугалимдин урушун уккан окуучудай мелтиреп олтурганын ички үйдөн чыгып келе жатып Шүкүр байкап калды. Ооба, кечинде эле арстан болуп аркырап жатпады беле, эми коён болуп тилин жутуп алгансып үн дебейт десең. Кайра Сырга кыр көргөзүп, "эми кезек мага келди" деген таризде сөз менен куруганына таң калды. Анткени момураган Сыргадан мындай ачуу сөздөрдү угам деп оюна да алган эмес. Көрсө бул жалганда "эрди катын урушат, эси жок адам болушат" - деп айтылган сөз бекер жерден чыкпаганына экөөнүн жоругун эле мисалга алсак болот. Шүкүр дагы бир жолу жашоонун сыртка чыкпаган сырына күбө болду. Экөөнү эч ким ойлобойт "сүйүшүп жүрүп үйлөнгөн" - деп. Болбосо жок дегенде сүйүүнү беш, он жыл баалашат эле го, минтип ачуу тилдерин агытпай. Урмат турган соң гана таңкы наарды таткан болуп, экөө иштерин бүтүрүү үчүн үйдөн чыгып кетишти. Жолдо келе жатканда Шүкүр:
- Бакыт байке чын эле жеңеңди сүйүп алды беле? - дегенде, ушул эле суроонун берилишин күтүп тургансып, Урмат:
- Байкадыңбы, экөөнүн мамилесин. Андан дагы кафеден той бергенибизди айтпа. Чынын айтсам апам дагы, атам дагы бул үйгө келишпейт, анткени экөөнүн уруштары эч качан түгөнбөйт. Былтыр тиги кичине баланы бешикке салганы келгенде чоң чыр болуп, ошондон кийин бул үйгө эч ким келгис болгон. Болгону мен гана келем. Сөз ушуну менен үзүлдү, анткени маршрутка келип калды.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#26 04 April 2014 - 21:40
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
**********
Таңкы суук өз өкүмүн жүргүзүп, жашоолору чегине жеткен сары жалбырактар шактардан үзүлүп түшүп, жерге акырын келип конуп жатышты. Аттиң ушул жалбырактар жазында эле жаңы ачылып, айланага кандай кооздук тартуулашты эле. Эми минтип жашоодогу сапарлары карып жерге түшүп жатканы кудум адам баласынын жашоосун эске салат десең. Ооба, адам баласы дагы жаш кезинде кулпурган жашыл жалбырактай көрктүү көрүнөт эмеспи. Анан карыганда саргайган жалбырактардай жерге жакындап, бели ийилип, жашоонун оюнунан четтеп, бир келген жашоонун кадырын билип, убакыттын тез өткөнүн эске салат.
Азиза, ишине келе жатып алгач жашыл жалбырактарга боорун оорутса, эми жол жээгинде кайыр сурап олтурган карыган кемпирди көрүп, ага боору ооруду. Аттиң ал дагы бир кезде өзүндөй болуп көзгө кандай сүйкүмдүү көрүнгөн кыз болгон чыгар. Эми минтип убакыт баарын дарылап, калыстап, карыганда тигини көчөгө олтургузуп койгонуна, Азиза таң деле карган жок. Анткени ар бир адам бул жалганда өзүнүн жазасын алат жана кандай жашаса, ошого жараша карыганда сый көрөт. Балким бул кайыр сурап олтурган кемпир жаш кезинде катачылык кетирген чыгар. Болбосо кызы же баласы багат эле го. Азиза, колдору бырыш баскан, жүзүнүн нуру өчкөн кемпирдин колуна он сомдуктан бирди карматты эле, тиги кемпир тим эле алтын таап алган адамдай кабагы ачыла түштү. Анткени ал курсагы ачка анан эч ким али эч нерсе бере элек болучу. Азизага ушундай бир ыраазы болгонун билгизип, көпкө алкады. Аттиң, адам баласы үчүн бирөөнү ыраазы кылып жакшы сөз уккан кандай жакшы. Таң эрте кабагы ачылган Азиза ишине ушундай жакшы маанай менен келди. Анын себеби, кемпирдин ыраазы болгону, андан дагы маршуруткадан улуу кишиге орун бошотуп бергенде ал дагы "сен жакшы жердин кызы турбайсыңбы, ылайым сени жакшы тарбиялаган апаңдын өмүрү узун болсун" - деген сөзү дагы кабагын көтөрдү. Эх, бул жашоодо баардык жакшы нерселер, жакшы сөздөр, жакшы кабарлар кандай адам баласынын көңүлүн көтөрөт. Азиза, ишине шашып келди. Анткени Шүкүр өзүн күтүп тургандай сезилди. Бирок тилекке каршы Шүкүр эмес эле Сүйүнбек күтүп туруптур. Анын баягы кейпи жок. Күндө ичкилик ичкенге сакалдары алынбай, кийими кир, көзүнөн нур качып, өңүнөн азып катуу ооруган адамдай көзгө абдан кунарсыз көрүндү. Анын саламын алик алып эле Азиза:
- Сүйүнбек сага эмне болгон деги? - деди. Бул айтылган сөздүн артында эмне деген гана сөз жатканын Сүйүнбек түшүнүп:
- Баары сага гана байланыштуу. Сен мени чангандан кийин мага азыр жашоонун кызыгы деле жок болуп калды. Мен бир гана сени менен бактылуу боло алам. Бирок ал бактылуу жашоого жетпейм го. Себеби сенин жүрөгүң бош эмес да. Азиза абдан таң калды. Сүйүнбекти ушунчалыкка барат деп эч ойлогон эмес эле. Бир адамдын тагдырынын бузулушуна өзү себеп болгонун билип, эмне кылышты билбей туруп калды. Атаганат, ушундайда акыл кошо турган адам болсо кана? Эч качан ойлогон да, оюна да алган эмес эле, "бирөөнү сүйдүрүп, аны адамдык сапаттан кетирип салам" - деп. Ушундайда бир гана апасынан гана кеңеш сурабаса, башка эч ким көңүл толо тургандай акыл айта албасын аңдап билип:
- Сүйүнбек, сен мага эртең ушул маалда ушул жерден жолукчу, экөөбүз адамча сүйлөшөлү. Бирок бир гана сенден өтүнүч, ичкилик ичпей келгендей бол! - деди. Сүйүнбекте эмнегедир үмүт оту пайда болдубу, ылжайып күлүп:
- Азиза, сен чын айттыңбы?! Эгер сен мени чанбасаң, ичкиликти такыр ичпей койгонго дарманым жетет. Макул, анда сен мени эртең ушул жерден күт, - деп жолун бошотту. Азиза ишине келип, машинага олтурганы менен оюнун баарын Сүйүнбек ээлеп алды. Чынында ал абдан иштемчил анан адамкерчиликтүү бала болучу. Бирок ал минтип ичип кетет деген ой эч кимдин оюна келген эмес. Колу иште болгону менен болгон дити Сүйүнбекте болду. Анткени ал дагы бир ата менен эненин алпештеп өстүргөн баласы да. Анан минтип болгону "келип, кете берүүчү сүйүү" деген нерсе үчүн өмүрүн ойлобой ичип кеткени, албетте осол иш экенин ойлоп олтурганда, Айжан деген кыз жанына келип:
- Азиза, сага бир бала келиптир, тим эле корей сериалындагы эле актёр баланын өзү экен. Аны кантип таап алдың? Деги сенин баардык жактан жолуң ачык, - деди эле, Азизанын кулагына эч сөз кирген жок, бир гана Шүкүр келгенин билгенден кийин, эмне болуп ордунан турду, кантип сыртка чыкты аны эч билбейт. Тим эле аскерден уулу келген энедей, калдастап калганын өзү элес алган жок. Ушул сөздү, ушул убакытты канча күттү. Ал турсун түшүндө дагы калдастап шашканычы. Канча жолу түшүндө Шүкүргө жолугуп, канча жолу ойгонуп кетти. Эми минтип өңүндө жолукканы турганы, анын издеп келгени, өзү үчүн бул бир келген чоң бакыттай сезилди. Сыртка чыгып көргөн көзүнө ишенген жок. Чын эле өзүн күтүп Шүкүр турган экен. Аны көргөндө көргөн көзүнө дале ишене бербей, далдырап эле туруп калды. Ал эми Шүкүрдүн сүрдөгөнүн жазганга сөз жетпейт го. Экөө жөн эле алтымыш, жетимиш жыл көрүшпөгөн бир туугандардай, эч сөзгө келбей эле алдыга кадам ташташты. Бири-биринен көздөрүн алган жок, аралык жакындаганда эмне болуп бирине-бири бой ташташты аны өздөрү да билбей калышты. Эч кимди көзгө илишкен жок. Андан дагы көздөрүнөн аккан жаш жүздөрүн жууп, аны арчыганга дармандары жетпей турду. Жүрөктөрдүн какканы бири-бирине угулуп, ушинтип кучакташкан бойдон катып калгылары келди. Жашоодогу чыныгы берилүү, таза сүйүү, берилип сагынуу, куса болуу үчүн эч кандай сөз айтуунун кереги жок экенин ушундан улам билсек болот, экөө эч сөз айтышпай эле бирин-бири сагынганын, арзыганын кучакташкан тейде жүрөк аркылуу эле сезип, билишти. Бери жактан карап турган Урмат дагы таң калып калды. Анткени экөөнү минтип көрүшөт деп эч ойлогон эмес эле. Ал турсун эки жаштын бул жоругуна ичинен ыраазы болуп турду. Мунун себеби, чыныгы ашык болгондор гана экөөндөй жолугушат. Мындайда эч кандай сөздүн кереги жок экенин Урмат ушул саам билди. Көрсө чыныгы сагынуунун чын сыры, ушул жерден нак билинди. "Сүйөм, күйөм, сагындым, жаным, каным" - деп айтылган сөздөр сүйүүнү кадырына доо кетирээрин бул экөөнүн жолугушуусуна күбө болгондор дагы бир жолу аңдашты. Технолог Жылдыз көзү толо карап туруп, бул экөөнүн сүйүүсүнө жана жолуккандагы жоруктарына ичинен ыраазы болду. Анткени чыныгы берилүү жана таза сүйүү, болгон жасалмалуулукту кууп салары сөз менен эмес, иш жүзүндө бышык болду. Аттиң, эгер экөөнүн жолугушкандагы жоругун кино кылып тартканда, канчалаган жаштарга сабак болот эле. Ооба, жасалма сүйүү башка келгенде тилдин учу менен "сени сүйөм" деп айтып койгон кандай оңой, эгер таза сүйүү болгон жерде ал сөздөрдү айтканга сүйүүнүн касиети эч жол бербесин Урмат ушул жерден дагы байкады.
Экөө жабышып өскөн кош дарактай көпкө турушту. Кучакташкан тейде үнсүз сүйлөшүп жатышканын баары билишти. Мая эмне үчүн Азизанын кабагы ачылбай жүргөнүн, чеккен санаасынын түйүнү кайда жатканын эми гана аңдады. Анткени Азиза калдастап, эч нерсени карабай, чалынып жыгылып кала жаздап, шашып бөлмөдөн чыгып бара жатканда, кызыгуусу арта артынан чыккан. Ал турсун экөөнүн кучакташып турганын болгон цехтегилер көрүштү. Баары ушул жолугушунун артында эч качан эскирбеген ашыктык, таза сүйүү, чындап берилүү, чыныгы арзуу жатканын өз көздөрү менен көрүштү. "Сыпайыгерчилик - эки жүздүүлүктүн жеткен чеги" - деп айтылган кеп бар. Бул жерде эч кандай сыпайыкерчилик дагы жасалмалуук да байкалган жок.
Шүкүр биринчи жолу кыз кучактап турганына ишене бербей, бул көрүнүш түшүм болуп калбаса экен деп ичинен миң мертебе тиледи. Кудум түш көрүп жаткансып ойгонуп кетпейин деген ойдо болду. Бирок өңүндө болуп жатканына такыр ишеними жетпей турду. Кыз кучактамак турсун, кыздын колун кармабаган баланын абалын жазганга жана айтканга сөз жетпей го чиркин. Кан басымы көтөрүлгөн адамдай, башы айланып, боюн бир гана Азиза кармап тургандай туюлду. Ушунча чеккен азабы боюнан тарап, акылынан ажырап калыбына келе баштады. Ушул убакка чейин кандай күч менен карманып келгенин кеч билди. Кыздын назик денесин бек кучактаган Шүкүр, аны коё берсе эле өзүн бул бакыттан куру калчудай сезди. Дүкүлдөп соккон жүрөгү бара-бара калыбына келип, өз нугунда сого баштады. Анткени ичтен жеген санаанын, кусалыктын, сагынычтын ысык илеби кайтып бара жаткан эле да. Аттиң, ушул жолугушу дагы бир эки күнгө кечиккенде анда эмне болмок... Жүрөктөрдүн кагылышы, аң сезимдин эңсөөсү ушуну менен эле токтоп калган жок. Бир кезде Азиза болгон үнүн чыгарып ыйлап жиберди. Эмнеге антти аны өзү да билген жок. Ооба, бул көз жаштын, бул ыйдын артында ичке толуп кеткен муң, бук чыгып жаткан эле. Качан гана Мая чечкиндүү кадам таштап экөөнүн жанына келип:
- Болду, Азиза, өзүңө келчи? - дегенде гана Азиза бул түшү эмес, өңү экенин билди. Эгер Мая экөөнө жакын келбеген болсо, каккан казыктай болуп дагы канча убакыт турушат эле ким билет. Алгач Шүкүр сөз алды:
- Азиза, кийинип чыкчы, болду эми экөөбүз чеккен азабыбыздын чегине жеттик. Эми сен бир гана мендик болосуң дагы, азыр сени алып кетем. Азизага бул айтылган сөздөр эч таасир берген жок. Бирок эч үн дебестен ичкери кирип кийинип чыкты. Ыйлаганга көзү шишип, дале болсо ичтеги кусалыгы тарай электей сезилди, цехтин технологу Жылдызга.
Жолдо келе жатканда Азиза каргылданган үнү менен:
- Урмат, сага мен өмүр бою ыраазымын. Эгер сен болбосоң мен кусалыктын жүгүн көтөрө албай кыйналып жүрө берет белем, ким билет.
Бул сөздү укканда Шүкүр акырын жүзүнөн өөп:
- Азиза, азыр биз кайда барабыз, билесиңби? Мен сенин эч сөзүңдү укпай айылга алып кеткени келгем. Атам, апамдар бизди күтүп жатышат! Жетет, сен деп ооруп, сен деп санаа чеккен мага. Билесиңби, сен кандай азап чексең, мен сенден миң эсе азап чегип, керек болсо тамакка табитим тартпай калды. Эч ойлогон эмес элем, ушундай улуу жана ыйык дартка кабылам деп. Ал дартымдын бир гана дабаасын сен гана таап, сен гана ал дарттан айыктыра аласың. Азиза башын Шүкүргө жөлөп:
- Шүкүр, мен эле эмне жыргап жашап жатты дейсиңби? Эми баары артта калды, макул көрсөңөр азыр биздин үйгө барып даам сызалы, анан калган сөздү сүйлөшөлүчү. Менин бир гана кеңеше турган адамым бар. Ал менин апам. Апамсыз мен эч нерсени чече албайм. Бирок апам менин сунушумдан баш тартпайт деп ойлойм. Баардык эле энелер бала үчүн баарына кайыл эмеспи. Ушунча жыл багып, ушул жашка чыгарып, болгон тапкан-ташыганын бир гана мага арнаса, апама эч сөз айтпай кетип калсам, анда менин адамдык сапатым калбай калат го. Ансыз деле сени ойлоп чеккен санаама апамдын дагы ичи бышып кетти. Кабагым ачылбаса, көңүлүм өспөсө, эне кантип тынч жашайт. Эмнеге санаа чегип, эмнени ойлоп жатканымды апам билди, бирок менден кантип сурайт эле. Эгер мен эркек болуп сен кыз болуп калсаң, мен эбак эле сени алакачып болсо дагы алып келип алмакмын, жаныма. Бул сөздү укканда Шүкүр:
- Мен дагы сенин ошол оюңду аткарганы келгем. Менин апам дагы чеккен санаамды билип, сени "алып кел" деп айткан. Мен азыр сенин жаныңдан бир карыш да жылбайм, болгон каршылыктарга карабай алып кетем.
Азиза мыйыгынан күлүп:
- Шүкүр, билем сенин оюңду. Сага ыраазымын. Мен сенден ушундай чечкиндүү кадамды күткөм. Кыз бала деги эле аял затынын баары эркек атуудан чечкиндүүлүктү күтөт. Бул жашоодо "эртеңден өткөн калпычылык жок" деп айтылган кеп бар. "Бүгүнкү бүтө турган ишти, этеңкиге калтырба" деген дагы таасын айтылган сөз бар. Баса, эгер сен макул көрсөң, бир апта күтпөйсүңбү, мен дагы даярданып алайын. Бул сөз Шүкүргө такыр жаккан жок, сөздү бөлүп кесе айтты:
- Болбойт, дагы бир апта мени кыйналсын деген турсыңбы? Ушунча кыйналганым эле жетишет! -деди эле Азиза күлө карап:
- Шүкүр уул бала бир гана жолу үйлөнөт, кыз болсо бир жолу турмушка чыгат. Ушул экөөбүздүн тоюбуз супсак болуп калабы деген эле асыл ой. Болбосо мен азыр деле сени менен кеткенге каршы эмесмин. Керек болсо жаштар мечитке барып нике кыйдырып алып деле жашап жатышат. Биздин үйлөнүү тоюбуз бир башкача болсо деген ой пайда болду. Шүкүр кабагы салыңкы:
- Азиза, туура түшүн. Ысырапкерчиликтин кимге кереги бар, ата менен энени кыйнап. Алар дагы көп чарпылбаса дейм. Эгер чоң бизнесим болсо, сени укмуш кылып алып кетет элем, айылга. Сөз ушул жерге келгенде Азизанын үйүнө келип калышты. Шүкүр чын эле калдастап калды да:
- Азиза, мен үйгө кирбей эле койсом кандай болот? Чынын айтсам сүрдөп жатам - деди. Азиза, колун шилтеп:
- Мен азыр үйгө кирип чыгайынчы, атам жок болсо киресиң, бар болсо атамдын кетишин күтүү керек. Эгер апам макул болсо, анда баары ойдогудай болот деп, үйгө кирип кетти.
**********
Сүйүнбек бир үйдүн жалгыз баласы болуп, шаарда өскөндүктөн, бала кезинде абдан эрке болду. Атасы учурунда акчаны жакшы тапчу. Россияга кеткен бойдон, эки жылга кадам басты, али келе элек. Ал эми апасы бир мекемеде бугальтер болуп иштейт. Жалгыз бала болгон үчүн оюндагыны аткармайын жаны тынбайт. Чоң окуу жайды бүткөнү менен эч жерде иштебеди. Чынында оюндагыдай иш чыккан жок. Бир мекемеде жаңы иштеп баштаганда, ал мекеме банкрот болуп жабылып калган. Бир мүнөз күткөн Сүйүнбек, Акыл досунан бычмачылык кесипти үйрөнүп алган соң, ушул цехте иштеп калган. Анткен менен бул иши өзүнө абдан жагат. Тапкан акчасы дагы жакшы. Бир кийимдин материалын бычып берип коёт, тигүүчүлөрдөн эки эсе ашык акча алат. Бир күндө болгону эки же үч саат иштейт, болгону. Калган кезде бош. Бирок башка балдардай болуп казино жана башка оюндарга такыр кызыкпайт. Китеп окуганды абдан жакшы көрөт. Анан футбол дегенде ичкен ашын жерге коёт. Футболдун ашкере күйөрманы.
Сүйүүгө дагы берилип көрбөптүр. Канчалаган кыздар менен окуду жана иштешти, бирок алардын бирин дагы жүрөгү каалаган жок.
Эртең менен ишке келсе, көзгө чалынгандай чырайы бар кыз топчу тигип олтурат. Аттиң, ар бир эркектин көзү сулуулукка кандай кызыгат. Бекер жерден "эркек көз менен сүйөт"- деп айтылган эмес да. Азизаны ар бир кыймылы, баскан турган көз жаздымынан кеткен жок. Улам эле ал кызды уурдана карай берди. Эмнеге антип карап жатканына өзү деле анча көңүл бурган жок. Бирок кандайдыр бир күч сезимин башкарып алды белем, жаңы келген кыз көз алдынан кетпей койду. Бул жөн гана алдамчы сезим деп ойлоп дагы эки, үч күн көңүл бурбаганга аракет кылды.
Ооба, үйүнөн апасы күндө какшап айтат "атаңдай болуп аял саак боло көрбө, азыр кыз деген неме абдан көп, андан дагы "кыз"- деген улуу сөзгө доо кетирип, эркектин оюн бузгандай кыска кийимдерди кийип жатышат. Бир кыздын боюна бүтүрүп коюп, эртең аял алат элем деп мага келбегендей бол. Ала турган кызың үйдүн астанасын кыз бойдон аттагандай болсун. Жакшы жердин кызын алгандай бол. Мен кудаларым менен чай ичишкендей болоюн. Атаң болсо бир жөн эле" - деп айткандан тажабайт. Балким апасынын күндө айткан сөзү кулагына кыттай уюп калган үчүн кыздарга жолобой жүрөбү, аны ачык айтып болбойт. Бир жагынан апасы дагы туура айтат. Эгер иниси же карындашы эле болсо анда сөз башка эле.
Бул жалганда чынында эле баарын алдына алып билүүгө болбойт да. Кимдин-кимге үйлөнөрүн, канча балалуу болорун, канча жыл жашарын тагдыр табышмагы эле билбесе ким билет. Ооба, сүйүү дагы ушундай эле билинбей келип, билинбей кете берүүчү сезим экенин танып болбойт.
Кечинде ишинен келген Сүйүнбектин кабагы салыңкы абалын апасы Акзирек дароо байкады да, тамак алдыга келгенде үнүн жасап жөтөлүп, ысык чайдан ууртап анан:
- Сүйүнбек сага эмне болду, кабагың салыңкы? - деп сурады. Берилген суроого кош көңүл:
- Апа, абдан чарчадым - деди эле, Акзирек ишене бербей:
- Уулум, калп айткан болбойт. Сенин ишиң өзүң айткандай көп деле адамды чарчатпай да. Мен сага бир окуяны айтып берейин угуп тур, - деди. Дайыма бир окуя айтып берген Акзиректин адаты. Андан дагы укмуш кызыктуу кылып айтып берет:
- Тээ илгери мен кыз кезимде бир жигитти жактырып калдым. Бул сөздү укканда Сүйүнбек кызыга түштүбү, суроолуу карады "анан" дегенсип.
Ал бала бирок менин жактырып калганымды билген жок. Ал кезде кыз бала озунуп эркекке арзуусун билдирген абдан катуу уят эле. Менин жүрөгүм бир башкача согуп, болгон дитимди алиги бала ээлеп алды. Сабак окуганга дагы көңүлүм келбей, бир гана ашыктык сезими менен алп урушуп, санаа чегип калдым.
Бир күнү апам менин абалымды билип койду да менден сурады. "Кызым сага эмне болду"- деп. Мен сендей болуп калпты айттым "кийинки убакты чарчап жүрөм" - десем апам мени урушту. "Сен калпты айтпа, кыз балага калп айткан жарашпайт" -деп, өзүнүн оюн айтты. Ал кезде мен мектептин онунчу классында окуп жүргөн элем. Тиги мен жактырып калган бала жаңы гана аскерден кызматын өтөп келген. Апам сөз кезегин келтирип " кызым, бул сага келген назик сезим келип кете берүүчү нерсе. Билем сен бирөөнү арзып калганыңды. Алгач окуп бир кесиптин ээси бол. Шаардан андан башка жигиттерге жолугасың. Жаш кезде андай сүйүүлөр башка көп жолу келет. Макул сен азыр турмушка чыгып алдың. Эртең төрөп түшсөң, анан сени ким карайт. Кыз бала бир кесипке ээ болгону жакшы" - деди. Көрсө ар бир бала жана кыз атасы менен энесин алдай албайт экен. Апам абдан туура айтыптыр. Кийин шаарга келгенде баягы ысып - күйүп ашык болгон сезимим эмне болуп өчтү, өзүм дагы билбей калдым. Анысысыңары сен дагы бирөөнү арзып калганыңды сырт келбетиң эле айтып турат. Түндө дагы ооналактап тынч уктай албай чыктың. Эгер чын эле кыз жактырып калсаң айт, мен дагы сынымдан өткөрүп көрөйүн деди эле, Сүйүнбек апасынын баамчылдыгына баа бергени менен кырс мүнөзү карматып:
- Апа, эч кандай кыз - мыз дегенди айтпаңызчы. Азыр мени такыр башка нерсе кызыктырат деп, каратып туруп дагы калп айтып койду. Бирок чын эле болгон аң- сезимин Азиза ээлеп алган болучу. Анткен менен башка балдардай болуп бир дагы кызга "сен мага жагасың" - деп айткан эмес. Ошол сөздү айтуу кандайдыр бир намысына тийгендей сезиле берет. Бул анын тээ бала кезинен бери келе жаткан адаты. Ооба, ар бир адам баласынын бала кезден бери түптөлүп калган мүнөзү болору анык. Сүйүнбек чынында жогорку окуу жайда окуп жүргөн кезинде эле үйлөнүп алса болмок. Кандай гана сулуу кыздар менен окуду. Ал турсун бир курс кийин окуган Элмира деген кыз бир олтурушта ачык эле айткан, балким сегизинчи март беле " мага Сүйүнбек абдан жагат" - деп. Ошондо дагы тоң моюндугу кармап, кош көңүл мамиле жасап койгон. Ал кыз бир мекеменин жетекчисинин кызы болучу. Бирок, Сүйүнбекке деле жакчу. Аны эмнеге колдон чыгарып жиберди өзү да билбейт. Курсташтары дагы канча жолу айтышты "Элмираны алып алсаңчы, дароо ишке орношосуң" - деп. Андан башка канчалаган кыздар үмүттүү карады, аттиң. Бирок бирөөнө дагы көңүлү чаппай койбодубу. Эми минтип Азизаны арзып калып, ичинен от болуп күйүп, чок болуп түтөп жүрөт.
Бул жалганда беш кайып бар деп айтылат. Ошол беш кайыптын бири "дидар" кайып. Ар бир адамдын бири-бирине дидары бурулуп калса дос болот, ал эми эркек менен кыздын дидары бирине-бири бурулуп калганы ашыктыкка алып келет. Сүйүнбектин дагы дидары Азизага бурулуп калып, ичтен жеген санааны айта албай, абдан кыйналды. Буга албетте мүнөзү жол бербеди.
Ар бир иштин бүтө турган учуру, сөздүн дагы айта турган кези болот дегендей, Сүйүнбек болгон күчүн жыйып, Азизага арзуусун билгизди, бирок өзү күткөн жоопту ала албай, апасына дагы баш бербей акыры болгон күчүн ичкиликтен чыгарды. Кайран эне ай. Көрсө ар бир эненин жүрөгүн бала үчүн абдан мээримдүү, кечиримдүү кылып жараткан белем. Сүйүнбек ичип алып келип апасына тилин дагы тийгизди.
- Апа, сен мага акыл үйрөтпөчү. Баягы колхоз кезиңдеги мээңе сиңип калган акыл азыр эч роль ойнобойт. Сизге мен байдын же чиновниктин кызын кайдан табам. Мага жаккан кыз сизге жакпайт деп, катуу кызуу болуп келген күнү айтып салды. Ушул сөз менен апасына ашыктыктын азабын тартып жүргөнүн билгизип алды. Эх тилдин азабы ай. Эгер бул сөз оозунан чыкпаса, Акзирек баласынын ичинен жеген санаасын так билбейт эле. Жалгыз баланы кичинесинен эрке өстүрүп алганына эми гана өкүнүп олтурат. Ооба, баланын кичинеси кандай жакшы. Бирок бала чоңойгондо чылым чегип, ичимдик ичет деп эч бир ата-эне ойлобойт. Ооба, шаардыктар балага такыр башкача мамиле жасап, башка элди туурап "эркин өссүн" - деп баланын жана кыздын оюу менен болуп жатышып, кийин кеч болуп калганда өкүнгөндөр четтен чыгат. Акзирек менен Омор дагы жалгыз балабыз деп, Сүйүнбекти эмне кылып гана өстүргөн жок. Көп акча төлөнгөн бала бакчага берди, анан дагы акча төлөп гимназиядан окутту, кийбегенди кийгизди, ичпегенди ичирди. Бирок оюндагыдай бала болуп берген жок. Ооба, баланы канчалык аздектеп баккан менен дээринде эч нерсе болбогондон кийин кайран гана ата менен эненин эмгеги талаага гана кетээринде эч шек жок.
Акзирет көңүлүнө жаккан бир эмес, эки кызды үйүнө конокко чакырып келип Сүйүнбек менен тааныштырганда, эненин асыл оюн билбей, баалабай эки кызга тең көңүл бурбай койгону, Акзиректин көңүлүн катуу оорутту. Аттиң, энени эмгеги ай. Эгер балмуздактын түрүн, шоколаддын таттуусун сатып берип баккан апасынын эмгегин дээринде болсо Сүйүнбек, баалмак да.
Акзирек ишинде олтуруп да болгон максатын ой тилегин "Сүйүнбек бүгүн ичпей келсе экен" деген санаа ээлеп алды.
Баланы ушинтип, азабын тартайын деген ой менен эне бакпайт да. Эненин бир гана түнү туруп эмчегин эмизген эмгеги эле эмне деген баа жеткис эмгек. Бирок бул жалган жашоодо ар бир адамдын оюндагыдай жашоо боло бербейт экен да. Акзиректин акыркы кездерде ыйлагандан көзү шишип, санаадан бир орунга олтура албай калды. Ушундан көрө айылда жашаганда эмне, анда мынчалык кыйналмак эмес беле. Бул шаардык балдардын жашоого карата болгон аракетине түшүнүп болбой калганын Акзирек башына келгенде билип олтурат. Канча жолу "сабак болсун" деп кандай гана окуяларды айтып бербеди. Ал турсун күйөөсүнүн жоругун дагы мисал кылбадыбы. Бирок анын баары эч таасир бербегенине арданды.
Ишине келип, Сүйүнбектен бир жашка кичүү, жаңы ишке орношкон, жасаган ишине көз толоорлук, ишке так Алымбекке тапшырма берип коюп, Сүйүнбек иштеген цехке баруу үчүн жолго чыкты, бир дайынын билүү үчүн.
Жолдо карата Алымбек менен Сүйүнбектин жоруктарын салыштырды. Алымбек дайыма ишке келгенде айылдагы апасы менен сүйлөшүп, ал акыбалын сурап турат. Ал эми Сүйүнбек телефон чалмак турсун кечинде үйүнө келгенде атайын арнап бышырган тамакка дагы көңүл бурбай жатып алган учуру далай эле жолу кайталанбадыбы. Чаржайыт ойлор башына келди. Ооба, чынында эле тагдыр үчүн жылуулук издеп, ташты тешип чыгып, таштын бетине өсүп чыккан гүл дагы жошоо үчүн күрөшкөндөй, Акзирек да уулунун кийинки тагдырын ойлоп, өмүрү басып барып көрбөгөн тигүүчү цехке келди. Биринчи жолу көрүп жатат, катар тизилип алып тигип жаткан кыздарды иш үстүндө. Колдору тынбай материалдарды улам алга түртүп, өз иштери менен алек болгон кыздар Акзиректин кирип келгенин деле элес алышкан жок. Бир көз ирмемде тигүүчү кыздардын эмгегин баалаганга үлгүрдү. Аттиң, көз менен көрмөйүн эч ким ишенбей. Ушул жөнөкөй келин-кыздардын колунан тигилип чыккан кийимдер алыскы Россияга кетип жатканын. Ооба, тырылдаган машинанын үнү, колдору менен буттары бир тыным албаган кыз-келиндердин кыймылы, жөн гана чүпөрөктөн тигилип чыгып жаткан көз жоосун алган кооз көрүнгөн кийимдер Акзиректин аз убакытта кызыгуусун арттырды. Аңгыча эле жанына "сиз кимсиз жана сизге ким керек" - дегенсип технологдун келип калганы оюн бөлүп, алагды кылды. Жылдыз учурашкан соң:
- Эже, сизге ким керек, - деди эле, Акзирек жылмая карап:
- Бул жерде иштеген кыздардын чоңу менен сүйлөшсөмбү деген ой менен келгем.
Жылдыз күлө карап:
- Эмне жөнүндө? Жүрүңүз, анда тигиндей басалы деп, алдыга кадам таштады да, өзүнүн бөлмөсүн ээрчитип келди. Оюнда "заказ бергени келсе керек" деп да ойлоду, сыйда кийинген Акзиректин бой келбетине карап. Бөлмөнүн ичи кудум начальниктердикиндей стол коюлган, анан кичине бөлмө эле. Акзирек бөлмөнүн ичин аялдык сын көз караш менен караганга да үлгүргөнгө жетишти. Аттиң, аялдардай баамчыл жана сын көз караш менен караган эч ким жок го. Ооба, керек болсо аял заты ар кимдин кийген кийиминен бери сынап жиберген адаты бар эмеспи. Ошол себептен пайгамбар бекер жерден "аялыңды байдын үйүнө ээрчитип барба" - деп айткан эмес да. Сөз орундукка олтурганда башталды. Алгач Акзирек:
- Сиңдим атың ким? - дегенде, Жылдыз өзүн сыпаа кармап, үнүн жасап:
- Ысымым Жылдыз, ушул цехтин технологу болом. Кандай иштер менен келдиңиз эле? - деди. Акзирек бир саамга ойго алдырып жиберип, анан:
- Менин атым Акзирек. Силерде иштеп кеткен Сүйүнбектин апасы болом. Менин келген жөнүм бул, - деп, сөздү эмнеден башташты билбей туруп калды эле, Жылдыз:
- Анда жакшы экен. Сүйүнбек абдан ишине так, жакшы бала эле, акыркы кездерде эмне болду билбейм, эч себеп жок эле ишке келбей калды. Бычмачы жок, ишибиз да аксап жатат. Акзирек уулунун дарегине карата жылуу сөз укканга кабагы ачыла түштү да:
- Мени дагы ойго салган ошол маселе болду. Ишине барып дайынын билейин деп келген элем. Деги силер бир нерсе айта аласыңарбы? - деп суроолуу карады. Жылдыз ойлонгон түр көргөзүп, "айтсамбы же айтпай эле койсомбу" - деген эки анжы ойго кабылды да, Акзиректин абдан капалуу жүзүн көрүп:
- Эже, мени айтты дебеңиз. Бизде иштеген бир кызды арзып калган өңдүү. Анан ал кызды мен иштен кетирип жиберген болчумун, үйүңдөн эле тигип келип тур болбосо, Сүйүнбек ишке чыкпай жатат деп. Ал кызда деле күнөө жок. Сүйүнбектин сөзүнө "жүрөгүм бош эмес, ээси бар" деп жооп берип койгонго, Сүйүнбек абдан катуу теригип, тигинтип ичип алганы жаман болду. Мен деле жакшы кеңештерди айттым. Бирок эч таасир бербеди. Акзирек эми гана иштин тереңи кайда жатканын билип, чоң ачылыш ачканы жаткан окумуштуудай ойго катуу алдырып жиберди. Эх, эненин эмгеги ай. Жашы отузга жакындап калган уулуна дагы ушунча санаа чеккени эмне деген сөздү ичине камтып турат. Бир кезде үнүн жогору чыгарып:
- Жылдыз, Сүйүнбек менин жалгыз балам. Анын кийинки жашоосуна кам көрбөсөм болбойт. Макул көрсөң мага ал кыздын үйүнүн дарегин бер. Жолугуп сүйлөшүп көрөйүн. Балким ал кыз экөөбүз биригип, кеңешип Сүйүнбекти ичкиликтин сазынан сууруп чыгарбыз. Чынын айтсам ал өзүнө да карабай калды. Иче берип боору эзилип кетмей болду. Бир ылаажы таппасак болбойт деди эле, Жылдыз кабагын чытып:
- Эже, балким ал кызды бул жакка кийлигиштирбей эле койсок кандай болот? Эгер Сүйүнбек билип калса, анда ишти татаалдантып алабыз.
Акзирек бул сунушту жактыра берген жок. Ойго алаксыган болуп, өз оюнан кайтпай:
- Жылдыз, айтылган кеп бар "эмнеден оорусаң, ошондон айыгасың" - деген. Сүйүнбекти бир гана ал кыз сөзгө тарта алат. Мейли, анын жүрөгү бош болбосо. Бирок анын сөзүн укса балким Сүйүнбек эсине келет чыгар. Бул сөз Жылдызга абдан жакты. Чын эле ичкиликке берилип кеткен Сүйүнбек азыр кимдин сөзүн укмак эле. Баарынан дагы бир үйдүн жалгыз баласы болсо. Андан дагы адамдардын көбү сүйүүнүн тилин таба билбейт да. Болбосо, баары башкача болмок. Жылдыз бир топко ойлуу олтуруп:
- Эже, мен ал кыздын үйүнүн телефонун берейин. Бирок менин бергенимди ал кыз билбесин. Чынын айтканда Азиза абдан жакшы кыз. Балким аны менен тил табышып калат чыгарсыздар, - деп суроолуу карады. Ооба, Акзирек чынында боюна караган, жарашыктуу кийим кийген таза жүргөндү жакшы көргөн аял. Анын кийген кийимин дагы Жылдыз байкап, сөздү абайлап сүйлөгөнгө аракети күч болду. Ооба, кимдин ким экенин анын ишинен эмес, учурда адамдар кийимине карап мамиле жасап калганы карандай чындык болуп калбадыбы. Ошол себептен кымбат кийимдерди кийгенге ар ким ашыгып калганына турмуш өзү күбө. Жылдыз жылуу коштошуп, кайра-кайра эскертип калды. Дагы бир жолу Акзирек, бул жакка келип кеткенин Сүйүнбектин билбей эле койгону оң деп катуу дайындады.
***********
Бул жашоодо өрүлбөс өрүм, өкүнбөс өмүр болбойт дегендей телегейи тегиз ким болуптур, деги эле бул жашоодо ушул кезге чейин жашап өткөн адамдарын ичинен. Керек болсо жаамы журтту башкарган хандардын, акчасы чөнтөгүн тиреген байлардын дагы ичтен жеген санаасы болгон жана боло берээри анык. Бул эми турмушта кайталанып эле келе жатпайбы. Эл башкарган эки ажонун эле тагдыры билинбегени менен кандай аянычтуу. Ата-бабасы мекендеген, туулуп өсүп киндик каны тамган жерге басып келе албаганы эле алар үчүн эмне деген жаза. Ушул сымал эле Сүйүнбектин атасы Омор да ар кимден карызга акча ала берип, бизнеси такыр болбой калганда, эч кимге айтпай Россияга качып кеткен. Ооба, Омор өзү дагы атадан жалгыз. Бул жалгыз балалуу болгон дагы тукум кууйбу, Омордун атасы, чоң атасы да атадан жалгыз бала болуптур. Балким чоң аталары каргышка калганбы, аны эч ким билейт. Бирок уккан сөзүнө караганда Омордун чоң аталыры абдан бай болушканы айтылат. Демек бай болушса анда эмнеге башка жарды? Бул суроого жооп жок.
Омор, Россиянын Тула деген шаарына жакын жердеги бир айылда жашайт. Бирок анын бул жакта экенин эч ким билбейт. Болгондо дагы уй багылган фермада жөнөкөй гана жумушчу болуп иштеп жатканын тааныгандар билбейт. Анткен менен тапканы өзүнө жетет. Орус калкы уйдун ич этин жебейт эмеспи. Омор жаңы союлган жана ооруп өлгөн уйлардын ич этин алып келип муздаткычына салып коюп, бир четинен бышырып жей берет. Бир өзбек улутундагы келинге баш байлап алган. Анткен менен акчасынын теңин кассага салып, чогултуп жатканын жан адамга билгизбейт. Алган аялы дагы тапкан акчасын өзү кармайт. Экөө жөн гана эрди катын болуп, бир төшөктө жаткандары эле болбосо, бири-бирине көп деле сыр айтышпайт. Болгону иштерине барып келет, анан бош убактыларын телевизор көрүшөт. Омордун бир жакшы жери ичимдиктен алыс болгону. Ошол сапаты орустарга жагып, иштеген жеринде аз болсо дагы кадыры бар. Бирок, акыркы кездерде өзгөчө уулу Сүйүнбекти көп ойлойт. Бул жакка келгенге чейин үйлөнтүп койбогонуна абдан өкүнөт. Ооба, ар бир ата канынан жараган бала үчүн кантип санаа чекпей коёт. Эгер карызы болбогондо ушул уй, кык жыттанган сарайда иштебейт эле. Бул да болсо тагдырдын буйругу экенин жашырып болбойт. Эгер уулу үйлөнүп калса, куда башы болуп ким барат, маселе мына ушунда. Кыргызстан менен байланыша албайт келет. Эгер дайыны билинсе эле карызын доолагандар таап алышы толук мүмкүн. Бул эми Омор үчүн негизги маселе экенин эч жашырып болбойт. Аттиң, жок эле дегенде эки же үч уулу болсо кана. Сүйүнбек төрөлгөндөн бери эле тилек кылганы, жакшы жерден аял алып берип, уулунун үйлөнүү тоюн болуп көрбөгөндөй кылып өткөзүү эмес беле. Кээде арданып да кетчү. Жолдоштору кафеден балдарын үйлөнтүп, той бергенде. Алардай болуп жакшы санаалаштарына чай бере албаганын эстегенде ичинен түтөп кетет десең. Ар бир адамдын ойлогон оюу, тилеген тилеги бар, бирок баары эле аткарыла берсе анда жакшы болбойт беле.
Убакыт чоң шашкеден ооп калган кезде Оморду ферманын директору чакырып калды. Албетте андайда адамдын оюна эмне деген гана ойлор келет. Эгер жөндөн-жөн эле директор чакырса. Бул эми илгертен бери эле келе жаткан адам баласы үчүн адат экенин жашырып болбойт, кожоюндан сестенген. Омордун оюна ар нерсе келди. Атаганат, эгер азыр директор чакырбаган болсо, өз ишин бүтүрүп коюп, үйүнө келбейт беле. Алдыга кадам таштап келе жатып, ар тараптуу ойлорду ойлогонго жетишти. "Балким Кыргызстандан бирөөлөр сураштырган чыгар" - деген да ой башына келди. Андайда адам баласынын оюна качан жакшы ой келчү эле. Директорго жолукканга чейин тим эле кан басымы да көтөрүлүп кеттиби, айтор абдан катуу санаа чеккенге үлгүрдү. Эч качан директор минтип чакырган эмес. Андан дагы Славик деген жашы отуздарга барып калган бала өңүн бузуп, үнүн дагы бир башкача кылып айтпадыбы "сени шеф чакырып жатат, эмне бир иш кылдың беле?" - деп. Эх, ушунча жыл жашап азыркыдай абалга кабылганы да эсинде жок. "Балким бир шылтоо таап, иштен чыгарып салса кайда барып жашайм?"- деп да ойлоду. Бир жагынан жаш өзбек аялы да эсине келди. Ага калп айткан менен көнө да түшкөнү бар. Анын сыйчылдыгы абдан жагат. Урушканда дагы "сиз" - деп урушат. Качан гана Омор конторага келгенде, кире бериштеги күзгүгө каранып алып, өзү да чочуп кетти. Анткени жөн эле көрүмчүнү көрүп корккон адамдай, өңү купкуу болуп чыгыптыр. Бир саамга өзүн токтотуп туруп, анан кайын атасына жүгүнүп кирген жаш келиндей болуп, ыйбаа кылып, эшикти чертип ичкери киргенде директор телефон менен сүйлөшүп жаткан экен, ал колу менен белги берди "сыртка чыгып тур" - дегенсип. Ушул эле белгинин күтүп тургансып Омор сыртка тим эле шашып чыкты. Ушул жерден билди өзүнүн өтүмү жок, коркок адам экенин. Чынын айтканда орус калкы абдан көп сүйлөшөт эмеспи. Директор кеминде телефон менен дагы жарым сааттай убакыт сүйлөштү го чиркин. Аны күтүп олтуруп Омор дагы кыйналып кетти. "Кайсы жеримден жаздым дагы, кайсы жерден жаңылдым. Балким уйлардын ич этин алып жатканымды жактырбай жатабы?" - деп.
Аңгыча эле ичкериден директордун үнү угулду:
- Сактанов, кире бер, -деген. Ушул эле сөздүн айтылышын күтүп тургансып Омор олтурган ордунан шып эткизе тура калды да, анан чоң санааны артынып, ичкери кирди.
Директор орто жаштан өтүп калган, олбурлуу, курсагы чыккан, көзү күрөң болгону менен чачтары сары, маңдайкы эки тиши алтын, мойнунан качан болсо галстук түшпөгөн, кийимди таза кийген анан ишине так калыс адам. Эч качан адамдарды улутка бөлбөйт жана иштеген адамды сыйлай билген жакшы сапаты бар. Омор сырттан кирип келгенде, колу менен жаңсап белги берди "мында олтур" - деп, маңдайындагы стулду көргөздү. Ооба, бүркүттү тырмагы, адамды кызматы сүрдүү кылгандай, директор Омордун көзүнө абдан сүрдүү көрүнүп кетти. Эч сөз оозуна кирбей калды. Директор ан сайын сүрдөтүп, тике карап, чакырган жөнүн дароо айтпай сынай караганда, Омор жаңы таанышкан жигиттен сүрдөгөн жаш кыздай абдан уялып кетти. Василий Сергеевич бир топто гана сөзгө келди:
Омор, сенин деги үй-бүлөөң барбы? - деди эле, Омор шылкы бош:
- Бар, бир уулум бар. Бирок аялым менен таарынышып кеткен элем.
- Уулуң канча жашта? - деди, суроо жаңыртып. "Эмнеге менин үй-бүлөөмө кызыгып жатат?" - деп ойлоп:
- Жашы отузга жакындап калды, бирок үйлөнө элек. Ушул сөздөрдү оозу кыбырап араң айткандай болду. Василий Сергеевич бир саамга сынай карап:
- Омор, сен бизде эки жылдан бери иштеп жатасың. Ооба, ишиң жаман эмес. Туура көрсөң эми эмгек отпуска алып туулган жериңе барып келбейсиңби? Мен эки жылдык отпускаңдын акчасын берейин. Келгенден кийин сага тиги Олегдин ордун берем. Ал ичип алып ишти катуу артка тартып жатат. Эгер кааласаң Сочиге барып эс алып кел. Мага сенин чынчылдыгың жакты деди. Эх, начальниктен жакшы сөз уккан кандай жакшы. Бир аз илгери эле санаа чегип жаткан Омор болуп көрбөгөндөй сүйүнүп, оозуна сөз келбей калды. Аттиң, чын эле Кыргызстанга барып, баласын үйлөнтүп келсе гана атаганат. Бирок, Кыргызстанга барганга жол ачык эмес да. Болбосо, уулу Сүйүнбекти үйлөнтүп, болуп көрбөгөндөй той өткөзөт эле. Омор бир азга тайсалдап:
- Макул, мен ойлонуп көрүп ачык жообун эртең берейин. Кыргызстанга барамбы же Сочиге барамбы анын так жообун өзүм айтам, - деди эле, Василий Сергеевич:
- Омор, менин оюмча эмне болгон күндө дагы өзүңдүн жериңе жетпейт. Уулуңду көрүп келгенге аракет кыл. Бала деген бала да. Ал эми аялың менен өзүң тил табышып аларсың. Омор башын ийкеп, ачык жооп бергенге жарабай сыртка чыга жөнөдү.
Бул күнү кечке баласы жөнүндө ойлонгонгобу, айтор түшүнө уулу Сүйүнбек кирди. Абдан жүдөп, кейпи кетип калыптыр. Чачы, сакалы өскөн, көчөдөгү селсаяктардан эч айрымасы жок. Ал эми аялы Акзирек дагы арыктап, өңүнөн азып калгандай. Эртең менен ойгонуп эле көргөн түшүн эстеди. Алыста жүргөн адам жаман түш көргөндө кандай санаага батат. Аттиң, эгер баары жакшы болгондо минтип алыс жерде жүрбөйт эле го.
Омор таңкы наарды ичип болгон соң, сыйда кийимин кийип, конторага барганы даярданып жатып, уулу Сүйүнбек менен байланышка чыкты. Көптөн кийин гана уулу телефонду алды. Болгондо дагы анын үнүнөн эле мас экенин билип, жүрөгү опкоолжуп кетти.
- Алоо, уулум кандайсың? - деди эле Сүйүнбек көңүлү жок:
- Жүрөм, жашоо өтүп жатат деп, кыска жооп берди. Бул сөздүн артында кандайдыр бир өкүнүч катылып жаткандай сезилди. Андан ары жарытылуу деле сөз козголгон жок. Акча салса ичип салчудай туюлду. Ата баары бир балага сынчы болот эмеспи. Сүйүнбек сөздүн аягына чыкпай өчүрүп салганда дагы, жүрөгү сестене түштү. Анткени ал эч качан мындай мамиле жасачу эмес эле. Ушул жерден эмнегедир эле чукул жерден бир ой пайда болду "Мен алдаган элдердин каргышы балким баламдан чыкканы калган го. Канча кишини сызга олтургуздум, алардын каргышы жөн кетпейт" - деп ойлоп, эмнегедир денеси калтырап кетти. Ооба, адам баласы дайыма башына иш келгенде гана өткөндү жана улуу жаратканды эстеп калган адат эмеспи. Омор эми дароо Акзирекке телефон чалды. Канча болду байланышпаганына. Ооба, тээ бала кезинен берки кыялы кармап, телефондон симканы чыгарып, башка симка салып алган эле.
Узакка созулган үндөн кийин Акзиректин үнү угулду:
- Ало, бул ким? - деген, аялынын үнүн укканда, Омор бир саамга үн атпай туруп:
- Акзирек кандайсың, жакшы турасыңарбы? - деди, колунун келишинче сыпаа үнү менен. Акзирек айласы жок гана Омордун үнүн укканда өзүн араң кармап:
- Жакшы!- деген болду кыска гана.
- Акзирек, колуңдан келсе мени кечирип кой. Макул көрсөң сен менин сөзүмдү акырына чейин угуп койчу. Мен эми гана сенин баркыңды билдим. Сүйүнбек кандай жүрөт, - деп сурады эле.
- Жакшы, сенсиз деле күнүбүз өтүп жатат. Аны коюп карыздарыңдан кутулуп, мында келип жашабайсыңбы. Балага деген ата тарбия берет. Уулуң азыр өзүн-өзү билип калган. Анын эмнесин сурайсың? - деп, какшык аралаштыра сүйлөдү. Ушул сөз менен эле уулунун абалын билип, эмне сөз айтышты билбей, кара көңүл боло түштү да анан:
- Акзирек мен сага анан чалайынчы деп, телефонду өчүрүп салды. Бул эми жаман сөздүн жана жаман кабардын белгиси экенин жашырып болойт эле. "Жүрөккө бырыш түшпөйт, так түшөт" - деген сөз бар. Анысысыңары Акзиректин жүрөгүндө так калган үчүн ал жакшы сөз айта албаганын Омор сезип өзүн карманып, ылайыктуу жооп айта албаганына арданып, телефонду өчүргөнчө шашканын билип туруп, денеси калтырап бир топ турду. Ооба, чынында эле Омор үй-бүлөөсүнүн алдында эле эмес, туугандарынын жана жолдошторунун алдында дагы баркы кеткен. Эми кантип кайра шаарга келет ага акылы жетпей, шалдырап туруп калды. Бул эми алдамчылыктын жана бети жоктуктук бир гана кичине гана берген жазасы экенин жашырып болбойт эле. Ушундан өткөн адам баласына жаза барбы. Канчалаган элди сыздатты. Баарынан алыста жүрүп баласынын мас абалындагы үнүн укканда кандай гана абалда калды. Бир кезде атасы дагы кудум өзүндөй санаа чеккенин ушул саам билди. Ооба, айтылган кеп бар эмеспи "атаңа кандай мамиле жасасаң, балаңдан ошону күт" - деген. Омор атасына жасагандарынын бир канакей үзүмүн көрүп, минтип азап чегип, денеси калтырап турат. Ал эми атасы өзүнүн канчалаган жаман сапаттарына күбө болду. Бул эми адам баласындагы кайталанган тагдыры экенин жашырып болбойт. Эч качан ойлогон эмес, уулу Сүйүнбек минтип ичкиликке берилет деп. Кеминде жарым сааттан ашык убакыт каккан казыктай бир жерди теше тиктеп туруп анан кыймылга келди. Бирок бир тыянакка келе албай кыйналып, кайра үйүнө келди да, ишке кийген кийимин кийип, жумушна жөнөдү. Анын себеби иш менен гана алаксыбаса, мээсине кан таамп кете тургандай, ойлоно берип. Чынында жаман нерсени ойлогондо ар бир адам баласынын мээси кандай тез чарчайт. Бирок дайыма эле жакшы нерселер ойго келе бербейт эмеспи. Омор бул күнү директорго келген жок. Келген күндө дагы жообу даяр эмес болучу.
Таңкы суук өз өкүмүн жүргүзүп, жашоолору чегине жеткен сары жалбырактар шактардан үзүлүп түшүп, жерге акырын келип конуп жатышты. Аттиң ушул жалбырактар жазында эле жаңы ачылып, айланага кандай кооздук тартуулашты эле. Эми минтип жашоодогу сапарлары карып жерге түшүп жатканы кудум адам баласынын жашоосун эске салат десең. Ооба, адам баласы дагы жаш кезинде кулпурган жашыл жалбырактай көрктүү көрүнөт эмеспи. Анан карыганда саргайган жалбырактардай жерге жакындап, бели ийилип, жашоонун оюнунан четтеп, бир келген жашоонун кадырын билип, убакыттын тез өткөнүн эске салат.
Азиза, ишине келе жатып алгач жашыл жалбырактарга боорун оорутса, эми жол жээгинде кайыр сурап олтурган карыган кемпирди көрүп, ага боору ооруду. Аттиң ал дагы бир кезде өзүндөй болуп көзгө кандай сүйкүмдүү көрүнгөн кыз болгон чыгар. Эми минтип убакыт баарын дарылап, калыстап, карыганда тигини көчөгө олтургузуп койгонуна, Азиза таң деле карган жок. Анткени ар бир адам бул жалганда өзүнүн жазасын алат жана кандай жашаса, ошого жараша карыганда сый көрөт. Балким бул кайыр сурап олтурган кемпир жаш кезинде катачылык кетирген чыгар. Болбосо кызы же баласы багат эле го. Азиза, колдору бырыш баскан, жүзүнүн нуру өчкөн кемпирдин колуна он сомдуктан бирди карматты эле, тиги кемпир тим эле алтын таап алган адамдай кабагы ачыла түштү. Анткени ал курсагы ачка анан эч ким али эч нерсе бере элек болучу. Азизага ушундай бир ыраазы болгонун билгизип, көпкө алкады. Аттиң, адам баласы үчүн бирөөнү ыраазы кылып жакшы сөз уккан кандай жакшы. Таң эрте кабагы ачылган Азиза ишине ушундай жакшы маанай менен келди. Анын себеби, кемпирдин ыраазы болгону, андан дагы маршуруткадан улуу кишиге орун бошотуп бергенде ал дагы "сен жакшы жердин кызы турбайсыңбы, ылайым сени жакшы тарбиялаган апаңдын өмүрү узун болсун" - деген сөзү дагы кабагын көтөрдү. Эх, бул жашоодо баардык жакшы нерселер, жакшы сөздөр, жакшы кабарлар кандай адам баласынын көңүлүн көтөрөт. Азиза, ишине шашып келди. Анткени Шүкүр өзүн күтүп тургандай сезилди. Бирок тилекке каршы Шүкүр эмес эле Сүйүнбек күтүп туруптур. Анын баягы кейпи жок. Күндө ичкилик ичкенге сакалдары алынбай, кийими кир, көзүнөн нур качып, өңүнөн азып катуу ооруган адамдай көзгө абдан кунарсыз көрүндү. Анын саламын алик алып эле Азиза:
- Сүйүнбек сага эмне болгон деги? - деди. Бул айтылган сөздүн артында эмне деген гана сөз жатканын Сүйүнбек түшүнүп:
- Баары сага гана байланыштуу. Сен мени чангандан кийин мага азыр жашоонун кызыгы деле жок болуп калды. Мен бир гана сени менен бактылуу боло алам. Бирок ал бактылуу жашоого жетпейм го. Себеби сенин жүрөгүң бош эмес да. Азиза абдан таң калды. Сүйүнбекти ушунчалыкка барат деп эч ойлогон эмес эле. Бир адамдын тагдырынын бузулушуна өзү себеп болгонун билип, эмне кылышты билбей туруп калды. Атаганат, ушундайда акыл кошо турган адам болсо кана? Эч качан ойлогон да, оюна да алган эмес эле, "бирөөнү сүйдүрүп, аны адамдык сапаттан кетирип салам" - деп. Ушундайда бир гана апасынан гана кеңеш сурабаса, башка эч ким көңүл толо тургандай акыл айта албасын аңдап билип:
- Сүйүнбек, сен мага эртең ушул маалда ушул жерден жолукчу, экөөбүз адамча сүйлөшөлү. Бирок бир гана сенден өтүнүч, ичкилик ичпей келгендей бол! - деди. Сүйүнбекте эмнегедир үмүт оту пайда болдубу, ылжайып күлүп:
- Азиза, сен чын айттыңбы?! Эгер сен мени чанбасаң, ичкиликти такыр ичпей койгонго дарманым жетет. Макул, анда сен мени эртең ушул жерден күт, - деп жолун бошотту. Азиза ишине келип, машинага олтурганы менен оюнун баарын Сүйүнбек ээлеп алды. Чынында ал абдан иштемчил анан адамкерчиликтүү бала болучу. Бирок ал минтип ичип кетет деген ой эч кимдин оюна келген эмес. Колу иште болгону менен болгон дити Сүйүнбекте болду. Анткени ал дагы бир ата менен эненин алпештеп өстүргөн баласы да. Анан минтип болгону "келип, кете берүүчү сүйүү" деген нерсе үчүн өмүрүн ойлобой ичип кеткени, албетте осол иш экенин ойлоп олтурганда, Айжан деген кыз жанына келип:
- Азиза, сага бир бала келиптир, тим эле корей сериалындагы эле актёр баланын өзү экен. Аны кантип таап алдың? Деги сенин баардык жактан жолуң ачык, - деди эле, Азизанын кулагына эч сөз кирген жок, бир гана Шүкүр келгенин билгенден кийин, эмне болуп ордунан турду, кантип сыртка чыкты аны эч билбейт. Тим эле аскерден уулу келген энедей, калдастап калганын өзү элес алган жок. Ушул сөздү, ушул убакытты канча күттү. Ал турсун түшүндө дагы калдастап шашканычы. Канча жолу түшүндө Шүкүргө жолугуп, канча жолу ойгонуп кетти. Эми минтип өңүндө жолукканы турганы, анын издеп келгени, өзү үчүн бул бир келген чоң бакыттай сезилди. Сыртка чыгып көргөн көзүнө ишенген жок. Чын эле өзүн күтүп Шүкүр турган экен. Аны көргөндө көргөн көзүнө дале ишене бербей, далдырап эле туруп калды. Ал эми Шүкүрдүн сүрдөгөнүн жазганга сөз жетпейт го. Экөө жөн эле алтымыш, жетимиш жыл көрүшпөгөн бир туугандардай, эч сөзгө келбей эле алдыга кадам ташташты. Бири-биринен көздөрүн алган жок, аралык жакындаганда эмне болуп бирине-бири бой ташташты аны өздөрү да билбей калышты. Эч кимди көзгө илишкен жок. Андан дагы көздөрүнөн аккан жаш жүздөрүн жууп, аны арчыганга дармандары жетпей турду. Жүрөктөрдүн какканы бири-бирине угулуп, ушинтип кучакташкан бойдон катып калгылары келди. Жашоодогу чыныгы берилүү, таза сүйүү, берилип сагынуу, куса болуу үчүн эч кандай сөз айтуунун кереги жок экенин ушундан улам билсек болот, экөө эч сөз айтышпай эле бирин-бири сагынганын, арзыганын кучакташкан тейде жүрөк аркылуу эле сезип, билишти. Бери жактан карап турган Урмат дагы таң калып калды. Анткени экөөнү минтип көрүшөт деп эч ойлогон эмес эле. Ал турсун эки жаштын бул жоругуна ичинен ыраазы болуп турду. Мунун себеби, чыныгы ашык болгондор гана экөөндөй жолугушат. Мындайда эч кандай сөздүн кереги жок экенин Урмат ушул саам билди. Көрсө чыныгы сагынуунун чын сыры, ушул жерден нак билинди. "Сүйөм, күйөм, сагындым, жаным, каным" - деп айтылган сөздөр сүйүүнү кадырына доо кетирээрин бул экөөнүн жолугушуусуна күбө болгондор дагы бир жолу аңдашты. Технолог Жылдыз көзү толо карап туруп, бул экөөнүн сүйүүсүнө жана жолуккандагы жоруктарына ичинен ыраазы болду. Анткени чыныгы берилүү жана таза сүйүү, болгон жасалмалуулукту кууп салары сөз менен эмес, иш жүзүндө бышык болду. Аттиң, эгер экөөнүн жолугушкандагы жоругун кино кылып тартканда, канчалаган жаштарга сабак болот эле. Ооба, жасалма сүйүү башка келгенде тилдин учу менен "сени сүйөм" деп айтып койгон кандай оңой, эгер таза сүйүү болгон жерде ал сөздөрдү айтканга сүйүүнүн касиети эч жол бербесин Урмат ушул жерден дагы байкады.
Экөө жабышып өскөн кош дарактай көпкө турушту. Кучакташкан тейде үнсүз сүйлөшүп жатышканын баары билишти. Мая эмне үчүн Азизанын кабагы ачылбай жүргөнүн, чеккен санаасынын түйүнү кайда жатканын эми гана аңдады. Анткени Азиза калдастап, эч нерсени карабай, чалынып жыгылып кала жаздап, шашып бөлмөдөн чыгып бара жатканда, кызыгуусу арта артынан чыккан. Ал турсун экөөнүн кучакташып турганын болгон цехтегилер көрүштү. Баары ушул жолугушунун артында эч качан эскирбеген ашыктык, таза сүйүү, чындап берилүү, чыныгы арзуу жатканын өз көздөрү менен көрүштү. "Сыпайыгерчилик - эки жүздүүлүктүн жеткен чеги" - деп айтылган кеп бар. Бул жерде эч кандай сыпайыкерчилик дагы жасалмалуук да байкалган жок.
Шүкүр биринчи жолу кыз кучактап турганына ишене бербей, бул көрүнүш түшүм болуп калбаса экен деп ичинен миң мертебе тиледи. Кудум түш көрүп жаткансып ойгонуп кетпейин деген ойдо болду. Бирок өңүндө болуп жатканына такыр ишеними жетпей турду. Кыз кучактамак турсун, кыздын колун кармабаган баланын абалын жазганга жана айтканга сөз жетпей го чиркин. Кан басымы көтөрүлгөн адамдай, башы айланып, боюн бир гана Азиза кармап тургандай туюлду. Ушунча чеккен азабы боюнан тарап, акылынан ажырап калыбына келе баштады. Ушул убакка чейин кандай күч менен карманып келгенин кеч билди. Кыздын назик денесин бек кучактаган Шүкүр, аны коё берсе эле өзүн бул бакыттан куру калчудай сезди. Дүкүлдөп соккон жүрөгү бара-бара калыбына келип, өз нугунда сого баштады. Анткени ичтен жеген санаанын, кусалыктын, сагынычтын ысык илеби кайтып бара жаткан эле да. Аттиң, ушул жолугушу дагы бир эки күнгө кечиккенде анда эмне болмок... Жүрөктөрдүн кагылышы, аң сезимдин эңсөөсү ушуну менен эле токтоп калган жок. Бир кезде Азиза болгон үнүн чыгарып ыйлап жиберди. Эмнеге антти аны өзү да билген жок. Ооба, бул көз жаштын, бул ыйдын артында ичке толуп кеткен муң, бук чыгып жаткан эле. Качан гана Мая чечкиндүү кадам таштап экөөнүн жанына келип:
- Болду, Азиза, өзүңө келчи? - дегенде гана Азиза бул түшү эмес, өңү экенин билди. Эгер Мая экөөнө жакын келбеген болсо, каккан казыктай болуп дагы канча убакыт турушат эле ким билет. Алгач Шүкүр сөз алды:
- Азиза, кийинип чыкчы, болду эми экөөбүз чеккен азабыбыздын чегине жеттик. Эми сен бир гана мендик болосуң дагы, азыр сени алып кетем. Азизага бул айтылган сөздөр эч таасир берген жок. Бирок эч үн дебестен ичкери кирип кийинип чыкты. Ыйлаганга көзү шишип, дале болсо ичтеги кусалыгы тарай электей сезилди, цехтин технологу Жылдызга.
Жолдо келе жатканда Азиза каргылданган үнү менен:
- Урмат, сага мен өмүр бою ыраазымын. Эгер сен болбосоң мен кусалыктын жүгүн көтөрө албай кыйналып жүрө берет белем, ким билет.
Бул сөздү укканда Шүкүр акырын жүзүнөн өөп:
- Азиза, азыр биз кайда барабыз, билесиңби? Мен сенин эч сөзүңдү укпай айылга алып кеткени келгем. Атам, апамдар бизди күтүп жатышат! Жетет, сен деп ооруп, сен деп санаа чеккен мага. Билесиңби, сен кандай азап чексең, мен сенден миң эсе азап чегип, керек болсо тамакка табитим тартпай калды. Эч ойлогон эмес элем, ушундай улуу жана ыйык дартка кабылам деп. Ал дартымдын бир гана дабаасын сен гана таап, сен гана ал дарттан айыктыра аласың. Азиза башын Шүкүргө жөлөп:
- Шүкүр, мен эле эмне жыргап жашап жатты дейсиңби? Эми баары артта калды, макул көрсөңөр азыр биздин үйгө барып даам сызалы, анан калган сөздү сүйлөшөлүчү. Менин бир гана кеңеше турган адамым бар. Ал менин апам. Апамсыз мен эч нерсени чече албайм. Бирок апам менин сунушумдан баш тартпайт деп ойлойм. Баардык эле энелер бала үчүн баарына кайыл эмеспи. Ушунча жыл багып, ушул жашка чыгарып, болгон тапкан-ташыганын бир гана мага арнаса, апама эч сөз айтпай кетип калсам, анда менин адамдык сапатым калбай калат го. Ансыз деле сени ойлоп чеккен санаама апамдын дагы ичи бышып кетти. Кабагым ачылбаса, көңүлүм өспөсө, эне кантип тынч жашайт. Эмнеге санаа чегип, эмнени ойлоп жатканымды апам билди, бирок менден кантип сурайт эле. Эгер мен эркек болуп сен кыз болуп калсаң, мен эбак эле сени алакачып болсо дагы алып келип алмакмын, жаныма. Бул сөздү укканда Шүкүр:
- Мен дагы сенин ошол оюңду аткарганы келгем. Менин апам дагы чеккен санаамды билип, сени "алып кел" деп айткан. Мен азыр сенин жаныңдан бир карыш да жылбайм, болгон каршылыктарга карабай алып кетем.
Азиза мыйыгынан күлүп:
- Шүкүр, билем сенин оюңду. Сага ыраазымын. Мен сенден ушундай чечкиндүү кадамды күткөм. Кыз бала деги эле аял затынын баары эркек атуудан чечкиндүүлүктү күтөт. Бул жашоодо "эртеңден өткөн калпычылык жок" деп айтылган кеп бар. "Бүгүнкү бүтө турган ишти, этеңкиге калтырба" деген дагы таасын айтылган сөз бар. Баса, эгер сен макул көрсөң, бир апта күтпөйсүңбү, мен дагы даярданып алайын. Бул сөз Шүкүргө такыр жаккан жок, сөздү бөлүп кесе айтты:
- Болбойт, дагы бир апта мени кыйналсын деген турсыңбы? Ушунча кыйналганым эле жетишет! -деди эле Азиза күлө карап:
- Шүкүр уул бала бир гана жолу үйлөнөт, кыз болсо бир жолу турмушка чыгат. Ушул экөөбүздүн тоюбуз супсак болуп калабы деген эле асыл ой. Болбосо мен азыр деле сени менен кеткенге каршы эмесмин. Керек болсо жаштар мечитке барып нике кыйдырып алып деле жашап жатышат. Биздин үйлөнүү тоюбуз бир башкача болсо деген ой пайда болду. Шүкүр кабагы салыңкы:
- Азиза, туура түшүн. Ысырапкерчиликтин кимге кереги бар, ата менен энени кыйнап. Алар дагы көп чарпылбаса дейм. Эгер чоң бизнесим болсо, сени укмуш кылып алып кетет элем, айылга. Сөз ушул жерге келгенде Азизанын үйүнө келип калышты. Шүкүр чын эле калдастап калды да:
- Азиза, мен үйгө кирбей эле койсом кандай болот? Чынын айтсам сүрдөп жатам - деди. Азиза, колун шилтеп:
- Мен азыр үйгө кирип чыгайынчы, атам жок болсо киресиң, бар болсо атамдын кетишин күтүү керек. Эгер апам макул болсо, анда баары ойдогудай болот деп, үйгө кирип кетти.
**********
Сүйүнбек бир үйдүн жалгыз баласы болуп, шаарда өскөндүктөн, бала кезинде абдан эрке болду. Атасы учурунда акчаны жакшы тапчу. Россияга кеткен бойдон, эки жылга кадам басты, али келе элек. Ал эми апасы бир мекемеде бугальтер болуп иштейт. Жалгыз бала болгон үчүн оюндагыны аткармайын жаны тынбайт. Чоң окуу жайды бүткөнү менен эч жерде иштебеди. Чынында оюндагыдай иш чыккан жок. Бир мекемеде жаңы иштеп баштаганда, ал мекеме банкрот болуп жабылып калган. Бир мүнөз күткөн Сүйүнбек, Акыл досунан бычмачылык кесипти үйрөнүп алган соң, ушул цехте иштеп калган. Анткен менен бул иши өзүнө абдан жагат. Тапкан акчасы дагы жакшы. Бир кийимдин материалын бычып берип коёт, тигүүчүлөрдөн эки эсе ашык акча алат. Бир күндө болгону эки же үч саат иштейт, болгону. Калган кезде бош. Бирок башка балдардай болуп казино жана башка оюндарга такыр кызыкпайт. Китеп окуганды абдан жакшы көрөт. Анан футбол дегенде ичкен ашын жерге коёт. Футболдун ашкере күйөрманы.
Сүйүүгө дагы берилип көрбөптүр. Канчалаган кыздар менен окуду жана иштешти, бирок алардын бирин дагы жүрөгү каалаган жок.
Эртең менен ишке келсе, көзгө чалынгандай чырайы бар кыз топчу тигип олтурат. Аттиң, ар бир эркектин көзү сулуулукка кандай кызыгат. Бекер жерден "эркек көз менен сүйөт"- деп айтылган эмес да. Азизаны ар бир кыймылы, баскан турган көз жаздымынан кеткен жок. Улам эле ал кызды уурдана карай берди. Эмнеге антип карап жатканына өзү деле анча көңүл бурган жок. Бирок кандайдыр бир күч сезимин башкарып алды белем, жаңы келген кыз көз алдынан кетпей койду. Бул жөн гана алдамчы сезим деп ойлоп дагы эки, үч күн көңүл бурбаганга аракет кылды.
Ооба, үйүнөн апасы күндө какшап айтат "атаңдай болуп аял саак боло көрбө, азыр кыз деген неме абдан көп, андан дагы "кыз"- деген улуу сөзгө доо кетирип, эркектин оюн бузгандай кыска кийимдерди кийип жатышат. Бир кыздын боюна бүтүрүп коюп, эртең аял алат элем деп мага келбегендей бол. Ала турган кызың үйдүн астанасын кыз бойдон аттагандай болсун. Жакшы жердин кызын алгандай бол. Мен кудаларым менен чай ичишкендей болоюн. Атаң болсо бир жөн эле" - деп айткандан тажабайт. Балким апасынын күндө айткан сөзү кулагына кыттай уюп калган үчүн кыздарга жолобой жүрөбү, аны ачык айтып болбойт. Бир жагынан апасы дагы туура айтат. Эгер иниси же карындашы эле болсо анда сөз башка эле.
Бул жалганда чынында эле баарын алдына алып билүүгө болбойт да. Кимдин-кимге үйлөнөрүн, канча балалуу болорун, канча жыл жашарын тагдыр табышмагы эле билбесе ким билет. Ооба, сүйүү дагы ушундай эле билинбей келип, билинбей кете берүүчү сезим экенин танып болбойт.
Кечинде ишинен келген Сүйүнбектин кабагы салыңкы абалын апасы Акзирек дароо байкады да, тамак алдыга келгенде үнүн жасап жөтөлүп, ысык чайдан ууртап анан:
- Сүйүнбек сага эмне болду, кабагың салыңкы? - деп сурады. Берилген суроого кош көңүл:
- Апа, абдан чарчадым - деди эле, Акзирек ишене бербей:
- Уулум, калп айткан болбойт. Сенин ишиң өзүң айткандай көп деле адамды чарчатпай да. Мен сага бир окуяны айтып берейин угуп тур, - деди. Дайыма бир окуя айтып берген Акзиректин адаты. Андан дагы укмуш кызыктуу кылып айтып берет:
- Тээ илгери мен кыз кезимде бир жигитти жактырып калдым. Бул сөздү укканда Сүйүнбек кызыга түштүбү, суроолуу карады "анан" дегенсип.
Ал бала бирок менин жактырып калганымды билген жок. Ал кезде кыз бала озунуп эркекке арзуусун билдирген абдан катуу уят эле. Менин жүрөгүм бир башкача согуп, болгон дитимди алиги бала ээлеп алды. Сабак окуганга дагы көңүлүм келбей, бир гана ашыктык сезими менен алп урушуп, санаа чегип калдым.
Бир күнү апам менин абалымды билип койду да менден сурады. "Кызым сага эмне болду"- деп. Мен сендей болуп калпты айттым "кийинки убакты чарчап жүрөм" - десем апам мени урушту. "Сен калпты айтпа, кыз балага калп айткан жарашпайт" -деп, өзүнүн оюн айтты. Ал кезде мен мектептин онунчу классында окуп жүргөн элем. Тиги мен жактырып калган бала жаңы гана аскерден кызматын өтөп келген. Апам сөз кезегин келтирип " кызым, бул сага келген назик сезим келип кете берүүчү нерсе. Билем сен бирөөнү арзып калганыңды. Алгач окуп бир кесиптин ээси бол. Шаардан андан башка жигиттерге жолугасың. Жаш кезде андай сүйүүлөр башка көп жолу келет. Макул сен азыр турмушка чыгып алдың. Эртең төрөп түшсөң, анан сени ким карайт. Кыз бала бир кесипке ээ болгону жакшы" - деди. Көрсө ар бир бала жана кыз атасы менен энесин алдай албайт экен. Апам абдан туура айтыптыр. Кийин шаарга келгенде баягы ысып - күйүп ашык болгон сезимим эмне болуп өчтү, өзүм дагы билбей калдым. Анысысыңары сен дагы бирөөнү арзып калганыңды сырт келбетиң эле айтып турат. Түндө дагы ооналактап тынч уктай албай чыктың. Эгер чын эле кыз жактырып калсаң айт, мен дагы сынымдан өткөрүп көрөйүн деди эле, Сүйүнбек апасынын баамчылдыгына баа бергени менен кырс мүнөзү карматып:
- Апа, эч кандай кыз - мыз дегенди айтпаңызчы. Азыр мени такыр башка нерсе кызыктырат деп, каратып туруп дагы калп айтып койду. Бирок чын эле болгон аң- сезимин Азиза ээлеп алган болучу. Анткен менен башка балдардай болуп бир дагы кызга "сен мага жагасың" - деп айткан эмес. Ошол сөздү айтуу кандайдыр бир намысына тийгендей сезиле берет. Бул анын тээ бала кезинен бери келе жаткан адаты. Ооба, ар бир адам баласынын бала кезден бери түптөлүп калган мүнөзү болору анык. Сүйүнбек чынында жогорку окуу жайда окуп жүргөн кезинде эле үйлөнүп алса болмок. Кандай гана сулуу кыздар менен окуду. Ал турсун бир курс кийин окуган Элмира деген кыз бир олтурушта ачык эле айткан, балким сегизинчи март беле " мага Сүйүнбек абдан жагат" - деп. Ошондо дагы тоң моюндугу кармап, кош көңүл мамиле жасап койгон. Ал кыз бир мекеменин жетекчисинин кызы болучу. Бирок, Сүйүнбекке деле жакчу. Аны эмнеге колдон чыгарып жиберди өзү да билбейт. Курсташтары дагы канча жолу айтышты "Элмираны алып алсаңчы, дароо ишке орношосуң" - деп. Андан башка канчалаган кыздар үмүттүү карады, аттиң. Бирок бирөөнө дагы көңүлү чаппай койбодубу. Эми минтип Азизаны арзып калып, ичинен от болуп күйүп, чок болуп түтөп жүрөт.
Бул жалганда беш кайып бар деп айтылат. Ошол беш кайыптын бири "дидар" кайып. Ар бир адамдын бири-бирине дидары бурулуп калса дос болот, ал эми эркек менен кыздын дидары бирине-бири бурулуп калганы ашыктыкка алып келет. Сүйүнбектин дагы дидары Азизага бурулуп калып, ичтен жеген санааны айта албай, абдан кыйналды. Буга албетте мүнөзү жол бербеди.
Ар бир иштин бүтө турган учуру, сөздүн дагы айта турган кези болот дегендей, Сүйүнбек болгон күчүн жыйып, Азизага арзуусун билгизди, бирок өзү күткөн жоопту ала албай, апасына дагы баш бербей акыры болгон күчүн ичкиликтен чыгарды. Кайран эне ай. Көрсө ар бир эненин жүрөгүн бала үчүн абдан мээримдүү, кечиримдүү кылып жараткан белем. Сүйүнбек ичип алып келип апасына тилин дагы тийгизди.
- Апа, сен мага акыл үйрөтпөчү. Баягы колхоз кезиңдеги мээңе сиңип калган акыл азыр эч роль ойнобойт. Сизге мен байдын же чиновниктин кызын кайдан табам. Мага жаккан кыз сизге жакпайт деп, катуу кызуу болуп келген күнү айтып салды. Ушул сөз менен апасына ашыктыктын азабын тартып жүргөнүн билгизип алды. Эх тилдин азабы ай. Эгер бул сөз оозунан чыкпаса, Акзирек баласынын ичинен жеген санаасын так билбейт эле. Жалгыз баланы кичинесинен эрке өстүрүп алганына эми гана өкүнүп олтурат. Ооба, баланын кичинеси кандай жакшы. Бирок бала чоңойгондо чылым чегип, ичимдик ичет деп эч бир ата-эне ойлобойт. Ооба, шаардыктар балага такыр башкача мамиле жасап, башка элди туурап "эркин өссүн" - деп баланын жана кыздын оюу менен болуп жатышып, кийин кеч болуп калганда өкүнгөндөр четтен чыгат. Акзирек менен Омор дагы жалгыз балабыз деп, Сүйүнбекти эмне кылып гана өстүргөн жок. Көп акча төлөнгөн бала бакчага берди, анан дагы акча төлөп гимназиядан окутту, кийбегенди кийгизди, ичпегенди ичирди. Бирок оюндагыдай бала болуп берген жок. Ооба, баланы канчалык аздектеп баккан менен дээринде эч нерсе болбогондон кийин кайран гана ата менен эненин эмгеги талаага гана кетээринде эч шек жок.
Акзирет көңүлүнө жаккан бир эмес, эки кызды үйүнө конокко чакырып келип Сүйүнбек менен тааныштырганда, эненин асыл оюн билбей, баалабай эки кызга тең көңүл бурбай койгону, Акзиректин көңүлүн катуу оорутту. Аттиң, энени эмгеги ай. Эгер балмуздактын түрүн, шоколаддын таттуусун сатып берип баккан апасынын эмгегин дээринде болсо Сүйүнбек, баалмак да.
Акзирек ишинде олтуруп да болгон максатын ой тилегин "Сүйүнбек бүгүн ичпей келсе экен" деген санаа ээлеп алды.
Баланы ушинтип, азабын тартайын деген ой менен эне бакпайт да. Эненин бир гана түнү туруп эмчегин эмизген эмгеги эле эмне деген баа жеткис эмгек. Бирок бул жалган жашоодо ар бир адамдын оюндагыдай жашоо боло бербейт экен да. Акзиректин акыркы кездерде ыйлагандан көзү шишип, санаадан бир орунга олтура албай калды. Ушундан көрө айылда жашаганда эмне, анда мынчалык кыйналмак эмес беле. Бул шаардык балдардын жашоого карата болгон аракетине түшүнүп болбой калганын Акзирек башына келгенде билип олтурат. Канча жолу "сабак болсун" деп кандай гана окуяларды айтып бербеди. Ал турсун күйөөсүнүн жоругун дагы мисал кылбадыбы. Бирок анын баары эч таасир бербегенине арданды.
Ишине келип, Сүйүнбектен бир жашка кичүү, жаңы ишке орношкон, жасаган ишине көз толоорлук, ишке так Алымбекке тапшырма берип коюп, Сүйүнбек иштеген цехке баруу үчүн жолго чыкты, бир дайынын билүү үчүн.
Жолдо карата Алымбек менен Сүйүнбектин жоруктарын салыштырды. Алымбек дайыма ишке келгенде айылдагы апасы менен сүйлөшүп, ал акыбалын сурап турат. Ал эми Сүйүнбек телефон чалмак турсун кечинде үйүнө келгенде атайын арнап бышырган тамакка дагы көңүл бурбай жатып алган учуру далай эле жолу кайталанбадыбы. Чаржайыт ойлор башына келди. Ооба, чынында эле тагдыр үчүн жылуулук издеп, ташты тешип чыгып, таштын бетине өсүп чыккан гүл дагы жошоо үчүн күрөшкөндөй, Акзирек да уулунун кийинки тагдырын ойлоп, өмүрү басып барып көрбөгөн тигүүчү цехке келди. Биринчи жолу көрүп жатат, катар тизилип алып тигип жаткан кыздарды иш үстүндө. Колдору тынбай материалдарды улам алга түртүп, өз иштери менен алек болгон кыздар Акзиректин кирип келгенин деле элес алышкан жок. Бир көз ирмемде тигүүчү кыздардын эмгегин баалаганга үлгүрдү. Аттиң, көз менен көрмөйүн эч ким ишенбей. Ушул жөнөкөй келин-кыздардын колунан тигилип чыккан кийимдер алыскы Россияга кетип жатканын. Ооба, тырылдаган машинанын үнү, колдору менен буттары бир тыным албаган кыз-келиндердин кыймылы, жөн гана чүпөрөктөн тигилип чыгып жаткан көз жоосун алган кооз көрүнгөн кийимдер Акзиректин аз убакытта кызыгуусун арттырды. Аңгыча эле жанына "сиз кимсиз жана сизге ким керек" - дегенсип технологдун келип калганы оюн бөлүп, алагды кылды. Жылдыз учурашкан соң:
- Эже, сизге ким керек, - деди эле, Акзирек жылмая карап:
- Бул жерде иштеген кыздардын чоңу менен сүйлөшсөмбү деген ой менен келгем.
Жылдыз күлө карап:
- Эмне жөнүндө? Жүрүңүз, анда тигиндей басалы деп, алдыга кадам таштады да, өзүнүн бөлмөсүн ээрчитип келди. Оюнда "заказ бергени келсе керек" деп да ойлоду, сыйда кийинген Акзиректин бой келбетине карап. Бөлмөнүн ичи кудум начальниктердикиндей стол коюлган, анан кичине бөлмө эле. Акзирек бөлмөнүн ичин аялдык сын көз караш менен караганга да үлгүргөнгө жетишти. Аттиң, аялдардай баамчыл жана сын көз караш менен караган эч ким жок го. Ооба, керек болсо аял заты ар кимдин кийген кийиминен бери сынап жиберген адаты бар эмеспи. Ошол себептен пайгамбар бекер жерден "аялыңды байдын үйүнө ээрчитип барба" - деп айткан эмес да. Сөз орундукка олтурганда башталды. Алгач Акзирек:
- Сиңдим атың ким? - дегенде, Жылдыз өзүн сыпаа кармап, үнүн жасап:
- Ысымым Жылдыз, ушул цехтин технологу болом. Кандай иштер менен келдиңиз эле? - деди. Акзирек бир саамга ойго алдырып жиберип, анан:
- Менин атым Акзирек. Силерде иштеп кеткен Сүйүнбектин апасы болом. Менин келген жөнүм бул, - деп, сөздү эмнеден башташты билбей туруп калды эле, Жылдыз:
- Анда жакшы экен. Сүйүнбек абдан ишине так, жакшы бала эле, акыркы кездерде эмне болду билбейм, эч себеп жок эле ишке келбей калды. Бычмачы жок, ишибиз да аксап жатат. Акзирек уулунун дарегине карата жылуу сөз укканга кабагы ачыла түштү да:
- Мени дагы ойго салган ошол маселе болду. Ишине барып дайынын билейин деп келген элем. Деги силер бир нерсе айта аласыңарбы? - деп суроолуу карады. Жылдыз ойлонгон түр көргөзүп, "айтсамбы же айтпай эле койсомбу" - деген эки анжы ойго кабылды да, Акзиректин абдан капалуу жүзүн көрүп:
- Эже, мени айтты дебеңиз. Бизде иштеген бир кызды арзып калган өңдүү. Анан ал кызды мен иштен кетирип жиберген болчумун, үйүңдөн эле тигип келип тур болбосо, Сүйүнбек ишке чыкпай жатат деп. Ал кызда деле күнөө жок. Сүйүнбектин сөзүнө "жүрөгүм бош эмес, ээси бар" деп жооп берип койгонго, Сүйүнбек абдан катуу теригип, тигинтип ичип алганы жаман болду. Мен деле жакшы кеңештерди айттым. Бирок эч таасир бербеди. Акзирек эми гана иштин тереңи кайда жатканын билип, чоң ачылыш ачканы жаткан окумуштуудай ойго катуу алдырып жиберди. Эх, эненин эмгеги ай. Жашы отузга жакындап калган уулуна дагы ушунча санаа чеккени эмне деген сөздү ичине камтып турат. Бир кезде үнүн жогору чыгарып:
- Жылдыз, Сүйүнбек менин жалгыз балам. Анын кийинки жашоосуна кам көрбөсөм болбойт. Макул көрсөң мага ал кыздын үйүнүн дарегин бер. Жолугуп сүйлөшүп көрөйүн. Балким ал кыз экөөбүз биригип, кеңешип Сүйүнбекти ичкиликтин сазынан сууруп чыгарбыз. Чынын айтсам ал өзүнө да карабай калды. Иче берип боору эзилип кетмей болду. Бир ылаажы таппасак болбойт деди эле, Жылдыз кабагын чытып:
- Эже, балким ал кызды бул жакка кийлигиштирбей эле койсок кандай болот? Эгер Сүйүнбек билип калса, анда ишти татаалдантып алабыз.
Акзирек бул сунушту жактыра берген жок. Ойго алаксыган болуп, өз оюнан кайтпай:
- Жылдыз, айтылган кеп бар "эмнеден оорусаң, ошондон айыгасың" - деген. Сүйүнбекти бир гана ал кыз сөзгө тарта алат. Мейли, анын жүрөгү бош болбосо. Бирок анын сөзүн укса балким Сүйүнбек эсине келет чыгар. Бул сөз Жылдызга абдан жакты. Чын эле ичкиликке берилип кеткен Сүйүнбек азыр кимдин сөзүн укмак эле. Баарынан дагы бир үйдүн жалгыз баласы болсо. Андан дагы адамдардын көбү сүйүүнүн тилин таба билбейт да. Болбосо, баары башкача болмок. Жылдыз бир топко ойлуу олтуруп:
- Эже, мен ал кыздын үйүнүн телефонун берейин. Бирок менин бергенимди ал кыз билбесин. Чынын айтканда Азиза абдан жакшы кыз. Балким аны менен тил табышып калат чыгарсыздар, - деп суроолуу карады. Ооба, Акзирек чынында боюна караган, жарашыктуу кийим кийген таза жүргөндү жакшы көргөн аял. Анын кийген кийимин дагы Жылдыз байкап, сөздү абайлап сүйлөгөнгө аракети күч болду. Ооба, кимдин ким экенин анын ишинен эмес, учурда адамдар кийимине карап мамиле жасап калганы карандай чындык болуп калбадыбы. Ошол себептен кымбат кийимдерди кийгенге ар ким ашыгып калганына турмуш өзү күбө. Жылдыз жылуу коштошуп, кайра-кайра эскертип калды. Дагы бир жолу Акзирек, бул жакка келип кеткенин Сүйүнбектин билбей эле койгону оң деп катуу дайындады.
***********
Бул жашоодо өрүлбөс өрүм, өкүнбөс өмүр болбойт дегендей телегейи тегиз ким болуптур, деги эле бул жашоодо ушул кезге чейин жашап өткөн адамдарын ичинен. Керек болсо жаамы журтту башкарган хандардын, акчасы чөнтөгүн тиреген байлардын дагы ичтен жеген санаасы болгон жана боло берээри анык. Бул эми турмушта кайталанып эле келе жатпайбы. Эл башкарган эки ажонун эле тагдыры билинбегени менен кандай аянычтуу. Ата-бабасы мекендеген, туулуп өсүп киндик каны тамган жерге басып келе албаганы эле алар үчүн эмне деген жаза. Ушул сымал эле Сүйүнбектин атасы Омор да ар кимден карызга акча ала берип, бизнеси такыр болбой калганда, эч кимге айтпай Россияга качып кеткен. Ооба, Омор өзү дагы атадан жалгыз. Бул жалгыз балалуу болгон дагы тукум кууйбу, Омордун атасы, чоң атасы да атадан жалгыз бала болуптур. Балким чоң аталары каргышка калганбы, аны эч ким билейт. Бирок уккан сөзүнө караганда Омордун чоң аталыры абдан бай болушканы айтылат. Демек бай болушса анда эмнеге башка жарды? Бул суроого жооп жок.
Омор, Россиянын Тула деген шаарына жакын жердеги бир айылда жашайт. Бирок анын бул жакта экенин эч ким билбейт. Болгондо дагы уй багылган фермада жөнөкөй гана жумушчу болуп иштеп жатканын тааныгандар билбейт. Анткен менен тапканы өзүнө жетет. Орус калкы уйдун ич этин жебейт эмеспи. Омор жаңы союлган жана ооруп өлгөн уйлардын ич этин алып келип муздаткычына салып коюп, бир четинен бышырып жей берет. Бир өзбек улутундагы келинге баш байлап алган. Анткен менен акчасынын теңин кассага салып, чогултуп жатканын жан адамга билгизбейт. Алган аялы дагы тапкан акчасын өзү кармайт. Экөө жөн гана эрди катын болуп, бир төшөктө жаткандары эле болбосо, бири-бирине көп деле сыр айтышпайт. Болгону иштерине барып келет, анан бош убактыларын телевизор көрүшөт. Омордун бир жакшы жери ичимдиктен алыс болгону. Ошол сапаты орустарга жагып, иштеген жеринде аз болсо дагы кадыры бар. Бирок, акыркы кездерде өзгөчө уулу Сүйүнбекти көп ойлойт. Бул жакка келгенге чейин үйлөнтүп койбогонуна абдан өкүнөт. Ооба, ар бир ата канынан жараган бала үчүн кантип санаа чекпей коёт. Эгер карызы болбогондо ушул уй, кык жыттанган сарайда иштебейт эле. Бул да болсо тагдырдын буйругу экенин жашырып болбойт. Эгер уулу үйлөнүп калса, куда башы болуп ким барат, маселе мына ушунда. Кыргызстан менен байланыша албайт келет. Эгер дайыны билинсе эле карызын доолагандар таап алышы толук мүмкүн. Бул эми Омор үчүн негизги маселе экенин эч жашырып болбойт. Аттиң, жок эле дегенде эки же үч уулу болсо кана. Сүйүнбек төрөлгөндөн бери эле тилек кылганы, жакшы жерден аял алып берип, уулунун үйлөнүү тоюн болуп көрбөгөндөй кылып өткөзүү эмес беле. Кээде арданып да кетчү. Жолдоштору кафеден балдарын үйлөнтүп, той бергенде. Алардай болуп жакшы санаалаштарына чай бере албаганын эстегенде ичинен түтөп кетет десең. Ар бир адамдын ойлогон оюу, тилеген тилеги бар, бирок баары эле аткарыла берсе анда жакшы болбойт беле.
Убакыт чоң шашкеден ооп калган кезде Оморду ферманын директору чакырып калды. Албетте андайда адамдын оюна эмне деген гана ойлор келет. Эгер жөндөн-жөн эле директор чакырса. Бул эми илгертен бери эле келе жаткан адам баласы үчүн адат экенин жашырып болбойт, кожоюндан сестенген. Омордун оюна ар нерсе келди. Атаганат, эгер азыр директор чакырбаган болсо, өз ишин бүтүрүп коюп, үйүнө келбейт беле. Алдыга кадам таштап келе жатып, ар тараптуу ойлорду ойлогонго жетишти. "Балким Кыргызстандан бирөөлөр сураштырган чыгар" - деген да ой башына келди. Андайда адам баласынын оюна качан жакшы ой келчү эле. Директорго жолукканга чейин тим эле кан басымы да көтөрүлүп кеттиби, айтор абдан катуу санаа чеккенге үлгүрдү. Эч качан директор минтип чакырган эмес. Андан дагы Славик деген жашы отуздарга барып калган бала өңүн бузуп, үнүн дагы бир башкача кылып айтпадыбы "сени шеф чакырып жатат, эмне бир иш кылдың беле?" - деп. Эх, ушунча жыл жашап азыркыдай абалга кабылганы да эсинде жок. "Балким бир шылтоо таап, иштен чыгарып салса кайда барып жашайм?"- деп да ойлоду. Бир жагынан жаш өзбек аялы да эсине келди. Ага калп айткан менен көнө да түшкөнү бар. Анын сыйчылдыгы абдан жагат. Урушканда дагы "сиз" - деп урушат. Качан гана Омор конторага келгенде, кире бериштеги күзгүгө каранып алып, өзү да чочуп кетти. Анткени жөн эле көрүмчүнү көрүп корккон адамдай, өңү купкуу болуп чыгыптыр. Бир саамга өзүн токтотуп туруп, анан кайын атасына жүгүнүп кирген жаш келиндей болуп, ыйбаа кылып, эшикти чертип ичкери киргенде директор телефон менен сүйлөшүп жаткан экен, ал колу менен белги берди "сыртка чыгып тур" - дегенсип. Ушул эле белгинин күтүп тургансып Омор сыртка тим эле шашып чыкты. Ушул жерден билди өзүнүн өтүмү жок, коркок адам экенин. Чынын айтканда орус калкы абдан көп сүйлөшөт эмеспи. Директор кеминде телефон менен дагы жарым сааттай убакыт сүйлөштү го чиркин. Аны күтүп олтуруп Омор дагы кыйналып кетти. "Кайсы жеримден жаздым дагы, кайсы жерден жаңылдым. Балким уйлардын ич этин алып жатканымды жактырбай жатабы?" - деп.
Аңгыча эле ичкериден директордун үнү угулду:
- Сактанов, кире бер, -деген. Ушул эле сөздүн айтылышын күтүп тургансып Омор олтурган ордунан шып эткизе тура калды да, анан чоң санааны артынып, ичкери кирди.
Директор орто жаштан өтүп калган, олбурлуу, курсагы чыккан, көзү күрөң болгону менен чачтары сары, маңдайкы эки тиши алтын, мойнунан качан болсо галстук түшпөгөн, кийимди таза кийген анан ишине так калыс адам. Эч качан адамдарды улутка бөлбөйт жана иштеген адамды сыйлай билген жакшы сапаты бар. Омор сырттан кирип келгенде, колу менен жаңсап белги берди "мында олтур" - деп, маңдайындагы стулду көргөздү. Ооба, бүркүттү тырмагы, адамды кызматы сүрдүү кылгандай, директор Омордун көзүнө абдан сүрдүү көрүнүп кетти. Эч сөз оозуна кирбей калды. Директор ан сайын сүрдөтүп, тике карап, чакырган жөнүн дароо айтпай сынай караганда, Омор жаңы таанышкан жигиттен сүрдөгөн жаш кыздай абдан уялып кетти. Василий Сергеевич бир топто гана сөзгө келди:
Омор, сенин деги үй-бүлөөң барбы? - деди эле, Омор шылкы бош:
- Бар, бир уулум бар. Бирок аялым менен таарынышып кеткен элем.
- Уулуң канча жашта? - деди, суроо жаңыртып. "Эмнеге менин үй-бүлөөмө кызыгып жатат?" - деп ойлоп:
- Жашы отузга жакындап калды, бирок үйлөнө элек. Ушул сөздөрдү оозу кыбырап араң айткандай болду. Василий Сергеевич бир саамга сынай карап:
- Омор, сен бизде эки жылдан бери иштеп жатасың. Ооба, ишиң жаман эмес. Туура көрсөң эми эмгек отпуска алып туулган жериңе барып келбейсиңби? Мен эки жылдык отпускаңдын акчасын берейин. Келгенден кийин сага тиги Олегдин ордун берем. Ал ичип алып ишти катуу артка тартып жатат. Эгер кааласаң Сочиге барып эс алып кел. Мага сенин чынчылдыгың жакты деди. Эх, начальниктен жакшы сөз уккан кандай жакшы. Бир аз илгери эле санаа чегип жаткан Омор болуп көрбөгөндөй сүйүнүп, оозуна сөз келбей калды. Аттиң, чын эле Кыргызстанга барып, баласын үйлөнтүп келсе гана атаганат. Бирок, Кыргызстанга барганга жол ачык эмес да. Болбосо, уулу Сүйүнбекти үйлөнтүп, болуп көрбөгөндөй той өткөзөт эле. Омор бир азга тайсалдап:
- Макул, мен ойлонуп көрүп ачык жообун эртең берейин. Кыргызстанга барамбы же Сочиге барамбы анын так жообун өзүм айтам, - деди эле, Василий Сергеевич:
- Омор, менин оюмча эмне болгон күндө дагы өзүңдүн жериңе жетпейт. Уулуңду көрүп келгенге аракет кыл. Бала деген бала да. Ал эми аялың менен өзүң тил табышып аларсың. Омор башын ийкеп, ачык жооп бергенге жарабай сыртка чыга жөнөдү.
Бул күнү кечке баласы жөнүндө ойлонгонгобу, айтор түшүнө уулу Сүйүнбек кирди. Абдан жүдөп, кейпи кетип калыптыр. Чачы, сакалы өскөн, көчөдөгү селсаяктардан эч айрымасы жок. Ал эми аялы Акзирек дагы арыктап, өңүнөн азып калгандай. Эртең менен ойгонуп эле көргөн түшүн эстеди. Алыста жүргөн адам жаман түш көргөндө кандай санаага батат. Аттиң, эгер баары жакшы болгондо минтип алыс жерде жүрбөйт эле го.
Омор таңкы наарды ичип болгон соң, сыйда кийимин кийип, конторага барганы даярданып жатып, уулу Сүйүнбек менен байланышка чыкты. Көптөн кийин гана уулу телефонду алды. Болгондо дагы анын үнүнөн эле мас экенин билип, жүрөгү опкоолжуп кетти.
- Алоо, уулум кандайсың? - деди эле Сүйүнбек көңүлү жок:
- Жүрөм, жашоо өтүп жатат деп, кыска жооп берди. Бул сөздүн артында кандайдыр бир өкүнүч катылып жаткандай сезилди. Андан ары жарытылуу деле сөз козголгон жок. Акча салса ичип салчудай туюлду. Ата баары бир балага сынчы болот эмеспи. Сүйүнбек сөздүн аягына чыкпай өчүрүп салганда дагы, жүрөгү сестене түштү. Анткени ал эч качан мындай мамиле жасачу эмес эле. Ушул жерден эмнегедир эле чукул жерден бир ой пайда болду "Мен алдаган элдердин каргышы балким баламдан чыкканы калган го. Канча кишини сызга олтургуздум, алардын каргышы жөн кетпейт" - деп ойлоп, эмнегедир денеси калтырап кетти. Ооба, адам баласы дайыма башына иш келгенде гана өткөндү жана улуу жаратканды эстеп калган адат эмеспи. Омор эми дароо Акзирекке телефон чалды. Канча болду байланышпаганына. Ооба, тээ бала кезинен берки кыялы кармап, телефондон симканы чыгарып, башка симка салып алган эле.
Узакка созулган үндөн кийин Акзиректин үнү угулду:
- Ало, бул ким? - деген, аялынын үнүн укканда, Омор бир саамга үн атпай туруп:
- Акзирек кандайсың, жакшы турасыңарбы? - деди, колунун келишинче сыпаа үнү менен. Акзирек айласы жок гана Омордун үнүн укканда өзүн араң кармап:
- Жакшы!- деген болду кыска гана.
- Акзирек, колуңдан келсе мени кечирип кой. Макул көрсөң сен менин сөзүмдү акырына чейин угуп койчу. Мен эми гана сенин баркыңды билдим. Сүйүнбек кандай жүрөт, - деп сурады эле.
- Жакшы, сенсиз деле күнүбүз өтүп жатат. Аны коюп карыздарыңдан кутулуп, мында келип жашабайсыңбы. Балага деген ата тарбия берет. Уулуң азыр өзүн-өзү билип калган. Анын эмнесин сурайсың? - деп, какшык аралаштыра сүйлөдү. Ушул сөз менен эле уулунун абалын билип, эмне сөз айтышты билбей, кара көңүл боло түштү да анан:
- Акзирек мен сага анан чалайынчы деп, телефонду өчүрүп салды. Бул эми жаман сөздүн жана жаман кабардын белгиси экенин жашырып болойт эле. "Жүрөккө бырыш түшпөйт, так түшөт" - деген сөз бар. Анысысыңары Акзиректин жүрөгүндө так калган үчүн ал жакшы сөз айта албаганын Омор сезип өзүн карманып, ылайыктуу жооп айта албаганына арданып, телефонду өчүргөнчө шашканын билип туруп, денеси калтырап бир топ турду. Ооба, чынында эле Омор үй-бүлөөсүнүн алдында эле эмес, туугандарынын жана жолдошторунун алдында дагы баркы кеткен. Эми кантип кайра шаарга келет ага акылы жетпей, шалдырап туруп калды. Бул эми алдамчылыктын жана бети жоктуктук бир гана кичине гана берген жазасы экенин жашырып болбойт эле. Ушундан өткөн адам баласына жаза барбы. Канчалаган элди сыздатты. Баарынан алыста жүрүп баласынын мас абалындагы үнүн укканда кандай гана абалда калды. Бир кезде атасы дагы кудум өзүндөй санаа чеккенин ушул саам билди. Ооба, айтылган кеп бар эмеспи "атаңа кандай мамиле жасасаң, балаңдан ошону күт" - деген. Омор атасына жасагандарынын бир канакей үзүмүн көрүп, минтип азап чегип, денеси калтырап турат. Ал эми атасы өзүнүн канчалаган жаман сапаттарына күбө болду. Бул эми адам баласындагы кайталанган тагдыры экенин жашырып болбойт. Эч качан ойлогон эмес, уулу Сүйүнбек минтип ичкиликке берилет деп. Кеминде жарым сааттан ашык убакыт каккан казыктай бир жерди теше тиктеп туруп анан кыймылга келди. Бирок бир тыянакка келе албай кыйналып, кайра үйүнө келди да, ишке кийген кийимин кийип, жумушна жөнөдү. Анын себеби иш менен гана алаксыбаса, мээсине кан таамп кете тургандай, ойлоно берип. Чынында жаман нерсени ойлогондо ар бир адам баласынын мээси кандай тез чарчайт. Бирок дайыма эле жакшы нерселер ойго келе бербейт эмеспи. Омор бул күнү директорго келген жок. Келген күндө дагы жообу даяр эмес болучу.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#27 04 April 2014 - 21:44
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
**********
Сүйүнбек үйүнө келди да үч сааттай убакыт уктады анан, түш оой мончого келди. Мунун себеби эртең мененки жолугушууга даярдануу эле. "Сүйүү бул бирөө үчүн азап чегүү" - деп, Франсуз драматургу айткандай, чын эле сүйүүнүн керемети эмнени гана кылбайт. Минтип ичкиликтен башы чыкпай калган Сүйүнбекти жуунуп, тазаланганын эле мисалга алсак болот. "Министирдин туура эмес иш жасаганынан, туура эмес дөөдүрөгөнү опурталдуу" - дегендей, адам баласы тилден жаңылбаганга аракет кылган абзел. Анткени ар бир адам тилден чыккан сөздүн кулу болуп калат эмеспи. Сүйүнбек дагы Азиза жаңы ишке келгенде оозунан жаңылып "тиги кыз меники болот"- деп айтып алып, ошол сөздүн аягына чыгуу үчүн минтип болгон аракетин жасап жаткандагы кези. Баарынан дагы жүрөгүнө "сүйүү" деген илдеттин керемети тынчтык бербей кыйнаганы дагы бир жагынан ичкилик ичкенге түркү бергенин ириде жаздык.
Мончого түшүп, абдан жеңилденген Сүйүнбек канчалык суусап турса дагы "жыттанып калам" деп пиво дагы ичкен жок. Ооба, чын эле жуунгандан кийин адам баласы кандай сергип калат. Сүйүнбек аялдамада турса кудум Азизага куюп койгондой окшош кыз сурмалуу көздөрүн бат-бат ирмеп:
- Байке, мага шаардык экинчи оорукана кайда айтып бере аласызбы? - деп сурап калды. Толгондон Сүйүнбектен сурап калганын кара, курган кыздын. Ал кызды көргөндө алгач Азиза го деп дагы ойлогон эле. Сүйүнбек кызды көрүп таң кала карап:
- Сиз такыр башка жакта жүрөсүз. Макул көрсөңүз мен олтурган маршруткага олтуруңуз, мен сизге көргөзүп коём деди эле Салия күлө карап:
- Байке, сизге ыракмат, - деди. Сүйүнбек дароо эле:
- Чоң кыз сиздин Азиза деген эжеңиз же сиңдиз барбы? - деп сурап калды кызыгуусу арта, Салия бүшүркөп:
- Жок, эмне болду? - дегенсип, көзүнө жылдыздуу көрүнгөн Сүйүнбекти карап калды эле, Сүйүнбек сөз улантууну каалап:
- Билбейм, менин бир тааныш кызым бар. Сизге куюп койгондой окшош. Мен сизди алгач көргөндө ал кыз экен деп ойлоптурмун. Баса, сиз кайдан болосуз? - деди суроо жаңыртып. Салия күлүмсүрөп:
- Мен Кеминден болом. Сиз айткандай окшош адамдар көп болот. Макул көрсөңүз ошол мага окшош кыз менен мени тааныштыра аласызбы? Мага абдан кызык болуп жатат. Бир жолу дагы курсташ кызым мага айткан эле " сага окшош кызды көрдүм" - деп.
Аттиң жаш кезек кандай жакшы. Бекер жерден айтылбайт эмеспи "жаш кезек жаңы кийимдей" - деп. Чылым чеккен киши менен чылым чекпеген киши бир бөлмөдө олтура албаган сымал эле, жашы өйдөлөп калган эркек менен аял Сүйүнбек менен Салиядай көпкө сүйлөшө алышпайт, биринчи жолукканда эле. Экөө тим эле эски тааныштардай сүйлөшүп турганы жашоонун кызык учурун тартуулап турду. Калп айткан менен болбу кыз Сүйүнбекке абдан жакты. Анткени Салия Азизага окшош болгону менен абдан ачык айрым, жылдыздуу дагы кыз болгон үчүн, оңой сүйлөшүп кетти. Негизи эле ар бир эркек бала үчүн кыздын ачык айрым болгону жакшы эмеспи. Мунун себеби, тез тил табышканга жана мамиле түзгөнгө ыңгайлуу болгонгобу айтор ар бир бала кыз менен таанышканда анын алгач жылдызына карайт. Сүйүнбек бир кезде сурап калды:
- Салия, эмне ооруканада жакындарың жатты беле? - деп. Салия ушул суроонун берилишин күтүп тургансып:
- Ооба, апамдын агасы жаткан. Мага бул нерсени берип кой деген эле. Мен адашып, төртүнчү ооруканага барып алыптырмын. Сүйүнбек кыздын жанына кеткиси келбей:
- Макул көрсөңүз мен сиз менен чогуу барып, сыртта күтүп турайынбы. Ушул жашка келгени жаңы таанышкан кызга мынчалык берилчү эмес элем, эмнегедир сиздин жаныңыздан жарым карыш дагы алыстагым келбей калды.
Аял заты үчүн өзүнүн дарегине карата жакшы сөз угуу кандай жакшы. Айтылган бир кеп бар эмеспи "аял затынан өч алгың келсе бир бөлмөгө киргизип, кийимдин түрүн кийгиз бирок, күзгүнү сыртка чыгарып сал, мындан өткөн аял затына кыянаттык жок" деп. Салия дагы бул жылдыздуу баланын айткан сөзүнө кулагы сүйүнүп, көз карашы менен гана билгизди "макул" экенин. Билинбегени менен көз караш дагы көп нерседен белги берет эмеспи. Сүйүнбек дароо кабагы ачылып:
- Салия, макул көрсөң жүрү жөө басабыз. Ашып кетсе он беш мүнөттө барып калабыз дегенде, Салия каршы эмес экенин башын ийкеп билгизди.
Экөө жолдун чети менен кудум кыз-жигиттей сөзгө берилип кетип бара жатышканын Акзирек көрдү да, дароо кызды сынай карады, жолдун берки өйүзүнөн. Бирок аралык алыс болгон үчүн, даана көрө алган жок. Бир жагынан уулунун кыз менен кыналышып бара жатканына ичи жылып, көзү толо карап, ичинен миң-миртебе тилеп жиберди "уулум ушул кызга үйлөнүп калса экен" - деп. Эне үчүн мындан өткөн бакыт барбы. Ооба, Сүйүнбек мончодон жаңы чыккангабы, үстүн оңдоп кийим кийип алганы эле Акзиректин көзүнө дароо илинди. Бул жакка атайын Азизанын апасы менен жолукканы келген болучу.
Бир топко экөөнүн артынан калбай жолдун аркы өйүсү менен ээрчип келди да, анан уулуна көрүнбөс үчүн, такси кармап ишине кетти.
Сүйүнбек биринчи жолу кыз күттү. Атаганат, Салия тим эле асмандан түшө калган перинин кызындай эле болду. Эми бул кызды колунан чыгарбас үчүн, ал ооруканадан чыкканга чейин эмне деген гана асыл ойлорду ойлоду. Жанында ченелүү гана акча бар, болбосо кафеге киргизип, дагы сүйлөшсө кана. "Ата таалими уулда, эне таалими кызда" - дегендей, Салиянын көңүл көтөрө ар бир айткан сөзү, тигиле караган көз карашы, жылмайгандагы өзүнө жарашкан бетиндеги чуңкурчасы, мойнундагы ичке анан узун калы, Азизага куюп койгондой окшош көздөрү, уялыңкы карагандагы кыялы бир заматта Сүйүнбектин көз алдына тартылып "эгер, Азиза менин сунушумдан баш тарта турган болсо, анда Салияны ала качсам дагы алам" - деп ойлоп койду. Чынында Азизага жолугууга камданып жүрүп минтип Салияга жолугуп калганын ырым катары кабыл алды "Балким мага Салия буйруп жаткандыр" - деп. Ушул жерден Азизанын "менин жүрөгүм бош эмес" - деген сөзүн эстеп, ичи кирдей түштү. Ооба, чын эле мындайда адам баласынын башына эмне деген гана ойлор келбейт. Азизанын көңүлүн таба албаганына арданып, аз убакыт ичинде эмнени гана кылбады. Ичкиликтин жетегинен чыга албай, алыстан чалган атасына дагы жакшы сөзүн айта албай, алсыз болуп, ичинен Азизаны эңсеп эзилгени ушул саам суу кечпей калды.
Кыз күтүп туруп Сүйүнбек биринчи жолу бетинен өпкөн гүлбарак келинди эстеди. Сүйүнбек аял заты эмне экенин, ошондой эле эркек эмне экенин ошол келин аркылуу билген. Эркектик касиетин ойготуп, ары таң калтырып, ары кумарлантып, куштар кылган турмушу бузулуп келген Айгүмүш болгон. Аял ушунчалык таттуу болот, болгондо дагы наз кылыгы менен азгырып өзүнө оп тартып алат деп ойлогон эмес. Күүгө келген канчыкты дөбөт ит аңдыгандай, Айгүмүштүн гана жылуу койнуна, анын наз кылыгына, жагымдуу сөзүнө, кумарлуу үнүнө арбалып, артынан калбай ээрчип калган. Бул ургаачынын азгырыгы эмнени гана кылбайт. Ошол себептен "аял шайтан, азгырыгына туруштук берүү чоң эмгекти талап кылат" деген сөз дагы бекер айтылбаса керек. Жаш аялдын азгырыгына азгырылган эл ишенген билермандардын эле жоругу эмнени айттырат. Сүйүнбек аз жерден ал келиндин тузагына илинип каларда, оңдой берди болуп күйөөсү келип, алып кеткени ага карата болгон жаңы башталган азгырыктан куткарды. Ооба, Айгүмүштүн кыңкыстаган кулакка жагымдуу үнү менен өзүнө тартканы кантип эсинен кетет. Бир базардан өтүп калган келиндин жылуу уясына имерилип, андан алыстай албай канча жүрдү. Күүгө келген канчыкты кызгана талашып, көздөрү күйүп, тиштери ырсайып, ыркырашып, тиштешип калган дөбөт карышкырдай аз жерден анын күйөөсүн тааныбай кармашып кете жаздаганы кантип эсинен кетет. Сырдалган олтургучта өткөндү эстеп олтурганда, көз жоосун алып, кылыктана басып Салия келе жатканын көз чалды. Анын ар бир кыймылы, баскан-турганы, жагымдуу жылмайганы көзүнө бир укмуш кооз көрүнүп кетти. Ал турсун жаңы гана эстеп олтурган гүлбарак келиндин кумарлуу кылыгын Салиядан көрүп, азыр эле аны менен бир болгусу келип, оюу бузулганга чейин барды. Баардык эле ургаачы жандын эркектин көзүнө алгач эмнеси урунат, албетте көкүрөгүн тирген кош алмасы, андан соң гана башка турпаты бир баштан көзгө илине баштаганы чын. Ошол себептен батыштын көпкөн катындары жасалма жол менен эмчектерин чоңойтуп жатканы жалганбы. Салиянын кабагы ачык күлүп-жайнап келген бул кылыгы дагы бир жолу түбөлүккө кеткис болуп Сүйүнбектин карегинде сакталып калды. Ушул пейзаж, ушул көрүнүш эмне деген гана кооздукту тартуулап турду. Айлана дагы мемиреп тынч. Сүйүнбек олтурган ордунан тура калды да, утурлай алдынан тозуп басты. Кыз кылыгы кандай гана эркек жанды азгырат. Аттиң, бала болобу, чоң болобу жүрөк тартылуусундай күч жок. Сүйүнбектин жүрөгүнө жылуулук уялады. Ушул көрүнүштөн жазында дүркүрөп өскөн гүлдөргө бай, суулар шылдырап аккан, куштар безеленип сайраган тоо койнуна Салия менен бирге кеткиси келип кетти.
Алгачкы эле берген суроосу бул болду, ал киши таанып жүргөнсүп:
- Кандай анан, таякеңдин абалы жакшы болуп калыптырбы? - дегенде Салия күлө карап:
- Буйруса жакшы, өтүнөн операция болгон, азыр туруп басып калыптыр.
- Эмне көпкө кармалдың? - деди эле Салия көзүн алайтып:
- Көпкө жоголдумбу? - деген болду суроолу карап. Сүйүнбек башын ийкеп:
- Билбейм, адам баласы бирөөнү күткөндө убакыт токтоп калгандай сезиле берет эмеспи. Мага абдан көп убакыт өткөндөй болду. Баса, сен шаардын кайсы тарабында турасың? Дегеним, азыр макул көрсөң мен үйгө барып акча алып алайын да, бир кафеге барып олтуруп келбейлиби? Салия жактырбаган түр менен карап:
- Болбойт, экөөбүз жаңы эле таанышсак, анан дароо эле кафеге бара койгон кантип болсун. Андан дагы азыр мен үйгө барышым керек, бүгүн атамдын туулган күнү. Конок келет. Мени апам эрте кел деп калган. Сизди кыя албай эле убакытка уттуруп койдум көрүнөт. Кыздын шашканы Сүйүнбекке жаккан жок, бирок баардык эле кыздар үчүн ушундай учурда үйүнө шашкан көнүмүш иш экенин жашырганда эмне. Баарынан дагы Салиянын айтканы жөндүүдөй сезилди. Эгер башка кыз болгондо "кафе" дегенде дароо эле макул болмок беле, ким билет. Ооба, кыз балага кылыктанып, айтылган сунуштан баш тарткан кандай жакшы жарашат. Салия дагы кыз кылыгы кылып, такыр эле сунуштан баш тартканынан бери Сүйүнбекке жагып турду.
Экөө ээрчише басып Манас көчөсүн көздөй басышты. Жолдо ката экөөнүн сөзү дагы жакшы уланды. Эмнегедир Сүйүнбек сөзмөр болуп, деле сөзү түгөнбөчүдөй сезилди. Салия аялдамага келгенде гана:
- Макул, анда мен кетейин, менин маршруткам келе жатат, - деди эле, Сүйүнбек шашып:
- Эртең анда кайдан жолугушабыз. Мен сага окшош болгон кызды жолуктурайын дебедим беле. Бул кезде уюлдук телефонду көпчүлүк киши колдоно элек болучу. Сүйүнбекте бар болгону менен Салиянын али телефону жок эле. Салия шашып:
- Эртең саат экиде Филармониянын жанынан жолугушалы. Мени сөзсүз күт деп маршруткага олтурганча шашты. Сүйүнбек эмне кылышты билбей башын гана ийкеп калып калды да, дароо өзүн ээн талаада жалгыз калган адамдай сезип кетти. Ооба, адам баласы үчүн дайыма бактылуу мүнөттөр абдан кыска болору бул нак иш. Ошол себептен жакшы адамга жолукканда убакыттын тез өтөрүү билинээри анык.
Салиянын сын-сыпатына, келишкен келбетине, турна моюн аркар төш, бото сындуу жалжал көзүнө арбалып, аны эсинен чыгара албай бир топко аялдамада туруп калды. Ооба, сулуу жанды ким эле жанына чыгаргыс келсин. Азиза менен Салиянын тамчы суудай окшош жактарын, куюп койгондой бой келбеттерин салыштырып, ойго чөмүлдү. Ушул жерден оюна бир нерсе келе түштү. "Балким экөө бир тууган же эгиз кыздар болушу толук мүмкүн"- деген. Анткени эгиздер гана бири-биринен айрып таанылгыз окшош келишээрин жакшы билет. Ар тараптуу ойлорду ойлоп туруп, биринчи келген маршруткага эле олтуруп үйүнө келди.
Сүйүнбек жаңы гана астананы аттаган кезде, атасы байланышка чыкты. Бул жолу эмнегедир атасын сагынганын ички тую сезими менен сезип, жакшы маанай менен учурашты. Экөө бир топко сүйлөшкөн соң, Омор акча салып жиберээрин айтты. Анан катуу эскертти "ичимдиктен алыс бол" - деп. Сүйүнбектин кабагы ачыла түштү белем, дароо муздаткычты ачып тамакка табити тартып турганын билип, керектүү азыктарды алып чыгып, чайнекке чай койду.
Чай жаңы кайнаган кезде Акзирек оңдой берди болуп ишинен келип калды. Ар бир балага эне өз колу менен чай куюп берген кандай жакшы. Уулунун кабагы ачык экенин көргөндө курган эненин дагы жүрөгү жарыла сүйүнүп кетти. Эне- бала чай ичкени олтурганда, сөз бир топто барып уланды. Алгач Акзирек сөздү алыстан баштады:
- Сүйүнбек, жанагы сени менен кетип бара жаткан кыз ким эле? - дегенде Сүйүнбек олурая карап:
- Кайсы, деген болду. Акзирек ушул жерден аялдык куулукка салып:
- Бизде иштеген Айгүл эже сени бир кыз менен кетип бара жатканыңды көрүп калыптыр. Ошону айтам. Сүйүнбек эми гана өзүнө келип:
- Ал жөн эле, эски тааныш. Биринчи курста чогуу окуганбыз деп калп айтканы Акзирекке жаккан жок. Анткени ал алда канча көзүнө жаш көрүнгөн. Эми сөздү башкага буруп:
- Атаң менен сүйлөштүм. Сага салам айтты деди эле Сүйүнбек:
- Мен дагы, эртең элүү миң рубль салып жибермей болду. Баягы кырк миң сом алган кишиге карызды берип койгула дагы, калганын өзүңөр колдонгула деди. Апа, чын эле ошол карызды берип кутулалычы. Ал кишини көргөндө мен дагы качып калдым. Акзирек сүйүнүп:
- Ырас болгон тура. Элүү миң рубль канча сом болот? Сүйүнбек чай ууртап:
- Жетимиш беш миң сом болот.
- Анда отуз миңин берки карызына берели, Жалалга. Ал дагы сурап жанды койбойт. Сүйүнбек кабагын түйүп:
- Деги атамдын канча кишиге карызы бар? - дегенде, Акзирек башын кармап:
- Аны өзү эле билбесе, ким билип коюптур. Баса, кайсы банка салат болду экен?
- Акча саларда сизге же мага чалып коём деди.
- Балам, билесиң, менин сенден башка карманарым жок. Эми ичкилик ичпечи, сенден сураныч. Сүйүнбек кабагын чытып:
- Макул апа, эми ичпейм. Баары жакшы болот, - деди да, ордунан турду.
**********
Акзирек ишин тапшырып коюп, дарек боюнча үйдү издеп келип, дарбазаны какты. Ичкериден бир топто гана дабыш угулуп, саамай чачын ак баскан, маңдайы жарык, бир караган кишиге мээримдүүдөй көрүнгөн, орто жаштагы аял чыкты. Акзирек элпектик менен учурашты:
- Саламатсызбы? - деп. Шааркан берилген саламды алик алып, бул чоочун аялды көрүп, биринчи көз караштан эле билди, жүзүндөгү муңду. Ооба, ар бир эне бала үчүн санаа чегип, бала үчүн карылыкка эрте моюн сунарында эч айып жок. Ар бир ата менен эненин айтылбай турган сыры, ичтен жеген санаасы болот белем, Акзиректин муңайыңкы көз карашынан эле билди, бир мүшкүл менен келгенин. Акзирек сөзүн таппай калды да, анан:
- Сиз Азизанын апасы болосузбу? - деп суроолу карады эле Шааркан башын ийкеп:
- Ооба, эмне болду? - дегенде, Акзирек жер карап:
- Сиз менен сүйлөшсөмбү деп келдим эле. Баса, Азиза азыр үйдөбү?
- Жок, ал ишине кеткен. Деги жайчылык элеби?
- Ооба, жайынча эле. Макул көрсөңүз ичкери кирели же бир жерге барып олтуралычы. Сиз менен кенен олтуруп сүйлөшүү үчүн атайын убакыт бөлүп келдим эле. Шааркан шашып калды да:
- Кириңиз, үй турса кайда барат элек.
Экөө ичкери киргенде Шааркан газга чай койду. Анан негизги сөзгө өтүштү.
Көп жылдан бери бир жерде иштеп, эл менен сүйлөшкөнгө көнүп калган Акзирек сөздү алыстан баштады. Алгач күйөөсү жөнүндө айтып, анан жалгыз гана бала төрөгөнүн. Учурда уулу менен гана бир үйдө жалгыз жашап жатканын акыры уулу Азизаны жактырып калып, ичкиликке берилип кеткенин кенен бир сааттан ашык убакыт айтып берди. Сөз укканга аял заты шыктуу келээри анык. Акзиректин тарткан азабын угуп алып, Шааркан өзүнчө эле кейип:
- Бул баланын бары да балээ, жогу да балээ тура, - деп, эми Шааркан өзүнүн башынан өткөргөн окуяларды айтып кирди. Бул жашаган күйөөсү экинчи никеси эле. Мурунку аялынан беш баласы, эки кызы бар күйөөгө кантип тийип калганын бир баштан айтып кирди.
- Менин чынын айтсам этегим канаган жок. Ошол себептен биринчи никеден сыйым менен ажырашып кеттим. Анан убакыт учкан куштай өтүп, буйрук менен азыркы жашаган күйөөмө тийгем. Бул күйөөгө тийгенде дале төрөгөнүм жок. Бирок күйөөм бир жылдай үйүнө кеткен кезде кызды багып алгам. Төрөт үйүндө иштеген курбум айтып калды "эки эгиз кыз келди, бирөөнү же экөөнү тең багып албайсыңбы" - деп. Мен барган кезде арык чырай келген, ак жүздүү балага зар болуп жүргөн аял дагы келип калыптыр. Экөөбүз экөөнү алып кеттик. Анткен менен күйөөм кайра келген кезде кызым беш-алты айлык болуп калган эле. Ага "өзүм сенден төрөдүм" -деп ишендирип койдум. Баарынан дагы кызымдын фамилиясын азыркы күйөөмдүн фамилиясына жаздырып койгом. Баарын тиги курбум ойлонуштуруп, анан анын айтуусу менен болду. Чынын айтканда менде азыр баары бар, бир гана арманым өзүмдүн канымдан жаралган баланын жоктугу. Билбейм, ушул кезге чейин бул сырымды эч кимге айткан эмес элем, сага эмне болуп айтып салдым өзүм дагы билбейм. Калыс карап айтсам кызым дагы, жолдошум да эч нерсе билбейт. Мага азыр ушул кызымдан башка эч бир жакын адамым жок. Айткандай азыр кызым жаш. Турмушка чыгып жатканын элестете албайм. Жок дегенде дагы бир же эки жыл жанымда болсо, абдан жакшы болот эле. Бекер айтылбаптыр, "өңдүү-түстүү кыз баланын бойго жеткени суук көздөргө кабылтат" -деп. Ушунусу жаман экен. Суук көздөрдүн көз жаздымынан кетпей кызымды "алам"- дегендер четтен чыгат. Бир мекемеде катчы болуп иштеп калса, курсагын чандайтып мекеменин кожоюну көз артып тийишиптир. Азыр эркектер карыганын билбей калышканбы, деги. Ооба, баягыда тиги пол жууган аял келип, ички үйдө Азиза экөө сүйлөшүп жатканда даана угуп калган болучу, Сыртпай Субановичтин сөз айтканын. Акзирек мемиреп олтуруп сөз укту да, анан сөз кезеги келгенде:
- Эже, деги байкаңыз. Сиз айткандай кыздын дагы бойго жеткени курусун. Бала менен кыздын кичине кези эле жакшы экен. Көчүккө чаап урушуп койсоң, тилди алып калат. Ал эми чоңойгондо такыр эле тилиң өтпөй да калат экен, тилди албай да калат тура. Кечээ мен тигүүчү цехке барсам, шымаланып шым кийген кыздар чылым чегип олтурганын көрүп, абдан жаман абалда калдым. Ооба, түшүнөм, тигүүчү кыздарга. Иши оор. Күндө ток менен иштешет. Ден-соолуктары кетип жатат. Бирок мага жакпаганы чын эле чылым чеккендери болду. Менин деги эле жашоодогу максатым, адамча жашап өтүү. Аял болуп жаралгандан кийин аял затына тийешелүү нерседен ашыкча кетпей жашаганга эмне жетсин. Чынында эле азыр заманга да шылтап болбой калды. Кээ бир кыз-келиндер чүмкөнүп жоолук салынса, кээси тигинтип болгон эркектин көзү илинчү жерин көргөзүп кийинип, чылым чеккени бул ашыкча кеткендик деп ойлойм. Бекер жерден айтылбаптыр да "кыздын кыздай, кыштын-кыштай болгону жакшы" - деп. Негизи эле аял затына көзгө өөн учураган нерсе жарашпайт. Дегеним эркектер чылым чексе көзгө өөн көрүнбөйт да, аялдар чексе тим эле кандай жаман көрүнөт.
Экөө бир топко сыр айтышып олтурушту. Сөз келгенде Шааркан:
- Ооба, кызым эки аптадай үйдөн тигип иштеди. Баамымда иштеген жеринен бирөө сөз айтса керек. Ошол сөз айткан баладан качкандагы амалы го деп ойлоп койгом. Көрсө ал бала сенин балаң го? Аны деле ачык биле албадым деп калпты айтып алып өзүнөн-өзү уялып кетип, сөздү токтотпой улады.
- Биз жалгыз бала деп көзүн карасак, минтип чоңоюп алып тилди албаганы жанды кашайтып жатпайбы, ушул бойдон эле асмандан түшө калгансып. Шааркан күлүп:
- Аны айтпа. Бирок бул жалган жашоодо калыстык деген болбойт экен. Биз эч качан балабызга жасаган мамилени ата менен энебизге жасай албаганыбыз эле бул жашоодогу калыстыктын жоктугунан белги берип турбайбы. Сен балаң үчүн минтип өмүрү тааныбаган үйгө чейин келдиң. Ал эми ата менен эне үчүн минтип чуркабаганыбызга мен абдан өкүнөм. Убакыт келет. Сенин уулуң дагы балалуу болгондо билет, баланын түйшүгүн.
Эх, жакшы сөз, жакшы мамиле кандай жагымдуу. Акзирек бул үйдөн абдан көңүлү өсүп чыкты. Шааркан кызы келсе аны менен эне катары сырдашып, анын сырын билип жообун бермей болду.
Акзирек, кабагы ачылып, жаңы гана чоң жолго чыкканда уулу менен кетип бара жаткан кызды көзү чалып, дагы көңүлү көтөрүлө түштү. Бирок уулунун тоң моюн болуп, өз оюндагыны бербей кайырдин болгонуна абдан ичи ачышып келет. Буга чогуу иштеген айылдык баланын апасына, туугандарына күйүмдүү болгону себеп болду. Ооба, чын эле элеттен келген балдар шаардык балдардай эмес, ынтымактуу анан сөз дагы өтөт.
Алымбек иш убактысы аяктап калган кезде суранып калды:
- Эже, уруксаат бересизби. Бир классташ баламдын келинчеги төрөдү эле. Ооруканага бармак элек, классташтар чогулуп - деп калды. Эки күн илгери эле суранган "классташ баланын атасы каза болгон. Айылга да бара албай калдым, жок дегенде ыражаны берип куран окутуп келейин" - деп. Чынын айтканда уулу Сүйүнбектин классташтары ыража кылмак турсун, жолугушпайт деле болуш керек деп ойлоп койгон. Чын эле шаардык балдардын ынтымагы солгун келет. Анткени орус мүнөз күтүп калышабы, айтор чогулуу деген ойлоруна деле келбесе керек.
Акзирек өз оюу менен болуп, ишинде көпкө олтурду да, анан сааттын жебеси бешти какканда үйүн көздөй жөнөдү. Албетте уулунан санаасы тынбай. Англис драматургу Жорж Бернард ШОУ мындан үч кылым илгери "үй эркектер үчүн түрмө, аялдар үчүн түйшүгү түгөнбөгөн ишкана" - деп айткандай, иштен үйүнө келгенде эле Акзирек диванда чалкалап жатып телевизор көрүп калбайт. Кечки тамактын камын көрөт. Кир жууйт жана башка иштери толтура. Бирок бир жаман жери ал жасаган иштери көзгө көрүнбөйт.
*********
Азиза, үйгө ушундай бир ачык кабак менен кирип келди. Кызынын көптөн бери мынчалык кабагы ачылганын көрбөгөн Шааркан таң калып:
- Кызым, сага эмне болду деги, бүгүн кабагың ачык го? Азиза мектепте окуп жүргөндө, беш алган күнү кудум азыркыдай абалда сүйүнүп келчү. Азыр дагы курган энеге ошол бала кези көзүнө элестеп кетти. Бирок, кызы азыр андай беш алып келген жок да. Ошол себептен кызыгуусу арта сурап калды. Азиза, күлүп - жайнап, чоң жаңылык ача турган адамдай көзүн бакырайтып, табышмак айта турган адамдай өзүн кармап, анан:
- Апа, сиз мени жакшы көрөсүзбү?-деди. Бул сөздү эмнеге айтты Шааркан түшүнбөй да калды. Бирок жооп бергенге шашылбай телмире карап:
- Кызым, сен менин жалгызым болсоң, анан сени жакшы көрбөгөндө кимди жакшы көрмөк элем. Керек болсо бир гана сен деп жашап жүрбөймүнбү. Ушул үйдөгү баардык нерсе бир гана сага тийешелүү эмеспи. Азиза толкунданып алганы жүзүнөн эле билинип турду. Бирок бир нерсе айта албай жатканы даана байкалды. Аттиң адам баласы кээде алдына ала бир нерседен сыр алдырып алган сапаты болот эмеспи. Шааркан, Азиза эч нерсе айта электе эле билди, кызы турмушка чыгууга камданып алганын. Жаш кезде баары эле бир гана ашыктык деген нерсе менен ооруп калары анык экенин жашырып болбойт. Азизанын кабагы буга чейин эмнеге ачылбай түнөрүп жүргөнүн ушул кезде айттырбай билип турду. Бирок кызы "турмушка чыгам" - деп айтпаса экен деп ичинен миң кайталап тилеп да жиберди. Ай, эне, ай. Анан эмне кылат. Ушул жерден билди кызынын чоңойгонун. Анын себеби кызы бир башкача толкунданып алганы эле кулакка жагымсыз окуя болорун алдына ала белги берип, Шааркандын жүрөгү бир башкача сого баштады. Азизаны эмне кылып гана баккан жок. Эмнени гана кийгизбеди да, эмнени гана ичирбеди. Бирок минтип убакыт сааты келип кызы дагы бойго жетип, бир доордон экинчи доорго өтүүгө даяр болуп калганы убакыттын тез өткөнүнөн белги берип турду. Бул жалганда бир гана эненин балага болгон тилегиндей ак тилек жок го чиркин. Эгер Азиза азыр күйөөгө тийем деп айтпай башка бир сөз айтса, атаганат, анда Шааркандан өткөн бактылуу эне жок болот эле. Себеби, кызы кетсе эле үйдө жалгыз кала тургансып сезиле берет. Күйөөсү да эки күндөн бери үйгө келе элек. Балким балдары менен кыздары кетирбей кармап жаткан чыгар "карыганда кашыбызда эле бол" - деп. Шааркан кеч түшүнүп калды бирөөнө экинчи аял болуп тийгендин азабы чоң экенин. Кээде олтуруп чоңдорго токол аял болуп тийген жаш кыздарга боору ооруйт. Алар төрөгөн бала дагы кысылат да "токолдун баласы"-деген сөздөн. Чын эле акыркы кездерде күйөөсү муздак тартып, үйгө келсе да жүзүнөн кыйналгандай көрүнүп кеткенин Шааркан кантип эле байкабай калсын. Ойдон күлүк эмне бар. Кызы сөз айтканга чейин эмнелерди гана ойлонгого жетишти курган эне. Колунан келсе кызы тийе турган баланы үйгө киргизип алса кана. Ооба, Азиза экөө тим эле көз ирмебей олтуруп көрүшөт, алиги корей кинону. Ал кинодогу негизги ролду ойногон бала абдан жагат. Шааркан көзүн кадап карап калганда Азиза такыр башка сөздү айтты. Анткени апасына дароо эле "турмушка чыгам"- деп айта койгон абдан осол боло тургандай сезилди.
- Апа, сизге алиги кинодогу баланы көргөзөйүнбү? - деди эле Шааркан таң калып:
- Кайсы?! -деди күч менен. Азиза дагы толкунданганынан жазбай:
- Биз көрүп жаткан сериалдагычы. Мен азыр деп эле сыртка чуркап чыгып кетти. Шааркан эсин жыя албай таң калып эле калды. Аңгыча эле Азиза сырттан эки баланы ээрчитип кирди. Экөө элеттик балдар экенин билгизишип:
- Жакшысыздарбы? - деп учурашкан болушту. Шааркан башын ийкеп саламды алик алган соң, чын эле кинодогу баланын келип калганына таң кала карап калды. Азиза сөз алды:
- Апа, бул балдар менин жакын тааныштарым болот дегенде, Шааркан шашып калды да:
- Жогору өткүлө! - деген болду. Шүкүр абдан эле уялып алган. Бир жагынан Шааркандын жакшы аял экенин сынынан да өткөзгөнгө үлгүрдү. Бирок эмнегедир ортодо бир топко сөз улана койгон жок. Кызы менен тең балдар менен эне байкуш кантип сүйлөшмөк эле. Бирок жүрөгү менен сезип турду, тиги эки баланын бири кызынын жактырган баласы экенин. Ал турсун ал бала үчүн санаага батып, кабагы ачылбай жүргөнүнөн бери ички туйу сезими менен сезип, өзгөчө Шүкүрдү сынай карады. Анткени Шүкүр жөндөн-жөн эле уялып, сыр алдырып койгон болучу.
Бир чыныдан чай алдыга келгенде Азиза дагы кысынып жатып:
- Апа, чайга караңыз деген болду. Ооба, өзгөчө кыз бала үчүн тастаңдап "турмушка чыгат элем"- деп айтуу кандай эмгекти талап кылат. Кыйын болуп жаткан Шүкүр тилин жутуп алгансып же бир сөз оозунан чыгарбайт. Эгер Шүкүр эле озунуп, Азизанын колун сурап келдим деп койгондо баары башкача болбойт беле. Андай сөздү айтмак турсун, башын эле өйдө көтөрүп олтурса кана. Бир кезде Шааркан сөз билгилик кылып:
- Балдар, силер ээн олтуруп чай ичкилечи. Менден уялып жатасыңар окшойт, - деп ичкери кирип кетти. Ушуну эле күтүп тургансып Азиза:
- Шүкүр, апам менен сүйлөшпөйсүңбү, уялып жер карабай, - деди. Шүкүр чекесиндеги терди колу менен сүртүп:
- Кантип айтам, билбейм, абдан сүрдөп жатам. Макул көрсөң өзүң эле бир нерсе кылчы. Мага такыр эле ыңгайсыз болуп жатат. Чынында эле ооз менен иш бүтүрүп койгон кандай оңой.
Буга чейин тим эле тоону томкоргону жаткан Шүкүр минтип алгачкы кадамдан эле өзүнүн алсыздыгын билдиргени Азизаны ойго салып койду. Бир жагынан Шүкүргө дагы туура түшүнүп, чай ууртаган болду да, анан кабагы салыңкы ойго алаксып кетти. Ички үйдөн Шааркан тигилердин бир да сөзүн уга алган жок. Ал турсун бул балдарды эмне максат менен үйгө алып келди ага жооп таба албай ар нерсени ойлоп тымызын ичинен бир кабар күтүп олтурду. Телевизорду караганы менен эч нерсеге көңүл бурган жок. Болгон дитин кызы анан алиги эки бала ээлеп алды.
Ушул жерден бир кездеги өзү жактырып тийген биринчи күйөөсү Курсантты эстеди. Ал кезде кудум кызындай болуп болуп-толуп турган кези эле. Курсант менен таанышканда болгон дитин бир гана Курсант ээлеп алган. Асансыз жашоосу токтоп кала тургандай сезилгеничи. Эми ошол окуяны кызы кайталап жатканына таң берип турду. Көрсө адам баласы жаш кезде көбүнчө бала кыялга көп алдырып, алды-артын карабай эле болгону "сүйүү" деген гана нерсенин башкаруусунан чыга албай, болгон аң сезимди бир гана сүйүүгө башкартып жиберип, кийин жашоонун шарданы ойлогондой турмуштан алыстатып салганда, башты кармап олтуруп калган бул жашоонун мыйзамы белем. Бир кезде Шааркан дагы Курсантка тийсе эле телегейи тегиздей сезилип, жашоосу ойдогудай болот деп элестеткен. Эми минтип ал кезек арта калганда ошол оюнду минтип кызы ойноп, эч уялбай жигитин үйгө чейин ээрчитип келгени абдан көзүнө өөн учурады. Бирок жашоонун маңызы да ушуга түртүп жатканын танып болбойт эле. Анткени Азиза жаман оюнда мага баланы сынатканы алып келсе керек деп да ойлоду.
Бир кезде кызы сырттан ичкери кирип:
- Апа, сизге жактыбы? - деди. Шааркан телевизордон көзүн алып:
- Ким? -деген болду.
- Тиги кинодогу балага окшош бала.
- Билбейм, бирок сен айткандай чын эле абдан окшош экен.
- Апа, мен ал баланы жакшы көрөм.
- Кой кызым, сенин оозуңа алдагы сөз жарашпайт экен. Менин көзүмчө баланы жакшы көрөм деп айтпай жүрчү. Баса, сени дагы башка бир бала жакшы көрөбү?
- Ким, сиз кимди айтып жатасыз? - дегенде эле Шааркан:
- Кызым, кыз баланын өңдү түстүү болгону жакшы, бирок суук көздөн алыс болуш керек да. Сени жакшы көрүп калган бала азыр сенин айыңдан ичимдикке берилип кетиптир. Ал баланы бир гана сен ичимдиктин сазынан алып чыга аласың. Эч качан бирөөнүн көңүлүн сындырбай жүр. Ал бала дагы бир эненин алпештеп өстүргөн баласы. Колуңдан келсе ал балага өзүң жолугуп, көңүлүн көтөрүп сөз айтып кой. Болбосо, ичип жүрүп бул жашоодон узап кетсе анын күнөөсүн көтөрүп каласың. Мен сага туура түшүнөм. Учурунда мен дагы сендей болуп түнү уктабай ашыктык азабын тарткам. Билсең мен бир гана сен деп жашап жүргөнүмдү эсиңен чыгарба. Керек болсо сени ала турган баланы, үйгө келип жаша деп айт. Эч кандай күч күйөө болбойт. Атаң дагы эки күндөн бери үйгө келе элек. Берки балдары менен кыздарын кыя албай жатса керек. Сен кетсең мен үйдө кантип жалгыз калам? Жана башым айланып жыгылып кете жаздадым. Кан басымым дагы жогорулап кетсе керек, атаңды ойлогонго.
Азиза ушул саам апасын аяп кетти да, кучактап:
- Апа, мен сени эч качан жалгыз калтырбайм. Сиз айткандай эгер мени чындап сүйгөн болсо мейли үйгө келип биз менен бирге жашасын, сиз айткандай, - деп, баштагы оюнан кайтып, апасын кучактаган калыбында:
- Апа, сизге ким айтты, алиги сөздү. Мени ким жакшы көрүп ичип кетиптир? - деди эле Шааркан:
- Кызым, сен ал сөздү ал балага айтпа. Жана ал баланын апасы үйгө келип мага болгон арыз-арманын айтып кетти. Менин тилимди алсаң, ал баланын көңүлүн гана өстүрүп кой. Ал бала сенин кадырыңа жетпейт го деп ойлоп калдым. Мен деги эле ичимдик ичкен адамдан жакшы нерсени үмүт кылбайм. Сени менен чогу иштеген бала бар турбайбы, ошол бала азыр ичип кетиптир. Ал бала сендей болуп бир үйдүн жалгыз баласы экен. Апасынын алты айласы кеткенде үйдү таап келиптир. Кара эненин эмгегин. Азиза эми гана Сүйүнбекти эстеп, башын кармап ойлонуп калды. Ага убада бербеди беле "эртең экөөбүз жолугалы" - деп. Аны такыр эсинен чыгарып салган тура. Чын эле ал дагы ашыктык азабын тартып, ичип кеткенин кантип билбейт. Бирөөнүн өзүнө карата болгон сезимине суу серпкен болбосун билип туруп, аны кантип ордуна коюну ойлонуп калганда Шааркан:
- Кызым, эмне тиги балдарың кетиштиби? - деди эле Азиза эми гана Шүкүрлөр сыртта күтүп турганын эстеп:
- Апа, сиз дагы мендей кезиңизде сулуу болдуңуз беле? Шааркан күлүп:
- Сулуулук ар бир ургаачы жандын багына туура келе бербейт. Бирок менин артымдан дагы чуркаган балдар болгон. Анткен менен кыз бала буйруган жердин бүлөөсү экенин жашырып болбойт. Бул жалганда сулуулук деле убактылуу нерсе экен. Кечээ эле сендей болгон суйкайган сулуу кыз элем, эми минтип карылык келип, жүздү бырыш баса баштады. Бирок мен сенден кантип сулуулукту талашат элем. Сендеги сулуулук бир кезде сенин кызыңа өтөт. Турмуш-жашоо ушунтип өтө берет тура, көрсө.
Азиза эми гана болгон күчүн жыйып:
- Апа, кеңешиңизди бериңизчи. Мен алиги эки баланын бирине сөз берип койдум эле. Чынын айтсам ал бала деп азап чеккеним да чын. Турмушка чыксам кандай болот? - деп апасын суроолуу карады.
Сүйүнбек үйүнө келди да үч сааттай убакыт уктады анан, түш оой мончого келди. Мунун себеби эртең мененки жолугушууга даярдануу эле. "Сүйүү бул бирөө үчүн азап чегүү" - деп, Франсуз драматургу айткандай, чын эле сүйүүнүн керемети эмнени гана кылбайт. Минтип ичкиликтен башы чыкпай калган Сүйүнбекти жуунуп, тазаланганын эле мисалга алсак болот. "Министирдин туура эмес иш жасаганынан, туура эмес дөөдүрөгөнү опурталдуу" - дегендей, адам баласы тилден жаңылбаганга аракет кылган абзел. Анткени ар бир адам тилден чыккан сөздүн кулу болуп калат эмеспи. Сүйүнбек дагы Азиза жаңы ишке келгенде оозунан жаңылып "тиги кыз меники болот"- деп айтып алып, ошол сөздүн аягына чыгуу үчүн минтип болгон аракетин жасап жаткандагы кези. Баарынан дагы жүрөгүнө "сүйүү" деген илдеттин керемети тынчтык бербей кыйнаганы дагы бир жагынан ичкилик ичкенге түркү бергенин ириде жаздык.
Мончого түшүп, абдан жеңилденген Сүйүнбек канчалык суусап турса дагы "жыттанып калам" деп пиво дагы ичкен жок. Ооба, чын эле жуунгандан кийин адам баласы кандай сергип калат. Сүйүнбек аялдамада турса кудум Азизага куюп койгондой окшош кыз сурмалуу көздөрүн бат-бат ирмеп:
- Байке, мага шаардык экинчи оорукана кайда айтып бере аласызбы? - деп сурап калды. Толгондон Сүйүнбектен сурап калганын кара, курган кыздын. Ал кызды көргөндө алгач Азиза го деп дагы ойлогон эле. Сүйүнбек кызды көрүп таң кала карап:
- Сиз такыр башка жакта жүрөсүз. Макул көрсөңүз мен олтурган маршруткага олтуруңуз, мен сизге көргөзүп коём деди эле Салия күлө карап:
- Байке, сизге ыракмат, - деди. Сүйүнбек дароо эле:
- Чоң кыз сиздин Азиза деген эжеңиз же сиңдиз барбы? - деп сурап калды кызыгуусу арта, Салия бүшүркөп:
- Жок, эмне болду? - дегенсип, көзүнө жылдыздуу көрүнгөн Сүйүнбекти карап калды эле, Сүйүнбек сөз улантууну каалап:
- Билбейм, менин бир тааныш кызым бар. Сизге куюп койгондой окшош. Мен сизди алгач көргөндө ал кыз экен деп ойлоптурмун. Баса, сиз кайдан болосуз? - деди суроо жаңыртып. Салия күлүмсүрөп:
- Мен Кеминден болом. Сиз айткандай окшош адамдар көп болот. Макул көрсөңүз ошол мага окшош кыз менен мени тааныштыра аласызбы? Мага абдан кызык болуп жатат. Бир жолу дагы курсташ кызым мага айткан эле " сага окшош кызды көрдүм" - деп.
Аттиң жаш кезек кандай жакшы. Бекер жерден айтылбайт эмеспи "жаш кезек жаңы кийимдей" - деп. Чылым чеккен киши менен чылым чекпеген киши бир бөлмөдө олтура албаган сымал эле, жашы өйдөлөп калган эркек менен аял Сүйүнбек менен Салиядай көпкө сүйлөшө алышпайт, биринчи жолукканда эле. Экөө тим эле эски тааныштардай сүйлөшүп турганы жашоонун кызык учурун тартуулап турду. Калп айткан менен болбу кыз Сүйүнбекке абдан жакты. Анткени Салия Азизага окшош болгону менен абдан ачык айрым, жылдыздуу дагы кыз болгон үчүн, оңой сүйлөшүп кетти. Негизи эле ар бир эркек бала үчүн кыздын ачык айрым болгону жакшы эмеспи. Мунун себеби, тез тил табышканга жана мамиле түзгөнгө ыңгайлуу болгонгобу айтор ар бир бала кыз менен таанышканда анын алгач жылдызына карайт. Сүйүнбек бир кезде сурап калды:
- Салия, эмне ооруканада жакындарың жатты беле? - деп. Салия ушул суроонун берилишин күтүп тургансып:
- Ооба, апамдын агасы жаткан. Мага бул нерсени берип кой деген эле. Мен адашып, төртүнчү ооруканага барып алыптырмын. Сүйүнбек кыздын жанына кеткиси келбей:
- Макул көрсөңүз мен сиз менен чогуу барып, сыртта күтүп турайынбы. Ушул жашка келгени жаңы таанышкан кызга мынчалык берилчү эмес элем, эмнегедир сиздин жаныңыздан жарым карыш дагы алыстагым келбей калды.
Аял заты үчүн өзүнүн дарегине карата жакшы сөз угуу кандай жакшы. Айтылган бир кеп бар эмеспи "аял затынан өч алгың келсе бир бөлмөгө киргизип, кийимдин түрүн кийгиз бирок, күзгүнү сыртка чыгарып сал, мындан өткөн аял затына кыянаттык жок" деп. Салия дагы бул жылдыздуу баланын айткан сөзүнө кулагы сүйүнүп, көз карашы менен гана билгизди "макул" экенин. Билинбегени менен көз караш дагы көп нерседен белги берет эмеспи. Сүйүнбек дароо кабагы ачылып:
- Салия, макул көрсөң жүрү жөө басабыз. Ашып кетсе он беш мүнөттө барып калабыз дегенде, Салия каршы эмес экенин башын ийкеп билгизди.
Экөө жолдун чети менен кудум кыз-жигиттей сөзгө берилип кетип бара жатышканын Акзирек көрдү да, дароо кызды сынай карады, жолдун берки өйүзүнөн. Бирок аралык алыс болгон үчүн, даана көрө алган жок. Бир жагынан уулунун кыз менен кыналышып бара жатканына ичи жылып, көзү толо карап, ичинен миң-миртебе тилеп жиберди "уулум ушул кызга үйлөнүп калса экен" - деп. Эне үчүн мындан өткөн бакыт барбы. Ооба, Сүйүнбек мончодон жаңы чыккангабы, үстүн оңдоп кийим кийип алганы эле Акзиректин көзүнө дароо илинди. Бул жакка атайын Азизанын апасы менен жолукканы келген болучу.
Бир топко экөөнүн артынан калбай жолдун аркы өйүсү менен ээрчип келди да, анан уулуна көрүнбөс үчүн, такси кармап ишине кетти.
Сүйүнбек биринчи жолу кыз күттү. Атаганат, Салия тим эле асмандан түшө калган перинин кызындай эле болду. Эми бул кызды колунан чыгарбас үчүн, ал ооруканадан чыкканга чейин эмне деген гана асыл ойлорду ойлоду. Жанында ченелүү гана акча бар, болбосо кафеге киргизип, дагы сүйлөшсө кана. "Ата таалими уулда, эне таалими кызда" - дегендей, Салиянын көңүл көтөрө ар бир айткан сөзү, тигиле караган көз карашы, жылмайгандагы өзүнө жарашкан бетиндеги чуңкурчасы, мойнундагы ичке анан узун калы, Азизага куюп койгондой окшош көздөрү, уялыңкы карагандагы кыялы бир заматта Сүйүнбектин көз алдына тартылып "эгер, Азиза менин сунушумдан баш тарта турган болсо, анда Салияны ала качсам дагы алам" - деп ойлоп койду. Чынында Азизага жолугууга камданып жүрүп минтип Салияга жолугуп калганын ырым катары кабыл алды "Балким мага Салия буйруп жаткандыр" - деп. Ушул жерден Азизанын "менин жүрөгүм бош эмес" - деген сөзүн эстеп, ичи кирдей түштү. Ооба, чын эле мындайда адам баласынын башына эмне деген гана ойлор келбейт. Азизанын көңүлүн таба албаганына арданып, аз убакыт ичинде эмнени гана кылбады. Ичкиликтин жетегинен чыга албай, алыстан чалган атасына дагы жакшы сөзүн айта албай, алсыз болуп, ичинен Азизаны эңсеп эзилгени ушул саам суу кечпей калды.
Кыз күтүп туруп Сүйүнбек биринчи жолу бетинен өпкөн гүлбарак келинди эстеди. Сүйүнбек аял заты эмне экенин, ошондой эле эркек эмне экенин ошол келин аркылуу билген. Эркектик касиетин ойготуп, ары таң калтырып, ары кумарлантып, куштар кылган турмушу бузулуп келген Айгүмүш болгон. Аял ушунчалык таттуу болот, болгондо дагы наз кылыгы менен азгырып өзүнө оп тартып алат деп ойлогон эмес. Күүгө келген канчыкты дөбөт ит аңдыгандай, Айгүмүштүн гана жылуу койнуна, анын наз кылыгына, жагымдуу сөзүнө, кумарлуу үнүнө арбалып, артынан калбай ээрчип калган. Бул ургаачынын азгырыгы эмнени гана кылбайт. Ошол себептен "аял шайтан, азгырыгына туруштук берүү чоң эмгекти талап кылат" деген сөз дагы бекер айтылбаса керек. Жаш аялдын азгырыгына азгырылган эл ишенген билермандардын эле жоругу эмнени айттырат. Сүйүнбек аз жерден ал келиндин тузагына илинип каларда, оңдой берди болуп күйөөсү келип, алып кеткени ага карата болгон жаңы башталган азгырыктан куткарды. Ооба, Айгүмүштүн кыңкыстаган кулакка жагымдуу үнү менен өзүнө тартканы кантип эсинен кетет. Бир базардан өтүп калган келиндин жылуу уясына имерилип, андан алыстай албай канча жүрдү. Күүгө келген канчыкты кызгана талашып, көздөрү күйүп, тиштери ырсайып, ыркырашып, тиштешип калган дөбөт карышкырдай аз жерден анын күйөөсүн тааныбай кармашып кете жаздаганы кантип эсинен кетет. Сырдалган олтургучта өткөндү эстеп олтурганда, көз жоосун алып, кылыктана басып Салия келе жатканын көз чалды. Анын ар бир кыймылы, баскан-турганы, жагымдуу жылмайганы көзүнө бир укмуш кооз көрүнүп кетти. Ал турсун жаңы гана эстеп олтурган гүлбарак келиндин кумарлуу кылыгын Салиядан көрүп, азыр эле аны менен бир болгусу келип, оюу бузулганга чейин барды. Баардык эле ургаачы жандын эркектин көзүнө алгач эмнеси урунат, албетте көкүрөгүн тирген кош алмасы, андан соң гана башка турпаты бир баштан көзгө илине баштаганы чын. Ошол себептен батыштын көпкөн катындары жасалма жол менен эмчектерин чоңойтуп жатканы жалганбы. Салиянын кабагы ачык күлүп-жайнап келген бул кылыгы дагы бир жолу түбөлүккө кеткис болуп Сүйүнбектин карегинде сакталып калды. Ушул пейзаж, ушул көрүнүш эмне деген гана кооздукту тартуулап турду. Айлана дагы мемиреп тынч. Сүйүнбек олтурган ордунан тура калды да, утурлай алдынан тозуп басты. Кыз кылыгы кандай гана эркек жанды азгырат. Аттиң, бала болобу, чоң болобу жүрөк тартылуусундай күч жок. Сүйүнбектин жүрөгүнө жылуулук уялады. Ушул көрүнүштөн жазында дүркүрөп өскөн гүлдөргө бай, суулар шылдырап аккан, куштар безеленип сайраган тоо койнуна Салия менен бирге кеткиси келип кетти.
Алгачкы эле берген суроосу бул болду, ал киши таанып жүргөнсүп:
- Кандай анан, таякеңдин абалы жакшы болуп калыптырбы? - дегенде Салия күлө карап:
- Буйруса жакшы, өтүнөн операция болгон, азыр туруп басып калыптыр.
- Эмне көпкө кармалдың? - деди эле Салия көзүн алайтып:
- Көпкө жоголдумбу? - деген болду суроолу карап. Сүйүнбек башын ийкеп:
- Билбейм, адам баласы бирөөнү күткөндө убакыт токтоп калгандай сезиле берет эмеспи. Мага абдан көп убакыт өткөндөй болду. Баса, сен шаардын кайсы тарабында турасың? Дегеним, азыр макул көрсөң мен үйгө барып акча алып алайын да, бир кафеге барып олтуруп келбейлиби? Салия жактырбаган түр менен карап:
- Болбойт, экөөбүз жаңы эле таанышсак, анан дароо эле кафеге бара койгон кантип болсун. Андан дагы азыр мен үйгө барышым керек, бүгүн атамдын туулган күнү. Конок келет. Мени апам эрте кел деп калган. Сизди кыя албай эле убакытка уттуруп койдум көрүнөт. Кыздын шашканы Сүйүнбекке жаккан жок, бирок баардык эле кыздар үчүн ушундай учурда үйүнө шашкан көнүмүш иш экенин жашырганда эмне. Баарынан дагы Салиянын айтканы жөндүүдөй сезилди. Эгер башка кыз болгондо "кафе" дегенде дароо эле макул болмок беле, ким билет. Ооба, кыз балага кылыктанып, айтылган сунуштан баш тарткан кандай жакшы жарашат. Салия дагы кыз кылыгы кылып, такыр эле сунуштан баш тартканынан бери Сүйүнбекке жагып турду.
Экөө ээрчише басып Манас көчөсүн көздөй басышты. Жолдо ката экөөнүн сөзү дагы жакшы уланды. Эмнегедир Сүйүнбек сөзмөр болуп, деле сөзү түгөнбөчүдөй сезилди. Салия аялдамага келгенде гана:
- Макул, анда мен кетейин, менин маршруткам келе жатат, - деди эле, Сүйүнбек шашып:
- Эртең анда кайдан жолугушабыз. Мен сага окшош болгон кызды жолуктурайын дебедим беле. Бул кезде уюлдук телефонду көпчүлүк киши колдоно элек болучу. Сүйүнбекте бар болгону менен Салиянын али телефону жок эле. Салия шашып:
- Эртең саат экиде Филармониянын жанынан жолугушалы. Мени сөзсүз күт деп маршруткага олтурганча шашты. Сүйүнбек эмне кылышты билбей башын гана ийкеп калып калды да, дароо өзүн ээн талаада жалгыз калган адамдай сезип кетти. Ооба, адам баласы үчүн дайыма бактылуу мүнөттөр абдан кыска болору бул нак иш. Ошол себептен жакшы адамга жолукканда убакыттын тез өтөрүү билинээри анык.
Салиянын сын-сыпатына, келишкен келбетине, турна моюн аркар төш, бото сындуу жалжал көзүнө арбалып, аны эсинен чыгара албай бир топко аялдамада туруп калды. Ооба, сулуу жанды ким эле жанына чыгаргыс келсин. Азиза менен Салиянын тамчы суудай окшош жактарын, куюп койгондой бой келбеттерин салыштырып, ойго чөмүлдү. Ушул жерден оюна бир нерсе келе түштү. "Балким экөө бир тууган же эгиз кыздар болушу толук мүмкүн"- деген. Анткени эгиздер гана бири-биринен айрып таанылгыз окшош келишээрин жакшы билет. Ар тараптуу ойлорду ойлоп туруп, биринчи келген маршруткага эле олтуруп үйүнө келди.
Сүйүнбек жаңы гана астананы аттаган кезде, атасы байланышка чыкты. Бул жолу эмнегедир атасын сагынганын ички тую сезими менен сезип, жакшы маанай менен учурашты. Экөө бир топко сүйлөшкөн соң, Омор акча салып жиберээрин айтты. Анан катуу эскертти "ичимдиктен алыс бол" - деп. Сүйүнбектин кабагы ачыла түштү белем, дароо муздаткычты ачып тамакка табити тартып турганын билип, керектүү азыктарды алып чыгып, чайнекке чай койду.
Чай жаңы кайнаган кезде Акзирек оңдой берди болуп ишинен келип калды. Ар бир балага эне өз колу менен чай куюп берген кандай жакшы. Уулунун кабагы ачык экенин көргөндө курган эненин дагы жүрөгү жарыла сүйүнүп кетти. Эне- бала чай ичкени олтурганда, сөз бир топто барып уланды. Алгач Акзирек сөздү алыстан баштады:
- Сүйүнбек, жанагы сени менен кетип бара жаткан кыз ким эле? - дегенде Сүйүнбек олурая карап:
- Кайсы, деген болду. Акзирек ушул жерден аялдык куулукка салып:
- Бизде иштеген Айгүл эже сени бир кыз менен кетип бара жатканыңды көрүп калыптыр. Ошону айтам. Сүйүнбек эми гана өзүнө келип:
- Ал жөн эле, эски тааныш. Биринчи курста чогуу окуганбыз деп калп айтканы Акзирекке жаккан жок. Анткени ал алда канча көзүнө жаш көрүнгөн. Эми сөздү башкага буруп:
- Атаң менен сүйлөштүм. Сага салам айтты деди эле Сүйүнбек:
- Мен дагы, эртең элүү миң рубль салып жибермей болду. Баягы кырк миң сом алган кишиге карызды берип койгула дагы, калганын өзүңөр колдонгула деди. Апа, чын эле ошол карызды берип кутулалычы. Ал кишини көргөндө мен дагы качып калдым. Акзирек сүйүнүп:
- Ырас болгон тура. Элүү миң рубль канча сом болот? Сүйүнбек чай ууртап:
- Жетимиш беш миң сом болот.
- Анда отуз миңин берки карызына берели, Жалалга. Ал дагы сурап жанды койбойт. Сүйүнбек кабагын түйүп:
- Деги атамдын канча кишиге карызы бар? - дегенде, Акзирек башын кармап:
- Аны өзү эле билбесе, ким билип коюптур. Баса, кайсы банка салат болду экен?
- Акча саларда сизге же мага чалып коём деди.
- Балам, билесиң, менин сенден башка карманарым жок. Эми ичкилик ичпечи, сенден сураныч. Сүйүнбек кабагын чытып:
- Макул апа, эми ичпейм. Баары жакшы болот, - деди да, ордунан турду.
**********
Акзирек ишин тапшырып коюп, дарек боюнча үйдү издеп келип, дарбазаны какты. Ичкериден бир топто гана дабыш угулуп, саамай чачын ак баскан, маңдайы жарык, бир караган кишиге мээримдүүдөй көрүнгөн, орто жаштагы аял чыкты. Акзирек элпектик менен учурашты:
- Саламатсызбы? - деп. Шааркан берилген саламды алик алып, бул чоочун аялды көрүп, биринчи көз караштан эле билди, жүзүндөгү муңду. Ооба, ар бир эне бала үчүн санаа чегип, бала үчүн карылыкка эрте моюн сунарында эч айып жок. Ар бир ата менен эненин айтылбай турган сыры, ичтен жеген санаасы болот белем, Акзиректин муңайыңкы көз карашынан эле билди, бир мүшкүл менен келгенин. Акзирек сөзүн таппай калды да, анан:
- Сиз Азизанын апасы болосузбу? - деп суроолу карады эле Шааркан башын ийкеп:
- Ооба, эмне болду? - дегенде, Акзирек жер карап:
- Сиз менен сүйлөшсөмбү деп келдим эле. Баса, Азиза азыр үйдөбү?
- Жок, ал ишине кеткен. Деги жайчылык элеби?
- Ооба, жайынча эле. Макул көрсөңүз ичкери кирели же бир жерге барып олтуралычы. Сиз менен кенен олтуруп сүйлөшүү үчүн атайын убакыт бөлүп келдим эле. Шааркан шашып калды да:
- Кириңиз, үй турса кайда барат элек.
Экөө ичкери киргенде Шааркан газга чай койду. Анан негизги сөзгө өтүштү.
Көп жылдан бери бир жерде иштеп, эл менен сүйлөшкөнгө көнүп калган Акзирек сөздү алыстан баштады. Алгач күйөөсү жөнүндө айтып, анан жалгыз гана бала төрөгөнүн. Учурда уулу менен гана бир үйдө жалгыз жашап жатканын акыры уулу Азизаны жактырып калып, ичкиликке берилип кеткенин кенен бир сааттан ашык убакыт айтып берди. Сөз укканга аял заты шыктуу келээри анык. Акзиректин тарткан азабын угуп алып, Шааркан өзүнчө эле кейип:
- Бул баланын бары да балээ, жогу да балээ тура, - деп, эми Шааркан өзүнүн башынан өткөргөн окуяларды айтып кирди. Бул жашаган күйөөсү экинчи никеси эле. Мурунку аялынан беш баласы, эки кызы бар күйөөгө кантип тийип калганын бир баштан айтып кирди.
- Менин чынын айтсам этегим канаган жок. Ошол себептен биринчи никеден сыйым менен ажырашып кеттим. Анан убакыт учкан куштай өтүп, буйрук менен азыркы жашаган күйөөмө тийгем. Бул күйөөгө тийгенде дале төрөгөнүм жок. Бирок күйөөм бир жылдай үйүнө кеткен кезде кызды багып алгам. Төрөт үйүндө иштеген курбум айтып калды "эки эгиз кыз келди, бирөөнү же экөөнү тең багып албайсыңбы" - деп. Мен барган кезде арык чырай келген, ак жүздүү балага зар болуп жүргөн аял дагы келип калыптыр. Экөөбүз экөөнү алып кеттик. Анткен менен күйөөм кайра келген кезде кызым беш-алты айлык болуп калган эле. Ага "өзүм сенден төрөдүм" -деп ишендирип койдум. Баарынан дагы кызымдын фамилиясын азыркы күйөөмдүн фамилиясына жаздырып койгом. Баарын тиги курбум ойлонуштуруп, анан анын айтуусу менен болду. Чынын айтканда менде азыр баары бар, бир гана арманым өзүмдүн канымдан жаралган баланын жоктугу. Билбейм, ушул кезге чейин бул сырымды эч кимге айткан эмес элем, сага эмне болуп айтып салдым өзүм дагы билбейм. Калыс карап айтсам кызым дагы, жолдошум да эч нерсе билбейт. Мага азыр ушул кызымдан башка эч бир жакын адамым жок. Айткандай азыр кызым жаш. Турмушка чыгып жатканын элестете албайм. Жок дегенде дагы бир же эки жыл жанымда болсо, абдан жакшы болот эле. Бекер айтылбаптыр, "өңдүү-түстүү кыз баланын бойго жеткени суук көздөргө кабылтат" -деп. Ушунусу жаман экен. Суук көздөрдүн көз жаздымынан кетпей кызымды "алам"- дегендер четтен чыгат. Бир мекемеде катчы болуп иштеп калса, курсагын чандайтып мекеменин кожоюну көз артып тийишиптир. Азыр эркектер карыганын билбей калышканбы, деги. Ооба, баягыда тиги пол жууган аял келип, ички үйдө Азиза экөө сүйлөшүп жатканда даана угуп калган болучу, Сыртпай Субановичтин сөз айтканын. Акзирек мемиреп олтуруп сөз укту да, анан сөз кезеги келгенде:
- Эже, деги байкаңыз. Сиз айткандай кыздын дагы бойго жеткени курусун. Бала менен кыздын кичине кези эле жакшы экен. Көчүккө чаап урушуп койсоң, тилди алып калат. Ал эми чоңойгондо такыр эле тилиң өтпөй да калат экен, тилди албай да калат тура. Кечээ мен тигүүчү цехке барсам, шымаланып шым кийген кыздар чылым чегип олтурганын көрүп, абдан жаман абалда калдым. Ооба, түшүнөм, тигүүчү кыздарга. Иши оор. Күндө ток менен иштешет. Ден-соолуктары кетип жатат. Бирок мага жакпаганы чын эле чылым чеккендери болду. Менин деги эле жашоодогу максатым, адамча жашап өтүү. Аял болуп жаралгандан кийин аял затына тийешелүү нерседен ашыкча кетпей жашаганга эмне жетсин. Чынында эле азыр заманга да шылтап болбой калды. Кээ бир кыз-келиндер чүмкөнүп жоолук салынса, кээси тигинтип болгон эркектин көзү илинчү жерин көргөзүп кийинип, чылым чеккени бул ашыкча кеткендик деп ойлойм. Бекер жерден айтылбаптыр да "кыздын кыздай, кыштын-кыштай болгону жакшы" - деп. Негизи эле аял затына көзгө өөн учураган нерсе жарашпайт. Дегеним эркектер чылым чексе көзгө өөн көрүнбөйт да, аялдар чексе тим эле кандай жаман көрүнөт.
Экөө бир топко сыр айтышып олтурушту. Сөз келгенде Шааркан:
- Ооба, кызым эки аптадай үйдөн тигип иштеди. Баамымда иштеген жеринен бирөө сөз айтса керек. Ошол сөз айткан баладан качкандагы амалы го деп ойлоп койгом. Көрсө ал бала сенин балаң го? Аны деле ачык биле албадым деп калпты айтып алып өзүнөн-өзү уялып кетип, сөздү токтотпой улады.
- Биз жалгыз бала деп көзүн карасак, минтип чоңоюп алып тилди албаганы жанды кашайтып жатпайбы, ушул бойдон эле асмандан түшө калгансып. Шааркан күлүп:
- Аны айтпа. Бирок бул жалган жашоодо калыстык деген болбойт экен. Биз эч качан балабызга жасаган мамилени ата менен энебизге жасай албаганыбыз эле бул жашоодогу калыстыктын жоктугунан белги берип турбайбы. Сен балаң үчүн минтип өмүрү тааныбаган үйгө чейин келдиң. Ал эми ата менен эне үчүн минтип чуркабаганыбызга мен абдан өкүнөм. Убакыт келет. Сенин уулуң дагы балалуу болгондо билет, баланын түйшүгүн.
Эх, жакшы сөз, жакшы мамиле кандай жагымдуу. Акзирек бул үйдөн абдан көңүлү өсүп чыкты. Шааркан кызы келсе аны менен эне катары сырдашып, анын сырын билип жообун бермей болду.
Акзирек, кабагы ачылып, жаңы гана чоң жолго чыкканда уулу менен кетип бара жаткан кызды көзү чалып, дагы көңүлү көтөрүлө түштү. Бирок уулунун тоң моюн болуп, өз оюндагыны бербей кайырдин болгонуна абдан ичи ачышып келет. Буга чогуу иштеген айылдык баланын апасына, туугандарына күйүмдүү болгону себеп болду. Ооба, чын эле элеттен келген балдар шаардык балдардай эмес, ынтымактуу анан сөз дагы өтөт.
Алымбек иш убактысы аяктап калган кезде суранып калды:
- Эже, уруксаат бересизби. Бир классташ баламдын келинчеги төрөдү эле. Ооруканага бармак элек, классташтар чогулуп - деп калды. Эки күн илгери эле суранган "классташ баланын атасы каза болгон. Айылга да бара албай калдым, жок дегенде ыражаны берип куран окутуп келейин" - деп. Чынын айтканда уулу Сүйүнбектин классташтары ыража кылмак турсун, жолугушпайт деле болуш керек деп ойлоп койгон. Чын эле шаардык балдардын ынтымагы солгун келет. Анткени орус мүнөз күтүп калышабы, айтор чогулуу деген ойлоруна деле келбесе керек.
Акзирек өз оюу менен болуп, ишинде көпкө олтурду да, анан сааттын жебеси бешти какканда үйүн көздөй жөнөдү. Албетте уулунан санаасы тынбай. Англис драматургу Жорж Бернард ШОУ мындан үч кылым илгери "үй эркектер үчүн түрмө, аялдар үчүн түйшүгү түгөнбөгөн ишкана" - деп айткандай, иштен үйүнө келгенде эле Акзирек диванда чалкалап жатып телевизор көрүп калбайт. Кечки тамактын камын көрөт. Кир жууйт жана башка иштери толтура. Бирок бир жаман жери ал жасаган иштери көзгө көрүнбөйт.
*********
Азиза, үйгө ушундай бир ачык кабак менен кирип келди. Кызынын көптөн бери мынчалык кабагы ачылганын көрбөгөн Шааркан таң калып:
- Кызым, сага эмне болду деги, бүгүн кабагың ачык го? Азиза мектепте окуп жүргөндө, беш алган күнү кудум азыркыдай абалда сүйүнүп келчү. Азыр дагы курган энеге ошол бала кези көзүнө элестеп кетти. Бирок, кызы азыр андай беш алып келген жок да. Ошол себептен кызыгуусу арта сурап калды. Азиза, күлүп - жайнап, чоң жаңылык ача турган адамдай көзүн бакырайтып, табышмак айта турган адамдай өзүн кармап, анан:
- Апа, сиз мени жакшы көрөсүзбү?-деди. Бул сөздү эмнеге айтты Шааркан түшүнбөй да калды. Бирок жооп бергенге шашылбай телмире карап:
- Кызым, сен менин жалгызым болсоң, анан сени жакшы көрбөгөндө кимди жакшы көрмөк элем. Керек болсо бир гана сен деп жашап жүрбөймүнбү. Ушул үйдөгү баардык нерсе бир гана сага тийешелүү эмеспи. Азиза толкунданып алганы жүзүнөн эле билинип турду. Бирок бир нерсе айта албай жатканы даана байкалды. Аттиң адам баласы кээде алдына ала бир нерседен сыр алдырып алган сапаты болот эмеспи. Шааркан, Азиза эч нерсе айта электе эле билди, кызы турмушка чыгууга камданып алганын. Жаш кезде баары эле бир гана ашыктык деген нерсе менен ооруп калары анык экенин жашырып болбойт. Азизанын кабагы буга чейин эмнеге ачылбай түнөрүп жүргөнүн ушул кезде айттырбай билип турду. Бирок кызы "турмушка чыгам" - деп айтпаса экен деп ичинен миң кайталап тилеп да жиберди. Ай, эне, ай. Анан эмне кылат. Ушул жерден билди кызынын чоңойгонун. Анын себеби кызы бир башкача толкунданып алганы эле кулакка жагымсыз окуя болорун алдына ала белги берип, Шааркандын жүрөгү бир башкача сого баштады. Азизаны эмне кылып гана баккан жок. Эмнени гана кийгизбеди да, эмнени гана ичирбеди. Бирок минтип убакыт сааты келип кызы дагы бойго жетип, бир доордон экинчи доорго өтүүгө даяр болуп калганы убакыттын тез өткөнүнөн белги берип турду. Бул жалганда бир гана эненин балага болгон тилегиндей ак тилек жок го чиркин. Эгер Азиза азыр күйөөгө тийем деп айтпай башка бир сөз айтса, атаганат, анда Шааркандан өткөн бактылуу эне жок болот эле. Себеби, кызы кетсе эле үйдө жалгыз кала тургансып сезиле берет. Күйөөсү да эки күндөн бери үйгө келе элек. Балким балдары менен кыздары кетирбей кармап жаткан чыгар "карыганда кашыбызда эле бол" - деп. Шааркан кеч түшүнүп калды бирөөнө экинчи аял болуп тийгендин азабы чоң экенин. Кээде олтуруп чоңдорго токол аял болуп тийген жаш кыздарга боору ооруйт. Алар төрөгөн бала дагы кысылат да "токолдун баласы"-деген сөздөн. Чын эле акыркы кездерде күйөөсү муздак тартып, үйгө келсе да жүзүнөн кыйналгандай көрүнүп кеткенин Шааркан кантип эле байкабай калсын. Ойдон күлүк эмне бар. Кызы сөз айтканга чейин эмнелерди гана ойлонгого жетишти курган эне. Колунан келсе кызы тийе турган баланы үйгө киргизип алса кана. Ооба, Азиза экөө тим эле көз ирмебей олтуруп көрүшөт, алиги корей кинону. Ал кинодогу негизги ролду ойногон бала абдан жагат. Шааркан көзүн кадап карап калганда Азиза такыр башка сөздү айтты. Анткени апасына дароо эле "турмушка чыгам"- деп айта койгон абдан осол боло тургандай сезилди.
- Апа, сизге алиги кинодогу баланы көргөзөйүнбү? - деди эле Шааркан таң калып:
- Кайсы?! -деди күч менен. Азиза дагы толкунданганынан жазбай:
- Биз көрүп жаткан сериалдагычы. Мен азыр деп эле сыртка чуркап чыгып кетти. Шааркан эсин жыя албай таң калып эле калды. Аңгыча эле Азиза сырттан эки баланы ээрчитип кирди. Экөө элеттик балдар экенин билгизишип:
- Жакшысыздарбы? - деп учурашкан болушту. Шааркан башын ийкеп саламды алик алган соң, чын эле кинодогу баланын келип калганына таң кала карап калды. Азиза сөз алды:
- Апа, бул балдар менин жакын тааныштарым болот дегенде, Шааркан шашып калды да:
- Жогору өткүлө! - деген болду. Шүкүр абдан эле уялып алган. Бир жагынан Шааркандын жакшы аял экенин сынынан да өткөзгөнгө үлгүрдү. Бирок эмнегедир ортодо бир топко сөз улана койгон жок. Кызы менен тең балдар менен эне байкуш кантип сүйлөшмөк эле. Бирок жүрөгү менен сезип турду, тиги эки баланын бири кызынын жактырган баласы экенин. Ал турсун ал бала үчүн санаага батып, кабагы ачылбай жүргөнүнөн бери ички туйу сезими менен сезип, өзгөчө Шүкүрдү сынай карады. Анткени Шүкүр жөндөн-жөн эле уялып, сыр алдырып койгон болучу.
Бир чыныдан чай алдыга келгенде Азиза дагы кысынып жатып:
- Апа, чайга караңыз деген болду. Ооба, өзгөчө кыз бала үчүн тастаңдап "турмушка чыгат элем"- деп айтуу кандай эмгекти талап кылат. Кыйын болуп жаткан Шүкүр тилин жутуп алгансып же бир сөз оозунан чыгарбайт. Эгер Шүкүр эле озунуп, Азизанын колун сурап келдим деп койгондо баары башкача болбойт беле. Андай сөздү айтмак турсун, башын эле өйдө көтөрүп олтурса кана. Бир кезде Шааркан сөз билгилик кылып:
- Балдар, силер ээн олтуруп чай ичкилечи. Менден уялып жатасыңар окшойт, - деп ичкери кирип кетти. Ушуну эле күтүп тургансып Азиза:
- Шүкүр, апам менен сүйлөшпөйсүңбү, уялып жер карабай, - деди. Шүкүр чекесиндеги терди колу менен сүртүп:
- Кантип айтам, билбейм, абдан сүрдөп жатам. Макул көрсөң өзүң эле бир нерсе кылчы. Мага такыр эле ыңгайсыз болуп жатат. Чынында эле ооз менен иш бүтүрүп койгон кандай оңой.
Буга чейин тим эле тоону томкоргону жаткан Шүкүр минтип алгачкы кадамдан эле өзүнүн алсыздыгын билдиргени Азизаны ойго салып койду. Бир жагынан Шүкүргө дагы туура түшүнүп, чай ууртаган болду да, анан кабагы салыңкы ойго алаксып кетти. Ички үйдөн Шааркан тигилердин бир да сөзүн уга алган жок. Ал турсун бул балдарды эмне максат менен үйгө алып келди ага жооп таба албай ар нерсени ойлоп тымызын ичинен бир кабар күтүп олтурду. Телевизорду караганы менен эч нерсеге көңүл бурган жок. Болгон дитин кызы анан алиги эки бала ээлеп алды.
Ушул жерден бир кездеги өзү жактырып тийген биринчи күйөөсү Курсантты эстеди. Ал кезде кудум кызындай болуп болуп-толуп турган кези эле. Курсант менен таанышканда болгон дитин бир гана Курсант ээлеп алган. Асансыз жашоосу токтоп кала тургандай сезилгеничи. Эми ошол окуяны кызы кайталап жатканына таң берип турду. Көрсө адам баласы жаш кезде көбүнчө бала кыялга көп алдырып, алды-артын карабай эле болгону "сүйүү" деген гана нерсенин башкаруусунан чыга албай, болгон аң сезимди бир гана сүйүүгө башкартып жиберип, кийин жашоонун шарданы ойлогондой турмуштан алыстатып салганда, башты кармап олтуруп калган бул жашоонун мыйзамы белем. Бир кезде Шааркан дагы Курсантка тийсе эле телегейи тегиздей сезилип, жашоосу ойдогудай болот деп элестеткен. Эми минтип ал кезек арта калганда ошол оюнду минтип кызы ойноп, эч уялбай жигитин үйгө чейин ээрчитип келгени абдан көзүнө өөн учурады. Бирок жашоонун маңызы да ушуга түртүп жатканын танып болбойт эле. Анткени Азиза жаман оюнда мага баланы сынатканы алып келсе керек деп да ойлоду.
Бир кезде кызы сырттан ичкери кирип:
- Апа, сизге жактыбы? - деди. Шааркан телевизордон көзүн алып:
- Ким? -деген болду.
- Тиги кинодогу балага окшош бала.
- Билбейм, бирок сен айткандай чын эле абдан окшош экен.
- Апа, мен ал баланы жакшы көрөм.
- Кой кызым, сенин оозуңа алдагы сөз жарашпайт экен. Менин көзүмчө баланы жакшы көрөм деп айтпай жүрчү. Баса, сени дагы башка бир бала жакшы көрөбү?
- Ким, сиз кимди айтып жатасыз? - дегенде эле Шааркан:
- Кызым, кыз баланын өңдү түстүү болгону жакшы, бирок суук көздөн алыс болуш керек да. Сени жакшы көрүп калган бала азыр сенин айыңдан ичимдикке берилип кетиптир. Ал баланы бир гана сен ичимдиктин сазынан алып чыга аласың. Эч качан бирөөнүн көңүлүн сындырбай жүр. Ал бала дагы бир эненин алпештеп өстүргөн баласы. Колуңдан келсе ал балага өзүң жолугуп, көңүлүн көтөрүп сөз айтып кой. Болбосо, ичип жүрүп бул жашоодон узап кетсе анын күнөөсүн көтөрүп каласың. Мен сага туура түшүнөм. Учурунда мен дагы сендей болуп түнү уктабай ашыктык азабын тарткам. Билсең мен бир гана сен деп жашап жүргөнүмдү эсиңен чыгарба. Керек болсо сени ала турган баланы, үйгө келип жаша деп айт. Эч кандай күч күйөө болбойт. Атаң дагы эки күндөн бери үйгө келе элек. Берки балдары менен кыздарын кыя албай жатса керек. Сен кетсең мен үйдө кантип жалгыз калам? Жана башым айланып жыгылып кете жаздадым. Кан басымым дагы жогорулап кетсе керек, атаңды ойлогонго.
Азиза ушул саам апасын аяп кетти да, кучактап:
- Апа, мен сени эч качан жалгыз калтырбайм. Сиз айткандай эгер мени чындап сүйгөн болсо мейли үйгө келип биз менен бирге жашасын, сиз айткандай, - деп, баштагы оюнан кайтып, апасын кучактаган калыбында:
- Апа, сизге ким айтты, алиги сөздү. Мени ким жакшы көрүп ичип кетиптир? - деди эле Шааркан:
- Кызым, сен ал сөздү ал балага айтпа. Жана ал баланын апасы үйгө келип мага болгон арыз-арманын айтып кетти. Менин тилимди алсаң, ал баланын көңүлүн гана өстүрүп кой. Ал бала сенин кадырыңа жетпейт го деп ойлоп калдым. Мен деги эле ичимдик ичкен адамдан жакшы нерсени үмүт кылбайм. Сени менен чогу иштеген бала бар турбайбы, ошол бала азыр ичип кетиптир. Ал бала сендей болуп бир үйдүн жалгыз баласы экен. Апасынын алты айласы кеткенде үйдү таап келиптир. Кара эненин эмгегин. Азиза эми гана Сүйүнбекти эстеп, башын кармап ойлонуп калды. Ага убада бербеди беле "эртең экөөбүз жолугалы" - деп. Аны такыр эсинен чыгарып салган тура. Чын эле ал дагы ашыктык азабын тартып, ичип кеткенин кантип билбейт. Бирөөнүн өзүнө карата болгон сезимине суу серпкен болбосун билип туруп, аны кантип ордуна коюну ойлонуп калганда Шааркан:
- Кызым, эмне тиги балдарың кетиштиби? - деди эле Азиза эми гана Шүкүрлөр сыртта күтүп турганын эстеп:
- Апа, сиз дагы мендей кезиңизде сулуу болдуңуз беле? Шааркан күлүп:
- Сулуулук ар бир ургаачы жандын багына туура келе бербейт. Бирок менин артымдан дагы чуркаган балдар болгон. Анткен менен кыз бала буйруган жердин бүлөөсү экенин жашырып болбойт. Бул жалганда сулуулук деле убактылуу нерсе экен. Кечээ эле сендей болгон суйкайган сулуу кыз элем, эми минтип карылык келип, жүздү бырыш баса баштады. Бирок мен сенден кантип сулуулукту талашат элем. Сендеги сулуулук бир кезде сенин кызыңа өтөт. Турмуш-жашоо ушунтип өтө берет тура, көрсө.
Азиза эми гана болгон күчүн жыйып:
- Апа, кеңешиңизди бериңизчи. Мен алиги эки баланын бирине сөз берип койдум эле. Чынын айтсам ал бала деп азап чеккеним да чын. Турмушка чыксам кандай болот? - деп апасын суроолуу карады.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#28 04 April 2014 - 21:57
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
**********
Омор ишине келгени менен такыр өзүнө келе албай, бир орунга олтура албай ары-бери баса берди. Адам баласы катуу санаа чеккенде, убайымга батканда ушундай бир азап чегээри анык. Бир кезде жанына чылымды атасынын өчү бардай чеккен Саня деген жашы кырктан өтүп калган орус келип:
- Омор, сага эмне болду? - дегенде гана Омор селт этип чочуп алды да:
- Эч нерсе болгон жок. Баса, Саня бүгүн менин ордума иштеп турчу, ооруп турам, сыркоолоп калдым көрүнөт. Чынын айтсам чыйрыгып, көңүлүм эч нерсеге чаппай турат. Саня адатынча чылымын үйлөп:
- Бара бер, азыр кыйраткан деле иш жок. Аны коюп үйүңө барып, Шазиманын ысык чайын ич. Ооба, сенин жакшы аялың бар, жасаган ишин милдет кылбаган. Билесиң, менин катынымды, колу бир нерсеге тийди эле чоң иш кылгансып милдет кыла берет. Ал турсун кечинде төшөккө мени менен чогуу жатканын да милдет кылат. Эгер төрөп койсо ал эмес мен эле баланы бакмак белем ким билет. Балким ошону эске алып аны төрөгүс кылып койгон чыгар. Бар, жылуу жатып сакайып кет. Дагы айтам Шазима жакшы аял, - деди эле, Омор күлүп:
- Кыргызстанда андан дагы жакшы, анан сулуу аялым бар. Бизде аялдар жасаган иштерин көп эле милдет кылып айта беришпейт. Силер обу жок аялды сыйлап, көзүн карап жатып ашыкча эрке кылып алгансыңар. Болбосо баардык эле аялдардын укугу бирдей.
Саня колун шилтеп:
- Туура айттың. Эгер колумдан келсе мусулман аял алат элем. Бирок азыр кеч болуп калды. Минтип чылымды көп чеккеним дагы эркектик кудуретимди алып тынды. Бир жагына ичимдик дагы ден-соолукту сойду.
Омор үйүнө келип, Шазимага:
- Дары берчи, сыркоолоп калдым көрүнөт.
Ушул сөздү эле күтүп тургансып Шазима:
- Канча айтам, өзүңө кара деп. Эмненин дарысын берейин?
- Чыйрыгып жатат окшойм, кара көңүл болуп такыр эле жылыбай койдум. Дары ичкен соң, эмнегедир Санянын сөзүн эстеп, Шазиманы кылгыра карап:
- Сени Саня катуу мактады. Жакшы көрөт окшойт? - дегенде, Шазима:
- Бирөөнүн аялы бирөөнө кыз көрүнө берет да. Мени коюп өзүнүн аялын жакшылап карап алсынчы. Аялы күндө айтат "Саня эч нерсеге жарабайт, чылым чеккенден башка. Жок дегенде бирди төрөп алсам болот эле" - деп, ал эми Тома болсо сени мактайт. Балким сени тузагына иле албай жүрөбү ким билет.
Сөз ушул жерге келгенде сырттан Сергей келип:
- Омор, сени директор чакырып жатат. Эмне жатасың?
- Сергей, чынын айтсам сыркоолоп калыптырмын. Ишимди Саняга дайындап жаңы эле келип жаттым. Директорго айтып койчу, ооруп калыптыр деп, байболгур.
- Макул, мага эмне сенин сөзүңдү айтып койгондун эч оорчулугу жок. Бирок менин билишиме караганда сени Олегдин ордуна коёт имиш. Анткени аны бүгүн иштен кетирди. Дагы бух берип алып, ишке келип чыр салганбы айтор аны айтып болбойт. Шефке ичкиликтен алыс адамдар абдан жагат. Сени мактап калганынан эле ойлоп койдум да.
Бул сөздү укканда Шазима:
- Омор ака, туруп барып келсеңчи. Менин дагы кулагым чалган эле, сени Олегдин ордуна койгону жатканын.
Омор бул сөздү укканда жаткан ордунан козголуп:
- Сергей, азыр барып калам. Келе жатат деп айтып кой.
Сыртка чыгып бара жаткан Сергей кетенчиктеп:
- Омор кыйналып жатсаң жата бер, түшүндүрүп айтып коём.
Омор жүрөгү менен бир нерсени сезип:
- Сергей, такыр унутуп калыптырмын. Бүгүн ага жолукмак элем да. Калпычы болбой барып жолугуп койгонум эле оң болуп турат.
- Мага эмне, өзүң бил, - деп сыртка чыга жөнөдү. Ооба, эгер азыр Омор барбаса, ордуна башка кишини коймок. Себеби Сергей башка сөз айтып жамандап, шыбап бармак. Анткени андай кызматта башка улуттун кишиси иштегенин ыраа көрбөй жатышкан, чогуу иштегендер.
Василий Сергеевич иш бөлмөсүндө чыдамы кете күтүп жатыптыр. Анткени Олег ишке кызып келгени аз келгенсип, катуу жаңжал салыптыр. Жаранын дагы өзүгүнүн жарыла турган учуру болот эмеспи. Директордун бүгүн болгон чыдамы түгөнүп, катуу жарылды. Ал турсун Олегке колу да тийди. Омор сырттан кирип келгенде:
- Омор, эмгек отпускаңды кийинкиге жылдыралы. Бүгүнтөн баштап Олегдин ордуна өзүң иште. Бул алкаштар менен алышып жатып болгон чачым агарды. Ишти кандай иштейт өзүң бир үлгү болуп көргөзүп койчу. Сен жогорку билимдүүсүң, иштин көзүн билесиң. Ушуга чейин улутту сыйлап жалаң орустардан койдум эле, баары иштей алышкан жок. Ичкилик ичип алышып эле, ишке келбей коюшат. Анан кантип иш алдыга жылат эле. Азыр арызыңды жаз да, ишти башта, - деди. Олегдин ишин Омор эле бүтүрүп койчу. Анын иштей турган ишин беш колундай билет.
Ар күнү канча литр сүт саалды, канча тоют уйларга салынды, кайсы саанчы канча сүт саады болгону ушуларды кагазга түшүрүп койгондун кандай кыйынчылыгы бар.
Омор ишке киришип, көңүлү өсүп турганда эмне себеп менен өзү да билбейт, уулуна байланышып калды. Аны менен жакшы маанайда сүйлөшүп, көңүлү дагы өсө түштү.
Бүгүнкү жасала турган иштерди кагазга жазды да, жумушчуларга иш тапшырып коюп үйүнө көңүлдүү келди. Ооруп жатканын унутуп да салды. Адам баласы иши алдыга жылганда кандай көңүлү өсөт. Эми ишке дайыма сыйда кийим кийип барат, орус тилин болсо жакшы билет, контордогулар менен мамилеси башынан жакшы.
Түшкү тамакты ичкенден кийин эмнегедир Санянын сөзүн эстедиби, ким билет, жөн туруп эле Шазиманы басып жыгылды. Анткен менен Шазиманын кумар оюнундагы кылыгы абдан жагат. Ушуну эле күтүп турган белем Шазима дагы каршы болбой аппак колдорун Омордун мойнуна артып, таза кырылган жаагынан сылап, эркелей кетти. Күтүлбөгөн мамилеге эрип кеткен Омор имере тарып, аппак болгон алкымынан, бүлкүлдөгөн ууртунан,алчадай кызыл эрдинен, аппак болгон бетинен аймалап өөп жатып маркум Асанкалый Керимбаевдин "бир бетиң өпсөм, бир бетиң калат" деген ырын эстеп кетти. Азгырык деген кандай, Омор жанталаша бирөө талашып жаткансып сугалактык менен кумар оюнуна берилип кетти. Келиндин жумуру билеги мойнуна артылып, илифчик тиреген көкүрөгү былкылдап, толукшуган ууз денеси дирилдеп, куду тыбыт жүнү ыргалып чүйлү алдында жаткан аккуу сымал тиреген ак балтыр аккуу канат каккан сыңары, бир сонун абаз үн бөлмөнүн ичинде акырын кыңкыстап чыгып жатты.
Эркек үчүн бул үн тим эле табылгыстай сезилери анык. Шазима ан сайын өзүнүн улуттук тили менен "сизди" кошуп, жалынычтуу үнүн безелентип Оморду өзүнө оп тартып азыгырып бара жатты. Аялдын эркек үчүн ушул кылыгы аба менен суудай керек экенин жашырып болбойт. Бул жашоонун кызыгы, аттиң, аял менен эркектин бири-бирине бойлорун толук арнап, толук берилүүсүндө экенин танууга негиз жок го. Бул экөө керек болсо чаламандын чак түшүндө эшикти да илбей, бул дүйнөнү унутуп салышып, улуу ишке сапар тартышты. Эх, Шазиманын уккулуктуу үнү ай, Омордун күчүнө-күч, кубатына-кубат кошту белем, болгон кийимин туш-тарапка чечип ыргытты да, аял көрө элек жандай жан алы калбай жалынып кирди. Ан сайын Шазима дагы таттуу тилин агытып "Ака, сени эч кимге бербейм" - деп, берилүү менен айтты. Ал турсун чын эле сүйөөрүн ушул саам билгизди. Шазима, көптөн көксөгөн, зарыгып күткөн, куса болуп күйгөн Омордун ысык койнуна, ысык оюнуна эми гана жетип жаткансып, болуп көрбөгөндөй абдан берилди. Ан сайын Омор дагы жаш келиндин ак денесинен берилүү менен кучактап, өз иши менен алек болду. Ушул мүнөттөрдүн токтоп турушун кандай тиленди. Бирок бул жашоодогу ар бир асыл мүнөттөр, керектүү сааттар, кайталангыс күндөр, арналып эңсеген айлар, жылдап күткөн жылдар кандай тез өтөт. Жашоонун кызыгы, өмүрдүн өрнөгү, көңүлдүн көксөөсү бир гана ашыктык менен чектелет белем. Ооба, кедейлер үчүн бул жашоонун кызыгы байлык менен чектелет. Ал эми баам салып караган кишиге алгач ден-соолук анан көңүл адам баласынын түгөнгүс азыгы экенин танып болбойт. Ансыңары бул жолу Омор менен Шазима бул жолку кумар оюнунан тим эле он жылга жашаргандай эле болушту го чиркин. Көңүл жапа чеккени жана өскөнү адамдын ден-соолугуна байланыштуу экенин жашырып болбойт. Ооба, эртең менен эле Омор санаа тартып, керек болсо дары ичип төшөк тартып жаткысы келип жаны жер тартып турду эле, ишине барып көңүлү өсүп келгенгеби, минтип аялы аталган Шазиманын дагы көңүлүн алып, чоң иш бүтүрүп чарчап келген адамдай жанынада чалкалап жатып калды. Бекер жерден "карабаса катын кетет, бакпаса мал кетет" - деген сөз айтылбаганын ушул эле Омор менен Шазиманын жоругу айтып турат го. Бир кезде Шазима чоң ийгиликке жеткен адамдай:
- Омор ака, билесизби, мен сизге жолугуп калганым үчүн өзүмдү бактылуу сезем. Анткени сиз аялдын көңүлүн тапканды жакшы билесиз жана алдабайсыз, - деди. Эх, аялдардай ишенчээк калк жок го. Эгер Омор алдамчылыгынан минтип жер кезип, жалгыз жүргөнүн билсе анда мындай жагымдуу сөзүн ага арнап айтпайт эле. Омор эми гана жылаңач жатканын сезип, туруп кийине баштады. Шазима улутунуп алды. Көптөн бери тумчугуп жүргөн жүрөгүнө шаттык уялап бугу тарады, чери тарады, көкүрөк кере серүүн абадан дем алып, өзүн абдан сергек сезип, туруп бул дагы кийине баштады. Ушул кезге чейин Омор менен чогуу жашап, азыркыдай абалга кабылып көрбөптүр. Бул жолу Омордон ушундай канаат алып, сүйүүгө жаңы кабылган жаш кыздай көңүлү өсүп турду.
Омор дароо Акзиректи эстеди. Аны менен сүйлөшүп жүрүп үйлөнгөн түнү ал дагы Шазима айткан сөздү айткан эле "сага жолгуп, сага тийгеним үчүн өзүмдү бактылуу сезем" - деп. Чынын айтканда Шазима менен түбөлүк жашабайт. Аны турмуш өзү эле айтып турбайбы. Анткени анын мекенинде баласы жана кызы күтүп жатат. Алар дагы апасынан чоңду үмүт кылып жатканын жашырып болбойт. Ал эми Омордун дагы үй-бүлөөсү бар адам. Анан кантип экөө түбөлүк бирге жашайт эле. Шазиманын айтканы Оморго жөн гана улуу иштен кийинки айтылган сөздөй сезилди.
Омор туруп кийинди да, ишине жөнөдү, бир текшерип коюш үчүн. Анткени чоң жоопкерчилик мойнуна артылганын кантип танат. Андан дагы жаман оюнда директордун ишенимин аткарып коюну эп көрдү.
Кечинде чогуу иштеген Надя деген саанчы аял өзүнчө эле күйпөлөктөп, бир нерсе айта албай, Омордун кетип калышын эңсеп тургандай сезилип туруп алды. Ооба, бул кезде Олег ишке келмек турсун, ким эмне кылып жатат көңүл дагы бурчу эмес. Надя отуз литр сүттү ушундай кечте сыртта күтүп турган айылдагы бирөөнө куюп берчү. Ал мунун күндө сатып тапкан акчасы эле. Бүгүн Олег иштен кеткенин билбей калып, тиги кардарын чакырып коюп, алты айласы кетип турган. Омор болгон сүттү өзү кабыл алды да, кагазына жазып алып, түнү салына турган тоюттарга көз салды. Ооба, буга чейин саат беште эле ишинен кетип калчу. Экинчи сменде иштегендер кеминде жүз литрге чейин сүт уурдап сатып, акча жасашканын билбептир.
Эртеси эле директор саалган сүттөгү айрыманы билип, дароо бир нерседен шек алды да, Оморду өзүнө чакырып:
- Омор, кечинде сен эмне уйлар саалып болгончо фермада болдуңбу? - деп суроолуу карады. Омор эч жаман ой жок:
- Василий Сергеевич, ишим ошол болгон соң, иште болом да. Ал турсун кечинде уйларга тоют салынып болгонго чейин фермадан кеткен жокмун.
Директор колунан кысып:
- Омор, көрдүңбү, сен биринчи иш күнү эле өзүңдү көргөзө адың. Анткени мурунку күндөргө караганда бүгүн жүз литрден ашыкча сүт төгүлдү. Тоюттар дагы кечкисин толук салынчу эмес, экинчиден сүт уурдалчу. Мунун баарын мен билчүмүн, бирок колум менен кармап албаган соң сөзүм кыска болчу. Ушунуңдан жазбай иштесең, сага чоң сыйлык берем,- деп кызыктырып койду. Ушул сөздү укканда гана Омор, Надиянын кечиндеги олдоксон аракетин эстеп, андан шек алып мындай жолго бөгөт коюну оюна алып койду.
**********
Сүйүнбек эмнегедир түн ортосуна чейин уктай албай ойго жатты. Оюнда Азизаны же Салияны тандай албай абдан кыйналды.
Экөө тең жагат, экөө тең сулуу жана көңүлүндөгүдөй кыз. Эгер апасы айткандай үйлөнүп алса, "сүйүү" - деген машакаттан арылат беле, ким билет. Бирок баардык нерсе үйлөнгөндөн кийин эле бүтүп калса жакшы, андан кийин дагы бир нерсенин учу чыгары толук мүмкүн. Ооба, сүйдүңбү, ал, алдыңбы, аны менен бирге турмуштун арабасын түртүп, аны менен бирге картаюуга даяр бол. Бекеринен "аял менен күйөөнүн ишине кийлигишпе" - деген кеп калган эмес да. Сүйүнбек көп эле жолу укту атасы менен апасынын ортосундагы ысык сүйүү тууралуу, акыры эмне болду. Эч качан алардын жолун баспагандай болуп жашагысы келет. Андыктан түбөлүк жарды апасы Акзирек айткандай абдан тандап, сынап анан алганга аракет кылганы оң. Антейин десе, жүрөгүнө тынчтык бербеген ашыктыктын азабы да оюна койбой жатканын жашыра албайт.
Эртең менен катуу уктап жатканда уюлдук телефону шыңгырап калды. Кулагына такаса атасы экен. Дароо көзү умачтай ачылды:
- Ата угуп жатам - деп, тыңшап калды. Омор ал акыбалды сурады да анан акча салганын айтты. Сүйүнбек бир топко сүйлөшкөн соң, телефонду өчүрүп, жаткан ордунан турду да, саатты карады. Бул кезде сааттын жебеси онду көргөзүп калыптыр. Дароо шашыла кийинип эле, Азизага жолукканы үйдөн чыгып бара жатып, апасы менен байланышып:
- Апа, атам акча салыптыр. Анан экөөбүз чогуу барып албайлыбы, - деди. Акзирек макул болуп "түшкү эс алуу учурунда жолугушалы" деп телефонду коюп койду.
Баягы өзүнүн издери калган тигүүчү цех. Ушул жерден биринчи ууз сүйүүгө кабылып, анын азабынан иштен кеткенин эстеп, өзүнүн жоругуна өзү нааразы болуп кетти. Бир кезде курсташы Айбек сүйлөшкөн кызын ала качып кетсе бир жума тынбай ичкилик ичип, аз жерден окуудан айдалып кетип кала жаздаган. Ошондо ал балага сын таккан эле. Эми ошол окуя өзүнү башына келгенин Азизаны күтүп туруп, эстеп кетти. Бир чети ошол Азизага сөз айткан учурда чын эле өзүн кармана албай калганын тана албайт. Анткени ушул жашка келгени эч бир жандан кулакка жат жана жагымсыз сөз угуп көргөн эмес, балким ошого ардандыбы. Атасы менен апасы жеке басар кылып эрке өстүргөнүн Азизанын сөзүн көтөрө албаганынан улам билди. Ооба, адам баласы башына кыйынчылык келмейин, эч нерсени түшүнбөгөнү анык. Эгер Сүйүнбек ушуга чейин кызга сөз айтып, аз болсо дагы кагуу жеп такшалганда, Азизанын "жүрөгүм бош эмес"- деген сөзүнө мынчалык басынып, теригип, ичкиликке берилбейт эле.
Бир кезде цехтен Азиза чыкты. Анын акырын кадам таштап келе жатканын, жылмая караганын, бой мүчөсүн Салияга абдан окшоштуруп жиберди. Мурунку күнү мончого түшүп, өзүнө келгенгеби, Сүйүнбек, Азизанын көзүнө көркөмдүү көрүнүп кетти. Алгач Сүйүнбек утурлай басып учурашты:
- Кандайсың, Азиза? - деп. Азиза берилген саламды алик алып:
- Мен го жакшымын, ал эми өзүң кандай? Эмне иштен кетип калдың? Сен жок чынын айтканда цех коңултуктап калды. Адам баласы көрсө жанында жүргөн адамдын анча баркы билинбейт тура. Сен кеткени биз сенин ордуңду жоктоп калдык.
Эх, жакшы сөз, кандай кулакка жакшы угулат. Сүйүнбек күлүп:
- Азиза, сен мени кечирип койчу. Чынын айтсам ушул жашка келгени сени жакшы көргөндөй эч кимди жактырбаптырмын. Баштан өтпөгөндүк кылып, катуу кетип калдым.
Азиза эми гана сөз өз нугуна түшкөнүн билип:
- Сүйүнбек, чынын айтсам мага сөз айткандар абдан көп болду, ошол себептен сага катуу айтып алган окшоймун, сенин ошол кездеги абалыңды аңдабай калып. Мен, сени мынчалыкка бара деп ойлогон эмес элем.
- Баары өттү, эми аны кеп кылганда эмне.
- Мага туура түшүн, жүрөк менен дагы эсептешип койгон оң го. Бул жашоодо адам баласына эмнеге сүйүүнү берген. Анын себеби, эки жаш түбөлүккө бирге жашай турган адамын жүрөгү менен тандасын деп берген сүйүүнү. Мен сени чанбайм. Бирок сага чейин жүрөгүмдү ээлеп койгон бирөө бар болучу. Эгер менин жүрөгүм бош болгондо, анда сенин талабыңа башкача жооп берет элем. Бул жалганда беш кайыптын бири дидар кайып. Дидар бул эки адамдын жылдызы келишкендеги учур. Ошол себептен биз ал жагын дагы эске алып койгонубуз оң го. Сүйүнбек туура айттың дегенсип башын ийкеп, анан сөздү башкага бурду:
- Азиза, сен эмне эгиздин түгөйү болосуңбу? Кечээ мен сага куюп койгондой окшош кыз менен тааныштым. Анын сенден айрымасы болгону мойнунда ичке анан узун калы бар экен. Эгер каршы болбосоң мен сени ал кыз менен жолуктура алам. Ал кыз дагы "сага жолуктур" деп айткан. Азиза кызыгуусу арта:
- Мейли, мен каршы эмесмин. Баса, Сүйүнбек сен кайра бизге келип иштебейсиңби. Анан сенден сураныч эгер ал кыз мага окшош болсо, ал кыздын жүрөгүн багындырганга аракет кылып көр. Баардык нерсеге аракет кылган жемишин берет эмеспи. Сүйүнбек жылмайып:
- Азиза, эми сен менден кооптонбо. Мен сага эми башка сөз айтып, тынчыңды албайм. Тээ илгертен "сүйбөгөнгө сүйкөнбө" - деген кеп бар эмеспи. Мен бул айтылган сөз нак турмуштан алынганын башымдан өткөрдүм. Адам баласы башынан өткөрмөйүн, көп нерсеге түшүнбөйт экен. Буга мисал катары менин эле жоругумду алалы. Акылга сыйбаган иш болду. Баса, эгер чын эле цех менсиз коңултуктап калса, мен кайра ишке чыгам. Аны коюп мени ишке алат болду бекен. Азиза чын ниетинен сүйүнүп:
- Албаганда, алат эле болуш керек. Азыр эле ал ишти чечип кет да, эжеге жолугуп. Сүйүнбек бул сунушту туура көрүп, цехке кирди да, технологго жолукканы анын бөлмөсүнө киргенде, Азиза өзүнүн ордуна келип олтуруп, ишин улантып тиге баштады.
Баягы эле ак машина, баягы эле чүпөрөк. Эндей чүпөрөк кудум заводдон жасалып чыккан машинадай, кийим болуп тигилип чыгып жатканы, канча эмгекти талап кылат. Биринчиден көздү алып жатат, экинчиден материалдын чаңы, үчүнчүдөн нерв кетип жатканын тигүүчү кыздар билип турса дагы, жанды багыш үчүн керээлди күнү кечке төрт дубалдын ичинен чыкпай иш менен алек. Окшош күндөр өтүп жатканын билишсе дагы, башка эмне кыла алышмак эле.
Сүйүнбек ичкери киргенде технолог жакшы маанай менен учурашкан соң:
- Сүйүнбек, кел, эмне кайра иштегени келдиңби? - деди эле Сүйүнбек башын ийкеп:
- Эже, катуу жаңылганымды кеч сездим. Көрсө баарын бир гана убакыт өз ордуна коёт тура.
- Сүйүнбек, кап, кечээ келбейт белең, жаңы бычмачыны бүгүн эле ишке алып койбодумбу. Макул көрсөң сага башка цехтен иш таап берейин, бирок баягыдай ичип кете көрбө. Сүйүнбек бул сунушка макул болду. Бир чети Азизадан алыс болууну каалап турду. Анткени бардык нерсенин өзүнүн орду менен болгону абзел экенин ким билбейт.
Ооба, айтылган кеп бар "дос тууган менен катнаш, бирок бир түндүктүн алдында чогуу жашаба" - дегендей, Азиза менен алыстан сыйлашканы ыңгайлуу экенин сезип, дароо макул болду. Сүйүнбек эртеси эртең менен айтылган дарекке бармай болуп, цехтен чыгып, кабагы ачык апасынын иштеген жерине келди. Бул кезде түшкү тамактануу учуру болуп калган болучу. Эне- бала ээрчише чыгышты да, банкка келип акчаны алышкан соң, жакын жердеги кафеге келип тамактанышты. Ооба, адам баласынын жашоодогу биринчи эңсегени тамак экенин танып болбойт. "Тамак ичип олтурганда шашылба, өмүр токтоп турат"- деп бекер айтылган эмес. Акзиректин кабагы ачык. Анткени жанында баласы бар. Экөө берилүү менен насип тешип олтурат, болгондо дагы Омордун салган акчасына. Көңүл сүйгөн жана абдан жакын адам менен өзгөчө кафеде тамактануу кандай жагымдуу. Сүйүнбектин чынында курсагы ачка болучу. Эртең менен жеринен тамак жүрөгүнө баспайт. Омор жүз миң рубль салыптыр. Акзирек сөз улансын үчүн:
- Уулум, алгач карыздарды четинен бере баштайлы, атаңа айт, дагы акча салып турсун, ыгы келе калганда. Биз акырындан анын карыздарынан кутултуп, аны мында чакыралы. Эгер сен үйлөнүп кала турган болсоң, ким барат куда башы болуп. Түндө атаң менин түшүмө кирди. Чоң ишке олтурган түрү бар. Бир орус атаңды креслого олтургузуп жатыптыр. Бүгүн болсо минтип акча салды. Сен эми мындай кыл. Кечинде тиги кырк миң сом карыз Адилетти үйгө чакырып кел. Анын көңүлүн алып, бир чыны чай берип анан акчаны колуна карматалы. Сүйүнбек сугалактык менен тамак жеп жатып, башын ийкеген болду. Уулунун курсагы ачка экенин билип Акзирек:
- Дагы тамакка заказ берелиби?
- Жок, кереги жок, мен тоюп калдым. Эгер өзүңүзгө карасаңыз мен каршы эмесмин.
Эне бала кафеден чыгышканда, сааттын жебеси бирди көргөзүп калган. Акзирек шашып калды. Анткени түшкү дем алуу учуру аяктап калган болучу. Сүйүнбек кыйыла карап:
- Апа, мага беш жүз сом бериңизчи. Азыр бирөөнө жолугат элем. Чөнтөк кур болгон болбойт экен. Балким кечинде коротпой алып барып калышым да ыктымал. Акзирек акча берип жатып:
- Уулум коротсоң корот, бирок ичкилик ичпей кел. Сага айта турган сөздөрүм бар. Сүйүнбек башын ийкеп:
- Апа, эч кабатыр болбоңуз. Эми мен ичкилик ичпейм. Эртең ишке чыгыш керек деди. Акзирек уулунун бул сөзүн укканда көңүлү өсө сүйүнүп кетти. Анткени иштеп алаксыбаса, болбой турганын билет да.
Сүйүнбек убада боюнча жарым саат илгери жолуга турган жерге келип, жол карады. Аттиң, ар бир жигит үчүн кыз күтүү билинбегени менен эмне деген бакыт. Күтүүнүн азабы качан кыз кылыктана басып келгенде дароо унутулат го чиркин. Кайберен аңдыган мергенчидей, Сүйүнбек өзгөчө айтылуу Чүй көчөсү менен Манас көчөсүнүн кесилишиндеги жер алдынан чыкчу жолдон көзүн албай карап турду. Эл агылып кирип, кайра чыгып жатты, бирок бир гана күткөнүнүн карааны көрүнбөйт десең. Сүйүнбек улам телефондогу сааты карап, тынчы кете баштады. Бирок эмнегедир көңүлү көтөрүңкү. Анткени ар бир адам жакшы көргөн адамына жолугарда кабагы ачык болот эмеспи. Ошол себептен бекер айтылган эмес да "күн сайын адамдык сапаттан кетпей жашаш кыйын" - деп. Негизи эле эркек адамдын өзүнө алгач "көзү душман"- деп бекер айтылбаса керек. Сүйүнбек кылыктана басып өтүп жаткан кыздардын соорусун суугу арта карап туруп, убакыттын өткөнүн аңдай албай калды. Ооба, чынында эле убакыттын баарын досторуң уурдайт дегендей, убакыт билинбей өткөнү менен Сүйүнбектин күткөнү кечигип жатты.
Сааттын жебеси экини көргөздү, бирок Салия али келе элек. Анткен менен анын келээрин ички сезими менен билип, күтүп тура берди. Бул кезде Салия чын эле жолугушууга шашып келе жаткан болучу.
Омор ишине келгени менен такыр өзүнө келе албай, бир орунга олтура албай ары-бери баса берди. Адам баласы катуу санаа чеккенде, убайымга батканда ушундай бир азап чегээри анык. Бир кезде жанына чылымды атасынын өчү бардай чеккен Саня деген жашы кырктан өтүп калган орус келип:
- Омор, сага эмне болду? - дегенде гана Омор селт этип чочуп алды да:
- Эч нерсе болгон жок. Баса, Саня бүгүн менин ордума иштеп турчу, ооруп турам, сыркоолоп калдым көрүнөт. Чынын айтсам чыйрыгып, көңүлүм эч нерсеге чаппай турат. Саня адатынча чылымын үйлөп:
- Бара бер, азыр кыйраткан деле иш жок. Аны коюп үйүңө барып, Шазиманын ысык чайын ич. Ооба, сенин жакшы аялың бар, жасаган ишин милдет кылбаган. Билесиң, менин катынымды, колу бир нерсеге тийди эле чоң иш кылгансып милдет кыла берет. Ал турсун кечинде төшөккө мени менен чогуу жатканын да милдет кылат. Эгер төрөп койсо ал эмес мен эле баланы бакмак белем ким билет. Балким ошону эске алып аны төрөгүс кылып койгон чыгар. Бар, жылуу жатып сакайып кет. Дагы айтам Шазима жакшы аял, - деди эле, Омор күлүп:
- Кыргызстанда андан дагы жакшы, анан сулуу аялым бар. Бизде аялдар жасаган иштерин көп эле милдет кылып айта беришпейт. Силер обу жок аялды сыйлап, көзүн карап жатып ашыкча эрке кылып алгансыңар. Болбосо баардык эле аялдардын укугу бирдей.
Саня колун шилтеп:
- Туура айттың. Эгер колумдан келсе мусулман аял алат элем. Бирок азыр кеч болуп калды. Минтип чылымды көп чеккеним дагы эркектик кудуретимди алып тынды. Бир жагына ичимдик дагы ден-соолукту сойду.
Омор үйүнө келип, Шазимага:
- Дары берчи, сыркоолоп калдым көрүнөт.
Ушул сөздү эле күтүп тургансып Шазима:
- Канча айтам, өзүңө кара деп. Эмненин дарысын берейин?
- Чыйрыгып жатат окшойм, кара көңүл болуп такыр эле жылыбай койдум. Дары ичкен соң, эмнегедир Санянын сөзүн эстеп, Шазиманы кылгыра карап:
- Сени Саня катуу мактады. Жакшы көрөт окшойт? - дегенде, Шазима:
- Бирөөнүн аялы бирөөнө кыз көрүнө берет да. Мени коюп өзүнүн аялын жакшылап карап алсынчы. Аялы күндө айтат "Саня эч нерсеге жарабайт, чылым чеккенден башка. Жок дегенде бирди төрөп алсам болот эле" - деп, ал эми Тома болсо сени мактайт. Балким сени тузагына иле албай жүрөбү ким билет.
Сөз ушул жерге келгенде сырттан Сергей келип:
- Омор, сени директор чакырып жатат. Эмне жатасың?
- Сергей, чынын айтсам сыркоолоп калыптырмын. Ишимди Саняга дайындап жаңы эле келип жаттым. Директорго айтып койчу, ооруп калыптыр деп, байболгур.
- Макул, мага эмне сенин сөзүңдү айтып койгондун эч оорчулугу жок. Бирок менин билишиме караганда сени Олегдин ордуна коёт имиш. Анткени аны бүгүн иштен кетирди. Дагы бух берип алып, ишке келип чыр салганбы айтор аны айтып болбойт. Шефке ичкиликтен алыс адамдар абдан жагат. Сени мактап калганынан эле ойлоп койдум да.
Бул сөздү укканда Шазима:
- Омор ака, туруп барып келсеңчи. Менин дагы кулагым чалган эле, сени Олегдин ордуна койгону жатканын.
Омор бул сөздү укканда жаткан ордунан козголуп:
- Сергей, азыр барып калам. Келе жатат деп айтып кой.
Сыртка чыгып бара жаткан Сергей кетенчиктеп:
- Омор кыйналып жатсаң жата бер, түшүндүрүп айтып коём.
Омор жүрөгү менен бир нерсени сезип:
- Сергей, такыр унутуп калыптырмын. Бүгүн ага жолукмак элем да. Калпычы болбой барып жолугуп койгонум эле оң болуп турат.
- Мага эмне, өзүң бил, - деп сыртка чыга жөнөдү. Ооба, эгер азыр Омор барбаса, ордуна башка кишини коймок. Себеби Сергей башка сөз айтып жамандап, шыбап бармак. Анткени андай кызматта башка улуттун кишиси иштегенин ыраа көрбөй жатышкан, чогуу иштегендер.
Василий Сергеевич иш бөлмөсүндө чыдамы кете күтүп жатыптыр. Анткени Олег ишке кызып келгени аз келгенсип, катуу жаңжал салыптыр. Жаранын дагы өзүгүнүн жарыла турган учуру болот эмеспи. Директордун бүгүн болгон чыдамы түгөнүп, катуу жарылды. Ал турсун Олегке колу да тийди. Омор сырттан кирип келгенде:
- Омор, эмгек отпускаңды кийинкиге жылдыралы. Бүгүнтөн баштап Олегдин ордуна өзүң иште. Бул алкаштар менен алышып жатып болгон чачым агарды. Ишти кандай иштейт өзүң бир үлгү болуп көргөзүп койчу. Сен жогорку билимдүүсүң, иштин көзүн билесиң. Ушуга чейин улутту сыйлап жалаң орустардан койдум эле, баары иштей алышкан жок. Ичкилик ичип алышып эле, ишке келбей коюшат. Анан кантип иш алдыга жылат эле. Азыр арызыңды жаз да, ишти башта, - деди. Олегдин ишин Омор эле бүтүрүп койчу. Анын иштей турган ишин беш колундай билет.
Ар күнү канча литр сүт саалды, канча тоют уйларга салынды, кайсы саанчы канча сүт саады болгону ушуларды кагазга түшүрүп койгондун кандай кыйынчылыгы бар.
Омор ишке киришип, көңүлү өсүп турганда эмне себеп менен өзү да билбейт, уулуна байланышып калды. Аны менен жакшы маанайда сүйлөшүп, көңүлү дагы өсө түштү.
Бүгүнкү жасала турган иштерди кагазга жазды да, жумушчуларга иш тапшырып коюп үйүнө көңүлдүү келди. Ооруп жатканын унутуп да салды. Адам баласы иши алдыга жылганда кандай көңүлү өсөт. Эми ишке дайыма сыйда кийим кийип барат, орус тилин болсо жакшы билет, контордогулар менен мамилеси башынан жакшы.
Түшкү тамакты ичкенден кийин эмнегедир Санянын сөзүн эстедиби, ким билет, жөн туруп эле Шазиманы басып жыгылды. Анткен менен Шазиманын кумар оюнундагы кылыгы абдан жагат. Ушуну эле күтүп турган белем Шазима дагы каршы болбой аппак колдорун Омордун мойнуна артып, таза кырылган жаагынан сылап, эркелей кетти. Күтүлбөгөн мамилеге эрип кеткен Омор имере тарып, аппак болгон алкымынан, бүлкүлдөгөн ууртунан,алчадай кызыл эрдинен, аппак болгон бетинен аймалап өөп жатып маркум Асанкалый Керимбаевдин "бир бетиң өпсөм, бир бетиң калат" деген ырын эстеп кетти. Азгырык деген кандай, Омор жанталаша бирөө талашып жаткансып сугалактык менен кумар оюнуна берилип кетти. Келиндин жумуру билеги мойнуна артылып, илифчик тиреген көкүрөгү былкылдап, толукшуган ууз денеси дирилдеп, куду тыбыт жүнү ыргалып чүйлү алдында жаткан аккуу сымал тиреген ак балтыр аккуу канат каккан сыңары, бир сонун абаз үн бөлмөнүн ичинде акырын кыңкыстап чыгып жатты.
Эркек үчүн бул үн тим эле табылгыстай сезилери анык. Шазима ан сайын өзүнүн улуттук тили менен "сизди" кошуп, жалынычтуу үнүн безелентип Оморду өзүнө оп тартып азыгырып бара жатты. Аялдын эркек үчүн ушул кылыгы аба менен суудай керек экенин жашырып болбойт. Бул жашоонун кызыгы, аттиң, аял менен эркектин бири-бирине бойлорун толук арнап, толук берилүүсүндө экенин танууга негиз жок го. Бул экөө керек болсо чаламандын чак түшүндө эшикти да илбей, бул дүйнөнү унутуп салышып, улуу ишке сапар тартышты. Эх, Шазиманын уккулуктуу үнү ай, Омордун күчүнө-күч, кубатына-кубат кошту белем, болгон кийимин туш-тарапка чечип ыргытты да, аял көрө элек жандай жан алы калбай жалынып кирди. Ан сайын Шазима дагы таттуу тилин агытып "Ака, сени эч кимге бербейм" - деп, берилүү менен айтты. Ал турсун чын эле сүйөөрүн ушул саам билгизди. Шазима, көптөн көксөгөн, зарыгып күткөн, куса болуп күйгөн Омордун ысык койнуна, ысык оюнуна эми гана жетип жаткансып, болуп көрбөгөндөй абдан берилди. Ан сайын Омор дагы жаш келиндин ак денесинен берилүү менен кучактап, өз иши менен алек болду. Ушул мүнөттөрдүн токтоп турушун кандай тиленди. Бирок бул жашоодогу ар бир асыл мүнөттөр, керектүү сааттар, кайталангыс күндөр, арналып эңсеген айлар, жылдап күткөн жылдар кандай тез өтөт. Жашоонун кызыгы, өмүрдүн өрнөгү, көңүлдүн көксөөсү бир гана ашыктык менен чектелет белем. Ооба, кедейлер үчүн бул жашоонун кызыгы байлык менен чектелет. Ал эми баам салып караган кишиге алгач ден-соолук анан көңүл адам баласынын түгөнгүс азыгы экенин танып болбойт. Ансыңары бул жолу Омор менен Шазима бул жолку кумар оюнунан тим эле он жылга жашаргандай эле болушту го чиркин. Көңүл жапа чеккени жана өскөнү адамдын ден-соолугуна байланыштуу экенин жашырып болбойт. Ооба, эртең менен эле Омор санаа тартып, керек болсо дары ичип төшөк тартып жаткысы келип жаны жер тартып турду эле, ишине барып көңүлү өсүп келгенгеби, минтип аялы аталган Шазиманын дагы көңүлүн алып, чоң иш бүтүрүп чарчап келген адамдай жанынада чалкалап жатып калды. Бекер жерден "карабаса катын кетет, бакпаса мал кетет" - деген сөз айтылбаганын ушул эле Омор менен Шазиманын жоругу айтып турат го. Бир кезде Шазима чоң ийгиликке жеткен адамдай:
- Омор ака, билесизби, мен сизге жолугуп калганым үчүн өзүмдү бактылуу сезем. Анткени сиз аялдын көңүлүн тапканды жакшы билесиз жана алдабайсыз, - деди. Эх, аялдардай ишенчээк калк жок го. Эгер Омор алдамчылыгынан минтип жер кезип, жалгыз жүргөнүн билсе анда мындай жагымдуу сөзүн ага арнап айтпайт эле. Омор эми гана жылаңач жатканын сезип, туруп кийине баштады. Шазима улутунуп алды. Көптөн бери тумчугуп жүргөн жүрөгүнө шаттык уялап бугу тарады, чери тарады, көкүрөк кере серүүн абадан дем алып, өзүн абдан сергек сезип, туруп бул дагы кийине баштады. Ушул кезге чейин Омор менен чогуу жашап, азыркыдай абалга кабылып көрбөптүр. Бул жолу Омордон ушундай канаат алып, сүйүүгө жаңы кабылган жаш кыздай көңүлү өсүп турду.
Омор дароо Акзиректи эстеди. Аны менен сүйлөшүп жүрүп үйлөнгөн түнү ал дагы Шазима айткан сөздү айткан эле "сага жолгуп, сага тийгеним үчүн өзүмдү бактылуу сезем" - деп. Чынын айтканда Шазима менен түбөлүк жашабайт. Аны турмуш өзү эле айтып турбайбы. Анткени анын мекенинде баласы жана кызы күтүп жатат. Алар дагы апасынан чоңду үмүт кылып жатканын жашырып болбойт. Ал эми Омордун дагы үй-бүлөөсү бар адам. Анан кантип экөө түбөлүк бирге жашайт эле. Шазиманын айтканы Оморго жөн гана улуу иштен кийинки айтылган сөздөй сезилди.
Омор туруп кийинди да, ишине жөнөдү, бир текшерип коюш үчүн. Анткени чоң жоопкерчилик мойнуна артылганын кантип танат. Андан дагы жаман оюнда директордун ишенимин аткарып коюну эп көрдү.
Кечинде чогуу иштеген Надя деген саанчы аял өзүнчө эле күйпөлөктөп, бир нерсе айта албай, Омордун кетип калышын эңсеп тургандай сезилип туруп алды. Ооба, бул кезде Олег ишке келмек турсун, ким эмне кылып жатат көңүл дагы бурчу эмес. Надя отуз литр сүттү ушундай кечте сыртта күтүп турган айылдагы бирөөнө куюп берчү. Ал мунун күндө сатып тапкан акчасы эле. Бүгүн Олег иштен кеткенин билбей калып, тиги кардарын чакырып коюп, алты айласы кетип турган. Омор болгон сүттү өзү кабыл алды да, кагазына жазып алып, түнү салына турган тоюттарга көз салды. Ооба, буга чейин саат беште эле ишинен кетип калчу. Экинчи сменде иштегендер кеминде жүз литрге чейин сүт уурдап сатып, акча жасашканын билбептир.
Эртеси эле директор саалган сүттөгү айрыманы билип, дароо бир нерседен шек алды да, Оморду өзүнө чакырып:
- Омор, кечинде сен эмне уйлар саалып болгончо фермада болдуңбу? - деп суроолуу карады. Омор эч жаман ой жок:
- Василий Сергеевич, ишим ошол болгон соң, иште болом да. Ал турсун кечинде уйларга тоют салынып болгонго чейин фермадан кеткен жокмун.
Директор колунан кысып:
- Омор, көрдүңбү, сен биринчи иш күнү эле өзүңдү көргөзө адың. Анткени мурунку күндөргө караганда бүгүн жүз литрден ашыкча сүт төгүлдү. Тоюттар дагы кечкисин толук салынчу эмес, экинчиден сүт уурдалчу. Мунун баарын мен билчүмүн, бирок колум менен кармап албаган соң сөзүм кыска болчу. Ушунуңдан жазбай иштесең, сага чоң сыйлык берем,- деп кызыктырып койду. Ушул сөздү укканда гана Омор, Надиянын кечиндеги олдоксон аракетин эстеп, андан шек алып мындай жолго бөгөт коюну оюна алып койду.
**********
Сүйүнбек эмнегедир түн ортосуна чейин уктай албай ойго жатты. Оюнда Азизаны же Салияны тандай албай абдан кыйналды.
Экөө тең жагат, экөө тең сулуу жана көңүлүндөгүдөй кыз. Эгер апасы айткандай үйлөнүп алса, "сүйүү" - деген машакаттан арылат беле, ким билет. Бирок баардык нерсе үйлөнгөндөн кийин эле бүтүп калса жакшы, андан кийин дагы бир нерсенин учу чыгары толук мүмкүн. Ооба, сүйдүңбү, ал, алдыңбы, аны менен бирге турмуштун арабасын түртүп, аны менен бирге картаюуга даяр бол. Бекеринен "аял менен күйөөнүн ишине кийлигишпе" - деген кеп калган эмес да. Сүйүнбек көп эле жолу укту атасы менен апасынын ортосундагы ысык сүйүү тууралуу, акыры эмне болду. Эч качан алардын жолун баспагандай болуп жашагысы келет. Андыктан түбөлүк жарды апасы Акзирек айткандай абдан тандап, сынап анан алганга аракет кылганы оң. Антейин десе, жүрөгүнө тынчтык бербеген ашыктыктын азабы да оюна койбой жатканын жашыра албайт.
Эртең менен катуу уктап жатканда уюлдук телефону шыңгырап калды. Кулагына такаса атасы экен. Дароо көзү умачтай ачылды:
- Ата угуп жатам - деп, тыңшап калды. Омор ал акыбалды сурады да анан акча салганын айтты. Сүйүнбек бир топко сүйлөшкөн соң, телефонду өчүрүп, жаткан ордунан турду да, саатты карады. Бул кезде сааттын жебеси онду көргөзүп калыптыр. Дароо шашыла кийинип эле, Азизага жолукканы үйдөн чыгып бара жатып, апасы менен байланышып:
- Апа, атам акча салыптыр. Анан экөөбүз чогуу барып албайлыбы, - деди. Акзирек макул болуп "түшкү эс алуу учурунда жолугушалы" деп телефонду коюп койду.
Баягы өзүнүн издери калган тигүүчү цех. Ушул жерден биринчи ууз сүйүүгө кабылып, анын азабынан иштен кеткенин эстеп, өзүнүн жоругуна өзү нааразы болуп кетти. Бир кезде курсташы Айбек сүйлөшкөн кызын ала качып кетсе бир жума тынбай ичкилик ичип, аз жерден окуудан айдалып кетип кала жаздаган. Ошондо ал балага сын таккан эле. Эми ошол окуя өзүнү башына келгенин Азизаны күтүп туруп, эстеп кетти. Бир чети ошол Азизага сөз айткан учурда чын эле өзүн кармана албай калганын тана албайт. Анткени ушул жашка келгени эч бир жандан кулакка жат жана жагымсыз сөз угуп көргөн эмес, балким ошого ардандыбы. Атасы менен апасы жеке басар кылып эрке өстүргөнүн Азизанын сөзүн көтөрө албаганынан улам билди. Ооба, адам баласы башына кыйынчылык келмейин, эч нерсени түшүнбөгөнү анык. Эгер Сүйүнбек ушуга чейин кызга сөз айтып, аз болсо дагы кагуу жеп такшалганда, Азизанын "жүрөгүм бош эмес"- деген сөзүнө мынчалык басынып, теригип, ичкиликке берилбейт эле.
Бир кезде цехтен Азиза чыкты. Анын акырын кадам таштап келе жатканын, жылмая караганын, бой мүчөсүн Салияга абдан окшоштуруп жиберди. Мурунку күнү мончого түшүп, өзүнө келгенгеби, Сүйүнбек, Азизанын көзүнө көркөмдүү көрүнүп кетти. Алгач Сүйүнбек утурлай басып учурашты:
- Кандайсың, Азиза? - деп. Азиза берилген саламды алик алып:
- Мен го жакшымын, ал эми өзүң кандай? Эмне иштен кетип калдың? Сен жок чынын айтканда цех коңултуктап калды. Адам баласы көрсө жанында жүргөн адамдын анча баркы билинбейт тура. Сен кеткени биз сенин ордуңду жоктоп калдык.
Эх, жакшы сөз, кандай кулакка жакшы угулат. Сүйүнбек күлүп:
- Азиза, сен мени кечирип койчу. Чынын айтсам ушул жашка келгени сени жакшы көргөндөй эч кимди жактырбаптырмын. Баштан өтпөгөндүк кылып, катуу кетип калдым.
Азиза эми гана сөз өз нугуна түшкөнүн билип:
- Сүйүнбек, чынын айтсам мага сөз айткандар абдан көп болду, ошол себептен сага катуу айтып алган окшоймун, сенин ошол кездеги абалыңды аңдабай калып. Мен, сени мынчалыкка бара деп ойлогон эмес элем.
- Баары өттү, эми аны кеп кылганда эмне.
- Мага туура түшүн, жүрөк менен дагы эсептешип койгон оң го. Бул жашоодо адам баласына эмнеге сүйүүнү берген. Анын себеби, эки жаш түбөлүккө бирге жашай турган адамын жүрөгү менен тандасын деп берген сүйүүнү. Мен сени чанбайм. Бирок сага чейин жүрөгүмдү ээлеп койгон бирөө бар болучу. Эгер менин жүрөгүм бош болгондо, анда сенин талабыңа башкача жооп берет элем. Бул жалганда беш кайыптын бири дидар кайып. Дидар бул эки адамдын жылдызы келишкендеги учур. Ошол себептен биз ал жагын дагы эске алып койгонубуз оң го. Сүйүнбек туура айттың дегенсип башын ийкеп, анан сөздү башкага бурду:
- Азиза, сен эмне эгиздин түгөйү болосуңбу? Кечээ мен сага куюп койгондой окшош кыз менен тааныштым. Анын сенден айрымасы болгону мойнунда ичке анан узун калы бар экен. Эгер каршы болбосоң мен сени ал кыз менен жолуктура алам. Ал кыз дагы "сага жолуктур" деп айткан. Азиза кызыгуусу арта:
- Мейли, мен каршы эмесмин. Баса, Сүйүнбек сен кайра бизге келип иштебейсиңби. Анан сенден сураныч эгер ал кыз мага окшош болсо, ал кыздын жүрөгүн багындырганга аракет кылып көр. Баардык нерсеге аракет кылган жемишин берет эмеспи. Сүйүнбек жылмайып:
- Азиза, эми сен менден кооптонбо. Мен сага эми башка сөз айтып, тынчыңды албайм. Тээ илгертен "сүйбөгөнгө сүйкөнбө" - деген кеп бар эмеспи. Мен бул айтылган сөз нак турмуштан алынганын башымдан өткөрдүм. Адам баласы башынан өткөрмөйүн, көп нерсеге түшүнбөйт экен. Буга мисал катары менин эле жоругумду алалы. Акылга сыйбаган иш болду. Баса, эгер чын эле цех менсиз коңултуктап калса, мен кайра ишке чыгам. Аны коюп мени ишке алат болду бекен. Азиза чын ниетинен сүйүнүп:
- Албаганда, алат эле болуш керек. Азыр эле ал ишти чечип кет да, эжеге жолугуп. Сүйүнбек бул сунушту туура көрүп, цехке кирди да, технологго жолукканы анын бөлмөсүнө киргенде, Азиза өзүнүн ордуна келип олтуруп, ишин улантып тиге баштады.
Баягы эле ак машина, баягы эле чүпөрөк. Эндей чүпөрөк кудум заводдон жасалып чыккан машинадай, кийим болуп тигилип чыгып жатканы, канча эмгекти талап кылат. Биринчиден көздү алып жатат, экинчиден материалдын чаңы, үчүнчүдөн нерв кетип жатканын тигүүчү кыздар билип турса дагы, жанды багыш үчүн керээлди күнү кечке төрт дубалдын ичинен чыкпай иш менен алек. Окшош күндөр өтүп жатканын билишсе дагы, башка эмне кыла алышмак эле.
Сүйүнбек ичкери киргенде технолог жакшы маанай менен учурашкан соң:
- Сүйүнбек, кел, эмне кайра иштегени келдиңби? - деди эле Сүйүнбек башын ийкеп:
- Эже, катуу жаңылганымды кеч сездим. Көрсө баарын бир гана убакыт өз ордуна коёт тура.
- Сүйүнбек, кап, кечээ келбейт белең, жаңы бычмачыны бүгүн эле ишке алып койбодумбу. Макул көрсөң сага башка цехтен иш таап берейин, бирок баягыдай ичип кете көрбө. Сүйүнбек бул сунушка макул болду. Бир чети Азизадан алыс болууну каалап турду. Анткени бардык нерсенин өзүнүн орду менен болгону абзел экенин ким билбейт.
Ооба, айтылган кеп бар "дос тууган менен катнаш, бирок бир түндүктүн алдында чогуу жашаба" - дегендей, Азиза менен алыстан сыйлашканы ыңгайлуу экенин сезип, дароо макул болду. Сүйүнбек эртеси эртең менен айтылган дарекке бармай болуп, цехтен чыгып, кабагы ачык апасынын иштеген жерине келди. Бул кезде түшкү тамактануу учуру болуп калган болучу. Эне- бала ээрчише чыгышты да, банкка келип акчаны алышкан соң, жакын жердеги кафеге келип тамактанышты. Ооба, адам баласынын жашоодогу биринчи эңсегени тамак экенин танып болбойт. "Тамак ичип олтурганда шашылба, өмүр токтоп турат"- деп бекер айтылган эмес. Акзиректин кабагы ачык. Анткени жанында баласы бар. Экөө берилүү менен насип тешип олтурат, болгондо дагы Омордун салган акчасына. Көңүл сүйгөн жана абдан жакын адам менен өзгөчө кафеде тамактануу кандай жагымдуу. Сүйүнбектин чынында курсагы ачка болучу. Эртең менен жеринен тамак жүрөгүнө баспайт. Омор жүз миң рубль салыптыр. Акзирек сөз улансын үчүн:
- Уулум, алгач карыздарды четинен бере баштайлы, атаңа айт, дагы акча салып турсун, ыгы келе калганда. Биз акырындан анын карыздарынан кутултуп, аны мында чакыралы. Эгер сен үйлөнүп кала турган болсоң, ким барат куда башы болуп. Түндө атаң менин түшүмө кирди. Чоң ишке олтурган түрү бар. Бир орус атаңды креслого олтургузуп жатыптыр. Бүгүн болсо минтип акча салды. Сен эми мындай кыл. Кечинде тиги кырк миң сом карыз Адилетти үйгө чакырып кел. Анын көңүлүн алып, бир чыны чай берип анан акчаны колуна карматалы. Сүйүнбек сугалактык менен тамак жеп жатып, башын ийкеген болду. Уулунун курсагы ачка экенин билип Акзирек:
- Дагы тамакка заказ берелиби?
- Жок, кереги жок, мен тоюп калдым. Эгер өзүңүзгө карасаңыз мен каршы эмесмин.
Эне бала кафеден чыгышканда, сааттын жебеси бирди көргөзүп калган. Акзирек шашып калды. Анткени түшкү дем алуу учуру аяктап калган болучу. Сүйүнбек кыйыла карап:
- Апа, мага беш жүз сом бериңизчи. Азыр бирөөнө жолугат элем. Чөнтөк кур болгон болбойт экен. Балким кечинде коротпой алып барып калышым да ыктымал. Акзирек акча берип жатып:
- Уулум коротсоң корот, бирок ичкилик ичпей кел. Сага айта турган сөздөрүм бар. Сүйүнбек башын ийкеп:
- Апа, эч кабатыр болбоңуз. Эми мен ичкилик ичпейм. Эртең ишке чыгыш керек деди. Акзирек уулунун бул сөзүн укканда көңүлү өсө сүйүнүп кетти. Анткени иштеп алаксыбаса, болбой турганын билет да.
Сүйүнбек убада боюнча жарым саат илгери жолуга турган жерге келип, жол карады. Аттиң, ар бир жигит үчүн кыз күтүү билинбегени менен эмне деген бакыт. Күтүүнүн азабы качан кыз кылыктана басып келгенде дароо унутулат го чиркин. Кайберен аңдыган мергенчидей, Сүйүнбек өзгөчө айтылуу Чүй көчөсү менен Манас көчөсүнүн кесилишиндеги жер алдынан чыкчу жолдон көзүн албай карап турду. Эл агылып кирип, кайра чыгып жатты, бирок бир гана күткөнүнүн карааны көрүнбөйт десең. Сүйүнбек улам телефондогу сааты карап, тынчы кете баштады. Бирок эмнегедир көңүлү көтөрүңкү. Анткени ар бир адам жакшы көргөн адамына жолугарда кабагы ачык болот эмеспи. Ошол себептен бекер айтылган эмес да "күн сайын адамдык сапаттан кетпей жашаш кыйын" - деп. Негизи эле эркек адамдын өзүнө алгач "көзү душман"- деп бекер айтылбаса керек. Сүйүнбек кылыктана басып өтүп жаткан кыздардын соорусун суугу арта карап туруп, убакыттын өткөнүн аңдай албай калды. Ооба, чынында эле убакыттын баарын досторуң уурдайт дегендей, убакыт билинбей өткөнү менен Сүйүнбектин күткөнү кечигип жатты.
Сааттын жебеси экини көргөздү, бирок Салия али келе элек. Анткен менен анын келээрин ички сезими менен билип, күтүп тура берди. Бул кезде Салия чын эле жолугушууга шашып келе жаткан болучу.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#29 04 April 2014 - 21:59
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
********
Шааркан кызынын сөзүн укканда ичи эңшериле түштү да, ичинен ойлоп койду "бекер айтылган эмес тура, кыз бирөөнүн бүлөөсү" - деп. Кап, "кыз эмес уул бала багып алганымда эмне"- деп да ойлогонго үлгүрүп:
- Кызым, эмне мынча турмушка чыкканга ашыктың. Бир эки жыл коё турсаң болбойт беле, менин жанымда караан болуп.
- Апа, ансыз деле балдар мени бура бастырбай калышты. Сиз айткандай сулуулуктун дагы зыяны тийбей койбойт тура. Курсагы салаңдаган кишилерден бери кылгыра карап, көчөгө ээн баса албай калдым. Эртең тааныбаган бирөө ала качып кетсе деле олтуруп калсам жалгыз каласыз да. Эмнеге мынча кызды алсыз кылып жаратып койду экен?
Шааркан кызынын сөзүн угуп, анын айткан сөзүн эп көрүп, туура тыянак чыгарып:
- Кызым, алиги сени алам деген баланы чакырчы, аны менен өзүм сүйлөшүп көрөйүн деди. Ушул эле сөз керек белем, Азиза сыртка чыкты.
Бул кезде Шүкүр бир жерге тура албай, убайым тарткан адамдай катуу санаа чегип, шаштысы кетип калган болучу. Качан Азиза сыртка чыкканда, көрө коюп, алдынан утурлай басып чыгып, озунуп:
- Азиза, айттыңбы?! - деп күч менен сурап жиберди. Бул суроонун артында чыдамдын кеткен, сабырдын түгөнгөнү катылып жатканы даана байкалды.
- Айттым, "апам сени менен сүйлөшсөмбү" деп чакырып жатат. Жакшылап сүйлөшсөң, жанагындай болуп дулдуйбай. Шүкүр бул сунуштан баш тарта албай, кысынып кайра астананы аттап кирди. Бул жолу эмнегедир Шааркан көзүнө абдан сүрдүү көрүнүп, бул жолу да оозунан сөзү, жүзүнөн нуру качып мугалимден сүрдөгөн окуучудай жер карап турду. Шааркан ички үйдөгү диванга баштап келип олтурду да:
- Балам, кел мында олтур! - деди. Шүкүр уялганынан жүзү албырып, көрсөтүлгөн жерге араң басып келип олтурду.
- Балам, атың ким, - деди, сөздү жай баштап.
- Шүкүр, - деп айтканга араң жарады. Ушул өз ысмын дагы айта албай кыйналып кетти. Бул элеттик баланын тартынчаак мүнөзү эле. Шааркан эми сөздүн ачыгын айтты:
- Шүкүр, эмне Азизага үйлөнөйүн деген оюң барбы?
Шүкүр башын ийкеп үнүн жай чыгарып:
- Ооба, эгер сиз каршы болбосоңуз.
- Мен бир гана шарт менен макул болом, Азизага үйлөнүшүңө.
Шүкүр башын көтөрүп:
- Кандай шарт"- дегенге араң жарады.
- Азиза менин жалгыз көзгө басар кызым. Эгер сен ушул үйдө жашайм десең, мен макулмун. Көрүп турасың, жалгыз экенимди. Эртең ооруп жыгылып калсам ким мага суу сузуп берип, жанымда болот. "Күч күйөө болуп калам"- деп куру намыска алдыра турган болуп каршы боло турган болсоң, анда мен кызымды бере албайм. Мен сени эч качан күч күйөө деп дагы айтпайм. Ушул үй Азиза экөөңөрдүкү болот. Алгач атаң менен апаң келип мени менен сүйлөшүп кетсин. Менин шартым ушул үйдү үйдөй кылып кармап кала турган балага гана кызымды берем. Чын эле Азизаны жактырып аны менен жашайм десең, ата-энең менен кеңешип, кийин башка ашыкча сөз болбогондой ийге келип, кабыргаң менен кеңешип анан жообун бергендей бол. Менин шартым ушул - деди. Шүкүр бул айтылган сунушка башын ийкеп макул болуп:
- Апа, мен анда эки күндөн кийин келем. Ата-энем менен келип сүйлөшүп кетем деп сыртка чыкты.
Азиза бул сөздөрдү угуп туруп, апасынын айткан сөзүнө абдан ыраазы болду да, Шүкүр менен сыртка чыкканда:
- Шүкүр, сен апама дагы туура түшүн. Чын эле апам мен кетсем, жалгыз калат. Ал эми атам болсо мурунку аялынын үйүнө кетип калып келбей калган учуру көп болот. Шүкүр таң калып:
- Эмне атаңдын эки аялы барбы? - деди эле Азиза, кысынгансып:
- Ооба, атам мурунку аялы менен чырдашып кетип, ажырашып апам менен эки жыл жашагандан кийин мурунку аялы балдарын бетине кармап, атамды кайра азгырып алыптыр. Бирок көбүнчө биздин үйдө жашаган. Кийин эле балдары менен кыздары чоңойгондон кийин, эмнегедир тиги аялынын жанында көбүрөөк болуп жатат. Анын себеби ал аялы ооруп калган го. Шүкүр сөзгө туура баа берип:
- Кызык адамдар көп. Негизи эле аялдар ашыкча кетишпесе дурус болот эле. Буга мисал катары сенин эле атаңды алалы. Ал киши башка аял алып алды. Ал эми тиги аялы күйөөгө тийген жок. Ушул нерсени алдына ала ойлонушу керек болучу да. Кээ бир эркектердин эки аял алганына кээде аялдары өздөрү себеп болуп алат.
Сөз башка нукка бурулуп кеткенде Урмат:
- Шүкүр, сен Азизага жообун бербейсиңби? Азыр үйгө эрте баргандай бололу да, биз дагы план түзүп, сүйлөшүп алалы. Шүкүр башын тырмап:
- Азиза, эгер мен сага үйлөнсөм, дароо үйлүү дагы болуп калат турбаймынбы ээ?
- Аны өзүң укпадыңбы. Аны коюп тездет. Мага көз арткандар көп. Менин болсо болгон тилегим бир гана сенсиң.
Шүкүр акырын кучагына кысып:
- Алтыным, баары ойдогудай болот деп, бир саамга ойлонгон түр көргөзүп:
- Кой, анда жакшы кал. Биз ушул аптанын ичинде келип сени алып кетебиз. Сенден сураныч, күт. Башка эч нерсенин кереги жок, - деди. Экөө жылуу коштошту. Урмат акырын гана Азизанын колун кысып коюп, артка бурулуп басып кетти.
Азиза үйгө киргенде Шааркан кабагы салыңкы:
- Кызым, бул баланын шылкы бош го? Абдан эле мажүрөөдөй көрүндү. Сени багып кете алабы же сен муну багасыңбы? Азиза көңүлү суз:
- Апа, өзү тың эле бала. Айылдык балдар абдан эле тартынчаак болот эмеспи. Сизден уялып жатканы болсо керек.
Шааркан ашыкча сөз сүйлөгөн жок. Анткени бул окуя өзүнүн деле башынан өтпөдү беле. Эне менен кыз башка ачылып деле сүйлөшпөдү. Унчукпай олтурушуп кечки тамакты ичишкенден соң, экөө жатып алышты.
Терезеден тийген айдын нуру бөлмө ичине төгүлүп, өз кооздугун тартуулап турду. Анткен менен бөлмө ичин тынчтык каптап, экөө өз ойлору менен алек. Шааркан өзүнүн алгач келин болуп келген кезин эстеди.
Кыз кези менен коштошуп, Шааркан көшөгөгө кирип, ак жоолук салынып, үлбүрөп олтурган кезин кантип унутат эле. Керегеге жоолук бууп, той куржундары сөгүлүп, келиндин себин көрүшкөн. Ооба, ар бир кыз баланын эң бактылуу учуру ошол кез эмеспи.
Көшөгө ичине төшөк салышып Шаарканды кыңшылатышып, жеңелери жеңкетай бөлүшкөн. Арзып тийген күйөөсү көзүнүн агы менен тең айланып, асмандагы айды алып бергенге дагы даярдай көрүнгөн. Эми ошол бактылуу көз ирмемчелик учур, ошол кез, минтип кызына оогонуна таң калып, убакыттын билинбей өткөнүнүн бүгүн гана билип олтурат. Көрсө адам баласы артын көрүп карыйт деген кеп бекер айтылбаган тура.
Азизаны багып алуу үчүн үйүнө алып келгенде, кызыл эт наристени колуна кармай албай абдан кыйналбады беле. Сүт куюлган упчуну чопулдатып соргон ошол наристе минтип учуру келип "турмушка чыгам"- деп жигит арзып турганы Шааркандын бир кезде оюна келген күндө дагы мынчалык тез келип калат деп күткөн эмес. Убакыт деген учкан куш экенин бүгүн минтип узун түндө уйкусу качып жатып, бир баштан эстеп билип олтурат.
Ооба, Азизаны багып алганда Шааркан кандай сүйүндү эле. Бир арманы бакыртып уул, кызартып кыз төрөбөгөнү санаа үстүнө санаа кошуп, тээ эрге тийгенден бери ичинен жеп келет. Атаганат, аял кишинин өз учурунда төрөп түшкөнү билинбегени менен чоң бакыт белем. Ар бир аял заты бала төрөгөндө гана ыйык "эне" деген атка татыктуу болот. Эне болуш үчүн эмне деген гана азаптарды баштан өткөрүү керек. Толгоо тартуу эле эмне деген мүшкүл. Болгон сөөгү ажырап, денени жарып чыккан баланын "баа" -деген үнүн угуу кандай аялдын багына туш келет. Шааркан көзүн жумуп жатканы менен уйкусу келбеди. Эми болгон санаасы Азизаны кантип узатуу жана аны кайра кантип үйүндө жашатып калуу керек деген маселе башын оорутту. Ооба, эгер Азиза тийген күйөөсү менен үйдө жашаганы менен күйөө баласы менен кантип жашайт. Аны менен тил табышып кете алабы. Ооба, "эрди катын урушат, ээси кеткен болушат"- деген кеп бар. Кызынын көз жашын көргүзү келбейт дагы, күйөө баласынын сөгүнгөн сөзүн уккусу келбейт. Ооба, күйөө деген бирде болбосо бирде ичип келет, кабагына кар жаап түнөрүп келген күнү болот. Анан кантип анын каардуу көз карашын көрүп жашайт. Мунун баарын бир баштан ойлоп олтуруп, Азиза менен бирге жашагандан баш тартып калды. Андан көрө кайра дагы бир кызды багып алса кандай болот. Ар тараптуу ойлор менен алек болуп жатып, кечинде Шүкүргө айткан оюнан кайтып калды. Мунун себеби, жакшы көргөн сырдашкан курбусу айткан эле "айылда иш жок, кыз-күйөөм үйдө бир айдан ашык убакыт жашап калды. Экөөнү мен бактылуу жашайт го деп ойлоптурмун. Көрсө бул жетишпеген жашоодо эмне болгон күндө дагы кер- мур айтышуу боло берет тура. Кызым менен күйөө балам уруша кетсе эле мен бери жакта өзүмдү жаман сезип, эптеп бир ай жашаган соң, өзүм чуркап жүрүп квартира таап берип кетиргенче шаштым" - деген эле. Ооба, али үйлөнө электе баары жакшы боло тургандай сезиле берет. Анан турмуштун тайгак жолунда күйөө сөгүнөт, аял ажылдайт, анан кер-мур айтышуу башталат.
Шааркан таң аппак атканга чейин көз ирмеген жок. Эртең менен Азиза туруп ишине барарда гана кийинип сырткы үйгө чыгып, аны менен чогуу чай ичип олтуруп:
- Кызым, сен барам десең бер. Мен баштагы оюмдан кайттым. Эртең сен күйөөң менен уруша кетсең, мен сага же ага болуша албай ортодо кыйналам. Андан көрө мен экөөңөрдүн жаман-жакшы айтышкан сөздөрүңөрдү укпагандай эле болоюн.
Азиза күлүп:
- Апа, биз урушпай эле жашайбыз. Эч кабатыр болбоңуз.
- Кызым, баары азыр сага ошондой сезиле берет. Турмушка чыккандан кийинки жашоонун жолу такыр башка. Атаң деле мени аларда асмандагы айды алып берем деп алган. Эми кара балдары менен кыздарынын сөзүнөн чыга албай, үйгө келбей жатат. Бул эми жашоонун жана турмуштун тарбиясы. Эркек алганга чейин эле алтыным дейт. "Сүйүү" - деп какшанганыбыз менен сүйүү ар бир адамдын кулк- мүнөзүнө, туруктуулугуна, сүйүүнү бага билишине жараша болот. Азыр сүйүү эле эмес, жашоонун өзү булганды. Алдамчылык, эки жүздүүлүк күч алды. Эгер сүйүү болгондо анда аял менен эркектин ортосунда эч качан уруш болбойт эле го. Эмне үчүн үйлөнгөнгө чейин уруш болбойт дагы, качан үйлөнгөндөн кийин эле баары башкача болуп өзгөрүлөт. Мааниси терең айтылган сөзгө Азиза туура баа берип:
- Апа, анда эмнеге Шүкүргө кечинде толук ойлонбой туруп убада берип койдуңуз "үйдө жаша" -деп. Ал эми ата-энесине айтып барат да.
- Кызым бекер айтылган эмес да "алтын баштуу аялдан, бака баштуу эр артык"- деп. Аялдык сезим менен тайыз ойлонуп алганымды кеч сезип калдым. Мейли эми калганын дагы көрө жатабыз. Кудалар келсе сүйлөшүп көрөм го. Аны коюп сен айылга барып жашай аласыңбы?
- Аны убакыт өзү көргөзбөсө. Бир чети айылда жашаган жагат. Таза аба, таза суу, таза азык-түлүк. Кой, апа сүйлөшүп олтурсак сөз бүтпөйт, мен иштен кечикмей болуп калдым. Баса, апа мына акча, кечинде берем деп унутуп калган турбаймынбы, айлык алган элек. Эт алам деп жаттыңыз беле?
- Ооба, базарга барып келейин анан.
Азиза шашып ишине кеткенде, Шааркан ички үйгө кирип уйкуга баш койду. Анын себеби таң атканча уктабаганга жаны жер тарып туруп алды.
**************
Россиянын баш-аягы түгөнбөгөн токою чалкып жатат. Ферма токойдун эле четинен орун алган. Бирок шаардан бир топ алыс. Уй бакканга абдан ыңгайлуу жер. Бул ферма союз учурунда, тактап айтканда жетимишинчи жылдардын башында түптөлүп, ошол бойдон сакталып калган. Анткен менен баштапкы калыбындай эмес. Эскиргенсип калганы менен үстүртөн оңдолгонго көзгө жаңы салынгандай эле көрүнөт.
Буга чейин эмне деген гана кишилер иштеп кетпеди, бул фермада. Учурунда абдан дүркүрөгөн болучу, союздун учурунда иштин көзүн билген директор иштеп турган кезде. Союз тараганда аз жерден бул ферма тарап кеткени калган. Жогору жактан чоң жардам болуп, минтип уланып кетип учурда элүүдөй адам иштейт.Омор ишине катуу берилип, иш менен алек.
Уулу менен сүйлөшсө, салган акчаны карызына берип, үч кишиден кутулуп койгонун айтканда кабагы ачыла түштү да, Акзирек менен Сүйүнбектин жасаган иштерине ичи жылып калды. Ушул жерден билди ар бир үйдүн түйшүгү бөлөк экенин. Эгер ишенген башка адамына акча салган болсо алар эмне кылышмак эле, аны элестетип алып башын чайкап, баары бир үй-бүлөө гана баарына түтөөрүн эсине салып койду.
Убакыт кечки саат төрттөр болуп калган. Омор боло турган саандын камын көрүп фермада болучу. Бир кезде эле Саня чакырып калды:
- Омор, сени бейтааныш кишилер чакырып жатат, өңдөрүнө караганда капалуудай. Бул сөздү укканда карыз доолагандар го деп ойлоп, санаасы санга бөлүнүп, өңү өзгөрүлө түштү да, Саняга сыр бербей сыртка чыкты. Эки машина менен толугунан келген орус улутундагы беш киши келиптир. Саня айткандай өңдөрү бир укмуш. Бандиттердикиндей экөөнүн беттери тырык, чачтары такыр болуп алынган. Бирөө гана галстук тагынып, интелегент адамдай көрүндү. Кол алышып учурашкан соң, ортодо турган курсагы салаңдаган, ашыкча эткээл, үнү жоон өзүн Игорь деп тааныштырган киши алгач сөз алды:
- Омор, кел адамча сүйлөшөлү. Эгер сен биздин талапка көнсөң, өзүңө эле жакшы. Анда жылуу ордуңда иштей бересиң. Ашыкча ак жүрөк болгуң келсе, биз сага бул жерден жашоо бербейбиз. Омор калдастай түштү. Бир жагынан карыз доолап келбегендер экенин билип, жеңил дем алып:
- Кандай талабыңар бар? Албетте ар бир ишти жай сөз менен чечкенге эмне жетсин - деди, сөзгө келгенин билгизип. Игорь башын ийкеп:
- Омор, сен абдан туура сөз айтың. Биз деле маселени жай сөз менен чечкенди жакшы көрөбүз, жүрөк ооруткан сөздөрдү айтып не керек. Кыскасы мындай.
- Биз бул фермадан сүт алып турчу элек. Сен ишке келгени такыр эле сүт ала албай калдык. Ушул жагын кандай кылсаң? Бул сөздү укканда маселе кайда жатканын билип, бир саамга ойлонуп туруп, тигинин көзүнө тик карап:
- Игорь, силер канча литр сүттү, кандай баада алчу элеңер? - деди. Бул берилген суроо Игорго анча жага барган жок, кабагын чытып:
- Анын сага кандай кереги бар? - деди, берилген суроого туура эмес түшүнүп алганын билгизип, Омор эми жерди теше тиктеп анан кайра жүзүн ага буруп:
- Игорь Степанович, сиз мага туура түшүнбөй калдыңыз көрүнөт. Эгер туура көрсөңөр, менин айтайын дегеним, силерге керек сүттү ачык эле берип турам, силер алып турган баада. Биз ачык сүйлөшүп алалы. Бирок биздин сүйлөшкөн сөздөрдү эч ким билбегендей болсун. Игорь эми кабагын ачып:
- Бул туура сунуш. Кыскасы, биздин чакан ишканабыз бар, ага сүт абдан керек. Эгер силер койгон баада ала турган болсок, анда биз эч кирише албай калат экенбиз. Омор эч жалтанбай сөз кезеги келгенде:
- Биз анда бири-бирибизди сатып кетпегендей бололу. Баарыбыз акча табыш үчүн далалат кылып жүргөн соң, ыңгайына карайлы. Сүйлөшүү абдан жакшы өттү. Тигилер сүттүн өз баасынан отуз пайызга арзан алганга макул болду. Ал сүттү уурдабай эле, күндүз келип машина менен алып кеткиле. Иштегилер арзан алып жатканыңарды билбегендей болушсун деп убадалашты да, алар менен жылуу коштошуп иш бөлмөсүнө келгенде, тигилердин келгенин байкап калган директор өзү келип калды. Анткени иштен чыгып бара жатып көрүп калган, сүйлөшүү жүрүп жатканын. Анан, күтүп турган болучу, эч кимге көрүнбөй. Ал турсун аларды беш колундай билет, кимдер экенин.
- Омор, тигилер эмне максат менен келишиптир? - деди, шашкалактап. Омор берилген суроого жооп бергенге шашылбай:
- Ооба, Василий Сергеевич, билесиз да, мен ишке жана сизге эч кара санабайм. Буйруса алар менен убадалаштым. Бирок сиз менин сунушума макул болсоңуз.
- Айт, айта бер, мен сага ишенген үчүн ишке албадымбы.
- Кыскасы мындай. Мен бул ишке келгенге чейин жүз литрден ашык сүттү тигилер сатып алып жүрүшүптүр, мындай баада деп айтты да анан:
- Мен тигилерге талап койдум. Сүттүн баасынан отуз пайызга арзан берели, силер уурдабай эле келип алып кетип тургула дагы, акчаны нак бергендей болгула деп айтсам, алар макул болушту. Жүз литр сүттү ордуна коюш абдан оңой. Уйларга баштагыдан азга тоютту көбөйтүп койсок эле баары ордуна келет. Ансыз деле тоют уурдалганына дагы бөгөт коюлду. Директор бул сунушка "лам" дебей макул болуп, көзүн жүлжүйтө Оморду карады. Анткени бир кезде ал сүттүн орду жок эле да, экинчиден акчасы башка бирөөнүн колуна тийчү. Василий Сергеевич сүйүнгөнүн жүзүнөн билгизип:
- Омор, сен абдан туура кылгансың. Мен уурдалган нерсени жаман көрөм. Мейли, тигилер менен кагаз түрүндө дагы документешип кой. Бирок ал акча бугальтерияга түшпөй тургандай болуш керек. Алардан түшкөн акчаны эч ким билбегендей эле болгону оң. Омор шашып:
- Абдан туура айттыңыз. Кыскасы алардан акчаны мен гана алайын дагы, сүттү алып кете беришсин, бухгалтерия билбей эле койсун. Акчаны мен сизге өзүм берип турам. Бул сунушка директор ойлонуп туруп:
- Бир чети бул сунушуң дагы туура. Анда сен сүттү кабыл алган кезде бухгалтерияга жүз литрди аз жазып өткөргөндөй болушуң керек.
- Ал жагын өзүм тууралайм. Сиз акчаны алганды билиңиз дагы, мен ишимди жасаганды билейин. Директор күлүп:
- Макул, анда ишти баштай бер деп далыга чаап, оң көзүн кысып койду.
Омор ишке киришкени көп нерсени билди. Жем, чөпкө окшогон тоюттар уурдалып, иштеген жумушчулар эле пайдасын көрүп жүргөндүгүн билип, баарын акырындык менен колуна алды.
Эртеси эрте ишке келсе, убадалашкан сөз боюнча Игордун кишилери машина менен келип, жүз он литр сүттүн акчасын карматты. Омор эбак эле буларга бериле турган сүттү өзүнчө дайындап койгон. Акчаны алып эле, машинага сүттү жүктөтүп берди да, дитректордун кабинетине кирип, болгон окуяны үстүртөн айтып, сүттүн акчасын карматты. Директор бул ишке таң калып:
- Омор, эч ким билген жокпу ? - деп суроолу карады. Омор эч кооптонуп да койбой:
- Билсе ким эмне кыла алат. Мага алар акча бергенин эч ким көргөн жок, бирок сүттү жүктөтүп бердим, бизде иштеген балдарга. Василий Сергеевич эч кам санабай эле коюңуз. Директор акчаны санабай туруп тартмасына салды да, Оморду карап:
- Омор, бул иш эч кимге билинбесе, мен өзүм сени ыраазы кылып алам. Баса, бүгүн бизде маанилүү жолугушуу бар. Балким ал жолугушууга чакыргандар дагы сүткө заказ бергени жатышса керек. Омор сөздү бөлүп, олтурган ордунан копшолуп алып:
- Эгер, алар иштеше турган заказчиктер болсо, макул болуп, Соколовдордун заказын кыскартып салалы. Ансыз деле алар канча карыз болуп кетишти. Алардан баары бир акырындык менен кол үзгөнүбүз оң болуп жүрбөсүн. Алдагандары эми өнөкөт ишке айланат да, акыры алдап көнүп калышат.
Директор бул сунушту дагы туура көрүп, Оморго ыраазы болду. Андан дагы болбогон жерден акчалуу болуп жатса, кабагы ачылбаганда кайда барат эле.
Убакыт өз нугунда өтүп, арадан эки апта өткөндө, директор Оморго эки жүз миң рубль берди, сыйлык катары. Бул ойдо жок жерден болуп калды. Анткени Соколовдор карыздын баарын берип, мындан кийин сүтүү кыскартпай берип тургула деп атайын суранышканы, директордун көңүлүн абдан өстүрдү. Омор дароо ал акчаны Бишкекке салып жиберди.
*********
Жол караган Сүйүнбектин эмнегедир шаштысы кете баштады. Анткен менен жүрөгү ишенип турду, Салиянын келээрине. Бул жалганда күтүүнүн азабы билинбегени менен чоң түйшүктү талап кылат. Бирок күтүүнүн аягы жакшы аяктаса го, анда дурус, күткөн адам келбей калса анда күткөн эмгек талаага кетип, адам көңүлү кирдеп каларында эч шек жок. Эне аскердеги уулун кандай жакшы тилек менен күткөндөй, Сүйүнбек дагы Салияны ушундай бир берилүү менен күтүп туруп, чукул жерден ойлоно калды " балким иши чыгып калып келбей калган чыгар" - деп өзүн-өзү алдады. Адамдын эң чоң ишенгени бир гана "үмүт" экенин ким тана алат. Ооба, үмүт үзүлгөндө гана жашоонун көңүлсүз сааттары акырын сапарын улайт. Эгер үмүт оту тутанып турган болсо, жашоо кандай кызык көрүнөт.
Сүйүнбек бир орундан жылбай күтүү түйшүгүн тартып, эки жакты элеңдеп карап турганын Салия көрүп, аны аяп кетти. Бир жагынан өзүнүн кыз каадасы кылып кечигип келгенине көңүлү өсө түштү. Албетте калыс алып караган кишиге кыздын күттүргөнү бул, тээ илгертен бери келе жаткан жашоонун жазылбаган мыйзамы. Кыз каадасы, кылыгы ушуну менен башталаары дагы анык. Аттиң, анткен менен кыз бала күттүрүп келип, кайра баа-баркын сактап тез кетип калганы кандай жакшы. Анын себеби баардык нерсе өзүнүн чеги менен болгондой эле, кыз кезде жолугушууга келип кайра "мен шашып жаттым эле" - деп, чоң иши калып жаткансып жигитке бааланганы өзүнө эле чоң упай топтогонго түрткү берээри анык экенине турмуш сабактары күбө. Али турмушка чыга электе эле жигитине сыр алдырып койгон, бул кийинки жашоосуна бут тосконго тете иш экенин жашырып болбойт.
Сүйүнбек жанына келип туруп калган Салияны кеч байкады да:
- Ой, качан келип калдың эле? - деди. Салия сыр бербей:
- Келгеним качан, сиз ар бир өткөн кыздарды таң калып, карегиңиз талып карап турганыңызда келип "мен келдим"-деп айта албай турганыма канча болду.
Бул сөздү таап айтканына Салия ичинен кубанып алды. Сүйүнбек таң калып:
- Мен чын эле байкабай калган экенмин. Аз болгондо сени "келбей калды го" деп кетип калат белем... Кап, болбой калды, эми Салия сенин алдыңа түшкөнүм болсун, бир кафеге кирип олтуралы. Чынын айтсам мен сени күтүп туруп, башка кыздарды карабай эле, абдан жакшы ойго кабылдым. Көрсө кыз күтүүнүн дагы өзүнчө ыракаты болорун мен сени күтүп туруп билдим. Ал турсун сен жөнүндө абдан жакшы кыялдарга батып, алыс жактарга сени менен кыялымда барып келгенге дагы жетишпедимби. Бир гана сен менин болгон дитимди, ой-тилегимди ээлеп алып, мага жакшы санаа тартканга түрткү бердиң.
Эх, жакшы сөздүн кадыры ай, Салия бул айтылган сөздөр менен өзүн кандай бактылуу сезди. Ооба, ушул жолугушуу үчүн эмне деген гана азап тартып жасанды. Күзгүнүн эле алдында канча убактысын коротту. Керек болсо ошол себеп менен кечиккенин жашырып да болбойт эле. Кашты, көздү, кирпикти, оозду, бетти, тырмактарды боёп, чачты жасап, кийимди тандап кийүүнүн өзү эле эмне деген эмгек, атаганат. Ошол себептен аял затын көйрөң анан сылаңкороз калк болот деп бекер айтпаса керек. Бир кезде Сүйүнбек, Салияга тигиле карап:
- Салия, сен абдан сулуу жан экениңди азыр байкадым. Кийген киймиң денеңе куп жарашып, чачтарың абдан жакшы жасалгаланыптыр. Байка, балдар сени ала качып кетпесин. Бул айтылган сөз дагы Салиянын кулагына кандай жакшы угулду. Анын себеби, өзү дагы бир гана Сүйүнбек үчүн жасанып, болгон аракети менен чоң даярдыкта келсе, көңүлү өсүп, жасанган аракети текке кетпей, анысы Сүйүнбекти кайдыгер калтырбаганы эле бул чоң жетишкендик экенин кантип тана алат. Экөө ээрчише басып киши аз кирген кафеге келишти. Сүйүнбек биринчи жолу кыз жандап басып, кызга кам көрүп жаткан кези. Бул жаш кездеги өзгөчө бир эсте кала турган учур экенин жашырып болбойт. Ооба, чын эле Салия көзүнө бир укмуштай сулуу көрүнүп, аны эми такыр эстен чыгара албасын ички туйу сезими менен сезип турду. Тим эле экөөнүн сөздөрү түгөнбөй ар тараптуу багытта сүйлөшкөндөрү менен сүйүү темасында сөз козголгон жок. Сөз турмуш жана илимий темада болуп, ал турсун бир нерсени талаша да кетишти. Анткен менен экөө тең ушул учурда убакыттын токтоп турушун ичтеринен миң кайталап тилеп, сөздүн кызуусуна кирип кетишти.
Чынын айтканда эки жаштын жылдыздары келишип, бир пикирге келип калган кезде, көзгө кандай жакшы көрүнөт. Көчөдө кыз менен бала кыналышып, ортолорунда күлкү жаңырып басып баратканы, жаш кездин гүлдөп- бүрдөп турган кезин тартуулайт го. Берки четтеги столдо жалгыз олтурган жашы улгайып калган киши Сүйүнбек менен Салияны карап туруп, өзүнүн жаш кезин эстеп, мыйыгынан күлүп алды. Көрсө сүйүү бул үйлөнө элек кезде барктуу болорун экөөнү карап олтуруп эсине алып койду. Ал эми үйлөнгөндөн кийин жашоонун агымы үй-бүлөөлүк түйшүктүн жүгүн артынып, ортодо мамиле акырындык менен муздап, сүйүшүп үйлөнгөндөр оокат-дүнүйө жыюуга болгон убактысын арнап калышында эч шек. Казыбек, бир кезде аялы Бурма менен кудум Сүйүнбек менен Салиядай болуп кандай таттуу күндөрдү өткөрүшкөн. Экөө бирин-бири арзып жүрүп үйлөнгөндөн кийин "тигини алыш керек, бул жакка барыш керек" - деген турмуштун түгөнбөгөн түйшүгүн артынганы бири-бирине тилдери тийип, беттери ачылгандан кийин баягы "сенсиз жашоо жок" - деген сөздөр кумга сиңген суудай каякадыр жок болуп, дүнүйө топтоо менен алек болуп, бири кеч келсе, бири эрте келип, бала багуу менен машакаттанып, азыр сүйүүнү деле унутушкан. Көрсө сүйүүнүн кадыры эки жаш бири-бирине жете электе, күчүндө болот белем. Ооба, кыз-жигит сүйлөшүп жүргөн кездери менен үйлөнгөндөн кийинки кездерин салыштырсак, асман менен жердей айрыма болорунда эч шек жок.
Бир кезде эки жаш сыртка чыгышты. Бул кезде сааттын жебеси кечки алтыны көргөзүп калган эле. Убакыт ушундай тез өткөнүнө ишене албай турушту. Экөө жуп коштошордо гана:
- Сүйүнбек, сен мени эмне максат менен чакырганыңды билесиңби? Кана, мага окшош кызга жолуктурганың? - деди эле, Сүйүнбек күлүп:
- Эртең жолуктурайын, азыр кеч болуп кетти. Коркпо мен ал кызга эртең менен жолугуп, сен жөнүндө айтсам ал дагы сага жолугуп, сени менен көрүшүүгө ынтызары күч болуп калды.
Экөө аялдамага жакын жерде дагы жарым сааттан ашык убакыт сүйлөшүп туруп калышты. Сүйүнбек, Салиянын ар бир айткан сөзүнө маани берип, эми чындап ага көңүлү бурулуп калды. Мунун себеби Салиянын салмактуу айткан сөздөрү, таза ниети менен келечекке карата болгон ой тилеги, жаш болсо дагы турмушту түшүнө билгени Сүйүнбектин көңүлүнүн төрүнөн орун алды. Салия менен коштошуп аны маршруткага салып жиберген соң, эми гана Азиза экөөнүн окшош жактарын салыштырып көрүп, экөө эгиз болушу толук мүмкүн деген ойго кабылды.
Аялдамада эч максатсыз бир топко олтурду. Чын эле Азиза менен Салиянын кимисин жүрөгү каалайт ага жооп таба албай койду. Бир жагынан Азизанын көңүлү башка адамга бурулуп калганын эске алып, Салияга ыктоону көңүлүндө туура көрүп турду.
Эгер азыр Сүйүнбек өнөр адамы болгондо, ушундай бир кулакка жагымдуу ыр жазып же обон жаратат беле. Ооба, адам баласы качан башына бир күч келгенде же чоң сүйүүгө кабылганда ичтеги быгып жаткан нерсени сыртка ыр менен чыгарары анык. Эч качан ырдап көрбөгөн Сүйүнбектин эмнегедир ырдагысы келди, бирок орус мүнөз күтүп орус эмес же кыргыз эмес болуп элибиздин ырым-жырымын, салт-санаасын толук билбей орто жолдо калган белгисиз улуттун баласындай тунжурап турду. Болбосо канчалаган кулакты сүйүнтө турган сөздөр менен таамай жазылган обондуу ырлар бар, алардын бирине дагы ушул жашка келгени көңүл бурбаганына таң калып келет. Ал турсун филармонияга концерт көргөнү келбегенин эми билди. Ушул кезде аттиң, Салияга арнап бир ырды кыңылдап ырдап алса, кандай өзүн жеңил сезет эле. Орус тилиндеги кайдагы бир ырды ырдаган болду, бирок ал ырды Салияга арнаганга болбойт эле. Ооба, адам баласы сүйүүнүн кызыгына батып, сүйүүнүн кадырын билгенде гана сүйүү темасында ырдаган ыр кандай жеңилдик тартуулайт.
Айтмакчы, алтын жаак, жез таңдай адамдар дүйнөгө келбейт, келсе керемет өнөр өлбөйт, эгер өнөргө бай адамдын көзү жумулса орду толбойт. Сүйүнбек канчалаган жакшы ырларды укту бирок, кулк-мүнөзүнө уялап калган кайдыгерлик ошол уккан ырлардын бирин дагы тилине салган жок. Ушул жерден үнүн керип бир жакшы ырды ырдап алса өзүн жеңилдей түшчүдөй сезди, бирок ага ички дүйнөсүнүн жардылыгы жол бербеди. Бир кезде гана Салияга жолуга турган жерди жана качан жолугушууну айтпай калганын эстеп, алаканын тарс эткисе чаап алды. Ушул эми гана Салияны такыр жоготконун ички сезими менен билип, көзү караңгылашып кетти. Ооба, кандай сөздөрдү сүйлөшүштү, бирок анын дарегин же үйүнүн телефонун албай калганына ачуусу келди. Ушул жерден билди кыз менен жолукпагандын бир кесепети тийгенин. Эгер буга чейин кыз менен сүйлөшүп жүргөн болсо, дарегин алганга ашыгат эле го. Салия канча күттү, "эми качан жана кайдан жолугушабыз" - деген сөздү айтат деп. Бирок Сүйүнбек өзү айтпаган соң, кыз башы менен кантип айтат эле.
Жакшы маанай менен жолугушуп, кайра минтип анын дарегин албай калганына өкүнүп, үйүнө абдан капалуу келди. Бул жигитке жарашпаган боштуктун жана мажүрөлүктүн бир белгиси экенин жашырып болбойт.
Эгер чын эле арзып кала турган болсо, алгач кыздын жашаган жерин билгенге ашыгуу бул жигиттин биринчи милдети эмеспи. Мына шоколад жеп, ак кол болуп өскөн шаардык баланын бир гана кетирген катасы. Ал эми ишке жөндөмү жок, мык урган колунан келбеген эркек деген атка доо кетирген чала кыргыздардын жоругу албетте толтура. Сүйүнбек үйүнө келгенде баарына текши ой жүгүртүп көрүп, өзүнүн каталарын анализдеп билип, кандай адам экенине жооп таба албай турду.
Шааркан кызынын сөзүн укканда ичи эңшериле түштү да, ичинен ойлоп койду "бекер айтылган эмес тура, кыз бирөөнүн бүлөөсү" - деп. Кап, "кыз эмес уул бала багып алганымда эмне"- деп да ойлогонго үлгүрүп:
- Кызым, эмне мынча турмушка чыкканга ашыктың. Бир эки жыл коё турсаң болбойт беле, менин жанымда караан болуп.
- Апа, ансыз деле балдар мени бура бастырбай калышты. Сиз айткандай сулуулуктун дагы зыяны тийбей койбойт тура. Курсагы салаңдаган кишилерден бери кылгыра карап, көчөгө ээн баса албай калдым. Эртең тааныбаган бирөө ала качып кетсе деле олтуруп калсам жалгыз каласыз да. Эмнеге мынча кызды алсыз кылып жаратып койду экен?
Шааркан кызынын сөзүн угуп, анын айткан сөзүн эп көрүп, туура тыянак чыгарып:
- Кызым, алиги сени алам деген баланы чакырчы, аны менен өзүм сүйлөшүп көрөйүн деди. Ушул эле сөз керек белем, Азиза сыртка чыкты.
Бул кезде Шүкүр бир жерге тура албай, убайым тарткан адамдай катуу санаа чегип, шаштысы кетип калган болучу. Качан Азиза сыртка чыкканда, көрө коюп, алдынан утурлай басып чыгып, озунуп:
- Азиза, айттыңбы?! - деп күч менен сурап жиберди. Бул суроонун артында чыдамдын кеткен, сабырдын түгөнгөнү катылып жатканы даана байкалды.
- Айттым, "апам сени менен сүйлөшсөмбү" деп чакырып жатат. Жакшылап сүйлөшсөң, жанагындай болуп дулдуйбай. Шүкүр бул сунуштан баш тарта албай, кысынып кайра астананы аттап кирди. Бул жолу эмнегедир Шааркан көзүнө абдан сүрдүү көрүнүп, бул жолу да оозунан сөзү, жүзүнөн нуру качып мугалимден сүрдөгөн окуучудай жер карап турду. Шааркан ички үйдөгү диванга баштап келип олтурду да:
- Балам, кел мында олтур! - деди. Шүкүр уялганынан жүзү албырып, көрсөтүлгөн жерге араң басып келип олтурду.
- Балам, атың ким, - деди, сөздү жай баштап.
- Шүкүр, - деп айтканга араң жарады. Ушул өз ысмын дагы айта албай кыйналып кетти. Бул элеттик баланын тартынчаак мүнөзү эле. Шааркан эми сөздүн ачыгын айтты:
- Шүкүр, эмне Азизага үйлөнөйүн деген оюң барбы?
Шүкүр башын ийкеп үнүн жай чыгарып:
- Ооба, эгер сиз каршы болбосоңуз.
- Мен бир гана шарт менен макул болом, Азизага үйлөнүшүңө.
Шүкүр башын көтөрүп:
- Кандай шарт"- дегенге араң жарады.
- Азиза менин жалгыз көзгө басар кызым. Эгер сен ушул үйдө жашайм десең, мен макулмун. Көрүп турасың, жалгыз экенимди. Эртең ооруп жыгылып калсам ким мага суу сузуп берип, жанымда болот. "Күч күйөө болуп калам"- деп куру намыска алдыра турган болуп каршы боло турган болсоң, анда мен кызымды бере албайм. Мен сени эч качан күч күйөө деп дагы айтпайм. Ушул үй Азиза экөөңөрдүкү болот. Алгач атаң менен апаң келип мени менен сүйлөшүп кетсин. Менин шартым ушул үйдү үйдөй кылып кармап кала турган балага гана кызымды берем. Чын эле Азизаны жактырып аны менен жашайм десең, ата-энең менен кеңешип, кийин башка ашыкча сөз болбогондой ийге келип, кабыргаң менен кеңешип анан жообун бергендей бол. Менин шартым ушул - деди. Шүкүр бул айтылган сунушка башын ийкеп макул болуп:
- Апа, мен анда эки күндөн кийин келем. Ата-энем менен келип сүйлөшүп кетем деп сыртка чыкты.
Азиза бул сөздөрдү угуп туруп, апасынын айткан сөзүнө абдан ыраазы болду да, Шүкүр менен сыртка чыкканда:
- Шүкүр, сен апама дагы туура түшүн. Чын эле апам мен кетсем, жалгыз калат. Ал эми атам болсо мурунку аялынын үйүнө кетип калып келбей калган учуру көп болот. Шүкүр таң калып:
- Эмне атаңдын эки аялы барбы? - деди эле Азиза, кысынгансып:
- Ооба, атам мурунку аялы менен чырдашып кетип, ажырашып апам менен эки жыл жашагандан кийин мурунку аялы балдарын бетине кармап, атамды кайра азгырып алыптыр. Бирок көбүнчө биздин үйдө жашаган. Кийин эле балдары менен кыздары чоңойгондон кийин, эмнегедир тиги аялынын жанында көбүрөөк болуп жатат. Анын себеби ал аялы ооруп калган го. Шүкүр сөзгө туура баа берип:
- Кызык адамдар көп. Негизи эле аялдар ашыкча кетишпесе дурус болот эле. Буга мисал катары сенин эле атаңды алалы. Ал киши башка аял алып алды. Ал эми тиги аялы күйөөгө тийген жок. Ушул нерсени алдына ала ойлонушу керек болучу да. Кээ бир эркектердин эки аял алганына кээде аялдары өздөрү себеп болуп алат.
Сөз башка нукка бурулуп кеткенде Урмат:
- Шүкүр, сен Азизага жообун бербейсиңби? Азыр үйгө эрте баргандай бололу да, биз дагы план түзүп, сүйлөшүп алалы. Шүкүр башын тырмап:
- Азиза, эгер мен сага үйлөнсөм, дароо үйлүү дагы болуп калат турбаймынбы ээ?
- Аны өзүң укпадыңбы. Аны коюп тездет. Мага көз арткандар көп. Менин болсо болгон тилегим бир гана сенсиң.
Шүкүр акырын кучагына кысып:
- Алтыным, баары ойдогудай болот деп, бир саамга ойлонгон түр көргөзүп:
- Кой, анда жакшы кал. Биз ушул аптанын ичинде келип сени алып кетебиз. Сенден сураныч, күт. Башка эч нерсенин кереги жок, - деди. Экөө жылуу коштошту. Урмат акырын гана Азизанын колун кысып коюп, артка бурулуп басып кетти.
Азиза үйгө киргенде Шааркан кабагы салыңкы:
- Кызым, бул баланын шылкы бош го? Абдан эле мажүрөөдөй көрүндү. Сени багып кете алабы же сен муну багасыңбы? Азиза көңүлү суз:
- Апа, өзү тың эле бала. Айылдык балдар абдан эле тартынчаак болот эмеспи. Сизден уялып жатканы болсо керек.
Шааркан ашыкча сөз сүйлөгөн жок. Анткени бул окуя өзүнүн деле башынан өтпөдү беле. Эне менен кыз башка ачылып деле сүйлөшпөдү. Унчукпай олтурушуп кечки тамакты ичишкенден соң, экөө жатып алышты.
Терезеден тийген айдын нуру бөлмө ичине төгүлүп, өз кооздугун тартуулап турду. Анткен менен бөлмө ичин тынчтык каптап, экөө өз ойлору менен алек. Шааркан өзүнүн алгач келин болуп келген кезин эстеди.
Кыз кези менен коштошуп, Шааркан көшөгөгө кирип, ак жоолук салынып, үлбүрөп олтурган кезин кантип унутат эле. Керегеге жоолук бууп, той куржундары сөгүлүп, келиндин себин көрүшкөн. Ооба, ар бир кыз баланын эң бактылуу учуру ошол кез эмеспи.
Көшөгө ичине төшөк салышып Шаарканды кыңшылатышып, жеңелери жеңкетай бөлүшкөн. Арзып тийген күйөөсү көзүнүн агы менен тең айланып, асмандагы айды алып бергенге дагы даярдай көрүнгөн. Эми ошол бактылуу көз ирмемчелик учур, ошол кез, минтип кызына оогонуна таң калып, убакыттын билинбей өткөнүнүн бүгүн гана билип олтурат. Көрсө адам баласы артын көрүп карыйт деген кеп бекер айтылбаган тура.
Азизаны багып алуу үчүн үйүнө алып келгенде, кызыл эт наристени колуна кармай албай абдан кыйналбады беле. Сүт куюлган упчуну чопулдатып соргон ошол наристе минтип учуру келип "турмушка чыгам"- деп жигит арзып турганы Шааркандын бир кезде оюна келген күндө дагы мынчалык тез келип калат деп күткөн эмес. Убакыт деген учкан куш экенин бүгүн минтип узун түндө уйкусу качып жатып, бир баштан эстеп билип олтурат.
Ооба, Азизаны багып алганда Шааркан кандай сүйүндү эле. Бир арманы бакыртып уул, кызартып кыз төрөбөгөнү санаа үстүнө санаа кошуп, тээ эрге тийгенден бери ичинен жеп келет. Атаганат, аял кишинин өз учурунда төрөп түшкөнү билинбегени менен чоң бакыт белем. Ар бир аял заты бала төрөгөндө гана ыйык "эне" деген атка татыктуу болот. Эне болуш үчүн эмне деген гана азаптарды баштан өткөрүү керек. Толгоо тартуу эле эмне деген мүшкүл. Болгон сөөгү ажырап, денени жарып чыккан баланын "баа" -деген үнүн угуу кандай аялдын багына туш келет. Шааркан көзүн жумуп жатканы менен уйкусу келбеди. Эми болгон санаасы Азизаны кантип узатуу жана аны кайра кантип үйүндө жашатып калуу керек деген маселе башын оорутту. Ооба, эгер Азиза тийген күйөөсү менен үйдө жашаганы менен күйөө баласы менен кантип жашайт. Аны менен тил табышып кете алабы. Ооба, "эрди катын урушат, ээси кеткен болушат"- деген кеп бар. Кызынын көз жашын көргүзү келбейт дагы, күйөө баласынын сөгүнгөн сөзүн уккусу келбейт. Ооба, күйөө деген бирде болбосо бирде ичип келет, кабагына кар жаап түнөрүп келген күнү болот. Анан кантип анын каардуу көз карашын көрүп жашайт. Мунун баарын бир баштан ойлоп олтуруп, Азиза менен бирге жашагандан баш тартып калды. Андан көрө кайра дагы бир кызды багып алса кандай болот. Ар тараптуу ойлор менен алек болуп жатып, кечинде Шүкүргө айткан оюнан кайтып калды. Мунун себеби, жакшы көргөн сырдашкан курбусу айткан эле "айылда иш жок, кыз-күйөөм үйдө бир айдан ашык убакыт жашап калды. Экөөнү мен бактылуу жашайт го деп ойлоптурмун. Көрсө бул жетишпеген жашоодо эмне болгон күндө дагы кер- мур айтышуу боло берет тура. Кызым менен күйөө балам уруша кетсе эле мен бери жакта өзүмдү жаман сезип, эптеп бир ай жашаган соң, өзүм чуркап жүрүп квартира таап берип кетиргенче шаштым" - деген эле. Ооба, али үйлөнө электе баары жакшы боло тургандай сезиле берет. Анан турмуштун тайгак жолунда күйөө сөгүнөт, аял ажылдайт, анан кер-мур айтышуу башталат.
Шааркан таң аппак атканга чейин көз ирмеген жок. Эртең менен Азиза туруп ишине барарда гана кийинип сырткы үйгө чыгып, аны менен чогуу чай ичип олтуруп:
- Кызым, сен барам десең бер. Мен баштагы оюмдан кайттым. Эртең сен күйөөң менен уруша кетсең, мен сага же ага болуша албай ортодо кыйналам. Андан көрө мен экөөңөрдүн жаман-жакшы айтышкан сөздөрүңөрдү укпагандай эле болоюн.
Азиза күлүп:
- Апа, биз урушпай эле жашайбыз. Эч кабатыр болбоңуз.
- Кызым, баары азыр сага ошондой сезиле берет. Турмушка чыккандан кийинки жашоонун жолу такыр башка. Атаң деле мени аларда асмандагы айды алып берем деп алган. Эми кара балдары менен кыздарынын сөзүнөн чыга албай, үйгө келбей жатат. Бул эми жашоонун жана турмуштун тарбиясы. Эркек алганга чейин эле алтыным дейт. "Сүйүү" - деп какшанганыбыз менен сүйүү ар бир адамдын кулк- мүнөзүнө, туруктуулугуна, сүйүүнү бага билишине жараша болот. Азыр сүйүү эле эмес, жашоонун өзү булганды. Алдамчылык, эки жүздүүлүк күч алды. Эгер сүйүү болгондо анда аял менен эркектин ортосунда эч качан уруш болбойт эле го. Эмне үчүн үйлөнгөнгө чейин уруш болбойт дагы, качан үйлөнгөндөн кийин эле баары башкача болуп өзгөрүлөт. Мааниси терең айтылган сөзгө Азиза туура баа берип:
- Апа, анда эмнеге Шүкүргө кечинде толук ойлонбой туруп убада берип койдуңуз "үйдө жаша" -деп. Ал эми ата-энесине айтып барат да.
- Кызым бекер айтылган эмес да "алтын баштуу аялдан, бака баштуу эр артык"- деп. Аялдык сезим менен тайыз ойлонуп алганымды кеч сезип калдым. Мейли эми калганын дагы көрө жатабыз. Кудалар келсе сүйлөшүп көрөм го. Аны коюп сен айылга барып жашай аласыңбы?
- Аны убакыт өзү көргөзбөсө. Бир чети айылда жашаган жагат. Таза аба, таза суу, таза азык-түлүк. Кой, апа сүйлөшүп олтурсак сөз бүтпөйт, мен иштен кечикмей болуп калдым. Баса, апа мына акча, кечинде берем деп унутуп калган турбаймынбы, айлык алган элек. Эт алам деп жаттыңыз беле?
- Ооба, базарга барып келейин анан.
Азиза шашып ишине кеткенде, Шааркан ички үйгө кирип уйкуга баш койду. Анын себеби таң атканча уктабаганга жаны жер тарып туруп алды.
**************
Россиянын баш-аягы түгөнбөгөн токою чалкып жатат. Ферма токойдун эле четинен орун алган. Бирок шаардан бир топ алыс. Уй бакканга абдан ыңгайлуу жер. Бул ферма союз учурунда, тактап айтканда жетимишинчи жылдардын башында түптөлүп, ошол бойдон сакталып калган. Анткен менен баштапкы калыбындай эмес. Эскиргенсип калганы менен үстүртөн оңдолгонго көзгө жаңы салынгандай эле көрүнөт.
Буга чейин эмне деген гана кишилер иштеп кетпеди, бул фермада. Учурунда абдан дүркүрөгөн болучу, союздун учурунда иштин көзүн билген директор иштеп турган кезде. Союз тараганда аз жерден бул ферма тарап кеткени калган. Жогору жактан чоң жардам болуп, минтип уланып кетип учурда элүүдөй адам иштейт.Омор ишине катуу берилип, иш менен алек.
Уулу менен сүйлөшсө, салган акчаны карызына берип, үч кишиден кутулуп койгонун айтканда кабагы ачыла түштү да, Акзирек менен Сүйүнбектин жасаган иштерине ичи жылып калды. Ушул жерден билди ар бир үйдүн түйшүгү бөлөк экенин. Эгер ишенген башка адамына акча салган болсо алар эмне кылышмак эле, аны элестетип алып башын чайкап, баары бир үй-бүлөө гана баарына түтөөрүн эсине салып койду.
Убакыт кечки саат төрттөр болуп калган. Омор боло турган саандын камын көрүп фермада болучу. Бир кезде эле Саня чакырып калды:
- Омор, сени бейтааныш кишилер чакырып жатат, өңдөрүнө караганда капалуудай. Бул сөздү укканда карыз доолагандар го деп ойлоп, санаасы санга бөлүнүп, өңү өзгөрүлө түштү да, Саняга сыр бербей сыртка чыкты. Эки машина менен толугунан келген орус улутундагы беш киши келиптир. Саня айткандай өңдөрү бир укмуш. Бандиттердикиндей экөөнүн беттери тырык, чачтары такыр болуп алынган. Бирөө гана галстук тагынып, интелегент адамдай көрүндү. Кол алышып учурашкан соң, ортодо турган курсагы салаңдаган, ашыкча эткээл, үнү жоон өзүн Игорь деп тааныштырган киши алгач сөз алды:
- Омор, кел адамча сүйлөшөлү. Эгер сен биздин талапка көнсөң, өзүңө эле жакшы. Анда жылуу ордуңда иштей бересиң. Ашыкча ак жүрөк болгуң келсе, биз сага бул жерден жашоо бербейбиз. Омор калдастай түштү. Бир жагынан карыз доолап келбегендер экенин билип, жеңил дем алып:
- Кандай талабыңар бар? Албетте ар бир ишти жай сөз менен чечкенге эмне жетсин - деди, сөзгө келгенин билгизип. Игорь башын ийкеп:
- Омор, сен абдан туура сөз айтың. Биз деле маселени жай сөз менен чечкенди жакшы көрөбүз, жүрөк ооруткан сөздөрдү айтып не керек. Кыскасы мындай.
- Биз бул фермадан сүт алып турчу элек. Сен ишке келгени такыр эле сүт ала албай калдык. Ушул жагын кандай кылсаң? Бул сөздү укканда маселе кайда жатканын билип, бир саамга ойлонуп туруп, тигинин көзүнө тик карап:
- Игорь, силер канча литр сүттү, кандай баада алчу элеңер? - деди. Бул берилген суроо Игорго анча жага барган жок, кабагын чытып:
- Анын сага кандай кереги бар? - деди, берилген суроого туура эмес түшүнүп алганын билгизип, Омор эми жерди теше тиктеп анан кайра жүзүн ага буруп:
- Игорь Степанович, сиз мага туура түшүнбөй калдыңыз көрүнөт. Эгер туура көрсөңөр, менин айтайын дегеним, силерге керек сүттү ачык эле берип турам, силер алып турган баада. Биз ачык сүйлөшүп алалы. Бирок биздин сүйлөшкөн сөздөрдү эч ким билбегендей болсун. Игорь эми кабагын ачып:
- Бул туура сунуш. Кыскасы, биздин чакан ишканабыз бар, ага сүт абдан керек. Эгер силер койгон баада ала турган болсок, анда биз эч кирише албай калат экенбиз. Омор эч жалтанбай сөз кезеги келгенде:
- Биз анда бири-бирибизди сатып кетпегендей бололу. Баарыбыз акча табыш үчүн далалат кылып жүргөн соң, ыңгайына карайлы. Сүйлөшүү абдан жакшы өттү. Тигилер сүттүн өз баасынан отуз пайызга арзан алганга макул болду. Ал сүттү уурдабай эле, күндүз келип машина менен алып кеткиле. Иштегилер арзан алып жатканыңарды билбегендей болушсун деп убадалашты да, алар менен жылуу коштошуп иш бөлмөсүнө келгенде, тигилердин келгенин байкап калган директор өзү келип калды. Анткени иштен чыгып бара жатып көрүп калган, сүйлөшүү жүрүп жатканын. Анан, күтүп турган болучу, эч кимге көрүнбөй. Ал турсун аларды беш колундай билет, кимдер экенин.
- Омор, тигилер эмне максат менен келишиптир? - деди, шашкалактап. Омор берилген суроого жооп бергенге шашылбай:
- Ооба, Василий Сергеевич, билесиз да, мен ишке жана сизге эч кара санабайм. Буйруса алар менен убадалаштым. Бирок сиз менин сунушума макул болсоңуз.
- Айт, айта бер, мен сага ишенген үчүн ишке албадымбы.
- Кыскасы мындай. Мен бул ишке келгенге чейин жүз литрден ашык сүттү тигилер сатып алып жүрүшүптүр, мындай баада деп айтты да анан:
- Мен тигилерге талап койдум. Сүттүн баасынан отуз пайызга арзан берели, силер уурдабай эле келип алып кетип тургула дагы, акчаны нак бергендей болгула деп айтсам, алар макул болушту. Жүз литр сүттү ордуна коюш абдан оңой. Уйларга баштагыдан азга тоютту көбөйтүп койсок эле баары ордуна келет. Ансыз деле тоют уурдалганына дагы бөгөт коюлду. Директор бул сунушка "лам" дебей макул болуп, көзүн жүлжүйтө Оморду карады. Анткени бир кезде ал сүттүн орду жок эле да, экинчиден акчасы башка бирөөнүн колуна тийчү. Василий Сергеевич сүйүнгөнүн жүзүнөн билгизип:
- Омор, сен абдан туура кылгансың. Мен уурдалган нерсени жаман көрөм. Мейли, тигилер менен кагаз түрүндө дагы документешип кой. Бирок ал акча бугальтерияга түшпөй тургандай болуш керек. Алардан түшкөн акчаны эч ким билбегендей эле болгону оң. Омор шашып:
- Абдан туура айттыңыз. Кыскасы алардан акчаны мен гана алайын дагы, сүттү алып кете беришсин, бухгалтерия билбей эле койсун. Акчаны мен сизге өзүм берип турам. Бул сунушка директор ойлонуп туруп:
- Бир чети бул сунушуң дагы туура. Анда сен сүттү кабыл алган кезде бухгалтерияга жүз литрди аз жазып өткөргөндөй болушуң керек.
- Ал жагын өзүм тууралайм. Сиз акчаны алганды билиңиз дагы, мен ишимди жасаганды билейин. Директор күлүп:
- Макул, анда ишти баштай бер деп далыга чаап, оң көзүн кысып койду.
Омор ишке киришкени көп нерсени билди. Жем, чөпкө окшогон тоюттар уурдалып, иштеген жумушчулар эле пайдасын көрүп жүргөндүгүн билип, баарын акырындык менен колуна алды.
Эртеси эрте ишке келсе, убадалашкан сөз боюнча Игордун кишилери машина менен келип, жүз он литр сүттүн акчасын карматты. Омор эбак эле буларга бериле турган сүттү өзүнчө дайындап койгон. Акчаны алып эле, машинага сүттү жүктөтүп берди да, дитректордун кабинетине кирип, болгон окуяны үстүртөн айтып, сүттүн акчасын карматты. Директор бул ишке таң калып:
- Омор, эч ким билген жокпу ? - деп суроолу карады. Омор эч кооптонуп да койбой:
- Билсе ким эмне кыла алат. Мага алар акча бергенин эч ким көргөн жок, бирок сүттү жүктөтүп бердим, бизде иштеген балдарга. Василий Сергеевич эч кам санабай эле коюңуз. Директор акчаны санабай туруп тартмасына салды да, Оморду карап:
- Омор, бул иш эч кимге билинбесе, мен өзүм сени ыраазы кылып алам. Баса, бүгүн бизде маанилүү жолугушуу бар. Балким ал жолугушууга чакыргандар дагы сүткө заказ бергени жатышса керек. Омор сөздү бөлүп, олтурган ордунан копшолуп алып:
- Эгер, алар иштеше турган заказчиктер болсо, макул болуп, Соколовдордун заказын кыскартып салалы. Ансыз деле алар канча карыз болуп кетишти. Алардан баары бир акырындык менен кол үзгөнүбүз оң болуп жүрбөсүн. Алдагандары эми өнөкөт ишке айланат да, акыры алдап көнүп калышат.
Директор бул сунушту дагы туура көрүп, Оморго ыраазы болду. Андан дагы болбогон жерден акчалуу болуп жатса, кабагы ачылбаганда кайда барат эле.
Убакыт өз нугунда өтүп, арадан эки апта өткөндө, директор Оморго эки жүз миң рубль берди, сыйлык катары. Бул ойдо жок жерден болуп калды. Анткени Соколовдор карыздын баарын берип, мындан кийин сүтүү кыскартпай берип тургула деп атайын суранышканы, директордун көңүлүн абдан өстүрдү. Омор дароо ал акчаны Бишкекке салып жиберди.
*********
Жол караган Сүйүнбектин эмнегедир шаштысы кете баштады. Анткен менен жүрөгү ишенип турду, Салиянын келээрине. Бул жалганда күтүүнүн азабы билинбегени менен чоң түйшүктү талап кылат. Бирок күтүүнүн аягы жакшы аяктаса го, анда дурус, күткөн адам келбей калса анда күткөн эмгек талаага кетип, адам көңүлү кирдеп каларында эч шек жок. Эне аскердеги уулун кандай жакшы тилек менен күткөндөй, Сүйүнбек дагы Салияны ушундай бир берилүү менен күтүп туруп, чукул жерден ойлоно калды " балким иши чыгып калып келбей калган чыгар" - деп өзүн-өзү алдады. Адамдын эң чоң ишенгени бир гана "үмүт" экенин ким тана алат. Ооба, үмүт үзүлгөндө гана жашоонун көңүлсүз сааттары акырын сапарын улайт. Эгер үмүт оту тутанып турган болсо, жашоо кандай кызык көрүнөт.
Сүйүнбек бир орундан жылбай күтүү түйшүгүн тартып, эки жакты элеңдеп карап турганын Салия көрүп, аны аяп кетти. Бир жагынан өзүнүн кыз каадасы кылып кечигип келгенине көңүлү өсө түштү. Албетте калыс алып караган кишиге кыздын күттүргөнү бул, тээ илгертен бери келе жаткан жашоонун жазылбаган мыйзамы. Кыз каадасы, кылыгы ушуну менен башталаары дагы анык. Аттиң, анткен менен кыз бала күттүрүп келип, кайра баа-баркын сактап тез кетип калганы кандай жакшы. Анын себеби баардык нерсе өзүнүн чеги менен болгондой эле, кыз кезде жолугушууга келип кайра "мен шашып жаттым эле" - деп, чоң иши калып жаткансып жигитке бааланганы өзүнө эле чоң упай топтогонго түрткү берээри анык экенине турмуш сабактары күбө. Али турмушка чыга электе эле жигитине сыр алдырып койгон, бул кийинки жашоосуна бут тосконго тете иш экенин жашырып болбойт.
Сүйүнбек жанына келип туруп калган Салияны кеч байкады да:
- Ой, качан келип калдың эле? - деди. Салия сыр бербей:
- Келгеним качан, сиз ар бир өткөн кыздарды таң калып, карегиңиз талып карап турганыңызда келип "мен келдим"-деп айта албай турганыма канча болду.
Бул сөздү таап айтканына Салия ичинен кубанып алды. Сүйүнбек таң калып:
- Мен чын эле байкабай калган экенмин. Аз болгондо сени "келбей калды го" деп кетип калат белем... Кап, болбой калды, эми Салия сенин алдыңа түшкөнүм болсун, бир кафеге кирип олтуралы. Чынын айтсам мен сени күтүп туруп, башка кыздарды карабай эле, абдан жакшы ойго кабылдым. Көрсө кыз күтүүнүн дагы өзүнчө ыракаты болорун мен сени күтүп туруп билдим. Ал турсун сен жөнүндө абдан жакшы кыялдарга батып, алыс жактарга сени менен кыялымда барып келгенге дагы жетишпедимби. Бир гана сен менин болгон дитимди, ой-тилегимди ээлеп алып, мага жакшы санаа тартканга түрткү бердиң.
Эх, жакшы сөздүн кадыры ай, Салия бул айтылган сөздөр менен өзүн кандай бактылуу сезди. Ооба, ушул жолугушуу үчүн эмне деген гана азап тартып жасанды. Күзгүнүн эле алдында канча убактысын коротту. Керек болсо ошол себеп менен кечиккенин жашырып да болбойт эле. Кашты, көздү, кирпикти, оозду, бетти, тырмактарды боёп, чачты жасап, кийимди тандап кийүүнүн өзү эле эмне деген эмгек, атаганат. Ошол себептен аял затын көйрөң анан сылаңкороз калк болот деп бекер айтпаса керек. Бир кезде Сүйүнбек, Салияга тигиле карап:
- Салия, сен абдан сулуу жан экениңди азыр байкадым. Кийген киймиң денеңе куп жарашып, чачтарың абдан жакшы жасалгаланыптыр. Байка, балдар сени ала качып кетпесин. Бул айтылган сөз дагы Салиянын кулагына кандай жакшы угулду. Анын себеби, өзү дагы бир гана Сүйүнбек үчүн жасанып, болгон аракети менен чоң даярдыкта келсе, көңүлү өсүп, жасанган аракети текке кетпей, анысы Сүйүнбекти кайдыгер калтырбаганы эле бул чоң жетишкендик экенин кантип тана алат. Экөө ээрчише басып киши аз кирген кафеге келишти. Сүйүнбек биринчи жолу кыз жандап басып, кызга кам көрүп жаткан кези. Бул жаш кездеги өзгөчө бир эсте кала турган учур экенин жашырып болбойт. Ооба, чын эле Салия көзүнө бир укмуштай сулуу көрүнүп, аны эми такыр эстен чыгара албасын ички туйу сезими менен сезип турду. Тим эле экөөнүн сөздөрү түгөнбөй ар тараптуу багытта сүйлөшкөндөрү менен сүйүү темасында сөз козголгон жок. Сөз турмуш жана илимий темада болуп, ал турсун бир нерсени талаша да кетишти. Анткен менен экөө тең ушул учурда убакыттын токтоп турушун ичтеринен миң кайталап тилеп, сөздүн кызуусуна кирип кетишти.
Чынын айтканда эки жаштын жылдыздары келишип, бир пикирге келип калган кезде, көзгө кандай жакшы көрүнөт. Көчөдө кыз менен бала кыналышып, ортолорунда күлкү жаңырып басып баратканы, жаш кездин гүлдөп- бүрдөп турган кезин тартуулайт го. Берки четтеги столдо жалгыз олтурган жашы улгайып калган киши Сүйүнбек менен Салияны карап туруп, өзүнүн жаш кезин эстеп, мыйыгынан күлүп алды. Көрсө сүйүү бул үйлөнө элек кезде барктуу болорун экөөнү карап олтуруп эсине алып койду. Ал эми үйлөнгөндөн кийин жашоонун агымы үй-бүлөөлүк түйшүктүн жүгүн артынып, ортодо мамиле акырындык менен муздап, сүйүшүп үйлөнгөндөр оокат-дүнүйө жыюуга болгон убактысын арнап калышында эч шек. Казыбек, бир кезде аялы Бурма менен кудум Сүйүнбек менен Салиядай болуп кандай таттуу күндөрдү өткөрүшкөн. Экөө бирин-бири арзып жүрүп үйлөнгөндөн кийин "тигини алыш керек, бул жакка барыш керек" - деген турмуштун түгөнбөгөн түйшүгүн артынганы бири-бирине тилдери тийип, беттери ачылгандан кийин баягы "сенсиз жашоо жок" - деген сөздөр кумга сиңген суудай каякадыр жок болуп, дүнүйө топтоо менен алек болуп, бири кеч келсе, бири эрте келип, бала багуу менен машакаттанып, азыр сүйүүнү деле унутушкан. Көрсө сүйүүнүн кадыры эки жаш бири-бирине жете электе, күчүндө болот белем. Ооба, кыз-жигит сүйлөшүп жүргөн кездери менен үйлөнгөндөн кийинки кездерин салыштырсак, асман менен жердей айрыма болорунда эч шек жок.
Бир кезде эки жаш сыртка чыгышты. Бул кезде сааттын жебеси кечки алтыны көргөзүп калган эле. Убакыт ушундай тез өткөнүнө ишене албай турушту. Экөө жуп коштошордо гана:
- Сүйүнбек, сен мени эмне максат менен чакырганыңды билесиңби? Кана, мага окшош кызга жолуктурганың? - деди эле, Сүйүнбек күлүп:
- Эртең жолуктурайын, азыр кеч болуп кетти. Коркпо мен ал кызга эртең менен жолугуп, сен жөнүндө айтсам ал дагы сага жолугуп, сени менен көрүшүүгө ынтызары күч болуп калды.
Экөө аялдамага жакын жерде дагы жарым сааттан ашык убакыт сүйлөшүп туруп калышты. Сүйүнбек, Салиянын ар бир айткан сөзүнө маани берип, эми чындап ага көңүлү бурулуп калды. Мунун себеби Салиянын салмактуу айткан сөздөрү, таза ниети менен келечекке карата болгон ой тилеги, жаш болсо дагы турмушту түшүнө билгени Сүйүнбектин көңүлүнүн төрүнөн орун алды. Салия менен коштошуп аны маршруткага салып жиберген соң, эми гана Азиза экөөнүн окшош жактарын салыштырып көрүп, экөө эгиз болушу толук мүмкүн деген ойго кабылды.
Аялдамада эч максатсыз бир топко олтурду. Чын эле Азиза менен Салиянын кимисин жүрөгү каалайт ага жооп таба албай койду. Бир жагынан Азизанын көңүлү башка адамга бурулуп калганын эске алып, Салияга ыктоону көңүлүндө туура көрүп турду.
Эгер азыр Сүйүнбек өнөр адамы болгондо, ушундай бир кулакка жагымдуу ыр жазып же обон жаратат беле. Ооба, адам баласы качан башына бир күч келгенде же чоң сүйүүгө кабылганда ичтеги быгып жаткан нерсени сыртка ыр менен чыгарары анык. Эч качан ырдап көрбөгөн Сүйүнбектин эмнегедир ырдагысы келди, бирок орус мүнөз күтүп орус эмес же кыргыз эмес болуп элибиздин ырым-жырымын, салт-санаасын толук билбей орто жолдо калган белгисиз улуттун баласындай тунжурап турду. Болбосо канчалаган кулакты сүйүнтө турган сөздөр менен таамай жазылган обондуу ырлар бар, алардын бирине дагы ушул жашка келгени көңүл бурбаганына таң калып келет. Ал турсун филармонияга концерт көргөнү келбегенин эми билди. Ушул кезде аттиң, Салияга арнап бир ырды кыңылдап ырдап алса, кандай өзүн жеңил сезет эле. Орус тилиндеги кайдагы бир ырды ырдаган болду, бирок ал ырды Салияга арнаганга болбойт эле. Ооба, адам баласы сүйүүнүн кызыгына батып, сүйүүнүн кадырын билгенде гана сүйүү темасында ырдаган ыр кандай жеңилдик тартуулайт.
Айтмакчы, алтын жаак, жез таңдай адамдар дүйнөгө келбейт, келсе керемет өнөр өлбөйт, эгер өнөргө бай адамдын көзү жумулса орду толбойт. Сүйүнбек канчалаган жакшы ырларды укту бирок, кулк-мүнөзүнө уялап калган кайдыгерлик ошол уккан ырлардын бирин дагы тилине салган жок. Ушул жерден үнүн керип бир жакшы ырды ырдап алса өзүн жеңилдей түшчүдөй сезди, бирок ага ички дүйнөсүнүн жардылыгы жол бербеди. Бир кезде гана Салияга жолуга турган жерди жана качан жолугушууну айтпай калганын эстеп, алаканын тарс эткисе чаап алды. Ушул эми гана Салияны такыр жоготконун ички сезими менен билип, көзү караңгылашып кетти. Ооба, кандай сөздөрдү сүйлөшүштү, бирок анын дарегин же үйүнүн телефонун албай калганына ачуусу келди. Ушул жерден билди кыз менен жолукпагандын бир кесепети тийгенин. Эгер буга чейин кыз менен сүйлөшүп жүргөн болсо, дарегин алганга ашыгат эле го. Салия канча күттү, "эми качан жана кайдан жолугушабыз" - деген сөздү айтат деп. Бирок Сүйүнбек өзү айтпаган соң, кыз башы менен кантип айтат эле.
Жакшы маанай менен жолугушуп, кайра минтип анын дарегин албай калганына өкүнүп, үйүнө абдан капалуу келди. Бул жигитке жарашпаган боштуктун жана мажүрөлүктүн бир белгиси экенин жашырып болбойт.
Эгер чын эле арзып кала турган болсо, алгач кыздын жашаган жерин билгенге ашыгуу бул жигиттин биринчи милдети эмеспи. Мына шоколад жеп, ак кол болуп өскөн шаардык баланын бир гана кетирген катасы. Ал эми ишке жөндөмү жок, мык урган колунан келбеген эркек деген атка доо кетирген чала кыргыздардын жоругу албетте толтура. Сүйүнбек үйүнө келгенде баарына текши ой жүгүртүп көрүп, өзүнүн каталарын анализдеп билип, кандай адам экенине жооп таба албай турду.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#30 04 April 2014 - 22:02
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
**********
Убакыттан өткөн күлүк эмне бар. Эч кимге билинбей өткөн убакыт канчалаган өмүрлөр бул жалган жашоодон өткөнүнө, канчалаган шаарлар куралып, кайра жок болгонуна, эмне деген окуялар болгонуна, кимдин кандай карып, кантип жашаганына, кулак угуп көз көрбөгөн техникалардын ойлонуп табылганына, кимдин ким экенине деги эле болуп өткөн нерсенин баарына бир гана убакыт гана күбө болуп, убакыт баарын карытканын танып болбойт. Ооба, дүйнөнүн теңин өзүнө караткан Чыңгыз хан дагы өз өкүмүн жүргүзүп туруп, адамга карылык байкалбай келээрин моюнга алган. Айткандай , адам канчалык көп жыл жашагысы келген менен, карылык башка келгенде ар бир инсан бул жашоодон өзүн артык баштай сезе берээри анык. Ошол сымал сүйүү дагы эскирип, кайра жашарып турарына бир гана убакыт өзү калыс.
Азиза, ак машинага жаңы келген заказды тигип олтуруп, Шүкүрдү эстеди. Ал "ушул жумада келип сени алып кетем" деп убада берип кеткен бойдон, али дайын оту билине элек. Ал кеткенден бери кенен эки апта болду. Күтүүдөн тажап, жол карагандан көзү чарчады. Ооба, ага жолукканга чейинки тарткан азабы бир тең, ал келем деп убада берип кеткенден кийинки тарткан азабы бир тең болуп, сүйүүнүн түйшүгү менен алек болууда. Санаасы санга бөлүнүп, оюу бир жерге турбай калды. Ар дайым анын кучагына боюн таштап, көкүрөгүнө башын жөлөп турган кези тартылат. Шүкүрдүн жүрөгүнүн соккону кулагына угулуп, үшкүргөндөгү ысык илеби, кучагына кысып турган турпаты, сөз айта албай буулукканы, жалжылдап караган көз карашы, кусага баткан муңайган жүзү, телмире карап тиктегени кантип көз алдынан кетет. Арзыганынын алдап кетээрине такыр ишенбейт. Балким бир нерсе болгон үчүн келе албай жаткан чыгар деп ар нерсени ойлоп, колу менен буту иште болгону менен болгон аң-сезими Шүкүрдө болду. Ооба, илгери күйөөсү согушка кеткен келин дагы Азизадай болуп санаа чекпесе керек. Бул адам баласындагы ашыкча санаакорлуктун бир белгиси экенин танып болбойт. Ар түрдүү адамдар болот. Илгери Асан кайгы деген болгон экен. Ал болбогон нерсеге эле ашыкча санаа чеге берчү экен, ошол себептен Асан деген атына кайгы деген сөз кошулуп, Асан кайгы аталып калганы бар. Азиза андан ашса ашып, асты кемибей санаа чеккенин өңү эле айтып турду. Адам баласы ашыкча санаа чеккенде кейпи кете түшөрү анык. Кырк күн катуу ооруп суу ичкен кишидей, тим эле өңү керсары тарта түштү. Бул санаа ашыктыктын ашыкча аша чектирген санаасы экенин жашырып болбойт. Көздөрү чүңүрөйүп ичке кирип кеткен Азизаны алгач көргөн киши оорукчан адам го деп ойлошу, толук мүмкүн. Көзү тигип жаткан материалда, колу менен буту кадимкидей машинаны иштетип жатат. Болгону аң сезими менен Азиза бул жерде эместей. Технолог жанына келип:
- Азиза, сага эмне болду? Деле уга турган түрүң жок, сени сыртта бир узун бойлуу бала чакырып жатат! - дегенде гана өзүнө келип:
- Ал ким экен, ысмын айткан жокпу? - деп олтурган ордунан турду да, сыртты көздөй басты.
Сыртта Азат күтүп турган болучу. Ал чынында Азизаны көп издеди. Акыры бул жакта иштеп жатканын угуп, атайын чыгынып издеп келген. Азатты көргөндө Азиза азга жылмайып, жакшы маанай менен учурашты. Анан кантет. Кантсе да бир жерде иштеп, тааныш болуп калган эски көз да. Андан дагы өзүнө ашык болгондордун алдыңкы катарындагылардын бири Азат экенин жашырып болбойт эле. Ал акыбалды сурап билишкен соң, ээрчише басып бери жылышты. Азат тим эле алтын буюмун таап алган адамдай жөн эле кубанып алган. Аттиң адам баласынын ушундай ачык болгон кабагына, үмүт отун жандырып келген абалына кантип жооп бериш керек, маселе мына ушунда. Эгер ачыгын айтса Азат дагы Сүйүнбектей болуп ичип кетсе кандай болот? Көңүлүн калтырбай жооп берсе үмүт менен кайра-кайра келе бериши толук мүмкүн. Ушул жерден Азиза дагы бир жолу кыз болуп жаралып калганына өкүнүп алды. Кээ бир кыздар сөз айта турган жигит таппай жүрсө, Азиза тескерисинче сөз айткандардан боюн ала качып жашырынганы эле "бирөөгө зар дүйнө, бирөөгө бар дүйнө" - деген сөздүн мааниси кайдан келгенин билгизип турганы го. Чоң жыйынга чыгып трибунадан сүйлөй турган адамдай чычтай жасанып келген Азаттын сырт көрүнүшү эле, ушул жолугушуу үчүн кандай азап чегип жасанганы Азизага дайын болду. Ооба, ар бир адам өзгөчө көңүл сүйгөн адамына жолугушууга барарда, кандай берилүү менен жасанат. Калыс алып карасак жолугушканга чейинки тарткан азап кандай барктуу. Чачты суулап тарап, бут кийимди майлап, шымдын кырын чыгара үтүктөп, атырдан колдон келишинче себинип, жагымдуулукту тартуулаш үчүн жигит, кызга кандай жасанып келсе, кыз бала андан миң эсе ашык жасанаары бышык.
Азат кадыр эсе каада күтүп, кызды сүрдөтө карап:
- Азиза, сага эмне болгон? Эмне мынча өңүңдөн азып. Бир жериң ооруп жүрөбү?
Ушул суроону ар бир таанышы берип жатып тажатып жиберген. Азиза кабагы салыңкы:
- Ооруган деле жокмун. Бир чечилбеген ишке санаа чеккендик болсо керек. Бул жалганда ар бир адамдын эч кимге айтпаган санаасы болот белем. Менин дагы бир жан адамга айтпаган санаа басты да калды. Азат таң калып:
- Азиза, эмне керек айтсаң, балким менин сага жардамым тийип калаар. Азыр чечилбеген маселе жок го. Илим-билим өсүп турганда баары чечилет. Азиза жер карап муңайыңкы үн менен:
- Азат, мен сага туура түшүнөм. Сага ыракмат, мага жан тартканыңа. Мен айттым го, ал маселени азыр эмес, убагы келгенде өзүм чечем. Ага чейин чыдаш кана керек.
Азат чын дилинен бушайман болуп:
- Азиза, анда мен такыр туура эмес учурда келген окшоймун. Эгер макул көрсөң мындай басып барып бир жерден насип тешип, тамак ичип келсек кандай болот? Азиза ушул сөздү дагы күткөн:
- Азат, мен сага туура түшүнөм, азыр иш учуру. Заказ көп болуп эч кол бошобой жатат.
Чынынды адам баласында билинбеген кандайдыр бир туйу сезим болот эмеспи. Азизанын кабагына карап Азат:
- Анда мен жылайын. Атайын сага келген элем, сырдашып келейин деп. Азыр сенин сырдаша турган түрүң жок. Башка күнү жолугушалычы. Азиза бул сөздү укканда чындап сүйүнүп кетти. Анткени андан кантип кутулушту билбей турган. Эгер кичине эле кабагын ачып, күлүп койгон болсо Азат "сени алам" - деп айта тургандай сезилип туруп алган эле.
Азиза жылуу коштошуп, иш ордуна келип олтуруп, Азатка боору ооруп кетти. Анткени ал дагы адам, анын дагы жүрөгү бар, өзүнө арналып соккон. Сүйүү келет, бирок аны сыйлай билүү да керек да. Эч качан бирөөнүн көңүлүн калтырбаганга аракети күч. Бирок ар кимдин арнап, тандап тапкан сүйгөнү, жүрөк эңсеген адамы болот да. Эгер Шүкүр эле ушул бойдон келбей, башка бирөөнө үйлөнүп алса, анда кандай болот? Ошол сымал эле бирөөнүнү жүрөгү, көңүлү менен дагы эсептеше жүрүү керек экенин Азиза өзү сүйүүгө кабылганы билип калды. Болбосо эчак эле сөз айткандардын көңүлүн сындырып салат беле ким билет.
Кечке, иш убактысы бүткөнгө чейин Азизанын болгон дитин Азат ээлеп алды. Чынында аны унутуп, эсинен чынарып бара жаткан болучу. Эми андан кантип караанын үзүүгө акылы жетпей турду. Бул билинбегени менен аң сезимден алган абак экенин жашырып болбойт эле. Чынында Азиза эркин басып жүргөнү менен болгон ички дүйнөсү камакта. Сүйүнбек, Шүкүр, Азат жана дагы эки аптадан бери көлөкөдөй ээрчиген Курманбек деген бала пайда болду. Дагы жакшы Сыртпай Субанович бул жакта иштегенин билбейт. Билсе ал дагы өзүнүн жашы келип калганына карабай бул цехти шынаарлашы толук мүмкүн. "Көңүл өспөсө, көөдөн өспөйт"-деген кеп бар. Айткандай санаа баскан Азиза кудум илгерки конслагерге түшкөн плендеги адамдардай арыктап алган. Эки аптада эле ушундай абалга кабылганы өзүнө дагы таң калтырып келет. Ал турсун түнкүсүн уйкусу да качып, түн бир оокумуна чейин уктабай жаткан адат дагы таап алды.
Иштен чыгып үйүнө келе жатканда, Курманбек дагы жанында пайда болуп:
- Азиза, сага эмне болду? - деди, катар басып. Берилген суроого күттүрүп жооп берди:
- Курманбек, иштен катуу чарчадым. Бүгүн жаңы заказ келип, анын формасын таба албай бир топко кыйнала түштүк.
Курманбек жан тарткан адам болуп:
- Азиза, макул көрсөң сен бул иштен иштебей эле койсоң кандай болот? Дегеним, карачы өзүңдү. Ден-соолук дагы керек да. Иш деп жүрүп ден соолукту берип салгандын канча кереги бар. Ар бир нерсенин өз учуру менен болгону жакшы эмеспи. Макул көрсөң ушул жактан иштеп тапкан акчаны мен эле берип турайынчы. Сен болгону мени менен басып көчөлөсөң эле болду. Кандай жакшы мен үчүн сени менен катар баскан.
Чынында Курманбек сөзгө чебер. Тим эле чукугандай сөз тапкан чечендик дагы жайы бар. Азизага Курманбектин эриктирбегени жагат. Кээде жөн жерден күлкүлүү анекдот айтып күлдүрүп коёт. Бул жолу дагы сөздү анекдот айтып улады.
- Бир сөзгө мокок бала, бир кызды жактырып калып жолугушууга келет экен да. Анан бала эч сөз таба албай минтип сөз баштаптыр:
- Тээтиги жерде турган там эскирип калыптыр ээ?- деп. Бул жерден кызга ал тамдын эмне кереги бар эле дейм да. Кыз айласы жок:
- Ийи, - деп айтып туруп калат. Анда тиги бала:
- Кечке эле мен сүйлөй берейинби, сен деле сүйлөсөң боло? - деген тура. Анысысыңары мен эле кечке сүйлөй бербейин, сен дагы бирдеме айтчы деди эле, Азиза күлүп:
- Тээтиги кетип бара жаткан маршрутка абдан эскирип калыптыр ээ? - деди эле, экөө тең күлүп калышты. Курманбек тим эле көзү агып кетчүдөй, берилүү менен жалжылдай карап:
- Азиза, сени кандай эне төрөдү болду экен, ушундай сулуу кылып? Эгер мен сага үйлөнүп калсам, колуңду ишке тийгиздирбей багып алат элем. Сендей сулуу кызга ким гана үйлөнгүсү келбейт. Азиза ушул сөздү укканда апасын эстеп кетти. Анткени ар бир эне төрөгөн кыз сулуу болсо, уул бала жакшы чыкса албетте биринчи берилген суроо ушул эмеспи "кандай эне төрөдү болду экен, ушул кызды же бул баланы? - деген. Чынында ар бир жакшы чыккан инсандын энеси биринчи айтылышы толук мүмкүн. Анткени бала эненин ичинде калыптанат да. Ошол себептен илгери сынчылар баланы же кызды сынаганда "жаткан жатыны жакшы болбой калган экен" - деп, сын берчү тура. Ооба, бул сөз албетте уят сөз. Бирок баланын жакшы төрөлүшү чынынды энеден болушу толук мүмкүн. Ириде айтылгандай бала бойдо кезде эне капа болбой, жакшы тамак ичип, көңүлү жайында болуп төрөгөндө, бала жакшы төрөлүшүн илим дагы изилдеп чыкканы бар.
Азиза, Курманбектин "сени кандай эне төрөдү болду экен" -деген сөзүн укканда, апасын аяп кетти. Анткени менин сулуу, ар бир адамдын көз илингендей чырайлуу болушума албетте апамдын үлүшү чоң деп ойлоп койду. Курманбек үйгө келгенге чейин абдан жакшы тарбиялуу сөздөрдү айтып берди да, кайсы бир мамлекеттин ойчулунун таамай айткан сөзүн айтты " Ар бир уургаачы жан, турмушка чыгарда бай адамга тийсем деп кыялданат" - деп айткан экен. Чынында азыр ал сөздүн таамай айтылганына жаш кыздар, акчага карап атасы менен тең кишилерге экинчи аял болуп тийип жаткандары эле далил болуп жатпайбы.
Азиза менин сенден суранарым мага көңүлүң болбосо мейли, бирок чечкиндүү анан март адамга турмушка чыксаң, жашооң кызыктуу болот. Марсель Паньоль деген француз драматургу минтип айткан "Короосунан үрүп чыгар ити жок эркекти сүйгөн аялды, өмүрүмдө көрө элекмин" -деп. Чын эле колунан иш келбеген, бир кедейге тийип алып өмүр бою азап чеккенди ким каалайт. Азыр керек болсо балдар дагы байдын кызын алсам деп кыялданып калган. Эгер акчанын көзүн карап, тамак ашка киришкен мажирөө тили менен иш бүтүргөн, чечкинсиз адамга турмушка чыксаң, өмүрүң өткөнчө кедейликтин сазынан чыкпай жүрүп өтүп кете бересиң. Кыз бала кандай күйөөгө тийсе, күйөөсүнүн мүнөзүнө көнүп, ал сүйлөгөн сөздү сүйлөп калганын өзү дагы билбей калат. Мисалы, таксырларды эле алалы. Сүйлөшсө ооздорунан ак көбүк акканча бир укмуш сөздөрдү сүйлөшөт дагы, ишке келгенде колдорунан эч иш келбейт. Бир адамга дагы жарыктары тийбейт. "Адам баласы акыл - эс, ден соолуктан, акчадан айрылган кезде баш оту менен биротоло динге оойт"-деп немец акыны Генрих Гейне мындан эки кылым илгери эле айткан.
Ооба, өзүң эле калыс бол, азыр кээ бир акылы жетик эмес адамдар динди беттерине кармагандары менен динди дагы булгап бүтүшпөдүбү. Сага мунун баарын эмне себеп менен айтып жатам. Колуңдан келсе жакшы адам менен жашаганга аракет кыл. Азыр сүйүү деле көп роль ойнобой калды. Анын себеби, сүйүшүп үйлөнгөн жаштар жалаң жетишпеген жашоонун айынан ажырашып кетишип, канчалаган балдар тирүүлөй жетим болуп жашап жатышат. Эгер сүйүү негизги рольдо болгондо, ажырашуу болмок эмес эле да. Азиза бул айтылган сөздү абдан жакшы кабыл алды. Курманбек кудум Шүкүргө карата айтып жаткандай сезилди. Эгер ал чечкиндүү болгондо эмгиче келип кабарын билгизип кетет эле го. Ооба, чын азыр аялга багылган сайпана эркектердин саны арбыганын кантип жаап жашырууга болот. Колунда күчү бар, акылы толук болуп туруп, аялга багылгандар толуп эле жатпайбы. Керек болсо айбанаттар дагы ургаачысына тамак таап берип өздөрүнүн эркектик парздарын аткарып жатышат. Ушул заманда "иш жок" деген шылтоону бетке кармап үйдө бош жаткан адамдар четен чыгат. "Бекерпоздуктан өткөн оор иш жок" - деп англис жазуучусу Оскар Уайльд айткандай, чын эле бош жатып чарчаган кандай адамдын ден-соолугуна, аң сезимине зыян келтирет. Азиза ар бир айтылган сөздөрдү кунт коюп угуп, үйүнө келгенин да билбей калды. Бир чети Курманбек дагы абдан туура, жүйөөлүү сөздөрдү айтканына ичи жылып, өзүн-өзү жаман көрүп кетти. Анын себеби сүйүү деп сүйүү үчүн эмне мынча азап чегип жатканына ушул саам гана калыс ой жүгүрттү.
**********
Шүкүр айылга келгени өзүнүн чечкинсиздик сапатынан чыга албай, убакытка уттуруп койду. Апасы төркүнүнө кетиптир атасы ооруп, аны көргөнү. Ал эми атасына айткан менен ал киши баары бир "апаң келсин" - деп коюшу толук мүмкүн эле. Ичинен сызып, жапа чеккени менен сырын кимге айта алат. Аңгыча эле таятасы каза болуп, баары ал жакка кетишти. Минтип таятасы каза болуп жатса кантип айтат эле "аял алам" - деп. Ал турсун өзү дагы атасы менен таятасынын акыркы сапарга узатуу үчүн барды. Ал жакта эле кенен үч күн жүрүп калып, дагы убакытка уттуруп баштагыдан түнөрүп, жер карап сүйлөбөй ичинен эзиле берди.
Уктаса түшүнөн, ойгонсо оюнан кетпеген Азиза жакшы эле Шүкүргө белги бергендей сезилди. Ал турсун экөөнүн алгач шаарга барып жолуккандагы абалдарын эстегенде шаарга жөө кетип калгысы келип кетет десең. Акыркы кездерде эмнегедир ырымчыл да боло баштаганын, өзү да билбей калды. Ооба, адам баласы башына иш түшкөндө гана Кудайды эстеп кожо-молдо, көзү-ачыкка чуркап калган адаты кармайт эмеспи. Шүкүр дагы алдынан мышык өтүп кетсе же колунан бир нерсе түшүп кетсе ырым кармаган адат таап алганын өзү анча элес албады. Шаарда Азиза кандай азап менен күтүп жатса, Шүкүр андан миң эсе азап менен шаарга жете албай кыйналганында эч шек жок. Күндө бир гана багыта ойлонуп, бир гана нерсени эңсегендиктен Азиза дайыма түшүнө кирип, ар тараптуу ойлорду ойлогонго түрткү берди. Баарынан дагы кетип жатканда "Шүкүр ылдамда, кайра тез келгендей бол, мени аңдыгандардын карааны көбөйдү" - деген сөзүн эстегиси да келбейт. Аны эстесе, бир орунга олтура албай кетет.
Акыры көптөн күткөн апасы келип, айылдагыларга куран окутушту. Ушул күндү кандай чыдамы кете күттү. Бирок апасы минтип аза күтүп олтурса, дароо эле аял алам деп айтуу дагы ыңгайсыздыкты тартуулап, кечинде эл аягы суюлганда араң дегенде апасына айтты:
- Апа, мага сизден башка эч бир жан туура түшүнбөйт. Мага акча таап бериңизчи, шаарга барып келбесем болбой калды. Баягы шаарга барганымда мен ала турган кызыма жолугуп келгем. Ал кыз бир үйдүн жалгыз кызы. Бирок абдан жакшы кыз. Мен ага барып дайынымды билгизип, бир көрүп келбесем санаадан баспай кала турган болдум. Күндө түшүмө кирип, оюмдан кетпей койду. Мен жолугуп шартымды айтып коюп эле кайра келем. Баса, апа эгер таятам каза болбогон болсо аны алып келмек болчумун. Биздин сөз бүтүп калган эле. Эми кантип аны алып келет элем, барып шартымды эле айтып жолугуп келейинчи. Бермет уулунун ар бир айткан сөзүнөн сүйүүгө катуу берилип алганын сезип, аяп кетти да анан:
- Балам, мен сага түшүнөм, жаш кезде баары эле ашыктык оорусу менен ооруйт. Кап, таятаң ойдо жок жерден кетип калбадыбы. Болбосо өзүм барып кыздын апасы менен сүйлөшүп келет элем. Ушул сөздү укканда Шүкүр шашмалык мүнөзүнө алдырып, сөздү бөлүп:
- Апа, мен кыздын апасына жолугуп аны менен дагы сүйлөшүп келген элем. Апасы айткан "апаң менен атаңды ээрчитип кел, мен кызыма ушул жашап жаткан үйүмдү берем, эч качан күч күйөө болом деп ойлобо"- деп. Чынын айтканда бир үйдө экөө эле жашайт экен. Бул сөздү укканда Бермет ойлоно калды. Чын эле шаарда үйү болсо жаман эмес да. Мындай шарт ар кимдин эле маңдайына жазыла бербейт деп ойлоп:
- Балам, сен барып алгач шартты айтып, түшүндүрүп кел. Менин барганым болбойт. Азырынча бул сөздөрдү эч кимге айтпай тура туралы, таятаңдын кырк күндүгү өтсүн калганын ошондон кийин сүйлөшөбүз деди да:
- Эртең анда сен жолго чык. Мен жол кирени таап берем. Атаңа айтпай эле кой, мен өзүм түшүндүрүп коём деди. Шүкүр бул сөздү укканда жүзү жайнап, сүйүнгөндөн эмне кылышты билбей калдсатай түштү. Ушул жерден эненин улуулугун билди. Эгер ушул эле сөздү атасына айтса атасы " Токтот балам, андай ишиңди. Кыз деген толуп жатат, башка деле кызды өзүм алып берем" - деп коёт беле ким билет.
Эми Шүкүр үчүн убакыттын өтмөгү азап болду. Таң атпайт, сааттан жебеси токтоп калгандай сезилип, чакчыгайдай болуп көзү ирмелбейт десең. Таң атканга чейин ар тараптуу ойлорду ойлой да берди, таттуу кыялга жетеленип, узун түндү уйкусуз өткөрдү. Бул эми чыныгы сүйүүнүн тартырган азабы экенин кантип танууга болот. Ооба, жеңил нерселер дайыма жеңилдигин карматат. Чынында шаарда көзгө илинген жеңил сүйүүгө арбалгандардын жоруктары кандай ыйык сезимди булгап жатышат. Көчөдө туруп алып өбүшкөндөрүн дагы мактаныч катары көргөндөр четтен чыгат. Алар сүйүшкөн жок, чыныгы сүйүү андай жеңилдикке жол бербейт. Жүрөк баардык нерсени сезет, бирок жүрөктү алдагандар дагы бар. "Туруксуз сүйүүнүн далили - ант. Чыныгы сүйүү антты ооз анбайт"-деген кеп бар. Ооба, туруксуз сүйүүнүн далили эле көчөдөгү өбүшкөндөр болуп жатпайбы. Алар бир эле жолу эмес, миң жолу ант беришет дагы, бирок учуру келгенде туруксуздугун билгизип коюшат.
Шүкүр таң шооласы жерге нурун чачкан кезде эле төшөктөн туруп алды. Эх, сүйүүнүн түйшүгү ай. Эгер курган бала сүйүүгө арбалып калбаган болсо, азыр таңкы уйкунун кызуусуна батып уктап жатпайт беле. Турса эч ким турмак турсун уйкунун кучагында жатышат, эч нерсени сезбей. Ушул жолу билди, жалкоолуктун биринчи жолдошу уйку экенин. Эгер элдер таң атканда эле уйкудан ойгонушкан болсо, канча иш бүтөт эле.
Сыртка чыгып, эки жакка басып, өзүн алаксыты. Алгачкылардан болуп апасы туруп таңкы наардын камын көрдү. Дагы бир жолу эненин эмгегин ушул жолу байкады.
Тамака деле табити тартпай, таңкы наарды өзүн кыйнап ичкен болду. Бермет эч кимге билгизбей акча берген соң, түз эле жолго чыгып, шаарга кете турган таксистердин байыр алган жерине келди. Али эрте экен. Ушундайда билинет тура, шашылбаган элдин жашоосу.
Токтор деген кишинин машинасынан орун алды. Дагы эки киши керек экен. Бир кишини жолдон аларын айтты. Таң атканча чеккен санаасы бир тең, эми минтип кардардын келмеги бир тең болуп, шаштысы кетип, ичинен эзилди. Бул албетте ашыктыктын тарттырган санаасы менен күйүтү. Билинбегени менен Шүкүр чын эле катуу санаага батып олтурганда, айдоочу суроо берип калды. Анын берген суроосун уккан да жок. Бир жерди теше тиктеген бойдон талмасы кармагансып эч нерсе сезбеди. Токтор абдан таң калып калды. Экинчи жолу үнүн жогору чыгарып:
- Шүкүр, сага эмне болду?-дегенде гана эсине келип селт этип алды да:
- Эмне дедиңиз?
- Тормозду тээп койчу, арткы свети күйүп жатабы карап коёюн! - дегенде Шүкүр эми гана өзүнө келип, томозду тепти. Аңгыча эки киши келип калып, машина ордунан жылды. Шүкүр тим эле болуп көрбөгөндөй сүйүнүп алган. Шаарга эрте жетсе Азизанын ишине эле барып жолугууну эп көрүп турду. Айткандай андайда машина дагы жай жүргөндөй сезилип калат эмеспи. Жолдон күтөт деген киши дагы жыйырма мүнөттү алды. Каалгып такыр шашпаган киши экен. Ушул кезге чейин даярданып турса болот эле го. Качан машина айылдан чыкканда гана Шүкүр оор дем алып, үшкүрүнүп жиберди. Алиги шашпай убакытты алган киши алгач эле начар адам экенин, сүйлөгөн сөзүнөн улам билгизип алды. Ооба, алыс жолго чыкканда жолдошуң жакшы адам болсо жол тез арбыйт эмеспи. Тиги киши тилинен чалынып, наалып:
- Азыркы жаштардын такыр эле сабыры жок, силер шаштырып жатып шаардагы үйдүн ачкычын унутуп калыптырмын. Эми кызым келгенче сыртта күтөт турбаймынбы! - деди эле, ага эч ким жооп катары сөз сүйлөгөн жок. Ал турсун ал кишини абдан жаман көрүп жатышты. Машинага түшкөнүн да милдет кылып наалып эки жолу кеп кылды эле, анда да эч ким сөз коштобой койду. Айдоочу кана акырын жол караган тейде:
- Аксакал, сизге мен эртең менен келип кеткенден бери эмне кылып жаттыңыз, даяр болуп тур дебедим беле? Булардын дагы шашылыш иштери болгон үчүн эрте чыгышты да, шаарга эрте жетели деп. Сиздин ачкычыңыздын унутуп калганына албетте өзүңүз күнөөлүсүз.
- Мен сени мынчалык эрте келип калат деп ойлогон жок элем. Мындайыңды билгенде баарын камдап даяр турат элем.
Шүкүр өзүнө-өзү араң эле кармап олтурду. Эгер тиги киши жашыраак болгондо катуу айтып салат беле... Жолдун алыстыгы бир тең, тиги кишинин наалып-напчыганы бир тең болуп шаарга араң жетти. Машинадан түшүп калганда өзүн абдан жеңил сезип, түз эле Азиза иштеген жерге жөнөдү.
**********
Эртең менен айтылган дарек боюнча ишке келген Сүйүнбектин кабагы салыңкы эле. Анын себеби таң атканга чейин тынч уктай албаганы болду. Жаңы гана кыздын жүрөгүн багынтып, эми гана арзуунун даамын татканы жатканда, кыздын дарегин албай калганы ушунчалык санаага батыргандыктан, мурунку күнү убада берип койгон үчүн гана ишке келди.
Бул жердин иши технологдун айтуусу боюнча жакты. Заказды бычып берген соң бош экенин укканда дароо макул болуп, ишке киришти. Анткен менен бычмачылыкты абдан жакшы өздөштүрүп алган. Ишке келип эркектердин шымына материалды түш жарым убакта бычып берип коюп, иштен бошоп сыртка чыккан соң, тамактанып алып Салиянын окуган жерине келди. Бирок аны таба алган жок. Фамилиясын жана окуган группасын билбеген соң, бир-эки кыздан сураган болду. Алар баштарын чайкап"билбейбиз" - деп басып кетишти.
Башка кимден сурамак эле. Ар бир кызды үмүттүү караганы менен Салия деген ысымдагы кыздар көп да. Кимден эмне деп сурашты билбей, кенен үч саат олтурду БГУнун алдында.
Бул күнү Салия сабакка келген эмес болучу. Контрагына акча сураганы айылга кеткен. Мурунку күнү мугалим "контракты төлөмөйүн, сабакка келбей эле койгула" деп катуу эскерткен. Айылда апасынын туугандарынан башка кимге бармак эле. Апасы дагы атайын дайындап "өзүң барып сурап кел"- деген.
Ооба, Салия айылга баруу үчүн кыйылып жатып араң жолго чыкты. Ушул заманда ким эле акча сурап келген кишин жакшы кабыл алсын. Таякеси жакшы кабыл алганы менен баары бир анын аялы сөзсүз түрдө жаман көрөрү анык. Мунун себеби алар деле анча жакшы турушпайт. Айылга каттаган маршуруткада бара жатып Салия эмнегедир Сүйүнбекти эстеди. Анын жасаган мамилеси, тигиле карган көз карашы, берилип сүйлөгөн сөздөрү, кам көргөнү кош көңүл калтырган жок. Аттиң, бирок кыз баланын басынып жашаганы, бирөөнүн көзүн караганы чынында эле абдан ыңгайсыздыкты тартулайт го. Салия айылга келгени менен таякесине жолуккан жок. Ал киши эки күнгө тоого карагай кыйганы кетиптир. Жеңеси жакшы маанай менен кабыл алганы менен сөзүнөн эле акча тартыш болуп жатканын билгизип, наалып-напчып алды:
- Ушул дыйкан чарба деген немени кайсы келесоо киши ойлоп тапты болду экен. Болгон колхоздун техникасынан бери талап-тоноп алышты. Жер жайнаган малдан эч нерсе калган жок. Элдин баары иштин жоктугунан, дүрбөп эле шаарга качып айылда кары-картаңдар, катын-калачтар калды. Таякең жыргаганынан тоого кетти дейсиңби? Тиги Нурландын контрагын төлөш керек болуп, карагай алып келип аны тилдирип сатпаса, кайдагы акча дегенде эле Салиянын үмүтү өчтү да, акча сурамак турсун кайра эле кечки автобус менен шаарга чыкты.
Ушул заманда минтип Салиядай болуп кыйналгандар четтен чыгат. Бул эми билермандардын тайыз ой жүгүртүүсүнүн айынан чоң окуу жайлардын дагы баркы кетип, учурда окуган эмес, акча төлөгөн студент гана барктуу болуп калганын кантип танууга болот. Салия жолдо келе жатып окууну таштап, тигүүчү болуп иштөөнү ойлоп койду. Качанкыга чейин жол киреге, ар бир сабактан зачёт койдурганга атасы менен энесинен акча сурайт эле. Турмушка чыккан күндө деле ушул эле көрүнүш да. Анда күйөөсүнөн акча сурамай. Андан көрө сырттан окуп, өзү акча тапканы дурус экенин жакшылап ойлоду.
Кечинде эле кайра келип калган Салияны көргөн энеси:
- Ой, тез эле келип калдыңбы? Бир күн түнөп келет го деген элем. Салия курсагы ачып абдан капа болуп келген үчүн, бир топко үн дебей туруп:
- Апа, курсагым ачты, чайыңыз барбы? - деди. Чачыкей шашып калды. Кантсе дагы эне да. Эне үчүн баланын кабагы бүркөлгөнү эле кандай санааны тарттырат. Калдастап газга чай койду анан:
- Кызым, сага эмне болду деги? Салия кийимин которгону ички үйгө кирип бара жатып:
- Эч нерсе деле болгон жок. Жол жүргөнгө чарчап калдым көрүнөт. Сөз чай алдыга келгенде уланып:
- Апа, мен окудан чыгып иштейм. Окууну сырттан окуйм. Ким эле окуп кыйратып жатыптыр. Азыр жакшы окуган эмес, акча төлөгөн студент барктуу. Таякем карагай кыйганы тоого кетиптир. Уулу Нурландын контрагын төлөш үчүн "карагай кыйып келип, аны тактай кылып тилдирип анан акча кылбаса акча жок" - деди, таяжеңем. Чачыкей чебеленип жиберди:
- Кызым, анда мен эртең кредит алганга аракет кылайынбы? - деди эле Салия күлүп:
- Апа, анан кредитти ким төлөйт. Атамдын айлыгы бизди араң бакканга жетип жатса. Андан көрө мен тигүүчү болуп иштейин. Азыр акча сураган кишини ким жакшы көрсүн. Эне - бала бир топко талашып-тартышып жатып акыры Салия окудан чыгып, сырттан окуу үчүн которулмай болду. Бул сунушту атасы Азамат дагы туура көрдү. Бир чети кызынын тал чыбыктай болуп жетилип келе жатканына ичи жылыса, аны окута албай калганына ичи ачышып, Азаматтын алты айласы кетип, ойлонуп жатканда сырткы эшик кагылып калды. Бей маал убакта келген ким деп сыртка чыккан Азамат учурашкан чоочун аялды көрүп, берилген саламды алик алган соң:
- Сизге ким керек эле? - деди. Боюна жарашыктуу кийим кийген, сулууча келген, өз жашынан алда канча жаш көрүнгөн Шербет кысынып үнүн жай чыгарып:
- Чачыкей эже керек эле. Ушул эле сөздү уга албай тургансып Азамат артына карап:
- Чачыкей, сага келиптир. Оозго турбай ичкери киргиле деген болду. Шербет тартынып:
- Жок, мен тез эле. Эже менен сырттан эле сүйлөшөйүнчү деп, артка кетенчиктеди. Эх, бул эми бир кезде кетирген катанын кечирилгиз күнөөсү эле. Шербет, Салияны сыртынан көп аңдып жүрдү. Ал турсун анын кайда окуганынан бери билет. Бирок ичтен жеген санаасын сыртка чыгара албай келет. Ошол бир кездеги эки эгиз кызын чыңыртып ыйлаткан бойдон таштап кеткен күнүн кантип эсинен чыгарат эле. Кантсе дагы "эне" деген улуулук кантип бир эмес, болгондо дагы эгиз кызын унутканга жол берет. Ушунча жыл эзилип, көз жашын жаздыкка төгүп, канча азап тартып канча кайгыга батып, керек болсо ушул кезге чейин өзүн-өзү кечире албай келгенин тана албайт. Чачыкей, эч жаман ой жок сыртка чыгып, Шербетти көргөндө эле кабагы бүркөлө түштү. Анткени анын келбетинен эле кызы Салиянын тапкан энеси экенин билди. Ооба, ушул күндү канчадан бери күтүп келди. Бир кезде кызды багып алып жатканда эле жүрөгү менен сезген " төрөгөн энеси баары бир бирде болбосо, бирде издеп келет" - деп. Акыры ал оюу ишке ашып, көптөн күткөн күнү келгенине кабагы бүрөкөлө түштү. Шербет жакшы маанай менен учурашкан соң:
- Эже, макул көрсөңүз аз эле убакытка мындай басалычы. Биздин сөздү жан адам укпаганы оң деди. Бул сөздү укканда Чачыкейдин оюуна жакшы нерсе уялады. Экөө он кадамдай илгери жылганда Шербет үнүн дирилдетип:
- Эже, мен сизге өмүрүм өткөнчө карыздармын, бирок эч коркпоңуз. Кыз мени билбей эле койгону оң. Мен силердин жашоого чыр салайын деген ой менен келген жокмун. Сизге гана ыраазычылык билдирип койсом деген ойдо келгем. Билем, Салия кайда, канчанчы курста окуп жатканынан бери. Азыр менин эки кыз, эки уулум бар. Мен кызды талашпайм. Бир кезде катуу жаңылышкан элем. Эми ошол жаңылыштыгымды кыздарымдан кечирим суроо менен эмес, аларды баккан силерден кечирим суроо менен күнөөмөн арылайын деп чечтим. Эртең саат бирде Чолпон кефесине кечки саат беште келип калсаңыз. Салиянын түгөйүн баккан эже экөөңөрдү сыйлап койсомбу деген эле ой. Чачыкей бул сөздөрдү укканда кабагы ачыла түштү да:
- Макул, сиңдим. Бирок сен эмнеге кыздар сени билбей эле койгону оң деп ойлосуң? Шербет кабагын бүркөп, улуттунуп алып:
- Мен алардын жүзүн кантип карамак элем. Калган сөздү эртең сүйлөшөлүчү. Баса, эже бул акчаны колумду суутпай алып коюңуз. Салиянын контрагына төлөңүз. Бирок "мени берди" деп айтпаңыз. Чынында ушул жашка чейин кандай эзилип келдим. Эми силер менен сүйлөшүп алсам, ошол бугум чыгып кетеби деген ой келди. Балким Шааркан эже экөөңөрдөн жакшы кеңеш чыгып калар. Чачыкей ак кагазга оролгон акчаны колуна алып:
- Шербет сага ыраазымын. Мен сенин түшүнүктүү аял экениңе баа бердим. Макул эртең жолугушканча - деди. Шербет чоң жүктөн кутулган адамдай үшкүрүнүп алып, кандай келсе так ошондой изине кайтып кетип калды. Чачыкей тим эле асмандан издегени жерден табылгандай сүйүнүп, өзүнүн бөлмөсүнө кирип кагазга оролгон акчаны санап кирди. Туура элүү миң сом экен. Кайра эч кимге билгизбей ороп катып койду да, кызынын бөлмөсүнө кирип:
- Кызым, эртең сабагыңа барганы калдың. Мага бирөө карыз эле, акчаны алып келиптир. Салия чынында эле сүйүнүп кетти. Анткени "бул курсту бүтүрүп алсам болмок" деп ойлонуп жаткан эле.
Эх, акчанын күчү. Акча бар жерде күч-кубат, жакшы максаттар болот деген чын белем, Чачыкей тез эле тасмал даярдай салды да, баары текши тасмал четинен орун алышты. Ооба, Салияны багып алгандан кийин этеги канап бала төрөп, "эне" деген ыйык атка конгон. Аны кантип унутат. Салияны "ак жолтой" деп дагы жакшы көрөт.
Убакыттан өткөн күлүк эмне бар. Эч кимге билинбей өткөн убакыт канчалаган өмүрлөр бул жалган жашоодон өткөнүнө, канчалаган шаарлар куралып, кайра жок болгонуна, эмне деген окуялар болгонуна, кимдин кандай карып, кантип жашаганына, кулак угуп көз көрбөгөн техникалардын ойлонуп табылганына, кимдин ким экенине деги эле болуп өткөн нерсенин баарына бир гана убакыт гана күбө болуп, убакыт баарын карытканын танып болбойт. Ооба, дүйнөнүн теңин өзүнө караткан Чыңгыз хан дагы өз өкүмүн жүргүзүп туруп, адамга карылык байкалбай келээрин моюнга алган. Айткандай , адам канчалык көп жыл жашагысы келген менен, карылык башка келгенде ар бир инсан бул жашоодон өзүн артык баштай сезе берээри анык. Ошол сымал сүйүү дагы эскирип, кайра жашарып турарына бир гана убакыт өзү калыс.
Азиза, ак машинага жаңы келген заказды тигип олтуруп, Шүкүрдү эстеди. Ал "ушул жумада келип сени алып кетем" деп убада берип кеткен бойдон, али дайын оту билине элек. Ал кеткенден бери кенен эки апта болду. Күтүүдөн тажап, жол карагандан көзү чарчады. Ооба, ага жолукканга чейинки тарткан азабы бир тең, ал келем деп убада берип кеткенден кийинки тарткан азабы бир тең болуп, сүйүүнүн түйшүгү менен алек болууда. Санаасы санга бөлүнүп, оюу бир жерге турбай калды. Ар дайым анын кучагына боюн таштап, көкүрөгүнө башын жөлөп турган кези тартылат. Шүкүрдүн жүрөгүнүн соккону кулагына угулуп, үшкүргөндөгү ысык илеби, кучагына кысып турган турпаты, сөз айта албай буулукканы, жалжылдап караган көз карашы, кусага баткан муңайган жүзү, телмире карап тиктегени кантип көз алдынан кетет. Арзыганынын алдап кетээрине такыр ишенбейт. Балким бир нерсе болгон үчүн келе албай жаткан чыгар деп ар нерсени ойлоп, колу менен буту иште болгону менен болгон аң-сезими Шүкүрдө болду. Ооба, илгери күйөөсү согушка кеткен келин дагы Азизадай болуп санаа чекпесе керек. Бул адам баласындагы ашыкча санаакорлуктун бир белгиси экенин танып болбойт. Ар түрдүү адамдар болот. Илгери Асан кайгы деген болгон экен. Ал болбогон нерсеге эле ашыкча санаа чеге берчү экен, ошол себептен Асан деген атына кайгы деген сөз кошулуп, Асан кайгы аталып калганы бар. Азиза андан ашса ашып, асты кемибей санаа чеккенин өңү эле айтып турду. Адам баласы ашыкча санаа чеккенде кейпи кете түшөрү анык. Кырк күн катуу ооруп суу ичкен кишидей, тим эле өңү керсары тарта түштү. Бул санаа ашыктыктын ашыкча аша чектирген санаасы экенин жашырып болбойт. Көздөрү чүңүрөйүп ичке кирип кеткен Азизаны алгач көргөн киши оорукчан адам го деп ойлошу, толук мүмкүн. Көзү тигип жаткан материалда, колу менен буту кадимкидей машинаны иштетип жатат. Болгону аң сезими менен Азиза бул жерде эместей. Технолог жанына келип:
- Азиза, сага эмне болду? Деле уга турган түрүң жок, сени сыртта бир узун бойлуу бала чакырып жатат! - дегенде гана өзүнө келип:
- Ал ким экен, ысмын айткан жокпу? - деп олтурган ордунан турду да, сыртты көздөй басты.
Сыртта Азат күтүп турган болучу. Ал чынында Азизаны көп издеди. Акыры бул жакта иштеп жатканын угуп, атайын чыгынып издеп келген. Азатты көргөндө Азиза азга жылмайып, жакшы маанай менен учурашты. Анан кантет. Кантсе да бир жерде иштеп, тааныш болуп калган эски көз да. Андан дагы өзүнө ашык болгондордун алдыңкы катарындагылардын бири Азат экенин жашырып болбойт эле. Ал акыбалды сурап билишкен соң, ээрчише басып бери жылышты. Азат тим эле алтын буюмун таап алган адамдай жөн эле кубанып алган. Аттиң адам баласынын ушундай ачык болгон кабагына, үмүт отун жандырып келген абалына кантип жооп бериш керек, маселе мына ушунда. Эгер ачыгын айтса Азат дагы Сүйүнбектей болуп ичип кетсе кандай болот? Көңүлүн калтырбай жооп берсе үмүт менен кайра-кайра келе бериши толук мүмкүн. Ушул жерден Азиза дагы бир жолу кыз болуп жаралып калганына өкүнүп алды. Кээ бир кыздар сөз айта турган жигит таппай жүрсө, Азиза тескерисинче сөз айткандардан боюн ала качып жашырынганы эле "бирөөгө зар дүйнө, бирөөгө бар дүйнө" - деген сөздүн мааниси кайдан келгенин билгизип турганы го. Чоң жыйынга чыгып трибунадан сүйлөй турган адамдай чычтай жасанып келген Азаттын сырт көрүнүшү эле, ушул жолугушуу үчүн кандай азап чегип жасанганы Азизага дайын болду. Ооба, ар бир адам өзгөчө көңүл сүйгөн адамына жолугушууга барарда, кандай берилүү менен жасанат. Калыс алып карасак жолугушканга чейинки тарткан азап кандай барктуу. Чачты суулап тарап, бут кийимди майлап, шымдын кырын чыгара үтүктөп, атырдан колдон келишинче себинип, жагымдуулукту тартуулаш үчүн жигит, кызга кандай жасанып келсе, кыз бала андан миң эсе ашык жасанаары бышык.
Азат кадыр эсе каада күтүп, кызды сүрдөтө карап:
- Азиза, сага эмне болгон? Эмне мынча өңүңдөн азып. Бир жериң ооруп жүрөбү?
Ушул суроону ар бир таанышы берип жатып тажатып жиберген. Азиза кабагы салыңкы:
- Ооруган деле жокмун. Бир чечилбеген ишке санаа чеккендик болсо керек. Бул жалганда ар бир адамдын эч кимге айтпаган санаасы болот белем. Менин дагы бир жан адамга айтпаган санаа басты да калды. Азат таң калып:
- Азиза, эмне керек айтсаң, балким менин сага жардамым тийип калаар. Азыр чечилбеген маселе жок го. Илим-билим өсүп турганда баары чечилет. Азиза жер карап муңайыңкы үн менен:
- Азат, мен сага туура түшүнөм. Сага ыракмат, мага жан тартканыңа. Мен айттым го, ал маселени азыр эмес, убагы келгенде өзүм чечем. Ага чейин чыдаш кана керек.
Азат чын дилинен бушайман болуп:
- Азиза, анда мен такыр туура эмес учурда келген окшоймун. Эгер макул көрсөң мындай басып барып бир жерден насип тешип, тамак ичип келсек кандай болот? Азиза ушул сөздү дагы күткөн:
- Азат, мен сага туура түшүнөм, азыр иш учуру. Заказ көп болуп эч кол бошобой жатат.
Чынынды адам баласында билинбеген кандайдыр бир туйу сезим болот эмеспи. Азизанын кабагына карап Азат:
- Анда мен жылайын. Атайын сага келген элем, сырдашып келейин деп. Азыр сенин сырдаша турган түрүң жок. Башка күнү жолугушалычы. Азиза бул сөздү укканда чындап сүйүнүп кетти. Анткени андан кантип кутулушту билбей турган. Эгер кичине эле кабагын ачып, күлүп койгон болсо Азат "сени алам" - деп айта тургандай сезилип туруп алган эле.
Азиза жылуу коштошуп, иш ордуна келип олтуруп, Азатка боору ооруп кетти. Анткени ал дагы адам, анын дагы жүрөгү бар, өзүнө арналып соккон. Сүйүү келет, бирок аны сыйлай билүү да керек да. Эч качан бирөөнүн көңүлүн калтырбаганга аракети күч. Бирок ар кимдин арнап, тандап тапкан сүйгөнү, жүрөк эңсеген адамы болот да. Эгер Шүкүр эле ушул бойдон келбей, башка бирөөнө үйлөнүп алса, анда кандай болот? Ошол сымал эле бирөөнүнү жүрөгү, көңүлү менен дагы эсептеше жүрүү керек экенин Азиза өзү сүйүүгө кабылганы билип калды. Болбосо эчак эле сөз айткандардын көңүлүн сындырып салат беле ким билет.
Кечке, иш убактысы бүткөнгө чейин Азизанын болгон дитин Азат ээлеп алды. Чынында аны унутуп, эсинен чынарып бара жаткан болучу. Эми андан кантип караанын үзүүгө акылы жетпей турду. Бул билинбегени менен аң сезимден алган абак экенин жашырып болбойт эле. Чынында Азиза эркин басып жүргөнү менен болгон ички дүйнөсү камакта. Сүйүнбек, Шүкүр, Азат жана дагы эки аптадан бери көлөкөдөй ээрчиген Курманбек деген бала пайда болду. Дагы жакшы Сыртпай Субанович бул жакта иштегенин билбейт. Билсе ал дагы өзүнүн жашы келип калганына карабай бул цехти шынаарлашы толук мүмкүн. "Көңүл өспөсө, көөдөн өспөйт"-деген кеп бар. Айткандай санаа баскан Азиза кудум илгерки конслагерге түшкөн плендеги адамдардай арыктап алган. Эки аптада эле ушундай абалга кабылганы өзүнө дагы таң калтырып келет. Ал турсун түнкүсүн уйкусу да качып, түн бир оокумуна чейин уктабай жаткан адат дагы таап алды.
Иштен чыгып үйүнө келе жатканда, Курманбек дагы жанында пайда болуп:
- Азиза, сага эмне болду? - деди, катар басып. Берилген суроого күттүрүп жооп берди:
- Курманбек, иштен катуу чарчадым. Бүгүн жаңы заказ келип, анын формасын таба албай бир топко кыйнала түштүк.
Курманбек жан тарткан адам болуп:
- Азиза, макул көрсөң сен бул иштен иштебей эле койсоң кандай болот? Дегеним, карачы өзүңдү. Ден-соолук дагы керек да. Иш деп жүрүп ден соолукту берип салгандын канча кереги бар. Ар бир нерсенин өз учуру менен болгону жакшы эмеспи. Макул көрсөң ушул жактан иштеп тапкан акчаны мен эле берип турайынчы. Сен болгону мени менен басып көчөлөсөң эле болду. Кандай жакшы мен үчүн сени менен катар баскан.
Чынында Курманбек сөзгө чебер. Тим эле чукугандай сөз тапкан чечендик дагы жайы бар. Азизага Курманбектин эриктирбегени жагат. Кээде жөн жерден күлкүлүү анекдот айтып күлдүрүп коёт. Бул жолу дагы сөздү анекдот айтып улады.
- Бир сөзгө мокок бала, бир кызды жактырып калып жолугушууга келет экен да. Анан бала эч сөз таба албай минтип сөз баштаптыр:
- Тээтиги жерде турган там эскирип калыптыр ээ?- деп. Бул жерден кызга ал тамдын эмне кереги бар эле дейм да. Кыз айласы жок:
- Ийи, - деп айтып туруп калат. Анда тиги бала:
- Кечке эле мен сүйлөй берейинби, сен деле сүйлөсөң боло? - деген тура. Анысысыңары мен эле кечке сүйлөй бербейин, сен дагы бирдеме айтчы деди эле, Азиза күлүп:
- Тээтиги кетип бара жаткан маршрутка абдан эскирип калыптыр ээ? - деди эле, экөө тең күлүп калышты. Курманбек тим эле көзү агып кетчүдөй, берилүү менен жалжылдай карап:
- Азиза, сени кандай эне төрөдү болду экен, ушундай сулуу кылып? Эгер мен сага үйлөнүп калсам, колуңду ишке тийгиздирбей багып алат элем. Сендей сулуу кызга ким гана үйлөнгүсү келбейт. Азиза ушул сөздү укканда апасын эстеп кетти. Анткени ар бир эне төрөгөн кыз сулуу болсо, уул бала жакшы чыкса албетте биринчи берилген суроо ушул эмеспи "кандай эне төрөдү болду экен, ушул кызды же бул баланы? - деген. Чынында ар бир жакшы чыккан инсандын энеси биринчи айтылышы толук мүмкүн. Анткени бала эненин ичинде калыптанат да. Ошол себептен илгери сынчылар баланы же кызды сынаганда "жаткан жатыны жакшы болбой калган экен" - деп, сын берчү тура. Ооба, бул сөз албетте уят сөз. Бирок баланын жакшы төрөлүшү чынынды энеден болушу толук мүмкүн. Ириде айтылгандай бала бойдо кезде эне капа болбой, жакшы тамак ичип, көңүлү жайында болуп төрөгөндө, бала жакшы төрөлүшүн илим дагы изилдеп чыкканы бар.
Азиза, Курманбектин "сени кандай эне төрөдү болду экен" -деген сөзүн укканда, апасын аяп кетти. Анткени менин сулуу, ар бир адамдын көз илингендей чырайлуу болушума албетте апамдын үлүшү чоң деп ойлоп койду. Курманбек үйгө келгенге чейин абдан жакшы тарбиялуу сөздөрдү айтып берди да, кайсы бир мамлекеттин ойчулунун таамай айткан сөзүн айтты " Ар бир уургаачы жан, турмушка чыгарда бай адамга тийсем деп кыялданат" - деп айткан экен. Чынында азыр ал сөздүн таамай айтылганына жаш кыздар, акчага карап атасы менен тең кишилерге экинчи аял болуп тийип жаткандары эле далил болуп жатпайбы.
Азиза менин сенден суранарым мага көңүлүң болбосо мейли, бирок чечкиндүү анан март адамга турмушка чыксаң, жашооң кызыктуу болот. Марсель Паньоль деген француз драматургу минтип айткан "Короосунан үрүп чыгар ити жок эркекти сүйгөн аялды, өмүрүмдө көрө элекмин" -деп. Чын эле колунан иш келбеген, бир кедейге тийип алып өмүр бою азап чеккенди ким каалайт. Азыр керек болсо балдар дагы байдын кызын алсам деп кыялданып калган. Эгер акчанын көзүн карап, тамак ашка киришкен мажирөө тили менен иш бүтүргөн, чечкинсиз адамга турмушка чыксаң, өмүрүң өткөнчө кедейликтин сазынан чыкпай жүрүп өтүп кете бересиң. Кыз бала кандай күйөөгө тийсе, күйөөсүнүн мүнөзүнө көнүп, ал сүйлөгөн сөздү сүйлөп калганын өзү дагы билбей калат. Мисалы, таксырларды эле алалы. Сүйлөшсө ооздорунан ак көбүк акканча бир укмуш сөздөрдү сүйлөшөт дагы, ишке келгенде колдорунан эч иш келбейт. Бир адамга дагы жарыктары тийбейт. "Адам баласы акыл - эс, ден соолуктан, акчадан айрылган кезде баш оту менен биротоло динге оойт"-деп немец акыны Генрих Гейне мындан эки кылым илгери эле айткан.
Ооба, өзүң эле калыс бол, азыр кээ бир акылы жетик эмес адамдар динди беттерине кармагандары менен динди дагы булгап бүтүшпөдүбү. Сага мунун баарын эмне себеп менен айтып жатам. Колуңдан келсе жакшы адам менен жашаганга аракет кыл. Азыр сүйүү деле көп роль ойнобой калды. Анын себеби, сүйүшүп үйлөнгөн жаштар жалаң жетишпеген жашоонун айынан ажырашып кетишип, канчалаган балдар тирүүлөй жетим болуп жашап жатышат. Эгер сүйүү негизги рольдо болгондо, ажырашуу болмок эмес эле да. Азиза бул айтылган сөздү абдан жакшы кабыл алды. Курманбек кудум Шүкүргө карата айтып жаткандай сезилди. Эгер ал чечкиндүү болгондо эмгиче келип кабарын билгизип кетет эле го. Ооба, чын азыр аялга багылган сайпана эркектердин саны арбыганын кантип жаап жашырууга болот. Колунда күчү бар, акылы толук болуп туруп, аялга багылгандар толуп эле жатпайбы. Керек болсо айбанаттар дагы ургаачысына тамак таап берип өздөрүнүн эркектик парздарын аткарып жатышат. Ушул заманда "иш жок" деген шылтоону бетке кармап үйдө бош жаткан адамдар четен чыгат. "Бекерпоздуктан өткөн оор иш жок" - деп англис жазуучусу Оскар Уайльд айткандай, чын эле бош жатып чарчаган кандай адамдын ден-соолугуна, аң сезимине зыян келтирет. Азиза ар бир айтылган сөздөрдү кунт коюп угуп, үйүнө келгенин да билбей калды. Бир чети Курманбек дагы абдан туура, жүйөөлүү сөздөрдү айтканына ичи жылып, өзүн-өзү жаман көрүп кетти. Анын себеби сүйүү деп сүйүү үчүн эмне мынча азап чегип жатканына ушул саам гана калыс ой жүгүрттү.
**********
Шүкүр айылга келгени өзүнүн чечкинсиздик сапатынан чыга албай, убакытка уттуруп койду. Апасы төркүнүнө кетиптир атасы ооруп, аны көргөнү. Ал эми атасына айткан менен ал киши баары бир "апаң келсин" - деп коюшу толук мүмкүн эле. Ичинен сызып, жапа чеккени менен сырын кимге айта алат. Аңгыча эле таятасы каза болуп, баары ал жакка кетишти. Минтип таятасы каза болуп жатса кантип айтат эле "аял алам" - деп. Ал турсун өзү дагы атасы менен таятасынын акыркы сапарга узатуу үчүн барды. Ал жакта эле кенен үч күн жүрүп калып, дагы убакытка уттуруп баштагыдан түнөрүп, жер карап сүйлөбөй ичинен эзиле берди.
Уктаса түшүнөн, ойгонсо оюнан кетпеген Азиза жакшы эле Шүкүргө белги бергендей сезилди. Ал турсун экөөнүн алгач шаарга барып жолуккандагы абалдарын эстегенде шаарга жөө кетип калгысы келип кетет десең. Акыркы кездерде эмнегедир ырымчыл да боло баштаганын, өзү да билбей калды. Ооба, адам баласы башына иш түшкөндө гана Кудайды эстеп кожо-молдо, көзү-ачыкка чуркап калган адаты кармайт эмеспи. Шүкүр дагы алдынан мышык өтүп кетсе же колунан бир нерсе түшүп кетсе ырым кармаган адат таап алганын өзү анча элес албады. Шаарда Азиза кандай азап менен күтүп жатса, Шүкүр андан миң эсе азап менен шаарга жете албай кыйналганында эч шек жок. Күндө бир гана багыта ойлонуп, бир гана нерсени эңсегендиктен Азиза дайыма түшүнө кирип, ар тараптуу ойлорду ойлогонго түрткү берди. Баарынан дагы кетип жатканда "Шүкүр ылдамда, кайра тез келгендей бол, мени аңдыгандардын карааны көбөйдү" - деген сөзүн эстегиси да келбейт. Аны эстесе, бир орунга олтура албай кетет.
Акыры көптөн күткөн апасы келип, айылдагыларга куран окутушту. Ушул күндү кандай чыдамы кете күттү. Бирок апасы минтип аза күтүп олтурса, дароо эле аял алам деп айтуу дагы ыңгайсыздыкты тартуулап, кечинде эл аягы суюлганда араң дегенде апасына айтты:
- Апа, мага сизден башка эч бир жан туура түшүнбөйт. Мага акча таап бериңизчи, шаарга барып келбесем болбой калды. Баягы шаарга барганымда мен ала турган кызыма жолугуп келгем. Ал кыз бир үйдүн жалгыз кызы. Бирок абдан жакшы кыз. Мен ага барып дайынымды билгизип, бир көрүп келбесем санаадан баспай кала турган болдум. Күндө түшүмө кирип, оюмдан кетпей койду. Мен жолугуп шартымды айтып коюп эле кайра келем. Баса, апа эгер таятам каза болбогон болсо аны алып келмек болчумун. Биздин сөз бүтүп калган эле. Эми кантип аны алып келет элем, барып шартымды эле айтып жолугуп келейинчи. Бермет уулунун ар бир айткан сөзүнөн сүйүүгө катуу берилип алганын сезип, аяп кетти да анан:
- Балам, мен сага түшүнөм, жаш кезде баары эле ашыктык оорусу менен ооруйт. Кап, таятаң ойдо жок жерден кетип калбадыбы. Болбосо өзүм барып кыздын апасы менен сүйлөшүп келет элем. Ушул сөздү укканда Шүкүр шашмалык мүнөзүнө алдырып, сөздү бөлүп:
- Апа, мен кыздын апасына жолугуп аны менен дагы сүйлөшүп келген элем. Апасы айткан "апаң менен атаңды ээрчитип кел, мен кызыма ушул жашап жаткан үйүмдү берем, эч качан күч күйөө болом деп ойлобо"- деп. Чынын айтканда бир үйдө экөө эле жашайт экен. Бул сөздү укканда Бермет ойлоно калды. Чын эле шаарда үйү болсо жаман эмес да. Мындай шарт ар кимдин эле маңдайына жазыла бербейт деп ойлоп:
- Балам, сен барып алгач шартты айтып, түшүндүрүп кел. Менин барганым болбойт. Азырынча бул сөздөрдү эч кимге айтпай тура туралы, таятаңдын кырк күндүгү өтсүн калганын ошондон кийин сүйлөшөбүз деди да:
- Эртең анда сен жолго чык. Мен жол кирени таап берем. Атаңа айтпай эле кой, мен өзүм түшүндүрүп коём деди. Шүкүр бул сөздү укканда жүзү жайнап, сүйүнгөндөн эмне кылышты билбей калдсатай түштү. Ушул жерден эненин улуулугун билди. Эгер ушул эле сөздү атасына айтса атасы " Токтот балам, андай ишиңди. Кыз деген толуп жатат, башка деле кызды өзүм алып берем" - деп коёт беле ким билет.
Эми Шүкүр үчүн убакыттын өтмөгү азап болду. Таң атпайт, сааттан жебеси токтоп калгандай сезилип, чакчыгайдай болуп көзү ирмелбейт десең. Таң атканга чейин ар тараптуу ойлорду ойлой да берди, таттуу кыялга жетеленип, узун түндү уйкусуз өткөрдү. Бул эми чыныгы сүйүүнүн тартырган азабы экенин кантип танууга болот. Ооба, жеңил нерселер дайыма жеңилдигин карматат. Чынында шаарда көзгө илинген жеңил сүйүүгө арбалгандардын жоруктары кандай ыйык сезимди булгап жатышат. Көчөдө туруп алып өбүшкөндөрүн дагы мактаныч катары көргөндөр четтен чыгат. Алар сүйүшкөн жок, чыныгы сүйүү андай жеңилдикке жол бербейт. Жүрөк баардык нерсени сезет, бирок жүрөктү алдагандар дагы бар. "Туруксуз сүйүүнүн далили - ант. Чыныгы сүйүү антты ооз анбайт"-деген кеп бар. Ооба, туруксуз сүйүүнүн далили эле көчөдөгү өбүшкөндөр болуп жатпайбы. Алар бир эле жолу эмес, миң жолу ант беришет дагы, бирок учуру келгенде туруксуздугун билгизип коюшат.
Шүкүр таң шооласы жерге нурун чачкан кезде эле төшөктөн туруп алды. Эх, сүйүүнүн түйшүгү ай. Эгер курган бала сүйүүгө арбалып калбаган болсо, азыр таңкы уйкунун кызуусуна батып уктап жатпайт беле. Турса эч ким турмак турсун уйкунун кучагында жатышат, эч нерсени сезбей. Ушул жолу билди, жалкоолуктун биринчи жолдошу уйку экенин. Эгер элдер таң атканда эле уйкудан ойгонушкан болсо, канча иш бүтөт эле.
Сыртка чыгып, эки жакка басып, өзүн алаксыты. Алгачкылардан болуп апасы туруп таңкы наардын камын көрдү. Дагы бир жолу эненин эмгегин ушул жолу байкады.
Тамака деле табити тартпай, таңкы наарды өзүн кыйнап ичкен болду. Бермет эч кимге билгизбей акча берген соң, түз эле жолго чыгып, шаарга кете турган таксистердин байыр алган жерине келди. Али эрте экен. Ушундайда билинет тура, шашылбаган элдин жашоосу.
Токтор деген кишинин машинасынан орун алды. Дагы эки киши керек экен. Бир кишини жолдон аларын айтты. Таң атканча чеккен санаасы бир тең, эми минтип кардардын келмеги бир тең болуп, шаштысы кетип, ичинен эзилди. Бул албетте ашыктыктын тарттырган санаасы менен күйүтү. Билинбегени менен Шүкүр чын эле катуу санаага батып олтурганда, айдоочу суроо берип калды. Анын берген суроосун уккан да жок. Бир жерди теше тиктеген бойдон талмасы кармагансып эч нерсе сезбеди. Токтор абдан таң калып калды. Экинчи жолу үнүн жогору чыгарып:
- Шүкүр, сага эмне болду?-дегенде гана эсине келип селт этип алды да:
- Эмне дедиңиз?
- Тормозду тээп койчу, арткы свети күйүп жатабы карап коёюн! - дегенде Шүкүр эми гана өзүнө келип, томозду тепти. Аңгыча эки киши келип калып, машина ордунан жылды. Шүкүр тим эле болуп көрбөгөндөй сүйүнүп алган. Шаарга эрте жетсе Азизанын ишине эле барып жолугууну эп көрүп турду. Айткандай андайда машина дагы жай жүргөндөй сезилип калат эмеспи. Жолдон күтөт деген киши дагы жыйырма мүнөттү алды. Каалгып такыр шашпаган киши экен. Ушул кезге чейин даярданып турса болот эле го. Качан машина айылдан чыкканда гана Шүкүр оор дем алып, үшкүрүнүп жиберди. Алиги шашпай убакытты алган киши алгач эле начар адам экенин, сүйлөгөн сөзүнөн улам билгизип алды. Ооба, алыс жолго чыкканда жолдошуң жакшы адам болсо жол тез арбыйт эмеспи. Тиги киши тилинен чалынып, наалып:
- Азыркы жаштардын такыр эле сабыры жок, силер шаштырып жатып шаардагы үйдүн ачкычын унутуп калыптырмын. Эми кызым келгенче сыртта күтөт турбаймынбы! - деди эле, ага эч ким жооп катары сөз сүйлөгөн жок. Ал турсун ал кишини абдан жаман көрүп жатышты. Машинага түшкөнүн да милдет кылып наалып эки жолу кеп кылды эле, анда да эч ким сөз коштобой койду. Айдоочу кана акырын жол караган тейде:
- Аксакал, сизге мен эртең менен келип кеткенден бери эмне кылып жаттыңыз, даяр болуп тур дебедим беле? Булардын дагы шашылыш иштери болгон үчүн эрте чыгышты да, шаарга эрте жетели деп. Сиздин ачкычыңыздын унутуп калганына албетте өзүңүз күнөөлүсүз.
- Мен сени мынчалык эрте келип калат деп ойлогон жок элем. Мындайыңды билгенде баарын камдап даяр турат элем.
Шүкүр өзүнө-өзү араң эле кармап олтурду. Эгер тиги киши жашыраак болгондо катуу айтып салат беле... Жолдун алыстыгы бир тең, тиги кишинин наалып-напчыганы бир тең болуп шаарга араң жетти. Машинадан түшүп калганда өзүн абдан жеңил сезип, түз эле Азиза иштеген жерге жөнөдү.
**********
Эртең менен айтылган дарек боюнча ишке келген Сүйүнбектин кабагы салыңкы эле. Анын себеби таң атканга чейин тынч уктай албаганы болду. Жаңы гана кыздын жүрөгүн багынтып, эми гана арзуунун даамын татканы жатканда, кыздын дарегин албай калганы ушунчалык санаага батыргандыктан, мурунку күнү убада берип койгон үчүн гана ишке келди.
Бул жердин иши технологдун айтуусу боюнча жакты. Заказды бычып берген соң бош экенин укканда дароо макул болуп, ишке киришти. Анткен менен бычмачылыкты абдан жакшы өздөштүрүп алган. Ишке келип эркектердин шымына материалды түш жарым убакта бычып берип коюп, иштен бошоп сыртка чыккан соң, тамактанып алып Салиянын окуган жерине келди. Бирок аны таба алган жок. Фамилиясын жана окуган группасын билбеген соң, бир-эки кыздан сураган болду. Алар баштарын чайкап"билбейбиз" - деп басып кетишти.
Башка кимден сурамак эле. Ар бир кызды үмүттүү караганы менен Салия деген ысымдагы кыздар көп да. Кимден эмне деп сурашты билбей, кенен үч саат олтурду БГУнун алдында.
Бул күнү Салия сабакка келген эмес болучу. Контрагына акча сураганы айылга кеткен. Мурунку күнү мугалим "контракты төлөмөйүн, сабакка келбей эле койгула" деп катуу эскерткен. Айылда апасынын туугандарынан башка кимге бармак эле. Апасы дагы атайын дайындап "өзүң барып сурап кел"- деген.
Ооба, Салия айылга баруу үчүн кыйылып жатып араң жолго чыкты. Ушул заманда ким эле акча сурап келген кишин жакшы кабыл алсын. Таякеси жакшы кабыл алганы менен баары бир анын аялы сөзсүз түрдө жаман көрөрү анык. Мунун себеби алар деле анча жакшы турушпайт. Айылга каттаган маршуруткада бара жатып Салия эмнегедир Сүйүнбекти эстеди. Анын жасаган мамилеси, тигиле карган көз карашы, берилип сүйлөгөн сөздөрү, кам көргөнү кош көңүл калтырган жок. Аттиң, бирок кыз баланын басынып жашаганы, бирөөнүн көзүн караганы чынында эле абдан ыңгайсыздыкты тартулайт го. Салия айылга келгени менен таякесине жолуккан жок. Ал киши эки күнгө тоого карагай кыйганы кетиптир. Жеңеси жакшы маанай менен кабыл алганы менен сөзүнөн эле акча тартыш болуп жатканын билгизип, наалып-напчып алды:
- Ушул дыйкан чарба деген немени кайсы келесоо киши ойлоп тапты болду экен. Болгон колхоздун техникасынан бери талап-тоноп алышты. Жер жайнаган малдан эч нерсе калган жок. Элдин баары иштин жоктугунан, дүрбөп эле шаарга качып айылда кары-картаңдар, катын-калачтар калды. Таякең жыргаганынан тоого кетти дейсиңби? Тиги Нурландын контрагын төлөш керек болуп, карагай алып келип аны тилдирип сатпаса, кайдагы акча дегенде эле Салиянын үмүтү өчтү да, акча сурамак турсун кайра эле кечки автобус менен шаарга чыкты.
Ушул заманда минтип Салиядай болуп кыйналгандар четтен чыгат. Бул эми билермандардын тайыз ой жүгүртүүсүнүн айынан чоң окуу жайлардын дагы баркы кетип, учурда окуган эмес, акча төлөгөн студент гана барктуу болуп калганын кантип танууга болот. Салия жолдо келе жатып окууну таштап, тигүүчү болуп иштөөнү ойлоп койду. Качанкыга чейин жол киреге, ар бир сабактан зачёт койдурганга атасы менен энесинен акча сурайт эле. Турмушка чыккан күндө деле ушул эле көрүнүш да. Анда күйөөсүнөн акча сурамай. Андан көрө сырттан окуп, өзү акча тапканы дурус экенин жакшылап ойлоду.
Кечинде эле кайра келип калган Салияны көргөн энеси:
- Ой, тез эле келип калдыңбы? Бир күн түнөп келет го деген элем. Салия курсагы ачып абдан капа болуп келген үчүн, бир топко үн дебей туруп:
- Апа, курсагым ачты, чайыңыз барбы? - деди. Чачыкей шашып калды. Кантсе дагы эне да. Эне үчүн баланын кабагы бүркөлгөнү эле кандай санааны тарттырат. Калдастап газга чай койду анан:
- Кызым, сага эмне болду деги? Салия кийимин которгону ички үйгө кирип бара жатып:
- Эч нерсе деле болгон жок. Жол жүргөнгө чарчап калдым көрүнөт. Сөз чай алдыга келгенде уланып:
- Апа, мен окудан чыгып иштейм. Окууну сырттан окуйм. Ким эле окуп кыйратып жатыптыр. Азыр жакшы окуган эмес, акча төлөгөн студент барктуу. Таякем карагай кыйганы тоого кетиптир. Уулу Нурландын контрагын төлөш үчүн "карагай кыйып келип, аны тактай кылып тилдирип анан акча кылбаса акча жок" - деди, таяжеңем. Чачыкей чебеленип жиберди:
- Кызым, анда мен эртең кредит алганга аракет кылайынбы? - деди эле Салия күлүп:
- Апа, анан кредитти ким төлөйт. Атамдын айлыгы бизди араң бакканга жетип жатса. Андан көрө мен тигүүчү болуп иштейин. Азыр акча сураган кишини ким жакшы көрсүн. Эне - бала бир топко талашып-тартышып жатып акыры Салия окудан чыгып, сырттан окуу үчүн которулмай болду. Бул сунушту атасы Азамат дагы туура көрдү. Бир чети кызынын тал чыбыктай болуп жетилип келе жатканына ичи жылыса, аны окута албай калганына ичи ачышып, Азаматтын алты айласы кетип, ойлонуп жатканда сырткы эшик кагылып калды. Бей маал убакта келген ким деп сыртка чыккан Азамат учурашкан чоочун аялды көрүп, берилген саламды алик алган соң:
- Сизге ким керек эле? - деди. Боюна жарашыктуу кийим кийген, сулууча келген, өз жашынан алда канча жаш көрүнгөн Шербет кысынып үнүн жай чыгарып:
- Чачыкей эже керек эле. Ушул эле сөздү уга албай тургансып Азамат артына карап:
- Чачыкей, сага келиптир. Оозго турбай ичкери киргиле деген болду. Шербет тартынып:
- Жок, мен тез эле. Эже менен сырттан эле сүйлөшөйүнчү деп, артка кетенчиктеди. Эх, бул эми бир кезде кетирген катанын кечирилгиз күнөөсү эле. Шербет, Салияны сыртынан көп аңдып жүрдү. Ал турсун анын кайда окуганынан бери билет. Бирок ичтен жеген санаасын сыртка чыгара албай келет. Ошол бир кездеги эки эгиз кызын чыңыртып ыйлаткан бойдон таштап кеткен күнүн кантип эсинен чыгарат эле. Кантсе дагы "эне" деген улуулук кантип бир эмес, болгондо дагы эгиз кызын унутканга жол берет. Ушунча жыл эзилип, көз жашын жаздыкка төгүп, канча азап тартып канча кайгыга батып, керек болсо ушул кезге чейин өзүн-өзү кечире албай келгенин тана албайт. Чачыкей, эч жаман ой жок сыртка чыгып, Шербетти көргөндө эле кабагы бүркөлө түштү. Анткени анын келбетинен эле кызы Салиянын тапкан энеси экенин билди. Ооба, ушул күндү канчадан бери күтүп келди. Бир кезде кызды багып алып жатканда эле жүрөгү менен сезген " төрөгөн энеси баары бир бирде болбосо, бирде издеп келет" - деп. Акыры ал оюу ишке ашып, көптөн күткөн күнү келгенине кабагы бүрөкөлө түштү. Шербет жакшы маанай менен учурашкан соң:
- Эже, макул көрсөңүз аз эле убакытка мындай басалычы. Биздин сөздү жан адам укпаганы оң деди. Бул сөздү укканда Чачыкейдин оюуна жакшы нерсе уялады. Экөө он кадамдай илгери жылганда Шербет үнүн дирилдетип:
- Эже, мен сизге өмүрүм өткөнчө карыздармын, бирок эч коркпоңуз. Кыз мени билбей эле койгону оң. Мен силердин жашоого чыр салайын деген ой менен келген жокмун. Сизге гана ыраазычылык билдирип койсом деген ойдо келгем. Билем, Салия кайда, канчанчы курста окуп жатканынан бери. Азыр менин эки кыз, эки уулум бар. Мен кызды талашпайм. Бир кезде катуу жаңылышкан элем. Эми ошол жаңылыштыгымды кыздарымдан кечирим суроо менен эмес, аларды баккан силерден кечирим суроо менен күнөөмөн арылайын деп чечтим. Эртең саат бирде Чолпон кефесине кечки саат беште келип калсаңыз. Салиянын түгөйүн баккан эже экөөңөрдү сыйлап койсомбу деген эле ой. Чачыкей бул сөздөрдү укканда кабагы ачыла түштү да:
- Макул, сиңдим. Бирок сен эмнеге кыздар сени билбей эле койгону оң деп ойлосуң? Шербет кабагын бүркөп, улуттунуп алып:
- Мен алардын жүзүн кантип карамак элем. Калган сөздү эртең сүйлөшөлүчү. Баса, эже бул акчаны колумду суутпай алып коюңуз. Салиянын контрагына төлөңүз. Бирок "мени берди" деп айтпаңыз. Чынында ушул жашка чейин кандай эзилип келдим. Эми силер менен сүйлөшүп алсам, ошол бугум чыгып кетеби деген ой келди. Балким Шааркан эже экөөңөрдөн жакшы кеңеш чыгып калар. Чачыкей ак кагазга оролгон акчаны колуна алып:
- Шербет сага ыраазымын. Мен сенин түшүнүктүү аял экениңе баа бердим. Макул эртең жолугушканча - деди. Шербет чоң жүктөн кутулган адамдай үшкүрүнүп алып, кандай келсе так ошондой изине кайтып кетип калды. Чачыкей тим эле асмандан издегени жерден табылгандай сүйүнүп, өзүнүн бөлмөсүнө кирип кагазга оролгон акчаны санап кирди. Туура элүү миң сом экен. Кайра эч кимге билгизбей ороп катып койду да, кызынын бөлмөсүнө кирип:
- Кызым, эртең сабагыңа барганы калдың. Мага бирөө карыз эле, акчаны алып келиптир. Салия чынында эле сүйүнүп кетти. Анткени "бул курсту бүтүрүп алсам болмок" деп ойлонуп жаткан эле.
Эх, акчанын күчү. Акча бар жерде күч-кубат, жакшы максаттар болот деген чын белем, Чачыкей тез эле тасмал даярдай салды да, баары текши тасмал четинен орун алышты. Ооба, Салияны багып алгандан кийин этеги канап бала төрөп, "эне" деген ыйык атка конгон. Аны кантип унутат. Салияны "ак жолтой" деп дагы жакшы көрөт.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#31 04 April 2014 - 22:03
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
************
Омордун иши алдыга жылып, колуна тийген жана сактап жүргөн акчаларын улам салып жиберип жатып көп карызынан кутулуп, элине-жерине келгенге жол ачылды. Ишинен дагы директорго билгизбей чоң акча жасап, аны катып койду. Эмнегедир бул күнү ишинен кеч келип, телевизор көрүп жатканда, Шазима жанына келип:
- Омор ака, сизди мен жанымдан чыгаргым келбейт. Эми сиз кетсеңиз кайра келбей койбойсузбу? - деди. Аял кишинин жылуу сөзү эмне болгон күндө дагы эркектин көңүлүн кандай өстүрөт. Бул жалганда болгон жан-жаныбарлардын ургаачысы, эркегине эркелеген бул жаратылыштын мыйзамы. Баам салып караган кишиге чын эле канаттуу болобу, жандык болобу чын эле ургаачысы эркегине эркелеп, жасакерленет. Бул жерден дагы Шазиманын эркелеп, жанынан Оморду чыгаргысы келбегени түпкүрдө жаткан ойду кытыгылап, Омордун көңүлүн көтөрдү. Жакшы аял жакшы жагы менен эркекти ийге келтирет дегендей, Шазиманын ар бир кылыгы, таттуу тили менен жан тарта сүйлөгөн сөзү, ботонукундай көзү менен кумарлуу караганы, жанына иймене келип жатып, сакалы таза алынган жаагынан сылап, акырын жумшак өпкөнү, купуя бир нерсени каалап турганы, ушул кылыгы менен кетирбей кармап кала тургансып аракет кылганы Оморго абдан жакты. Кантсе дагы Шазима, Акзирекке караганда баары бир жаштык кылып кылыгы менен көңүл серисин көтөрөрүн ичинен сезип турду. Эмне болгон күндө дагы жаш дене жаштыгын кылбай койбойт тура деп, Омор анын ичке белинен өзүнө имере тартып:
- Шазима, Кыргыз элинде мындай бир айтылган кеп бар "аргымак сагынбас үйүр болбойт, эр сагынбас эл болбойт" - деген. Канча жыл болду элимди, жеримди көрбөгөнүмө. Шеф макул болуп, көңүлү менен уруксаат берип жаткан соң, барып келейин. Балам дагы "үйлөнөм" деп жатат. Жалгыз уулумду үйлөнтүп коюп эле кайра сени көздөй сызып жөнөйм. Аны коюп мен кеткенден кийин сен башканы таап ала көрбө деди, кызганганын билгизип. Шазима аппак билегин мойнуна артып:
- Эч кам санабаңыз, мен сизди өмүрүм өткөнчө күтөм. Билесизби, мен сизге жолукканы өз бактымды таптым деп ойлойм. Чынын айтсам турмушка чыкканы күйөөмдүн азабын гана тартып, сөгүүсүн гана укканым болбосо, жылуу эч бир сөз укпай калган элем. Сиз менин жүрөгүмдү жибитип, көңүлүмдүн ачкычын таптыңыз. Мен сиздин мага жасаган мамилеңизден улам билдим, эркектин кадырын. Сиз аял затын сыйлай билген, көңүлүн таба билген жансыз.
Шазиманын минтип айтканына саанчы аялдардын айткан кеби түрткү болду. Анткени Олег иштеп турганда саанчыларга сөгүнүп, кагып-силким мамиле жасачу. Ал эми Омор жылуу сүйлөп, кечигип калгандардын дагы шартына түшүнүү менен мамиле кылганы өзүнүн дарегине карата жакшы сөздөрдү айттырган эле. Ал турсун саанчы аялдар Шазимага "колуңдан келсе Оморду колуңдан чыгарба" -деп айтышкан болучу. Баардык эле аялзаты тынч жашоону жана ичимдиктен алыс эркекти жакшы көрөрү анык эмеспи. Омордун ичимдик ичпегени дагы кадырын өстүрүп, минтип Шазиманы эркелөөсүнө жана жакшы сөздөрдү айтуусуна алып келди.
Убакыт деген учкан куштай өтүп, Омор акыры самолётко дагы олтура турган кезге келди. Шазима иштен суранып, аэропортко чейин узатып келди. Ушул убакытка чейин какшанганы бул болду " Омор ака, тез келгендей болуңуз. Мен сизди чыдамым кетип күтөм" Бул сөздөрдү чын ниетинен айткандыктан Омор дагы убаданы очойто берди "ашып кетсе он күндө эле келип калам" - деп.
Адам буту баспаган улуу тоонун эң бийик аскасына канаттуунун алпы, бүркүт уялайт. Жөөлөшкөн булуттар лыптадан уюлгуп, чагылган чартылдап нөшөр куят. Зоокалар арасынан зуулдаган кара шамал улуп, кээ күнү бороон чапкын жүрөт. Кычыраган кышты, чыкыроон суукта бүркүттүн уясын муз жаап, темир аяз каарып турат. Ошондой ааламатта дагы бүркүт уясын таштабайт. Уясын канаты менен калкалап, балапанын бооруна басып жатат. Ошол сымал эле ар бир уул бала эле эмес, кыз бала үчүн дагы өз үй, өлөң төшөгү баарына кымбат болорун танып болбойт. Омордун жүрөгү бат-бат согуп, Шазиманы бек кучактап коштошкону менен мекенге деген сагынычы көкүрөгүнө батпай баратты. Баарынан дагы уулу Сүйүнбек үч күн илгери эле айткан телефон менен "Ата болгон карызыңыздан кутулдуңуз, эми качан келесиз? Мен үйлөнөйүн деп сизди эле күтүп жатам" -деп. Ушул сөз демине дем берип, шаштысын алганы дагы чын эле. Директор дагы, болгону он күнгө уруксаат берип, какшап калды "кечикпей кел" - деп. Шазиманын кол булгалап, узата караганы көз алдына тартылып, самолётко олтурганы ичкери кирип кетти. Алдамчылыктын айынан элине, жерине батпай калып минтип жер кезип келгенин эстегиси да келбей. Карыздарынан кутулганы менен эми элдин, аялынын, туугандарынын бетин кантип карайт. Эмне деген гана азаптарды башына үйүп, эч узата турган адамы жок келип, эми ким мени тозуп алат? - деген ойду асманга көтөрүлүп баратып ойлоп койду. Мына бул булганычтын бир канакей кичине үзүмү. Ал эми учурунда кандай гана сөгүүлөрдү укканын кантип унутат. Бул жашоодогу эң эле пастык бул калп айткандык жана бирөөнү алдагандык экенин жашырып болбойт. Омор самолётко олтурганы бир баштан алдаган кишилерин эстеп олтуруп, ичи бышып кетти. "Эң өкүнүчтүүсү шүмшүктүн баары мамилеге шар болот" - деп айткан немец философу Артур Шопенгауэрдин сөзүн эстеп, ал кишинин абдан туура айтканына ишенди. Анткени Омор мамилеге шар болгон үчүн убаданы очойто берип, жакшы санаалаштарын алдап, минтип жер кезип жүргөнүн кантип тана алат эле.
Самолёт жерге конгондо гана ар тараптуу ойдун кучагынан бошонуп, өз жеринин абасынан кере-кере дем алды. Аттиң, эмне болгон күндө дагы мекендин абасы, топурагы кандай барктуу.
Омордун көзүнө алгач эле Акзирек көрүндү. Кантсе дагы аялы да. Аялы болгон үчүн баарын кечирип, минтип тосуп келгени эмне деген гана сөздү ичине камтып турат. Эми аны менен кантип учурашып, анын жүзүн кантип карайт. Ай, адам, ай. Эгр ушул күндөрдү, ушу жолугушууну көрөрүн алдына ала билгенде, Омор эч качан алдамчылык кылбайт эле го. Ошол себептен убакыттан өткөн калыс эмне бар. Бир гана убакыт адамды карытып, адамдын жүзүн ачары анык кеп. Омор жердин катуулугунан гана калды белем. Телефон менен сүйлөшүп койгон эч нерсе эмес экен го, жолугушууга караганда. Эптеп Акзирек менен бет ачылып, көрүшүп алса калганы өз орду менен кетет эле. Бирок ошол бет ачылганга чейинки абалы эле минтип мите курттай жеп жатканын карачы. Ал жактан аял алып алганын Акзирек билбейт да. Аны ойлогондо жүзү жер карап, Акзиректи тик карай албай калды.
Акыры күткөн учур дагы келип алгач Акзирек менен учурашты. Бирок ортодо баары бир муздактык бар экени, экөөнө тең билинди. Кучакташып көрүшкөндөрү менен кандайдыр бир нерсе экөөнү эки жакка түртүп турду. Ал эми Омор уулу менен абдан жакшы берилип учурашты. Кучагына кысканда уулунан кандайдыр бир жылуулукту байкады.
Такси менен үйүнө келгенге чейин үчөө ачылып, эч нерсе деле сүйлөшө алышкан жок. Таңкы беште гана үйдүн астанасын аттаганда, Омор чындап ишенди, келгенине.
Жакшылап тамак жасап койгон Акзиректин эмнегедир кабагы ачыла берген жок. Анткени Омор учурашканда берилип кечирим сурап койгондо анда, Акзирек аялдык кечиримдүүлүк менен баарын унутуп салат беле...
Атайын арналып жасалган тамакка олтурушканда Омор уулуна:
- Сүйүнбек сен такыр эле өзгөрүлүп кетипсиң го. Мен сенин "үйлөнөм" - деген сөзүңдү укканда ушундай бир сүйүнүп, директорду эптеп эпке келтирбедимби. Сөз ушуну менен уланып кетти. Сөз арасында Омор бир нерсени эстей калды белем, олтурган ордунан туруп барып сумкасынан бир нерсени алып келди да:
- Акзирек, билем сенин мага карата болгон жүрөгүңдүн муздап калганын. Эми сенден сураныч мени кечирип кой, муну сага атайын арнап алган элем деп, алтын чынжырчаны карматты. Аялдар белек алганды кандай жакшы көрөт. Акзирек алтын чынжырчаны колуна алып, анын баалуулугуна жана кыбатына баа берип:
- Жөн эле койсоң болмок - деген болду. Омор күлө карап:
- Акзирек, сага бербеген белекти кимге берет элем. Сен менин азабымды жакшы эле тарттың. Кантип анын баарын унута алам. Бул сөздү укканда гана Акзиректин жүрөгү жибиди.
**********
Тээ илгертен бери келе жаткан ата салтында элибиздин үрп-адаты, каадасы, жөрөлгө-жоосуну, ырым-жырымы, ой-санаасы болгон. Ата салтында айтылган бүтүм, чыгарылган чечим эч качан эки болгон эмес. Ооздон чыккан сөз көөдөндөн жан чыканга тете дешкен. Эч качан күйөө болучу бала болочок кайын журтунун эшигин атадан оозунуп аттаган салта болбогон. Кийин эле орусташкан заман келип, баарын аял билип калганда минтип кыз үйүнө, али тийе элек жигитин ээрчитип келген кадыресе көрүнүшкө айланып, салт-санаага өзгөрүү кирип келинден келбет, күйөө баладан намыс кетип, акыры Шүкүрдөй болуп болочок кайын журтунун үйүн сүзө качырып кирип келгендердин саны арбыды.
Шүкүр шашып калдасатаган тейде Азизанын ишине келсе, ал аз убакыт илгери эле кетип калыптыр. Эгер алиги киши наалып-напчып жолдон калтырбаганда, анда Азизага жолугуп калат беле ким билет. Бул эми жаман адамдардын тийгизген жаман сапаты экенин жашырганда эмне.
Шүкүр шаабайы сууп, алты айласы кетип, Азизанын үйүнө келди. Ал кезде азыркыдай уюлдук телефон кенен жайылган болсо, анда баары жеңил бүтпөйт беле... Күүгүм кирип, көз байланып калган кезде араң үйдү таап келди. Шаарды жакшы билбегендик кылып, эки көчө ылдый түшүп калгандыктан бир топко убараланды. Акыры көзүнө тааныш күркө көрүнгөндө болуп көрбөгөндөй сүйүнүп кетти да, анан үйдү тапты.
Келээрин келип алып, эми кантип Азизаны чакырууну билбей дагы убакытка уттуруп койду.
Убакыт алга жылган сайын Шүкүрдүн шаштысы кете баштады. Анткени барып жата турган жери да жок. Болгон күчүн жыйып, күч менен дем алып, анан эшиктин коңгуроосун басты. Бей маал убакта келип алганына өкүнүп, ичинен Азизанын чыгышын миң-миртебе тиледи.
Жаштын тилегин берет демекчи, Шүкүрдүн бул тилеги кабыл болуп Азиза өзү чыгып калганда, эч сөзгө келбей эле аны кучагына алды. Азиза алгач эч нерсе түшүнө берген жок. Качан гана Шүкүрдүн үнүн укканда боюн ага ыктап, оң колу менен эшикти жаап:
- Шүкүр?! - дегенге араң жарады. Буга чейин өбүшүп беттери ачылып калганга ысык эриндер магниттей жабышып, бир саамга туруп калышты эле, ичтен Шааркандын үнү угулганда Азиза:
- Апа, мен азыр кирем - деди. Шүкүр эми гана сөзгө келип:
- Азиза, мени күттүңбү?! - деп алгач эле сураганда Азиза таарынып:
- Убадаң кана?! Мен эмес сени апам дагы күтүп, сага карата оюу бузула баштады. Сөз ушул жерге келгенде Шааркандын дабышы жакын жерден угулуп, аңгыча өзү келип калды. Шүкүр эмнегедир өзүн колго алып:
- Апа кандайсыз, жакшы турасыздарбы? - деген болду. Шүкүрдү көргөндө Шааркан:
- Ой, сен Шүкүрсүңбү? Жакшы, сен кайдан?- деген болду. Шүкүр кабагын чытып:
- Апа, мени кечирип коюңуздар. Шарт ушундай болуп калды дегенде Шааркан:
- Ичкери кир! - деп, өзү алдыга басты. Качан үйгө киргенден кийин Шүкүр болгон шартты түшүндүрүп айтканда Шааркан:
- Макул балам, эми баары шартка байланыштуу болот тура деп, сөзгө аралашкысы келбей башка бөлмөгө кирип кетти. Бирок эшик кыңкайып ачык бойдон калды. Азиза болгон окуяны укканда гана Шүкүргө карата жаман ойду ойлогонуна өкүнүп алып:
- Шүкүр, чайга кара!- деген болду. Сөз эми экөөнүн гана ортосунда уланып, үйлөнүүнү кийинкиге калтырууну эп көрүштү. Бул эми боло турган иштин ыңгайына карагандык эле.
Бул кезде Азизаны чынында Азат, Сүйүнбек, Курманбек бура бастырбай жолун тороп, ала качуунун изине түшүп үчөөнүн бирөө алып кетүү үчүн бел байлап калган. Баарынан Азаттын демиткени Азизаны абдан чүнчүтүп жибергени чын эле. Ал эми Сүйүнбек, Салияны таппай калганына ичинен сызып, кайра Азизага келип, көз кырын таштап, айта турган сөзүн таба албай убара чегүү менен алек болуп жатканын Азиза билсе дагы андан караанын алыс тутканга аракети күч болду. Курманбек таттуу сөзү менен арбап, сөз бекитүүнүн ыгын таба албай жатканын кантип көңүлгө албайт. Бир кезде Азиза:
- Шүкүр, мени аңдыгандар абдан көп. Коркконум ала качып кетпесе деген гана ой. Бир нерсе ойлоп тапсаң болот эле. Чынын айтсам мени башка бирөө ала качып кетсе, өмүрүм өткөнчө сени эстеп жүрүп өтөм го. Кыз баланын тагдыры эмне мынча татаал. Сөз айткандар менен тааныша албай тийишкендерден качып жүрүп, убакыт өтмөй болду. Бул сөздөрдү укканда Шүкүр күч менен үшкүрүнүп:
- Азиза, мен эгер сага жетпесем, анда мага жашоонун кереги жок. Болгон ой-тилегимди бир гана сен ээлеп алдың. Билбейм ушул кезге чейин сага жолуга электе кантип жашап жүргөнүмдү такыр элестете албайм. Эки жаштын сүйлөшкөн сөздөрү ачык эшиктен Шаарканга даана эле угулуп турду. Билгизбегени менен кызынын баскан изи аңдууда калганын эми гана билип, кантип жардам көргөзүүнүн амалын ойлонуштурду. Бирок мындайда акыл дагы табылбай калат эмеспи. Аңгыча эле сырткы эшик кагылып калганда, Шааркан өзү жөнөдү эшикти ачканы. Азиза обдулуп эшикти ачканга аракет кылды эле, Шааркан аны токтотуп коюп, сыртка чыкты. Сыртка Шербет келген эле. Жакшы маанай менен учурашкан Шербет, сөздү эмнеден баштаарын билбей, оозунан сөзү түшүп туруп калды. Бул эми күнөөлү кшинин алгачкы калдастагандагы жоругу эмеспи.
- Эже, макул көрсөңүз азга убактыңызды бөлө аласызбы?-деди жалооруган түр менен карап. Шааркан көз байланып калган үчүн Шербетке анча көңүл деле бурган жок.
- Эмне сөзүң бар эле? Мен сизди тааныбайт экенмин.
Шербет чочутуп албас үчүн:
- Эже, сиз мага туура түшүнүңүз. Биздин сүйлөшкөн сөздөрдү эч ким укпаганы оң. Дегеним, азыр бир көз, бир көзгө жоо болуп турганда ашыкча сөздүн жана түйшүктүн кимге кереги бар. Экөө он кадамдай бери баскан соң, Шербет сөздүн ачыгын айтты:
- Эже, мен сизге абдан ыраазымын. Сиз азыр эч сөздү бөлбөй угуп турсаңыз. Анан мага туура түшүнсөңүз экен - деп, алгач көз карашы менен сынай карап алып, негизги сөздү айтты:
- Мен Азиза менен Салияны төрөгөн энесимин.
Бул сөздү укканда Шааркандын кулагы чуулдап, көзү тунарып кетти. Андан ары сөздү тыңдап угуу үчүн өзүн карманып, эч сөз айткан жок.
- Сиз эч коркпоңуз. Мен кызыңызды талашканы келгеним жок. Ал турсун Азиза тууган энеси мен экенимиди билбегени гана оң. Сизден ыраазычылык алып койсомбу деген гана изги ойдо келдим. Азыр менин кыздарым, балдарым бар. Бала тапкандыкы эмес, баккандыкы деп, көңүл өскөн сөздөрдү айтып, колуна акча берип, жолугуша турган жерди айтам деп үйдүн телефонун алып, колун кыса кармап, коштошуп кетип калды. Шааркан ушул күндү жана ушул жолугушууну күткөн, акыры жакшы маанайда өткөнүнө ичи жылып, акчаны кармаган тейде үйгө киргенде, алдынан Азиза тозуп чыгып:
- Апа, ал ким экен?
- Эски тааныш. Үйгө кир десем болбой койду. Аны коюп силердин сөзүңөр кандай аяктады?
- Аны азыр так чече албай жатабыз. Акча колуна тийген Шааркан ушул жолу эмнегедир чечкиндүүлүк кылып:
- Азиза, анда мындай кылганыбыз оң болуп турат. Эгер сен Шүкүрдүн таятасынын кырк күндүгү өткөнгө чейин айылдагы таякеңдикине барып турсаң кандай болот? Азиза мурчуюп:
- Апа, ал жакка азыр баргым келбей турат. Өткөн жазда барганымда мурду чоң такемдин бир кошунасынын баласы "сени ала качам"- деп коркуткан болучу. Бул сөздү укканда Шааркан:
- Анда эмне айла кылмакчыбыз? Шүкүр ушул жолу сөзгө кошулуп:
- Эгер сен үйдөн чыкпай бир ай чыдасаң кандай болот? Азиза дагы жактырбай:
- Элестетип көр, бир ай үйдө камалып олтурганымды. Алар үйдү дагы билишет. Андан көрө караанымды көргөзбөй бир жерге барып турганым гана оң. Талаш бир топко созулуп, акыры Шүкүр айылга кайра барып, үйүндөгүлөргө эскертип коюп келип алып кетүүнү гана туура көрүп, бир пикирге келишти.
Шааркан ички үйгө кирип, Шербет берген акчаны санаса туура элүү миң сом экен. Бул акча менен кызынын себин камдаса болорун билип, ичинен сүйүнүп алды. Эртеси күнү жалган шашкеде Шербет телефон чалып:
-Эже, бүгүн бүгүн саат бирде "Чолпон" кафесине келип калыңыз. Сизден өтүнүч, башка жолу сиздин тынчыңызды албайм - деди. Убада боюнча айтылган жерге барбаса болбой турганын билип, туура саат бирде келип калды, колунан келишинче жасанып, кийинип алып.
Кафенин ичи абдан жакшы жасалгаланыптыр. Жолугушкан үчөө атайын бир кабинадан орун алып олтурушкан соң, тамакка заказ берип коюшуп, алгач сөз улансын үчүн таанышып алышты да анан сөз уланды.
Сүйлөшүү абдан жакшы маанайда өттү. Шербет эки кызды кантип төрөгөнүн, жигитине алданып калганын, бирок кийин кайра эле ошол алдаган балага турмушка чыкканын кенен эки саат бирде ыйлап, бирде күлүп олтуруп айтып берди. Учурда чоң тигүүчү цехти иштетип жатканын да кобурап, иши жүрүшүп жатканын айтты. Коштошордо Шааркан менен Чачыкейге жакшы жоолук салып, өзү тиктирген көйнөктөн бирден кийгизди. Эгиз кызды баккан эки эне ушул бойдон эле кыздарга билгизбей эле коюну эп көрүшүп, издерине кайтышты. Атаганат, жакшы сөз, жакшы мамиле адамды кандай жашартат. Ушул күндү ич күптүү болуп күткөн Шааркан менен Чачыкей жакшы маанайда Шербетке ыраазы болуп, анын эстүүлүгүнө баа берип, чоң балээден оңой кутулгандарына ыраазы болушту. Мунун себеби, экөө тең убакыт алга жылган сайын кыздын энеси качан келип, "мен төрөгөм" - деп талашат деген санаа менен ушунча жылды өткөрүшкөндөрүн кантип танууга болот. Ооба, чынында эле төрөп таштап кеткен энелер кийин баланы талашып келген учурлар болгонуна турмуш өзү күбө. Эми ошол талаш качан болот деген ой менен жашаган экөөнү санаа кантип ичтен жебейт. Андан дагы билип калса эки кыз, тапкан эмес баккан энелери экенин, кандай абалда калат эле.
Бул иштин аягы жакшы аяктаганына эки баккан эне ичтеринен тынып, эми куда күтүү жолун гана ойлоп калышты.
Омордун иши алдыга жылып, колуна тийген жана сактап жүргөн акчаларын улам салып жиберип жатып көп карызынан кутулуп, элине-жерине келгенге жол ачылды. Ишинен дагы директорго билгизбей чоң акча жасап, аны катып койду. Эмнегедир бул күнү ишинен кеч келип, телевизор көрүп жатканда, Шазима жанына келип:
- Омор ака, сизди мен жанымдан чыгаргым келбейт. Эми сиз кетсеңиз кайра келбей койбойсузбу? - деди. Аял кишинин жылуу сөзү эмне болгон күндө дагы эркектин көңүлүн кандай өстүрөт. Бул жалганда болгон жан-жаныбарлардын ургаачысы, эркегине эркелеген бул жаратылыштын мыйзамы. Баам салып караган кишиге чын эле канаттуу болобу, жандык болобу чын эле ургаачысы эркегине эркелеп, жасакерленет. Бул жерден дагы Шазиманын эркелеп, жанынан Оморду чыгаргысы келбегени түпкүрдө жаткан ойду кытыгылап, Омордун көңүлүн көтөрдү. Жакшы аял жакшы жагы менен эркекти ийге келтирет дегендей, Шазиманын ар бир кылыгы, таттуу тили менен жан тарта сүйлөгөн сөзү, ботонукундай көзү менен кумарлуу караганы, жанына иймене келип жатып, сакалы таза алынган жаагынан сылап, акырын жумшак өпкөнү, купуя бир нерсени каалап турганы, ушул кылыгы менен кетирбей кармап кала тургансып аракет кылганы Оморго абдан жакты. Кантсе дагы Шазима, Акзирекке караганда баары бир жаштык кылып кылыгы менен көңүл серисин көтөрөрүн ичинен сезип турду. Эмне болгон күндө дагы жаш дене жаштыгын кылбай койбойт тура деп, Омор анын ичке белинен өзүнө имере тартып:
- Шазима, Кыргыз элинде мындай бир айтылган кеп бар "аргымак сагынбас үйүр болбойт, эр сагынбас эл болбойт" - деген. Канча жыл болду элимди, жеримди көрбөгөнүмө. Шеф макул болуп, көңүлү менен уруксаат берип жаткан соң, барып келейин. Балам дагы "үйлөнөм" деп жатат. Жалгыз уулумду үйлөнтүп коюп эле кайра сени көздөй сызып жөнөйм. Аны коюп мен кеткенден кийин сен башканы таап ала көрбө деди, кызганганын билгизип. Шазима аппак билегин мойнуна артып:
- Эч кам санабаңыз, мен сизди өмүрүм өткөнчө күтөм. Билесизби, мен сизге жолукканы өз бактымды таптым деп ойлойм. Чынын айтсам турмушка чыкканы күйөөмдүн азабын гана тартып, сөгүүсүн гана укканым болбосо, жылуу эч бир сөз укпай калган элем. Сиз менин жүрөгүмдү жибитип, көңүлүмдүн ачкычын таптыңыз. Мен сиздин мага жасаган мамилеңизден улам билдим, эркектин кадырын. Сиз аял затын сыйлай билген, көңүлүн таба билген жансыз.
Шазиманын минтип айтканына саанчы аялдардын айткан кеби түрткү болду. Анткени Олег иштеп турганда саанчыларга сөгүнүп, кагып-силким мамиле жасачу. Ал эми Омор жылуу сүйлөп, кечигип калгандардын дагы шартына түшүнүү менен мамиле кылганы өзүнүн дарегине карата жакшы сөздөрдү айттырган эле. Ал турсун саанчы аялдар Шазимага "колуңдан келсе Оморду колуңдан чыгарба" -деп айтышкан болучу. Баардык эле аялзаты тынч жашоону жана ичимдиктен алыс эркекти жакшы көрөрү анык эмеспи. Омордун ичимдик ичпегени дагы кадырын өстүрүп, минтип Шазиманы эркелөөсүнө жана жакшы сөздөрдү айтуусуна алып келди.
Убакыт деген учкан куштай өтүп, Омор акыры самолётко дагы олтура турган кезге келди. Шазима иштен суранып, аэропортко чейин узатып келди. Ушул убакытка чейин какшанганы бул болду " Омор ака, тез келгендей болуңуз. Мен сизди чыдамым кетип күтөм" Бул сөздөрдү чын ниетинен айткандыктан Омор дагы убаданы очойто берди "ашып кетсе он күндө эле келип калам" - деп.
Адам буту баспаган улуу тоонун эң бийик аскасына канаттуунун алпы, бүркүт уялайт. Жөөлөшкөн булуттар лыптадан уюлгуп, чагылган чартылдап нөшөр куят. Зоокалар арасынан зуулдаган кара шамал улуп, кээ күнү бороон чапкын жүрөт. Кычыраган кышты, чыкыроон суукта бүркүттүн уясын муз жаап, темир аяз каарып турат. Ошондой ааламатта дагы бүркүт уясын таштабайт. Уясын канаты менен калкалап, балапанын бооруна басып жатат. Ошол сымал эле ар бир уул бала эле эмес, кыз бала үчүн дагы өз үй, өлөң төшөгү баарына кымбат болорун танып болбойт. Омордун жүрөгү бат-бат согуп, Шазиманы бек кучактап коштошкону менен мекенге деген сагынычы көкүрөгүнө батпай баратты. Баарынан дагы уулу Сүйүнбек үч күн илгери эле айткан телефон менен "Ата болгон карызыңыздан кутулдуңуз, эми качан келесиз? Мен үйлөнөйүн деп сизди эле күтүп жатам" -деп. Ушул сөз демине дем берип, шаштысын алганы дагы чын эле. Директор дагы, болгону он күнгө уруксаат берип, какшап калды "кечикпей кел" - деп. Шазиманын кол булгалап, узата караганы көз алдына тартылып, самолётко олтурганы ичкери кирип кетти. Алдамчылыктын айынан элине, жерине батпай калып минтип жер кезип келгенин эстегиси да келбей. Карыздарынан кутулганы менен эми элдин, аялынын, туугандарынын бетин кантип карайт. Эмне деген гана азаптарды башына үйүп, эч узата турган адамы жок келип, эми ким мени тозуп алат? - деген ойду асманга көтөрүлүп баратып ойлоп койду. Мына бул булганычтын бир канакей кичине үзүмү. Ал эми учурунда кандай гана сөгүүлөрдү укканын кантип унутат. Бул жашоодогу эң эле пастык бул калп айткандык жана бирөөнү алдагандык экенин жашырып болбойт. Омор самолётко олтурганы бир баштан алдаган кишилерин эстеп олтуруп, ичи бышып кетти. "Эң өкүнүчтүүсү шүмшүктүн баары мамилеге шар болот" - деп айткан немец философу Артур Шопенгауэрдин сөзүн эстеп, ал кишинин абдан туура айтканына ишенди. Анткени Омор мамилеге шар болгон үчүн убаданы очойто берип, жакшы санаалаштарын алдап, минтип жер кезип жүргөнүн кантип тана алат эле.
Самолёт жерге конгондо гана ар тараптуу ойдун кучагынан бошонуп, өз жеринин абасынан кере-кере дем алды. Аттиң, эмне болгон күндө дагы мекендин абасы, топурагы кандай барктуу.
Омордун көзүнө алгач эле Акзирек көрүндү. Кантсе дагы аялы да. Аялы болгон үчүн баарын кечирип, минтип тосуп келгени эмне деген гана сөздү ичине камтып турат. Эми аны менен кантип учурашып, анын жүзүн кантип карайт. Ай, адам, ай. Эгр ушул күндөрдү, ушу жолугушууну көрөрүн алдына ала билгенде, Омор эч качан алдамчылык кылбайт эле го. Ошол себептен убакыттан өткөн калыс эмне бар. Бир гана убакыт адамды карытып, адамдын жүзүн ачары анык кеп. Омор жердин катуулугунан гана калды белем. Телефон менен сүйлөшүп койгон эч нерсе эмес экен го, жолугушууга караганда. Эптеп Акзирек менен бет ачылып, көрүшүп алса калганы өз орду менен кетет эле. Бирок ошол бет ачылганга чейинки абалы эле минтип мите курттай жеп жатканын карачы. Ал жактан аял алып алганын Акзирек билбейт да. Аны ойлогондо жүзү жер карап, Акзиректи тик карай албай калды.
Акыры күткөн учур дагы келип алгач Акзирек менен учурашты. Бирок ортодо баары бир муздактык бар экени, экөөнө тең билинди. Кучакташып көрүшкөндөрү менен кандайдыр бир нерсе экөөнү эки жакка түртүп турду. Ал эми Омор уулу менен абдан жакшы берилип учурашты. Кучагына кысканда уулунан кандайдыр бир жылуулукту байкады.
Такси менен үйүнө келгенге чейин үчөө ачылып, эч нерсе деле сүйлөшө алышкан жок. Таңкы беште гана үйдүн астанасын аттаганда, Омор чындап ишенди, келгенине.
Жакшылап тамак жасап койгон Акзиректин эмнегедир кабагы ачыла берген жок. Анткени Омор учурашканда берилип кечирим сурап койгондо анда, Акзирек аялдык кечиримдүүлүк менен баарын унутуп салат беле...
Атайын арналып жасалган тамакка олтурушканда Омор уулуна:
- Сүйүнбек сен такыр эле өзгөрүлүп кетипсиң го. Мен сенин "үйлөнөм" - деген сөзүңдү укканда ушундай бир сүйүнүп, директорду эптеп эпке келтирбедимби. Сөз ушуну менен уланып кетти. Сөз арасында Омор бир нерсени эстей калды белем, олтурган ордунан туруп барып сумкасынан бир нерсени алып келди да:
- Акзирек, билем сенин мага карата болгон жүрөгүңдүн муздап калганын. Эми сенден сураныч мени кечирип кой, муну сага атайын арнап алган элем деп, алтын чынжырчаны карматты. Аялдар белек алганды кандай жакшы көрөт. Акзирек алтын чынжырчаны колуна алып, анын баалуулугуна жана кыбатына баа берип:
- Жөн эле койсоң болмок - деген болду. Омор күлө карап:
- Акзирек, сага бербеген белекти кимге берет элем. Сен менин азабымды жакшы эле тарттың. Кантип анын баарын унута алам. Бул сөздү укканда гана Акзиректин жүрөгү жибиди.
**********
Тээ илгертен бери келе жаткан ата салтында элибиздин үрп-адаты, каадасы, жөрөлгө-жоосуну, ырым-жырымы, ой-санаасы болгон. Ата салтында айтылган бүтүм, чыгарылган чечим эч качан эки болгон эмес. Ооздон чыккан сөз көөдөндөн жан чыканга тете дешкен. Эч качан күйөө болучу бала болочок кайын журтунун эшигин атадан оозунуп аттаган салта болбогон. Кийин эле орусташкан заман келип, баарын аял билип калганда минтип кыз үйүнө, али тийе элек жигитин ээрчитип келген кадыресе көрүнүшкө айланып, салт-санаага өзгөрүү кирип келинден келбет, күйөө баладан намыс кетип, акыры Шүкүрдөй болуп болочок кайын журтунун үйүн сүзө качырып кирип келгендердин саны арбыды.
Шүкүр шашып калдасатаган тейде Азизанын ишине келсе, ал аз убакыт илгери эле кетип калыптыр. Эгер алиги киши наалып-напчып жолдон калтырбаганда, анда Азизага жолугуп калат беле ким билет. Бул эми жаман адамдардын тийгизген жаман сапаты экенин жашырганда эмне.
Шүкүр шаабайы сууп, алты айласы кетип, Азизанын үйүнө келди. Ал кезде азыркыдай уюлдук телефон кенен жайылган болсо, анда баары жеңил бүтпөйт беле... Күүгүм кирип, көз байланып калган кезде араң үйдү таап келди. Шаарды жакшы билбегендик кылып, эки көчө ылдый түшүп калгандыктан бир топко убараланды. Акыры көзүнө тааныш күркө көрүнгөндө болуп көрбөгөндөй сүйүнүп кетти да, анан үйдү тапты.
Келээрин келип алып, эми кантип Азизаны чакырууну билбей дагы убакытка уттуруп койду.
Убакыт алга жылган сайын Шүкүрдүн шаштысы кете баштады. Анткени барып жата турган жери да жок. Болгон күчүн жыйып, күч менен дем алып, анан эшиктин коңгуроосун басты. Бей маал убакта келип алганына өкүнүп, ичинен Азизанын чыгышын миң-миртебе тиледи.
Жаштын тилегин берет демекчи, Шүкүрдүн бул тилеги кабыл болуп Азиза өзү чыгып калганда, эч сөзгө келбей эле аны кучагына алды. Азиза алгач эч нерсе түшүнө берген жок. Качан гана Шүкүрдүн үнүн укканда боюн ага ыктап, оң колу менен эшикти жаап:
- Шүкүр?! - дегенге араң жарады. Буга чейин өбүшүп беттери ачылып калганга ысык эриндер магниттей жабышып, бир саамга туруп калышты эле, ичтен Шааркандын үнү угулганда Азиза:
- Апа, мен азыр кирем - деди. Шүкүр эми гана сөзгө келип:
- Азиза, мени күттүңбү?! - деп алгач эле сураганда Азиза таарынып:
- Убадаң кана?! Мен эмес сени апам дагы күтүп, сага карата оюу бузула баштады. Сөз ушул жерге келгенде Шааркандын дабышы жакын жерден угулуп, аңгыча өзү келип калды. Шүкүр эмнегедир өзүн колго алып:
- Апа кандайсыз, жакшы турасыздарбы? - деген болду. Шүкүрдү көргөндө Шааркан:
- Ой, сен Шүкүрсүңбү? Жакшы, сен кайдан?- деген болду. Шүкүр кабагын чытып:
- Апа, мени кечирип коюңуздар. Шарт ушундай болуп калды дегенде Шааркан:
- Ичкери кир! - деп, өзү алдыга басты. Качан үйгө киргенден кийин Шүкүр болгон шартты түшүндүрүп айтканда Шааркан:
- Макул балам, эми баары шартка байланыштуу болот тура деп, сөзгө аралашкысы келбей башка бөлмөгө кирип кетти. Бирок эшик кыңкайып ачык бойдон калды. Азиза болгон окуяны укканда гана Шүкүргө карата жаман ойду ойлогонуна өкүнүп алып:
- Шүкүр, чайга кара!- деген болду. Сөз эми экөөнүн гана ортосунда уланып, үйлөнүүнү кийинкиге калтырууну эп көрүштү. Бул эми боло турган иштин ыңгайына карагандык эле.
Бул кезде Азизаны чынында Азат, Сүйүнбек, Курманбек бура бастырбай жолун тороп, ала качуунун изине түшүп үчөөнүн бирөө алып кетүү үчүн бел байлап калган. Баарынан Азаттын демиткени Азизаны абдан чүнчүтүп жибергени чын эле. Ал эми Сүйүнбек, Салияны таппай калганына ичинен сызып, кайра Азизага келип, көз кырын таштап, айта турган сөзүн таба албай убара чегүү менен алек болуп жатканын Азиза билсе дагы андан караанын алыс тутканга аракети күч болду. Курманбек таттуу сөзү менен арбап, сөз бекитүүнүн ыгын таба албай жатканын кантип көңүлгө албайт. Бир кезде Азиза:
- Шүкүр, мени аңдыгандар абдан көп. Коркконум ала качып кетпесе деген гана ой. Бир нерсе ойлоп тапсаң болот эле. Чынын айтсам мени башка бирөө ала качып кетсе, өмүрүм өткөнчө сени эстеп жүрүп өтөм го. Кыз баланын тагдыры эмне мынча татаал. Сөз айткандар менен тааныша албай тийишкендерден качып жүрүп, убакыт өтмөй болду. Бул сөздөрдү укканда Шүкүр күч менен үшкүрүнүп:
- Азиза, мен эгер сага жетпесем, анда мага жашоонун кереги жок. Болгон ой-тилегимди бир гана сен ээлеп алдың. Билбейм ушул кезге чейин сага жолуга электе кантип жашап жүргөнүмдү такыр элестете албайм. Эки жаштын сүйлөшкөн сөздөрү ачык эшиктен Шаарканга даана эле угулуп турду. Билгизбегени менен кызынын баскан изи аңдууда калганын эми гана билип, кантип жардам көргөзүүнүн амалын ойлонуштурду. Бирок мындайда акыл дагы табылбай калат эмеспи. Аңгыча эле сырткы эшик кагылып калганда, Шааркан өзү жөнөдү эшикти ачканы. Азиза обдулуп эшикти ачканга аракет кылды эле, Шааркан аны токтотуп коюп, сыртка чыкты. Сыртка Шербет келген эле. Жакшы маанай менен учурашкан Шербет, сөздү эмнеден баштаарын билбей, оозунан сөзү түшүп туруп калды. Бул эми күнөөлү кшинин алгачкы калдастагандагы жоругу эмеспи.
- Эже, макул көрсөңүз азга убактыңызды бөлө аласызбы?-деди жалооруган түр менен карап. Шааркан көз байланып калган үчүн Шербетке анча көңүл деле бурган жок.
- Эмне сөзүң бар эле? Мен сизди тааныбайт экенмин.
Шербет чочутуп албас үчүн:
- Эже, сиз мага туура түшүнүңүз. Биздин сүйлөшкөн сөздөрдү эч ким укпаганы оң. Дегеним, азыр бир көз, бир көзгө жоо болуп турганда ашыкча сөздүн жана түйшүктүн кимге кереги бар. Экөө он кадамдай бери баскан соң, Шербет сөздүн ачыгын айтты:
- Эже, мен сизге абдан ыраазымын. Сиз азыр эч сөздү бөлбөй угуп турсаңыз. Анан мага туура түшүнсөңүз экен - деп, алгач көз карашы менен сынай карап алып, негизги сөздү айтты:
- Мен Азиза менен Салияны төрөгөн энесимин.
Бул сөздү укканда Шааркандын кулагы чуулдап, көзү тунарып кетти. Андан ары сөздү тыңдап угуу үчүн өзүн карманып, эч сөз айткан жок.
- Сиз эч коркпоңуз. Мен кызыңызды талашканы келгеним жок. Ал турсун Азиза тууган энеси мен экенимиди билбегени гана оң. Сизден ыраазычылык алып койсомбу деген гана изги ойдо келдим. Азыр менин кыздарым, балдарым бар. Бала тапкандыкы эмес, баккандыкы деп, көңүл өскөн сөздөрдү айтып, колуна акча берип, жолугуша турган жерди айтам деп үйдүн телефонун алып, колун кыса кармап, коштошуп кетип калды. Шааркан ушул күндү жана ушул жолугушууну күткөн, акыры жакшы маанайда өткөнүнө ичи жылып, акчаны кармаган тейде үйгө киргенде, алдынан Азиза тозуп чыгып:
- Апа, ал ким экен?
- Эски тааныш. Үйгө кир десем болбой койду. Аны коюп силердин сөзүңөр кандай аяктады?
- Аны азыр так чече албай жатабыз. Акча колуна тийген Шааркан ушул жолу эмнегедир чечкиндүүлүк кылып:
- Азиза, анда мындай кылганыбыз оң болуп турат. Эгер сен Шүкүрдүн таятасынын кырк күндүгү өткөнгө чейин айылдагы таякеңдикине барып турсаң кандай болот? Азиза мурчуюп:
- Апа, ал жакка азыр баргым келбей турат. Өткөн жазда барганымда мурду чоң такемдин бир кошунасынын баласы "сени ала качам"- деп коркуткан болучу. Бул сөздү укканда Шааркан:
- Анда эмне айла кылмакчыбыз? Шүкүр ушул жолу сөзгө кошулуп:
- Эгер сен үйдөн чыкпай бир ай чыдасаң кандай болот? Азиза дагы жактырбай:
- Элестетип көр, бир ай үйдө камалып олтурганымды. Алар үйдү дагы билишет. Андан көрө караанымды көргөзбөй бир жерге барып турганым гана оң. Талаш бир топко созулуп, акыры Шүкүр айылга кайра барып, үйүндөгүлөргө эскертип коюп келип алып кетүүнү гана туура көрүп, бир пикирге келишти.
Шааркан ички үйгө кирип, Шербет берген акчаны санаса туура элүү миң сом экен. Бул акча менен кызынын себин камдаса болорун билип, ичинен сүйүнүп алды. Эртеси күнү жалган шашкеде Шербет телефон чалып:
-Эже, бүгүн бүгүн саат бирде "Чолпон" кафесине келип калыңыз. Сизден өтүнүч, башка жолу сиздин тынчыңызды албайм - деди. Убада боюнча айтылган жерге барбаса болбой турганын билип, туура саат бирде келип калды, колунан келишинче жасанып, кийинип алып.
Кафенин ичи абдан жакшы жасалгаланыптыр. Жолугушкан үчөө атайын бир кабинадан орун алып олтурушкан соң, тамакка заказ берип коюшуп, алгач сөз улансын үчүн таанышып алышты да анан сөз уланды.
Сүйлөшүү абдан жакшы маанайда өттү. Шербет эки кызды кантип төрөгөнүн, жигитине алданып калганын, бирок кийин кайра эле ошол алдаган балага турмушка чыкканын кенен эки саат бирде ыйлап, бирде күлүп олтуруп айтып берди. Учурда чоң тигүүчү цехти иштетип жатканын да кобурап, иши жүрүшүп жатканын айтты. Коштошордо Шааркан менен Чачыкейге жакшы жоолук салып, өзү тиктирген көйнөктөн бирден кийгизди. Эгиз кызды баккан эки эне ушул бойдон эле кыздарга билгизбей эле коюну эп көрүшүп, издерине кайтышты. Атаганат, жакшы сөз, жакшы мамиле адамды кандай жашартат. Ушул күндү ич күптүү болуп күткөн Шааркан менен Чачыкей жакшы маанайда Шербетке ыраазы болуп, анын эстүүлүгүнө баа берип, чоң балээден оңой кутулгандарына ыраазы болушту. Мунун себеби, экөө тең убакыт алга жылган сайын кыздын энеси качан келип, "мен төрөгөм" - деп талашат деген санаа менен ушунча жылды өткөрүшкөндөрүн кантип танууга болот. Ооба, чынында эле төрөп таштап кеткен энелер кийин баланы талашып келген учурлар болгонуна турмуш өзү күбө. Эми ошол талаш качан болот деген ой менен жашаган экөөнү санаа кантип ичтен жебейт. Андан дагы билип калса эки кыз, тапкан эмес баккан энелери экенин, кандай абалда калат эле.
Бул иштин аягы жакшы аяктаганына эки баккан эне ичтеринен тынып, эми куда күтүү жолун гана ойлоп калышты.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#32 04 April 2014 - 22:05
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
**********
Бир жума катары менен окуу жайдын эшигинин алдын аңдып, Салияны күтүп олтуруп, акыры аялдамадан бери басып келе жаткан көзгө тааныш караанды көргөндө, Сүйүнбектин көздөрү токтоп калды. Ал турсун ишене алган жок, Салиянын келе жатканына. Эх, сүйүүнүн азабы менен кубанычы ай! Көрсө бул "сүйүү" деген неме адамды бир кубантып, бир ыйлатып, бир күлдүрүп ойното турган нерсе белем. Сүйүнбек жөн эле аскерден уулу келе жаткан энедей Салияны көргөндө сүйүнгөнүнөн бир орундан жыла албай дагы калды.
Көзгө тааныш караан жакындаган сайын деми кысылып, үнү чыкпай, саргара жол караган азабы бир заматта унутулуп, аз убакыт ичинде эмне деген гана ойлорду ойлогонго жетишти. Бир аптадан бери жол караган Сүйүнбектин чачы таралбай, сырт келбетинен эле катуу санаага батканы билинип, кыртышы эч нерсени сүйбөй, бир гана дити күткөнүнө жолугуу болуп, жигиттин моюнундагы бир парзы болгон кыз күтүү азабын ашыгы менен тартып, кабагына кар жаап, түнөргөн булуттай түнөрүп олтурганда, жылт этип жанган жылдыздай болуп Салиянын карааны көрүнгөндө, бурганак шамал булутту айдап, калың булутта жашынып калган күн чыга калганда айлана жарык болгондой эле сезилди. Мына бул чыныгы сүйүүнүн тарттырган түйшүгү экенин танып болбойт.
Кыз карааны жакындаган сайын Сүйүнбектин жүрөгүнүн согушу тездеп, кан басымы жогорулаган адамдай деми кысылып кетти. Качан гана Салия эч нерсени байкабай, алдыны гана карап, жанынан беш кадамдай нары өтүп бара жатканын көргөндө, курган бала болгон үнү менен кыйкырып жиберди:
- Салия?! - деп. Тааныш үн, аттиң! Уккан кулагына ишене берген жок, Салия. Канча күндү уйкусуз өткөрдү да канча күндү ушул үндү качан угам деген тилек менен күттү эле. Убагында эч билинген эмес. Көрсө сүйүү адам баласына ар тараптуу жол менен келет экен го. Салия чынында Сүйүнбекти сүйүп калам деп деле ойлогон эмес. Эмнегедир аны менен акыркы жолу коштошкондон бери оюнан бир гана Сүйүнбек кетпей, кандайдыр бир сезим өзүн башкарып алып көчөдөн, элдердин арасынан, маршрутканын ичинен, деги кайда барса ошол жактан көз талыганча издеди. Эми минтип эч ойдо жок жерден тааныш үндү укканда "селт" этип алып, үн чыккан жакты жалт эткизе карап, алдыга кадам таштады. Же бир аралык жакындасачы. Ушул беш метр жерге жетүү бир тең, ушунча күн издегени бир тең болду го чиркин. Эки жүрөк бирин-бири сагынганын алар улам жакындаган сайын билишти. Көздөр тумандап, буттар чалыштап, тил буулуп, өң өзгөрүлүп, көздөр жайнап, колдор алдыга сунулуп, бири-бирине кучак жая аралык жакындап, акыры эч сөзгө келбей бири-бирине бой ташташты.
Көптөн күткөн үйлөнүү тою айтылуу "Дасмия" ресторанында болду. Омор абдан чачылды. Ушул күндү канча жылдан бери күттү эле. Бул тойго баягы карыз алган адамдарын дагы чакырды. Анткени алардын алдынан өтүп, карыздарынан кутулуп, жүзүн ачып алган эле да. Ооба, Сыртпайдан дагы эки миң доллар алып, бербей качып кеткен.
Эртең менен анын ишине келсе, Сыртпайдын ишканасын текшерүү басып, акча таба албай алты айласы кетип жаткан экен. Эшикти кагып кирип келген Оморду көргөндө көргөн көзүнө ишене берген жок. Берилген саламды абдан муздак кабыл алып, алгач эле:
- Ой, деги сен барсыңбы?! - деди. Омор эч сөзгө келбей эле:
- Досум, кечирип кой. Шарт ушундай болуп калды. Карызды төлөй албай убакытка уттуруп койдум деп, акчаны столдун үстүнө койгондо, Сыртпайдын кабагы ачыла түштү. Эгер азыр акчаны бербесе же башка жерден жолукканда анда эч сөзгө келбей муштап жиберет беле ким билет. Акча колуна тийгенде Сыртпай жүз сексен градуска өзгөрүлүп, сөзүн оңдоп, башка мамилеге өттү. Аттиң, кыйналып туранда акча келип калганы кандай маанайды көтөрөт. Сөз бир топко уланып Омор, Сыртпайды конокко чакырды:
- Досум, өткөндү кечиришели. Алтынчы күнү сөзсүз кел. Жалгыз уулум үйлөнүп той берип жатам деп, чакыруу барагын берди. Омор чыгып кеткенден кийин Сыртпай акчанын күчү менен текшерүүчүлөрдүн оозун жаап, тим эле энеси эркек төрөгөндөй сүйүнүп, түшкү тамактанууну учурунда "Шайлообайдын беш" бармагына жөнөдү. Курсагы абдан ачкан эле. Кыргыз баласы үчүн улуттук тамакка жетпейт го чиркин. Казы, карта, чучук эмне деген чүйгүн тамак. Керек болсо мындай тамактарды илгери эл бийлеген султандар, эл эгеси хандар жеген эмеспи. Ооба, шаарда шоколад жеп өскөн жаңы киргиздер үчүн чучук- казы-карталар күчтүүлүк кылат. Жылкынын этинин сорпосуна кымыз кошуп аксерке жасап ичкен эмне деген бакыт. Бирок мындай тамактын баркын билбей жүргөндөр четтен чыгат.
Тойго келген Сыртпай аяш уулунун жанында олтурган кызды көрүп, дароо көзү ачыла түштү. Анткени аны Азиза экен деп ойлоду. Качан гана биринчи антракка чыкканда Омордон сурады эбин келтирип:
- Келинди кайдан алдың, кудаларың кайдан болот экен? - деп.
- Кудалардын жашаган жери шаарда эле экен. Бирок түбү Кеминден болушат. Шаарга келгендерине аз эле убакыт болуптур. Азыр элдин көбү эле сырттан келип жашап жатышпайбы. Москвада деле ушул эле көрүнүш. Сыртпай дале шекшинип жатты "Азизанын эле өзү" - деп. Эки тамчы суудай окшош Азизанын эгизи экенин али аңдап биле элек. Той аяктап калган кезде кыз менен күйөө бийге чыгып калды. Ошондо жакын жерден Салиянын мойнундагы калды көрүп, анда дагы көп ишене албай турду. "Балким Азизанын мойнунда калы болгон чыгар, мен байкабасам керек"-деп ойлоп, акыркы жолу акча берип мойнунан жыттап, бетинен өпкөнүн эстеди. Бирок анда бул мойнундагы калды байкаган эмес эле.
Той аяктаганга чейин Сыртпайдын ичкени ирим, жегени желим болду. Кыздын ысмы Салия экенин дагы аңдабады. Ушул жерден билди өзүнүн кетирген күнөөсүн. Эч ойлогон эмес эле, бир кезде ашык болуп, бетинен өөп акча берген кыз, аяш келини болуп калаарын. Бирок бул жолу эмес, башка жолу мындан катуу уят болорун али билген жок.
***********
.
Ооба, Шүкүр Азизага жолуккан соң, мейманканага жатты да, таң эрте таксиге олтуруп, кечинде айылга келгенде эбин келтирип апасы Берметке болгон ишти түшүндүрүп айтып берди да, тез аранын ичинде Азизага үйлөнүү керек экенин сөз аягында кеп кылды. Айтмакчы,чынында шарт жок эле. Атасы Мамыт бул ишти укса ал чалкасынан кетмек. Эне менен бала түн ортосуна чейин акылдашып олтурушкан соң, анан бир пикирге келишти. Кантсе да эне эмеспи, сөзгө келип Бермет мындай деди:
- Балам, мен сага акча берем, жолуңа. Сен кызды ала качты кылып алып келгендей бол. Мен кара күчкө чыр салымыш болом да, анан калганын көрө жатабыз. Атаң ыкка келбегенде кайда барат эле. Баса анан сен ал кыздын үйүндө жашап каласыңбы? - деди эле Шүкүр:
- Жок, апа, кыздын апасы айнып калыптыр. Күйөө баламдын жаман сапатын көзүм көрбөсүн, өзүнчө эле жашагыла деп. Буйруса үйдө эле жашайбыз го. Бермет дагы ойго алаксып:
- Ал киши абдан эстүү жан турбайбы. Кыскасы сен эртең менен эрте чык да, кечинде таксини кармап келе бер, акчаны үйдөн берем деп айт, таксистке. Негизгиси кызды колуңа тийгизгендей бол. Атаңа болсо мен башка соз айтып жайкап коём -деди. Бул сунуш Шүкүргө жакты да, уйкусу келбей таңды дагы уктабай тосту. Андайда кайдагы уйку.
Шүкүр кийинки күнү кечке маал Азизанын иштеген жерине келсе, Азиза ишке келбептир. Бетинде болор-болбос сепкили бар, маңдайы жарык кыз:
- Азизаны эми сиз эле калдыңыз эле, издеп келе элек. Ага жолугам десеңиз үйүнө барыңыз. Азиза бүгүн ала качабыз дегендерден коркуп, иштен эрте кеткен. Бул сөздү укканда Шүкүр шашып калдастап калды да, дароо үйүнө телефон чалды. Бир топтон кийин гана трубканы Шааркан көтөрдү. Шүкүр учурашып, акыбалды сурагандан соң эле:
- Апа, Азиза кайда ? - деди. Бул кезде Азиза жаңы эле сыртта машинада күтүп отурган Азатка жолуккандан коркуп, корконунан терезени дагы карай албай олтурган. Телефонго Шүкүр чакырып жатат дегенде, кандай сүйүндү. Эч саламга келбей эле :
- Шүкүр, тез үйдүн артына келип кал. Колуңдан келсе такси кармап келгендей бол. Мени ала качканы жатышат- деп, энтиге үн салды. Ушул эле сөз керек белем, Шүкүр дароо:
- Макул, Азиза мени күт - деп, автобекетке келип дароо такси кармады анан, айтылган дарекке арадан туура кырк мүнөттө келип калды. Жүрөгү алып учуп, абдан толкунданып алганы бир тең, санаа чеккени бир тең болду. Качан гана Азиза кошунанын үйү аркылуу чыгып, таксиге олтурганда гана өзүнө келди. Мунун себеби Азат дагы, Курманбек дагы "бүгүн сени ала кача албасам, анда эркек эмесмин" - деп катуу эскертишкен болучу.
Качан Азиза апасы менен коштошуп кеткенине он мүнөттөй убакыт болгондо, үч чоочун аял эшик кагып кирип келип калды. Булар Азаттын эки эжеси жана жеңеси болучу. Сүйлөшкөнү келишкен. Шааркан кабагын түйүп, тигилердин сөзүн угуп болгон соң:
- Мага туура түшүнүп, туура баа бергендей болгула. Азиза менин жалгыз кызым. Мен анын көз жашын көрөйүн деген оюм жок. Ал кимди кааласа, ошого чыкканы мен үчүн ыңгайлуу. Силер азга кечигип калдыңар. Кызым өзү жактырган балага турмушка чыгып кетти - деди. Келгендер бул сөздү угушканда шаабайлары сууп, сыртты көздөй басышканда эшиктин алдынан Шааркандын күйөөсү Бейшен аягын аяр таштап кирип келип калды. Тиги үчөө ооз учунан учурашкан болушуп дарбазанын эшигинен сыртка чыгып кетишкенде, Бейшен ээгин өйдө көтөрүп:
- Булар кимдер? - деп суроолуу караганда Шааркан:
- Аны кийин угасың! Деги сен барсыңбы же эмне карыганда мени таштап кеткенге кам көрүп жатасыңбы? Бейшен, биз эмне деп сүйлөштүк эле?! Эгер кете турган болсоң ачык айт да кете бер, мени санаага салбай. Кайдан билем сен кайда жүргөнүңдү. Сен бирдеме болсоң балдарың менен кыздарың мени тытып кетишкенден кайра тартпайт. Бейшен күнөөлүү кишидей болуп башын жерден албай:
- Шааркан, мени эми бир жолу кечир. Урдум ошолорду. Тим эле таттуу тилдерине салып, көп нерсени убада кылышып алып барып алышып, мага кайра акыл айтышат. Баягы эле көрүнүш. Мен алар менен урушуп келдим. Эми бул жакка бут баспас болушту. Сөөгүм ушул үйдөн чыгат, эгер узап кетсем - деди. Бул сөздү укканда гана Шааркан жибип:
- Бейшен, сен учурунда келдиң. Азиза турмушка чыкты. Эртең куда келет. Эми өзүң кабыл ал деп болгон ишти болгондой айтып берди. Чынында Бейшен, Азизаны абдан жакшы көрчү. Көзүнө жаш алып, кызынын узаганын көрбөй калганына ичи ачышып, улуу кызы менен улуу баласын ичинен кайрып сөгүп алды "алар болбосо жылуу ордумдан козголбойт элем" - деп. Айткандай үйүнө барганда өзү күткөндөй эле көрүнүш болду. Капаска түшүп калган куштай, бул үйү көзүнөн учту го чиркин. Эмне болгон күндө да адам баласы үчүн көнүп, жашап калган үйгө жетпейт го. Андан дагы тиги аялы оорунун азабынан баштагыдан тили чыгып, жумурткадан кыр издеп турган кези экен. Бейшен үйүнө келгенге бир чети сүйүнсө, кызынын турмушка чыгып кеткенине ичи ачышып калды.
*********
Машина узак жолдо зымырап караңгыны жиреп келе жатты. Азиза, Шүкүрдүн ийнине башын жөлөп келе жатып, уктап кетти. Билинбегени менен катуу чарчаган эле. Ооба, адам баласын ойлонуп чарчаганы кандай эзет. Эки күндөн бери санаа чегип, ар тараптуу ойлорду ойлой берип Азиза чарчаганын эми билип, минтип эч нерсени сезбей уйкуга баш койду. Ал эми Шүкүр жанында олтурган Азизаны үйүнө алып бара жатканына али ишене бербей турду.
Таксист жолду күндө басып өткөнгөбү, эмнегедир абдан тез келди. Машина айылга кирип келген кезде үйдөгүлөр эми гана жатканы кам көрүп жатышкан. Жаңы эле Мамыттын теңтуштары куран окутуп келишип, көпкө сүйлөшүп олтуруп калышкан болучу. Бермет улам сыртты карап, качан келип калат деген ойдо олтурган. Бирок күткөндө баары кечигип калат эмеспи. Мына жаңы тасмалды жыйнап болгон кезде Шүкүрдүн теңтуш баласы чуркап келип эшикти кагып калды. Бермет дароо билди, ал эми Мамыт кайдан билмек эле.
- Сүйүнчү, келин келе жатат! - деген сөздү укканда Мамыт таң калып:
- Ой, кайдагы келин?! - деди энтиге. Берилген суроого жооп жок болуп, үй ичи ызы-чуу эле болуп калышты. Бул кезде Шүкүр таксини айылдын четине айдатып барып, сүйүнчүгө кеткен досун күтүп отурган.
Бир кезде Бермет:
- Мейли, эми жакшылыкты токтотпойлу. Айт, алып келе берсин деп уруксаат берген болду. Мамыт биринчи жакшылыгы болгон үчүн калдастап калды да:
- Эмне эле үйгө токтобой калган десе көрсө, иштин төркүнү бул жакта жаткан тура деп, жаңы эле узаган теңтуштарына, туугандарына сүйүнчү айтырып, келиндин келишин күтүп калышты. Бермет машина дарбазадан кирип келип токтоп ичинен Азиза түшүп келе жатканда келини боло турган кызды сынай карап, ичинен сын берген болду "жылдыздуу кыз экен" - деп. Не бар не жок деп көшөгө дагы камдап койгон. Мамыт уулуна бир тийди:
- Балам ушунтип кантип аял алып келсин, эч даярдык жок! - деди эле Шүкүр башын жерге салып:
- Ата, кечирип коюңуз, ушундай болуп калды - деди. Тойдун шааниси дароо эле башталып кетти. Берметтин буту-бутуна тийбей чуркап жүрөт. Келген - кеткендер келин көрүп, боорсокко камыр жуурулуп, үй ичине киши батпайт. Шүкүрдүн инилери, карындашы жеңе жандап олтурат, сүйүнүчтөрүндө чек жок. Кимдин эле жеңелүү болгусу келбесин. Аттиң башка-баш кошулган эмне деген жакшылык. Мындай тойду ата менен эне кандай күтөт.
Мамыт эртеси агасын, инисин анан кайын агасын алып ачуу басарга, шаарга жөнөп кетишти. Кудага келип, Бейшен менен Шааркандын сыйын көрүп, узаган соң, кызуулугу менен Сыртпайга телефон чалды да:
- Мен шаарга келгем, жолугасыңбы же жокпу? - деди, кекете сүйлөп. Сыртпай дароо:
- Азыр барып калам деп, айтылган жерге алчуусун алып келип калды. Эки дос кучакташа көрүшкөн соң Мамыт:
- Досум, Шүкүр аяш уулуң аял алып келип, азыр ачуу басып чыктык. Эртең келип кал, тойго - деди. Ичимдик ичилген жерде ар кандай сөз козголот эмеспи. Тост айтылганда Мамыт:
- Болуптур анда Шүкүр уулум менен келиним Азиза бактылуу болсун дегенде кызып калган Сыртпай, Азизанын ысмын укканда соолуга түштү. Сөз-сөзгө уланып, Шүкүр шаарга келгенде таанышып, эки жолу издеп келип жолугуп кеткенин, анан митип талаш-тартыш менен араң дегенде алганын айтканда, сөздүн маңызынан эле баягы өзү сөз айта койгон Азиза экенин даана билип, күйбөгөн жери күл болуп кетти. Дагы жакшы ага жакындабаганы. Бирок бетинен өөп, акча бергенин, артынан калбай сөз айтканын эстегенде бети чымырап кетти. Эми кантип досунун үйүнө тойго барат дагы, Шүкүр менен Азизанын бетин кантип карайт. Бул эми уят болгондун жеткен чеги экенин жашырып болбойт эмеспи. Бул ашыкча аял жандуу болгондун бир гана үзүмү экенин жашырганга болбойт.
Бир жагынан Берметтин келинине ичи толду. Ар бир эле эне жакшы келиндүү болгусу келет эмеспи. Буга чейин уулунун көңүлүнө толуп, жактырган кыз "кандай неме болду экен"-деп ойлоп жаткан. "Түстүүдөн түңүлбө"- дегендей, ак жоолукту кыйгач салынган Азиза баштагыдан дагы көзгө чырайлуу көрүнүп, келгендердин көзүн өзүнө бурду.
Мына эми бул окуя болгондон бери канча убакыт сапарын карытты, канчалаган суулар агып өттү. Эки жаш үч балалуу болушту. Биринчиси уул, экинчисин Азиза эгиз кыз төрөдү. Эгиз баланы эгиз төрөлгөн кыздар жана апасы эгиз төрөгөндөр төрөрүнө турмуш өзү күбө. Шааркан неберелерин көрүп келип, бир кезде болгон окуяны эстеди. Анда кызы Азиза түгөйү менен кудум бул эки чүрпөдөй болуп жатканы көз алдына тартылып, сүйүнүчтөн ыйлап ийди. Сүйлөшүлгөн сөз боюнча Азиза менен Салия эгиз кыздар экени билинбей калды. Мунун себеби, Салия шаарда жашаса, Азиза айылда туруп калганы түрткү болду.
Айткандай Салия болгону бир гана уул төрөдү. Мунун себеби, Сүйүнбектин атасы Омор көп кишинин каргышына калгангабы айтор, бул баланы дагы докторлордун жардамы менен араң төрөп, эми гана оңолуп калды. Ооба, канчалаган кишилер Оморду каргабады "тукумуң үзүлгүр" - деп. Алдамчылар качан жакшы сөз укчу эле. Ар бир кишинин жаман сөзү каргыш болуп тийерин Омор кеч билди. Небересинин оорукчан болуп төрөлүшүнө Омор өзү күнөөлүү экенин, түшүнөн аян берилгенинен улам билди. Бир келген жашоодо алдамчылык менен жан багып, жүзүн элден ала качып жашаган адамдар убактылуу жыргаганы менен аягы жок экенин Омор өз башынан өткөзүп, беш убак намазга жыгылып, күнөөсүн сезип, жараткандан кечирим сураганы, небересинин оңолушуна түрткү болду.
Ооба, келин алгандан кийин кайра ишине барып, алты ай иштеген соң изине кайтып келе берген. Анткени жаман адатын карматып алдамчылык менен акча жасаганы директорго дайын болуп калып, уятына чыдабай келген эле. Ал эми Шазима канчалык Оморго берилгени менен жаман сапаты билингенден кийин көңүлү кайтып, кетээринде коштошкон дагы жок.
Бул эми аягы суюк алдамчы, эки жүздүү адамдардын абирин бир гана убакыт таразасы калчап коёрунун бир сабагы ушул экенин жашырганда эмне.
Ошонтип талашка түшкөн тигүүчү кыз өз теңин таап, жүрөгү берилген адамы менен бирге жашап, кайын журтуна алымдуу келин болуп, жөн олтура албай айылдан дагы колго тигүүчү машинага олтура калып, өзүнүн жакшы көргөн кесибинен алыстай албай, кийим тигип, өнөрү менен элге алынып келет. Айтандай Азизанын тигүүчү кыз экенин угушканда, айылдагы кемпир-кезектер "кээ бир балдар окуган-чокуган кыздарды эле алып келишет, көрсө керээлди күнү иштен чыкпаган тигүүчү кыздарды көздөрү көрүшпөйбү? Көрсө колу билген тигүүчү кыздар ишке жөндөмдүү келет тура " - деп, Азизанын иш билгилигине кызыгып сөз кылып, тигүүчүлөрдүн дарегине карата жакшы сөздөрдү кеп кылып жатышты.
Аягы.
Бир жума катары менен окуу жайдын эшигинин алдын аңдып, Салияны күтүп олтуруп, акыры аялдамадан бери басып келе жаткан көзгө тааныш караанды көргөндө, Сүйүнбектин көздөрү токтоп калды. Ал турсун ишене алган жок, Салиянын келе жатканына. Эх, сүйүүнүн азабы менен кубанычы ай! Көрсө бул "сүйүү" деген неме адамды бир кубантып, бир ыйлатып, бир күлдүрүп ойното турган нерсе белем. Сүйүнбек жөн эле аскерден уулу келе жаткан энедей Салияны көргөндө сүйүнгөнүнөн бир орундан жыла албай дагы калды.
Көзгө тааныш караан жакындаган сайын деми кысылып, үнү чыкпай, саргара жол караган азабы бир заматта унутулуп, аз убакыт ичинде эмне деген гана ойлорду ойлогонго жетишти. Бир аптадан бери жол караган Сүйүнбектин чачы таралбай, сырт келбетинен эле катуу санаага батканы билинип, кыртышы эч нерсени сүйбөй, бир гана дити күткөнүнө жолугуу болуп, жигиттин моюнундагы бир парзы болгон кыз күтүү азабын ашыгы менен тартып, кабагына кар жаап, түнөргөн булуттай түнөрүп олтурганда, жылт этип жанган жылдыздай болуп Салиянын карааны көрүнгөндө, бурганак шамал булутту айдап, калың булутта жашынып калган күн чыга калганда айлана жарык болгондой эле сезилди. Мына бул чыныгы сүйүүнүн тарттырган түйшүгү экенин танып болбойт.
Кыз карааны жакындаган сайын Сүйүнбектин жүрөгүнүн согушу тездеп, кан басымы жогорулаган адамдай деми кысылып кетти. Качан гана Салия эч нерсени байкабай, алдыны гана карап, жанынан беш кадамдай нары өтүп бара жатканын көргөндө, курган бала болгон үнү менен кыйкырып жиберди:
- Салия?! - деп. Тааныш үн, аттиң! Уккан кулагына ишене берген жок, Салия. Канча күндү уйкусуз өткөрдү да канча күндү ушул үндү качан угам деген тилек менен күттү эле. Убагында эч билинген эмес. Көрсө сүйүү адам баласына ар тараптуу жол менен келет экен го. Салия чынында Сүйүнбекти сүйүп калам деп деле ойлогон эмес. Эмнегедир аны менен акыркы жолу коштошкондон бери оюнан бир гана Сүйүнбек кетпей, кандайдыр бир сезим өзүн башкарып алып көчөдөн, элдердин арасынан, маршрутканын ичинен, деги кайда барса ошол жактан көз талыганча издеди. Эми минтип эч ойдо жок жерден тааныш үндү укканда "селт" этип алып, үн чыккан жакты жалт эткизе карап, алдыга кадам таштады. Же бир аралык жакындасачы. Ушул беш метр жерге жетүү бир тең, ушунча күн издегени бир тең болду го чиркин. Эки жүрөк бирин-бири сагынганын алар улам жакындаган сайын билишти. Көздөр тумандап, буттар чалыштап, тил буулуп, өң өзгөрүлүп, көздөр жайнап, колдор алдыга сунулуп, бири-бирине кучак жая аралык жакындап, акыры эч сөзгө келбей бири-бирине бой ташташты.
Көптөн күткөн үйлөнүү тою айтылуу "Дасмия" ресторанында болду. Омор абдан чачылды. Ушул күндү канча жылдан бери күттү эле. Бул тойго баягы карыз алган адамдарын дагы чакырды. Анткени алардын алдынан өтүп, карыздарынан кутулуп, жүзүн ачып алган эле да. Ооба, Сыртпайдан дагы эки миң доллар алып, бербей качып кеткен.
Эртең менен анын ишине келсе, Сыртпайдын ишканасын текшерүү басып, акча таба албай алты айласы кетип жаткан экен. Эшикти кагып кирип келген Оморду көргөндө көргөн көзүнө ишене берген жок. Берилген саламды абдан муздак кабыл алып, алгач эле:
- Ой, деги сен барсыңбы?! - деди. Омор эч сөзгө келбей эле:
- Досум, кечирип кой. Шарт ушундай болуп калды. Карызды төлөй албай убакытка уттуруп койдум деп, акчаны столдун үстүнө койгондо, Сыртпайдын кабагы ачыла түштү. Эгер азыр акчаны бербесе же башка жерден жолукканда анда эч сөзгө келбей муштап жиберет беле ким билет. Акча колуна тийгенде Сыртпай жүз сексен градуска өзгөрүлүп, сөзүн оңдоп, башка мамилеге өттү. Аттиң, кыйналып туранда акча келип калганы кандай маанайды көтөрөт. Сөз бир топко уланып Омор, Сыртпайды конокко чакырды:
- Досум, өткөндү кечиришели. Алтынчы күнү сөзсүз кел. Жалгыз уулум үйлөнүп той берип жатам деп, чакыруу барагын берди. Омор чыгып кеткенден кийин Сыртпай акчанын күчү менен текшерүүчүлөрдүн оозун жаап, тим эле энеси эркек төрөгөндөй сүйүнүп, түшкү тамактанууну учурунда "Шайлообайдын беш" бармагына жөнөдү. Курсагы абдан ачкан эле. Кыргыз баласы үчүн улуттук тамакка жетпейт го чиркин. Казы, карта, чучук эмне деген чүйгүн тамак. Керек болсо мындай тамактарды илгери эл бийлеген султандар, эл эгеси хандар жеген эмеспи. Ооба, шаарда шоколад жеп өскөн жаңы киргиздер үчүн чучук- казы-карталар күчтүүлүк кылат. Жылкынын этинин сорпосуна кымыз кошуп аксерке жасап ичкен эмне деген бакыт. Бирок мындай тамактын баркын билбей жүргөндөр четтен чыгат.
Тойго келген Сыртпай аяш уулунун жанында олтурган кызды көрүп, дароо көзү ачыла түштү. Анткени аны Азиза экен деп ойлоду. Качан гана биринчи антракка чыкканда Омордон сурады эбин келтирип:
- Келинди кайдан алдың, кудаларың кайдан болот экен? - деп.
- Кудалардын жашаган жери шаарда эле экен. Бирок түбү Кеминден болушат. Шаарга келгендерине аз эле убакыт болуптур. Азыр элдин көбү эле сырттан келип жашап жатышпайбы. Москвада деле ушул эле көрүнүш. Сыртпай дале шекшинип жатты "Азизанын эле өзү" - деп. Эки тамчы суудай окшош Азизанын эгизи экенин али аңдап биле элек. Той аяктап калган кезде кыз менен күйөө бийге чыгып калды. Ошондо жакын жерден Салиянын мойнундагы калды көрүп, анда дагы көп ишене албай турду. "Балким Азизанын мойнунда калы болгон чыгар, мен байкабасам керек"-деп ойлоп, акыркы жолу акча берип мойнунан жыттап, бетинен өпкөнүн эстеди. Бирок анда бул мойнундагы калды байкаган эмес эле.
Той аяктаганга чейин Сыртпайдын ичкени ирим, жегени желим болду. Кыздын ысмы Салия экенин дагы аңдабады. Ушул жерден билди өзүнүн кетирген күнөөсүн. Эч ойлогон эмес эле, бир кезде ашык болуп, бетинен өөп акча берген кыз, аяш келини болуп калаарын. Бирок бул жолу эмес, башка жолу мындан катуу уят болорун али билген жок.
***********
.
Ооба, Шүкүр Азизага жолуккан соң, мейманканага жатты да, таң эрте таксиге олтуруп, кечинде айылга келгенде эбин келтирип апасы Берметке болгон ишти түшүндүрүп айтып берди да, тез аранын ичинде Азизага үйлөнүү керек экенин сөз аягында кеп кылды. Айтмакчы,чынында шарт жок эле. Атасы Мамыт бул ишти укса ал чалкасынан кетмек. Эне менен бала түн ортосуна чейин акылдашып олтурушкан соң, анан бир пикирге келишти. Кантсе да эне эмеспи, сөзгө келип Бермет мындай деди:
- Балам, мен сага акча берем, жолуңа. Сен кызды ала качты кылып алып келгендей бол. Мен кара күчкө чыр салымыш болом да, анан калганын көрө жатабыз. Атаң ыкка келбегенде кайда барат эле. Баса анан сен ал кыздын үйүндө жашап каласыңбы? - деди эле Шүкүр:
- Жок, апа, кыздын апасы айнып калыптыр. Күйөө баламдын жаман сапатын көзүм көрбөсүн, өзүнчө эле жашагыла деп. Буйруса үйдө эле жашайбыз го. Бермет дагы ойго алаксып:
- Ал киши абдан эстүү жан турбайбы. Кыскасы сен эртең менен эрте чык да, кечинде таксини кармап келе бер, акчаны үйдөн берем деп айт, таксистке. Негизгиси кызды колуңа тийгизгендей бол. Атаңа болсо мен башка соз айтып жайкап коём -деди. Бул сунуш Шүкүргө жакты да, уйкусу келбей таңды дагы уктабай тосту. Андайда кайдагы уйку.
Шүкүр кийинки күнү кечке маал Азизанын иштеген жерине келсе, Азиза ишке келбептир. Бетинде болор-болбос сепкили бар, маңдайы жарык кыз:
- Азизаны эми сиз эле калдыңыз эле, издеп келе элек. Ага жолугам десеңиз үйүнө барыңыз. Азиза бүгүн ала качабыз дегендерден коркуп, иштен эрте кеткен. Бул сөздү укканда Шүкүр шашып калдастап калды да, дароо үйүнө телефон чалды. Бир топтон кийин гана трубканы Шааркан көтөрдү. Шүкүр учурашып, акыбалды сурагандан соң эле:
- Апа, Азиза кайда ? - деди. Бул кезде Азиза жаңы эле сыртта машинада күтүп отурган Азатка жолуккандан коркуп, корконунан терезени дагы карай албай олтурган. Телефонго Шүкүр чакырып жатат дегенде, кандай сүйүндү. Эч саламга келбей эле :
- Шүкүр, тез үйдүн артына келип кал. Колуңдан келсе такси кармап келгендей бол. Мени ала качканы жатышат- деп, энтиге үн салды. Ушул эле сөз керек белем, Шүкүр дароо:
- Макул, Азиза мени күт - деп, автобекетке келип дароо такси кармады анан, айтылган дарекке арадан туура кырк мүнөттө келип калды. Жүрөгү алып учуп, абдан толкунданып алганы бир тең, санаа чеккени бир тең болду. Качан гана Азиза кошунанын үйү аркылуу чыгып, таксиге олтурганда гана өзүнө келди. Мунун себеби Азат дагы, Курманбек дагы "бүгүн сени ала кача албасам, анда эркек эмесмин" - деп катуу эскертишкен болучу.
Качан Азиза апасы менен коштошуп кеткенине он мүнөттөй убакыт болгондо, үч чоочун аял эшик кагып кирип келип калды. Булар Азаттын эки эжеси жана жеңеси болучу. Сүйлөшкөнү келишкен. Шааркан кабагын түйүп, тигилердин сөзүн угуп болгон соң:
- Мага туура түшүнүп, туура баа бергендей болгула. Азиза менин жалгыз кызым. Мен анын көз жашын көрөйүн деген оюм жок. Ал кимди кааласа, ошого чыкканы мен үчүн ыңгайлуу. Силер азга кечигип калдыңар. Кызым өзү жактырган балага турмушка чыгып кетти - деди. Келгендер бул сөздү угушканда шаабайлары сууп, сыртты көздөй басышканда эшиктин алдынан Шааркандын күйөөсү Бейшен аягын аяр таштап кирип келип калды. Тиги үчөө ооз учунан учурашкан болушуп дарбазанын эшигинен сыртка чыгып кетишкенде, Бейшен ээгин өйдө көтөрүп:
- Булар кимдер? - деп суроолуу караганда Шааркан:
- Аны кийин угасың! Деги сен барсыңбы же эмне карыганда мени таштап кеткенге кам көрүп жатасыңбы? Бейшен, биз эмне деп сүйлөштүк эле?! Эгер кете турган болсоң ачык айт да кете бер, мени санаага салбай. Кайдан билем сен кайда жүргөнүңдү. Сен бирдеме болсоң балдарың менен кыздарың мени тытып кетишкенден кайра тартпайт. Бейшен күнөөлүү кишидей болуп башын жерден албай:
- Шааркан, мени эми бир жолу кечир. Урдум ошолорду. Тим эле таттуу тилдерине салып, көп нерсени убада кылышып алып барып алышып, мага кайра акыл айтышат. Баягы эле көрүнүш. Мен алар менен урушуп келдим. Эми бул жакка бут баспас болушту. Сөөгүм ушул үйдөн чыгат, эгер узап кетсем - деди. Бул сөздү укканда гана Шааркан жибип:
- Бейшен, сен учурунда келдиң. Азиза турмушка чыкты. Эртең куда келет. Эми өзүң кабыл ал деп болгон ишти болгондой айтып берди. Чынында Бейшен, Азизаны абдан жакшы көрчү. Көзүнө жаш алып, кызынын узаганын көрбөй калганына ичи ачышып, улуу кызы менен улуу баласын ичинен кайрып сөгүп алды "алар болбосо жылуу ордумдан козголбойт элем" - деп. Айткандай үйүнө барганда өзү күткөндөй эле көрүнүш болду. Капаска түшүп калган куштай, бул үйү көзүнөн учту го чиркин. Эмне болгон күндө да адам баласы үчүн көнүп, жашап калган үйгө жетпейт го. Андан дагы тиги аялы оорунун азабынан баштагыдан тили чыгып, жумурткадан кыр издеп турган кези экен. Бейшен үйүнө келгенге бир чети сүйүнсө, кызынын турмушка чыгып кеткенине ичи ачышып калды.
*********
Машина узак жолдо зымырап караңгыны жиреп келе жатты. Азиза, Шүкүрдүн ийнине башын жөлөп келе жатып, уктап кетти. Билинбегени менен катуу чарчаган эле. Ооба, адам баласын ойлонуп чарчаганы кандай эзет. Эки күндөн бери санаа чегип, ар тараптуу ойлорду ойлой берип Азиза чарчаганын эми билип, минтип эч нерсени сезбей уйкуга баш койду. Ал эми Шүкүр жанында олтурган Азизаны үйүнө алып бара жатканына али ишене бербей турду.
Таксист жолду күндө басып өткөнгөбү, эмнегедир абдан тез келди. Машина айылга кирип келген кезде үйдөгүлөр эми гана жатканы кам көрүп жатышкан. Жаңы эле Мамыттын теңтуштары куран окутуп келишип, көпкө сүйлөшүп олтуруп калышкан болучу. Бермет улам сыртты карап, качан келип калат деген ойдо олтурган. Бирок күткөндө баары кечигип калат эмеспи. Мына жаңы тасмалды жыйнап болгон кезде Шүкүрдүн теңтуш баласы чуркап келип эшикти кагып калды. Бермет дароо билди, ал эми Мамыт кайдан билмек эле.
- Сүйүнчү, келин келе жатат! - деген сөздү укканда Мамыт таң калып:
- Ой, кайдагы келин?! - деди энтиге. Берилген суроого жооп жок болуп, үй ичи ызы-чуу эле болуп калышты. Бул кезде Шүкүр таксини айылдын четине айдатып барып, сүйүнчүгө кеткен досун күтүп отурган.
Бир кезде Бермет:
- Мейли, эми жакшылыкты токтотпойлу. Айт, алып келе берсин деп уруксаат берген болду. Мамыт биринчи жакшылыгы болгон үчүн калдастап калды да:
- Эмне эле үйгө токтобой калган десе көрсө, иштин төркүнү бул жакта жаткан тура деп, жаңы эле узаган теңтуштарына, туугандарына сүйүнчү айтырып, келиндин келишин күтүп калышты. Бермет машина дарбазадан кирип келип токтоп ичинен Азиза түшүп келе жатканда келини боло турган кызды сынай карап, ичинен сын берген болду "жылдыздуу кыз экен" - деп. Не бар не жок деп көшөгө дагы камдап койгон. Мамыт уулуна бир тийди:
- Балам ушунтип кантип аял алып келсин, эч даярдык жок! - деди эле Шүкүр башын жерге салып:
- Ата, кечирип коюңуз, ушундай болуп калды - деди. Тойдун шааниси дароо эле башталып кетти. Берметтин буту-бутуна тийбей чуркап жүрөт. Келген - кеткендер келин көрүп, боорсокко камыр жуурулуп, үй ичине киши батпайт. Шүкүрдүн инилери, карындашы жеңе жандап олтурат, сүйүнүчтөрүндө чек жок. Кимдин эле жеңелүү болгусу келбесин. Аттиң башка-баш кошулган эмне деген жакшылык. Мындай тойду ата менен эне кандай күтөт.
Мамыт эртеси агасын, инисин анан кайын агасын алып ачуу басарга, шаарга жөнөп кетишти. Кудага келип, Бейшен менен Шааркандын сыйын көрүп, узаган соң, кызуулугу менен Сыртпайга телефон чалды да:
- Мен шаарга келгем, жолугасыңбы же жокпу? - деди, кекете сүйлөп. Сыртпай дароо:
- Азыр барып калам деп, айтылган жерге алчуусун алып келип калды. Эки дос кучакташа көрүшкөн соң Мамыт:
- Досум, Шүкүр аяш уулуң аял алып келип, азыр ачуу басып чыктык. Эртең келип кал, тойго - деди. Ичимдик ичилген жерде ар кандай сөз козголот эмеспи. Тост айтылганда Мамыт:
- Болуптур анда Шүкүр уулум менен келиним Азиза бактылуу болсун дегенде кызып калган Сыртпай, Азизанын ысмын укканда соолуга түштү. Сөз-сөзгө уланып, Шүкүр шаарга келгенде таанышып, эки жолу издеп келип жолугуп кеткенин, анан митип талаш-тартыш менен араң дегенде алганын айтканда, сөздүн маңызынан эле баягы өзү сөз айта койгон Азиза экенин даана билип, күйбөгөн жери күл болуп кетти. Дагы жакшы ага жакындабаганы. Бирок бетинен өөп, акча бергенин, артынан калбай сөз айтканын эстегенде бети чымырап кетти. Эми кантип досунун үйүнө тойго барат дагы, Шүкүр менен Азизанын бетин кантип карайт. Бул эми уят болгондун жеткен чеги экенин жашырып болбойт эмеспи. Бул ашыкча аял жандуу болгондун бир гана үзүмү экенин жашырганга болбойт.
Бир жагынан Берметтин келинине ичи толду. Ар бир эле эне жакшы келиндүү болгусу келет эмеспи. Буга чейин уулунун көңүлүнө толуп, жактырган кыз "кандай неме болду экен"-деп ойлоп жаткан. "Түстүүдөн түңүлбө"- дегендей, ак жоолукту кыйгач салынган Азиза баштагыдан дагы көзгө чырайлуу көрүнүп, келгендердин көзүн өзүнө бурду.
Мына эми бул окуя болгондон бери канча убакыт сапарын карытты, канчалаган суулар агып өттү. Эки жаш үч балалуу болушту. Биринчиси уул, экинчисин Азиза эгиз кыз төрөдү. Эгиз баланы эгиз төрөлгөн кыздар жана апасы эгиз төрөгөндөр төрөрүнө турмуш өзү күбө. Шааркан неберелерин көрүп келип, бир кезде болгон окуяны эстеди. Анда кызы Азиза түгөйү менен кудум бул эки чүрпөдөй болуп жатканы көз алдына тартылып, сүйүнүчтөн ыйлап ийди. Сүйлөшүлгөн сөз боюнча Азиза менен Салия эгиз кыздар экени билинбей калды. Мунун себеби, Салия шаарда жашаса, Азиза айылда туруп калганы түрткү болду.
Айткандай Салия болгону бир гана уул төрөдү. Мунун себеби, Сүйүнбектин атасы Омор көп кишинин каргышына калгангабы айтор, бул баланы дагы докторлордун жардамы менен араң төрөп, эми гана оңолуп калды. Ооба, канчалаган кишилер Оморду каргабады "тукумуң үзүлгүр" - деп. Алдамчылар качан жакшы сөз укчу эле. Ар бир кишинин жаман сөзү каргыш болуп тийерин Омор кеч билди. Небересинин оорукчан болуп төрөлүшүнө Омор өзү күнөөлүү экенин, түшүнөн аян берилгенинен улам билди. Бир келген жашоодо алдамчылык менен жан багып, жүзүн элден ала качып жашаган адамдар убактылуу жыргаганы менен аягы жок экенин Омор өз башынан өткөзүп, беш убак намазга жыгылып, күнөөсүн сезип, жараткандан кечирим сураганы, небересинин оңолушуна түрткү болду.
Ооба, келин алгандан кийин кайра ишине барып, алты ай иштеген соң изине кайтып келе берген. Анткени жаман адатын карматып алдамчылык менен акча жасаганы директорго дайын болуп калып, уятына чыдабай келген эле. Ал эми Шазима канчалык Оморго берилгени менен жаман сапаты билингенден кийин көңүлү кайтып, кетээринде коштошкон дагы жок.
Бул эми аягы суюк алдамчы, эки жүздүү адамдардын абирин бир гана убакыт таразасы калчап коёрунун бир сабагы ушул экенин жашырганда эмне.
Ошонтип талашка түшкөн тигүүчү кыз өз теңин таап, жүрөгү берилген адамы менен бирге жашап, кайын журтуна алымдуу келин болуп, жөн олтура албай айылдан дагы колго тигүүчү машинага олтура калып, өзүнүн жакшы көргөн кесибинен алыстай албай, кийим тигип, өнөрү менен элге алынып келет. Айтандай Азизанын тигүүчү кыз экенин угушканда, айылдагы кемпир-кезектер "кээ бир балдар окуган-чокуган кыздарды эле алып келишет, көрсө керээлди күнү иштен чыкпаган тигүүчү кыздарды көздөрү көрүшпөйбү? Көрсө колу билген тигүүчү кыздар ишке жөндөмдүү келет тура " - деп, Азизанын иш билгилигине кызыгып сөз кылып, тигүүчүлөрдүн дарегине карата жакшы сөздөрдү кеп кылып жатышты.
Аягы.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#33 04 April 2014 - 22:18
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
Бердикожо Бийназаров
Абышканын арзуусу
Бу китепте абышканын арзуусу жөнүндө кеп козголот. Карыя карыганда келген сүйүүнүн азабын тартат.
Бул жалганда баарынан кызык жана таттуу кыялга жетелеген жана жүрөккө тынчтык бербеген нерсе, бирөөнү арзып калган аруу сезим экенин ким тана алат. Сүйүү бул беш кайыптын бири болгон "дидар" кайыпка кирет. Анткени ар бир адамдын башка жанды жактырып же арзып калышына дагы дидардын бурулганы себеп болорун эч ким тана албайт. Ал эми насип кайып болсо, бирге даам сызышканда насиптин буйруганы экенин таанып билсек болот. Нике кайып эки жаштын баш кошконуна себеп болуп, тээ илгертен бери келе жаткан адам баласынын жашоосунун уланышына нике кайыптын буйругу чоң себеп экенин айтсак аша чаппайбыз. Бирок, кээ бир жаштар сүйүүгө кабылышып, бири-бирисиз жашай албай калган жашоого туш болгону менен нике кайып буйрубаса, эмне болгон күндө дагы сүйүшкөн эки жаш баш кошо албайт. Бирок, адам баласын акылдан алган сүйүү баары бир, бирин-бири арзышкан эки жаш баш кошпой калганда барктуу бойдон сакталып калганына турмуш өзү күбө.
Айткандай бул жалганда баардык нерсеге жеткенге чейин кызык, анан жеткенден кийин кызыгы тарап, башканы эңсеп калган жашоонун жазылбаган мыйзамы экенин танып да болбойт. Өзгөчө бой мүчөсү келишкен, бышкан мөмөдөй жетилген кыздарга көз артпаган эркек жан барбы? Ошол себептен бойго жеткен кыз көздүн көркү, жашоонун кызыгын тартуулаган жан экенин жашырып-жаба албайбыз. Демек, бул биз кеп кылган "сүйүү" деген неме тээ илгертен бери эле айтылып келе жатпайбы "кары жашка карабаган улуу сезим" деп.
Эмесе сөз өңүтүн Адыгей карыянын кошуна кызга көңүлү бурулуп калганы жөнүндө кеп учугун уласак, айткан сөздөрүбүз супсак болбос үчүн. Бул дагы ириде кеп кылынган "дидар кайыптын бири" деп айтсак аша чаппайбыз.
Айике жаңы гана он жетиге толуп, мектептин акыркы классында окуп, бойго жетип турган кези. Ооба, кечээ эле бир оюндан башканы билбеген, мурдун шыр эткисе тарткан секелек кыз эле. Эми минтип көз жоосун алган, бой мүчөсү келишкен, бир гана боз баш балдарды эле эмес, сакалын сүйрөгөн чалдардын дагы көзүн өзүнө бурган сулуу кыз болуп чыга келди. Айткандай, эркек канчалык карылыкка кадам таштаганы менен жүрөгү жаш бойдон калары анык белем, Адыгей карыя чоң шашкеде кемселин кийип, болор болбос боюна каранып алып, көчөгө чыгып, өз оюу менен алек болуп келе жатып, алдынан чыккан кошунасы Кыдыктын небереси, Айикени мектептен келе жатканын көзү чалып, жүрөгү бир "болк" деп алды. Эмнеге антти ага өзүнүн дагы акылы жеткен жок. Көчөгө көрк берип келе жаткан жаш кызды сугалактык менен карап, сугун артып карап алганга үлгүрдү. Аңгыча жакын келип калган Айике сылык мүнөзү менен учурашканда, Адыгей карыя миңдеген долларды санап жаткансып, болуп көрбөгөндөй сүрдөп кетти да, болгону башын ийкеп жооп берип, сапарын улады. Бирок көңүлү алагды болуп, алдынан чыга калган үрдүн кызындай небереси менен тең Айикени көргөнү болгон дити бузулду. Тээ илгерки Ыраймалынын абалына туш болду. Ооба, бир кезде ал кинону биринчи көргөндө Ыраймалыга сын такканы бар эле "карыганын билбеген акмак" деп. Бирок анда өзү минтип карыганда ашыктык отуна кабыларын билген эмес да. Ошол себептен бул жашоодо бирөөнө сын тагуу болбогон иш экенин анда эсине алган жок эле. Ал турсун алдыга кадам таштап бара жатып Асанкалый Керимбаевдин " Картайган кезде көрүндүң" деген ырын ичинен кайрып алганын, өзү дагы билбей калды. Ооба, чын эле Айикени эрте жаздан бери көрө эле болучу. Каникулда Айике шаарга кеткен. Ал эми өзү жайлоого азыноолак малын алып, кымыз ичкенче деген ойдо кетип, беш айга чукул жакага түшкөн эмес. Эми минтип болгону беш айдын ичинде эле кошуна кыз бойго жетип, көзгө чалынып, тээ илгерки кудум Жантай хандын көзүнө урунган Акмөөрдөй жүрөгүн козгогон жаш кыздын сулуу чырайы Адыгей карыянын жүрөгүн сууруп алып, өзү менен бирге алып кеткендей эле болду. Ойдо жок жерден жолуккан жаш кыздын сулуу чырайы көз алдынан такыр кетпей, канчалык башка нерсени ойлоп, өзүн алаксыткысы келсе дагы барып эле ой учугу Айикеге барып такала берди. Алдынан чыккан Султан курдашы болбосо элдин тагдырын чечкен атка минерлердей, катуу ойго алаксып кете берет беле ким билет. Султан учурашкан соң:
- Ээ, Адыгей, эмне мынча ойго алдырып, сени бирөө капа кылдыбы? - деди. Бул берилген суроого Адыгей жооп бергенге шашылган жок. Бирок, шек бербегендей карап:
- Мени ким капа кылмак эле. Жөн эле өткөндү эстеп. Андан дагы кечээ эле келгем, жакага. Пенсияны сураганча "элде эмне жаңылык бар экенин билейин" деген ойдо көчөгө чыккам. Сен өзүң кайда бастың?
Султан кабагын чытып:
- Бул карылыгың дагы курусун. Арабыз минтип суюулуп баратат. Тиги көчөнүн ары башындагы Тенти каза болуптур, көз көрсөткөнү бараттым эле.
Адыгей чочуп:
- Качан, мен аны эки апта илгери эле көрбөдүм беле. Ка-ап, эмне болуптур? - деди эле Султан карыя:
- Эки апта эмес, кечээ көргөнүң эле бүгүн жок болуп жатпайбы. "Кан басымы жогорулап кетиптир" деп уктум. Жүрү чогуу басып барып көз көрсөтүп келели, милдетибизди аткарып. Абдан жакшы киши эле. Пенсия эч кайда качпайт. Минтип айыл аксакалы болуп, төрдөн орун алып сый устукандын ээси болуп калган кезибизде, ордубузду билип, мындай жерден калбаганыбыз оң. Биздин деле жашоодогу сапарыбыз карып бара жатат. Эски көздөрдүн жолун жолдоп, кийинки муундарга үлгү бололу,-деди. Бул айтылган сөздү укканда, Адыгей карыя абдан уялып кетти. Анткени азыр эле жүрөгүн козгогон жаш кыз жөнүндө ойлонуп, ою бузулуп келе жатпады беле. Уурусу кармалып кала тургансып, шашып жооп берди:
- Барса баралы. Ка-ап! Тенти карыя абдан жакшы киши эмес беле. Ыйманы саламат болсун,-деп, калдастай түштү. Анткен менен аз да болсо сулууну ойлогондон алыс болуп, сөзгө алаксып кетти. Ооба, бул сүйүү жаш кезде келгени эч нерсе эмес, карыганда келгени тозоктун тозогу экенин али Адыгей карыя билген жок.
Убакыт чоң шашкеден ооп калган кезде, үйүнө келип, кара козунун терисинен жасалган көлдөлөңгө жатып, эс алып алуу үчүн башына жаздык коюп, жата кетти. Бирок көзүн канчалык жумса дагы уйкусу качып, оюнан Айике кетпей койду. Анын жылдыздуу күлгөнү, кыпкызыл болгон эринин болор болбос ачып учурашканы, көкүрөгүн тиреген кош эмчеги, ичке бели, ак куунун моюнундай узун моюну, майда таштап баскан кадамы, ботонун көзүндөй жайнаган жагымдуу карагаттай көздөрү көз алдына тартылып, жанын жай алдыра койбоду. Бир саатка чукул ойго жатканы менен ар нерсени ойлой берип, башы ооруп чыкканда, ордунан туруп, эркине баш ийе албай, кошунасынын үйүн көздөй кадам таштады. Эх, сүйүү, айтканга кандай оңой, бирок азабын тартуу эмне деген зор күчтү талап кылат. Миң уктаса түшүнө кирген эмес, өзү үчүн секелек сезилген кызды сүйүп калуу.
Дарбазасы жашыл түскө боёлгон кошунасынын үйүнө кирээрин кирип алып, эмне шылтоо айтууну билбей туруп калганда, Айикенин өз атасы, жашы кырктын экисине жаңы чыккан Урмат салам айтып тосуп алды. Айткандай Урмат жаңы төрөлгөндө, Адыгей өзү ат койбоду беле "Урмат" деп. Эми минтип анын кызын сүйүп калып, күйөөлөп келген жаш уландай тартынып, уялып, ичкери кире албай сүрдөп турган абалы өзүнчө бир чоң сабак кеп. Бирок эч сыр бербестен ичкери кирип, курдашы Кыдык менен учурашкан болду да:
- Ой, кошуна, деги жакшы жатасыңарбы? Үйдө жатып зериккенден мында бастым, - деп, келген жөнүн айтты эле, Кыдык күлүп, келини Жылдызга карап:
- Чай койчу, балам. Кошунанын киришип-чыгышып турганы жакшы эмеспи. Барган сайын заман бузулдубу же эл бузулдубу ким билет? Илгери жакшы тамакты кошунасыз иче алышчу эмес элек. Эми минтип үйгө дагы ээн-эркин киришип чыгыша албай да калдык. Сенин келгениң жакшы болбодубу, эрмектешип олтуралы. И, сүйлө, быйыл жайлоодо мал жакшы эле семирген чыгар? - деди эле, сөз ушул жерге келгенде, жарк эткизе ички үйдөн Айике чыга калды. Кызды көргөндө Адыгейдин көзү жайнап, кулагы эч сөз укпай, талмасы кармаган адамдай жалдырап эле олтуруп калды. Бирок, сыр бербегенге аракет кылып:
- Я, Кыдык, билесиңби, бул неберең баягы биздин жаш кезди эске салды. Кудум бир кездеги, Айымдын өзү, тим эле. Үйдөн чыга калса, "Айым эмне мынча жашарып кеткен" - деп, ойлоп кеттим деди. Айике чын эле чоң энеси Айымга окшош. Бул шылтоону тапканына Адыгей өзү дагы сүйүнүп алды. Кыдык күлө карап:
- Сен абдан туура баамдадың. Айикем бой тартканы чын эле чоң энесинин жаш кезинин нак күзгүсү болуп чыга келди. Ылайым өмүрүн берсин!
Адыгей эми гана билди, эмне себептен Айикеге көңүлү бурулуп калганын. Анткени өзү боз баш бала кезде, курдашы Кыдыктын өмүрлүк жары Айымды түн уйкудан калып сүйбөдү беле. Эми ошол кез кайра кайталанып, анын небересин минтип карыганда сүйүп калганына таң берип, өткөндү эстеп алды.
Айым айылдагы "мен бай" дегендердин бири болгон Ашымдын кызы эле. Буралып басып, болуп-толуп турган кезинде ага ашык болбогон жан калган эмес. Адыгей дагы ашык болуп, бирок ашыктык сезимин ага билгизе албай катуу кыйналган. Анан бир жолу эбин келтирип, талаадан жолугуп калганда, ал ыйлап алыптыр болучу. Эмнеге ыйлаганын сураганда, Айым көзүнө келген жашты аарчып:
- Мага, тиги Сапан карыя ашык болуп калып, сөз айттырып жибериптир. Аны мен эмне кылат элем. "Карыганын билбеген карыган теке" деп, ичине каткан бугун чыгарып ыйлап арызданып арманын айткан. Ошондо дагы Адыгей карыя сын таккан болучу "Кызык киши го, ал деген абышка да" деп. Ал эми азыр өзү ошол Сапан карыянын жолун басып, минтип карыганда Айикени сүйүп калганын кара.
Сөзгө алаксып бир-эки чыныдан чай ичип, эки сааттай убакыт сүйлөшүп олтуруп үйүнө келген Адыгей карыя көп жыл ооруп жаңы сакайган кесел адамдай кабагы салыңкы, бир кезде болгон окуяны эстеди. Сырттан баам салып караган кишиге Адыгейдин бул абалы чоң түйшүк тарткандын белгисин бермек. Негизи эле санаа тарткан ден соолукка зыян. Бирок ашыктыктын санаасы башка санааларга салыштырмалуу жүрөктү эзип, жанды жай алдырбайт эмеспи. Эч кимге сырын айта албайт. Эгер бирөөнө айтып ичиндеги бугун чыгарып алса дагы жеңилдеп калат беле, ким билет. "Айикени сүйүп калдым" деп айтууга кантип дити бармак эле. Соодасы бүткөн сарттай эч нерсеге көңүлү чаппай олтурган Адыгей карыянын кемпири Жибек келип калды, оңдой берди болуп. Мурунку күнү райондун борборуна кеткен, кызынын баласын көрүп келгени. Абышкасынын өңүн көрүп эле Жибек үнүн жогору чыгарып:
- Ой, абышка, деги сага эмне болду? Бир жериң ооруп турабы, кейпиң жаман. Эмне доктур чакыртайынбы?
Бул сөздү укканда Адыгей карыя селт этип алды. Шек алдырбас үчүн ордунан туруп:
- Эмнеге доктур чакыртат элең, мен жакшы элемин. Ушул аялдар баарын баштайсыңар ызы-чууну, кичине нерсени чоң кылып. Аны коюп, кызың жакшы экенби?- деди, сөздү башкага буруп. Жибек эми гана өзүнө келип:
- Жакшы болбогондо эмне. Аны коюп кейпиңди карачы, күзгүдөн. Чоң түйшүк тарткан адамдай болуп, бир күн жок болсом ушул да. Деги айтчы, сага эмне болду?
Адыгей карыя чын эле бул сөздү угуп, сыр алдырбас үчүн:
- Кемпир аны коюп чай берчи, сен жок ичкен чай да курусун. Жибек бул сөздү укканда аз да болсо эрдемсий түштү да, кобуранып чайдын камын көрдү.
Адыгей карыя бул күнү эч нерсеге көңүлү келбей, таңды-таң атканга чейин уйку бетин көрбөй, бир гана Айике жөнүндө ойлой берип, таңга жуук гана көзү илинип, уйкуга баш койду. Анткен менен жакшы уктады. Түшүнө Айике кирди. Балким ал жөнүндө ойлонгонгобу, ким билет. Таңкы наарды таткандан бери эле чоң жыйынга бара тургансып даярданып, сыйда кийимин кийип, атайын Айике сабактан келе турган учурда, алдын тосуп чыкты. Эмнеге антти, өзү дагы билбейт. Тээ алыстан эле анын келе жаткан караанын көргөндө, денесин майда калтырак басып, көз ирмебей карап турду. Тим эле үрдүн эле кызы. Мынчалык сулуу жан бул дүйнөдө болбосо керек. Ар бир баскан кадамы, кийген кийими, күлгөндөгү чырайы деги койчу, сөз жетпеген сулуулукту бир гана Айикеден көрүп, тамшанып карап турду. Ал жакындаган сайын Адыгейдин шаштысы кетип, бул бактылуу мүнөттөрдөн алыстагысы келбей, убакыттын токтоп турушун ичинен миң мертебе тилеп жиберди. Аңгыча эле жанына жакын келген Айике өзүн телмире тиктеген Адыгей карыяга ооз учунан учурашкан болду да, жанынан аста басып узап кетти. Курган кыз эч нерсени билген жок. Ал эми Адыгей карыя кызды узата карады да, үйүн көздөй илкий басты. Жүрөгү калыбынан чыгып кетчүдөй бат-бат согуп, кан басымы көтөрүлүп дагы кеттиби, ким билет. Сүйүү бул адамды акылдуу да, акмак да кылып саларын Адыгей ушул саам билди. Анткени, азыркы жасаган иши акмакчылык эмей эмне. Минтип карыганын билбей жол карап, жол тосуп, сулуунун чырайына арбалып, жаш балача кыялга жетеленгени, кыздан көзүн албай караганы кантип өзүнүн деңгээлине жарашсын. Эч нерсеге көңүлү чаппай, кабагына кар жаап, жер караган тейде келе жатканда алдынан кемпири Жибек чыгып:
- Абышка, деги сенин дени кардың сообу? Эмне мынча тиги кенедей кызды көзүң тешилгенче карадың?! - деп, бир башкача көз караш менен карады. Бул суроонун берилишин күтпөгөн Адыгей карыянын оозунан сөзү түшүп, бир саамга тилин жутуп алгынсып далдырап эле туруп калды. Кемпиринин берген суроосуна жооп бербесе да болбойт. Аттиң, эч элес албаптыр, кемпири минтип байкап калаарын. Ушундан көрө жер жарылып кирип кетсе гана. Сакалы куудай болуп туруп, жаш кызга көз артканын жок дегенде өмүрлөш жары билбесе эмне. Адигей карыя кемпиринин берген суроосуна жооп бергенге шашылган жок. Бирок дароо жооп таап кетти:
- Кемпир, бул жашоодо окшош адамдар көп болот тура. Мен тиги Айикени көрүп алып, эсимен танып кала жаздадым. Менин көзүмө ал баягы Айымдын жаш кезиндей көрүнүп кетпедиби. Тим эле чоң энесинин эле көчүрмөсү. Эгер ишенбесең өзүң деле байкап көрчү. Ушундай дагы окшоштуктар болоруна таң калып, ага жооп таба албай карап калдым. Бул сөздү укканда Жибек эми гана Айикенин чын эле Айымга окшош экенин элес алды. Бир чети абышкасы дагы жөндүү сөз айтты. Ооба, Айым экөө жаш кездеринен бери жакшы курбу болуп келишти. Азыр ал ден-соолугуна карап шаарда. Айылдын абасы бийиктик кылып, айылга келе албай калган. Анткен менен карылыкка деле моюн берчүдөй эмес.
Адыгей кемпиринин суроосунан кутулганына сүйүнгөнү менен эми ага шек бербеши керек. Болбосо чоң чыр чыгышы турган иш. Анын себеби тереңде. Анткени Жибек абдан кызганчаак жан. Кызганчаактыгынын айынан канча жолу ортодо жаңжал болду. Көрсө бул жашоонун арабасын тартыш дагы өзүнчө бир түйшүк белем. Жибек менен үйлөнгөнү деле кыз-келин дегенди ойломок турсун, кызыгып карап койбойт. Кичине эле кылт этсе болду Жибек чыгат "эмне ал келин менден сага артык көрүнүп кеттиби" деп. Болбосо ачык эле айтат "аны танда же мени танда" деп. Эгер Жибек эркек болуп жаралып калганда анда аял түтмөк эмес болуш керек, кызгана берип. "Жаман аял эр коруйт, жаман эркек жер коруйт" деген сөздү да айтып көрдү, бирок эч тыянак чыккан жок. Бир жолу Айымга сөз менен тамашалап тийише коём деп, бир балээге калган. Ошондон кийин деле аял аттуудан боюн алыс тутуп калган.
Эгер азыр Адыгей бул ойго келбеген шылтоону айтпаса, анда Жибек карыганын билбей чоң чыр чыгарышы толук мүмүкүн болучу. Бирок эми мындан ары кантип эбин келтирип, Айикени көзү көрөт. Аттиң, жок эле дегенде кемпири эле тоскоол болбосо, күндө анын жолун тосуп чыгып, келбетин көрүп андан канагаат алып турат эле го. Бул ашыктык сезимди башкара албасына көзү жетип эле турат, бирок кантип ашыгына жетет? Эгер Айикеге сөз айттырса, анда бүт айылга шерменде болушу турулуу иш. Балдарынын, кыздарынын, жездекелеп турган кайындарынын бетин кантип карайт. Аягы жок ойлорду ойлой берип, баштагыдан дагы кейпи кетип, кырк күнү суу ичкен адамдай абалга келди. Баягы күндөн бери Жибек, Айике сабактан келээр убакта Адигейди аңдыганга өткөн. Аны сезип калган Адигей ошол кезде атайын ички үйгө кирип жатып алат, аялынын санаасын тындырыш үчүн. Мунун себеби кызганчаак аялы бир нерсени сезип калды. Болбосо "мынчалык аңдыбайт эле" - деген ойго келди. Ооба, аялы Жибектин бир гана жаман сапаты, башы менен бирге кете турган нерсеси, ал ашыкча кызганчаактыгы. Болбосо башка жагынан кынтык тапканга болбойт.
Бир кезде Жибекти деле жактырып, артынан чуркап жүрүп алган. Айымга жетпей калган соң, коңшу айылга барып калып көзү Жибекти көрүп калды. Бирок анда Жибекке анча деле көңүл бурган эмес. Баары буйруктан да. Ошол күнү кечинде айыл четинде акчөлмөк оюну болуп, кечки оюндан таанышып калган. Алгач эле Жибектин шар мүнөзү анан улам эле тигиле карай бергени көңүлүнө жага түштү. Бир кезде анын иниси келип чакырып кеткенде, Адигейге абдан ыңгайсыздык пайда болуп, бир гана Жибек жок оюн кызыксыз боло түшкөн. Эртеси анын үйүн акмалап, качан сууга чыкканда алдын тосуп чыгып жакындан таанышып, ошондон кийин атасын жиберип куда түшүрүп анан алган.
Эми андан бери мына кырк жылдан ашты. Кырк жыл эмне деген убакыт. Ушул жашка келгенде чын эле кыз сүйгөндү ага ким коюптур Бирок сүйүү деген неме кары-жашка карабаган нерсе экенин жашырып болбойт эмеспи. Бир жагынан баарына өзүнүн оозду керип сын такканы түрткү болдубу ким билет? Болбосо минтип ашыктык илдети менен карыган кезинде оорубайт эле.
Денеси үйдүн ичинде жатканы менен болгон ой тилегин Айике ээлеп алып, алты айласы кетип, арзыганы көзүнөн учуп, аны бир жолу эле өз көзү менен жылмайган элесин көрүп койсо болду эле.
Ооба, чынында бир кезде нак ушундай ашыктык азабына кабылып, ашыктыктын айынан уйку бетин көрбөй, даамдан табити кайтып наар албай калбады беле, бир гана ой-тилеги, санаасы Айым болуп.
Айым ак жуумалдын сулуусу, көзү чалган эркек жандын жүрөгүн ээлеген, көзгө урунган чырайы бар ургаачы жан болучу. Айым бойго жеткени эмне деген гана эркек тааналар көз артпады. Алардын алдыңкы сабында Адыгей өзү бар эмес беле.
Айым деген сөздү укканда түн уйкусунан ойгонот, таза сезим, таза тилек, таза ой менен берилип ашык болуп, берилип арзып калганын тана албайт.
Бир жолу Айымдын алдын тосуп чыгып, камдап алган сөзүн таппай калып, абдан катуу уят болгон. Чынында эле сулуунун алдында кимдер гана баш ийбеген. Атаганат, бул жалганда сулуу кыз баардык баалуу нерседен кымбат турат белем. Учурунда Айымга ашык болуп, орто жашап калган эле киши илгерки тай туяктай уютулган алтынды алып келип, атасынан колун сураган күн да болгон. Ал эми Сапан карыянын жоругун уккан адамдар жерге түкүрүшпөдү беле. Эми ошол карыянын изин басып, минтип Адигей карыя дагы ойго келбеген ашыктык сезими менен ооруп өңүнөн азып, жапа чегип, ичинен гана сызып, шыпты карап жатып ойлоп койду " ушул мени кыйнаган сезимди бирөөгө айтып, жеңилденип алсам кандай жакшы болот эле" деп. Бирок, кимге айтат. Минтип союз тарап, демократия деген неме элдин баарын ачык ооз кылып салганда, чын эле учурда аял ушактан эркек ушак күч алып, ар ким тилин тишине гана катып калган кез. Болбосо, баягыдай сыр ката билген кез болгондо анда тиги Бөкөй курдашына айтпайт беле, бул кылыгын. Анткени ал дайыма бир нерсе болсо келип кеңешип кетет. Ага көп эле жолу жакшы кеңештерди берди. Бирок ал минтип ашык болуу жөнүндө эч сөз айткан жок да. Чынында Бөкөй оокатка бүйрө, жоктон барды кылган иштемчил анан элге көп аралаша бербеген жагы бар. Айтмакчы азыркы кээ бир карылардын жоругуна ичи чыкпай келет. Бул жалганда бир чети Бөкөйдөй болуп тынч жашаганга эмне жетсин. Беш уул, эки кызы бар. Баары ордун таап кеткен. Колуна улуу баласынын ортончу уулун алып алган. Бөкөй дайыма Адыгейге малдарын сынатып, кайсы малы семиз экенин сурап кайрылат. Мунун себеби Адыгей мал менен аралашып калбадыбы. Малдын жайын жакшы билет. Эми ага "мен ашык болуп калдым. Эмне кеңеш бересиң?" деп кантип барат эле. Эгер бул ойун айтып барса, ал тилдеп үйүнөн кууп чыгышы турган иш. Анткени анын кырс мүнөзүн айыл ичиндегилердин баары билет.
Чалкасынын өз оюу менен алек болуп жатканда сырттан Жибек кирип:
- Абышка, бас тамак ичели. Деги сага эмне болгон? Ооруп жатасыңбы? Андай болсо шаарга барып, баарын билген чоң доктурга көрүнүп кел. Мен кызың менен же уулуң Эркинбек менен байланышайын.
Бул сөздү укканда Адыгей көзүн ирмеп алып, анан:
- Мейли, кемпир. Эмнегедир эле шалдырап, эч нерсеге көңүлүм чаппайт. Башым ооруп салмактанып эле, кара көңүл болуп жатам. Балким күч-кубат берген дары алып, доктурдун кеңеши менен дарыланбасам болбойт го, - деди эле, Жибек башын ийкеп:
- Абышка, деги аман эле жүрчү. Канча жыл бирге жашап, минтип карып, балдардын чайын ичээрде, "оорудум" деп мени коркутпачы. Эртең эле сени шаарга кетирем. Адыгей ушул жерден кемпирин аяп кетти. Себеби анын алдында күнөөлүү экенин кантип танат. Ким эле Жибектей болуп өзүнө кам көрүп жатыптыр. Анын ар бир айткан сөзүнүн артында эмне деген сөз жатат. Анан минтип калп ооруп, доктурга көрүнгөнү барганга ниет койгонуна ичинен эзилип кетти. Бир чети шаарга барып алаксып келбесе да болчудан эмес. Бул ашыктык илдети менен жаш кезинде ооруса, баштагыдай ал илдет минтип ак сакал аталып калган кезде кайра кайталанганына жооп таба албай азаптанууда.
Тасмал четинен орун алып олтурганы тамакка табити тартпай, Жибектин гана көңүлүн сыйлап, өзүн кыйнап, кара күчкө тамак жемиш болгону менен дитин эзген ой жанын жай таптырбады. Бир кезде Жибек сөз баштады:
- Абышка, деги айтчы сага эмне болду? Балким айылдык врачты чакыртып, кан басымыңды ченетип көрөйүнбү? Кейпиң жаман. Эмне мынча кыйналып жатасың. Деги айтчы, кайсы жериң ооруйт? - деди чын дилинен жан тарта. Адыгей бир саамга берилген суроону жоопсуз калтырып анан:
- Жибек, мен азыр жакшы элемин. Билесиңби, минтип дүйнө жүзү булганып, адам укпаган оорулар чыгып жатат. Анан мен кайсы оору менен ооруп жатканымды кайдан билем. Аны тиги шаардын эле доктурлары жаңы чыккан аппараттары менен билбесе, бул айылдык врачтарың эмнени билет эле. Чынын айтсам мага азыр баарынан бир гана тынчтык керек болуп турат. Эч ким менен сүйлөшкүм да келбей, жаным эле жер тартып, жаткым эле келет, - деди. Сөз ушул жерге келгенде сырттан булуттан чыккан айдын жарыгындай жарык берип, күтүүсүз жерден Айике кирип келсе боло. Аны көргөндө Адегейдин көздөрү жайнап, жүзү өзгөрүлүп, кабагы ачыла түштү. Бирок сыр бербеген болуп, жанына коюп алган жаздыкка чыканактап жатып, тетири караган болду. Анын дагы себеби бар. Жибекке ушул жерден сыр алдырбаш керек болучу. Айике коңгуроодой үнү менен учурашкан соң:
- Жибек апа, сиздерди кечинде тамак ичип кетсин деп айтты. Шаардан чоң апамдар келишкен.
Бул сөздү укканда Жибек суроолуу карап:
- Айымдар келдиби? - деди, үнүн жогору чыгарып. Айике үнсүз башын ийкеп, өзүн тигиле карап жүзүн тартып алган Адигей карыянын көз карашынан бир сырды байкады да, көзүн жалтаңдатып:
- Ооба, Адыгей ата экөөңөр тең келгиле. Чоң апам "болгон кошуналарга чай берем, айылды сагындым" дегенинен эле баары күтүүсүз болуп калды.
Чынында эле Айике анын баарын айтпай деле койсо болмок. Адыгей карыянын төшөк тартып жатканы, кудум илдет адамдай көзүнө көрүнүп кеткен үчүн "келбей койбосун" деген ойдо айтып жиберди. Андан дагы чоң атасы Кыдык кеп кылган болучу жаңы эле "Жибектен уктум, Адыгей ооруп калыптыр. Ал келе албайт го" деп. Айым бул сөздү укканда кейип "кап, карыганда адам баласы тез ооруга кабылганы да бар. "Айике, Адыгей эгер басып келе алса, келип кетсин" - деп айткан болучу. Ошол себептен басым жасап айтты "Адыгей ата экөөңөр тең келгиле" деп. Адыгейге, Айикенин бул айткан сөзү такыр эле жаккан жок. Анын "Адыгей ата" деп басым менен айтканы тим эле кулагына ушундай бир жагымсыз угулду. Мунун себеби көңүлү түшүп, азапка салган жүрөгүнүн ээси "ата" деп айтып жатса, кантип жактырат. Айике чыгып кеткенде Адыгей сыр бербестен:
- Жибек, ал жакка сен өзүң эле барсаң кандай болот? Менин көңүлүм чаппай турат, жаным жер тартып! - деди эле, Жибек жактыра бербеген жүз менен карап:
- Сен жалгыз үйдө калганда эмне кылат элең. Ансыз деле кечке жатып жамбашың дагы талыса керек. Адам баласы оорудум деп жатып, ооруну бага берсе оору дагы кетпей жабышып алат. Элге аралашып, өзүңдү алаксытсаң боло? Бул сөздү укканда Адегей башын ийкеп:
- Кемпир сен абдан туура сөз айттың. Илдетти дагы басып жүрүп жеңген жакшы. Тээ илгери чоң атам айтып калчу эле "оору дагы жалкоо анан жалакай адамга тез келет" деп. Басып жүргөнгө эмне жетсин. Баса сен анан үйүнө барганда жакшылап байкап, Айике менен Айымды салыштырып көрчү, экөө эки тамчы суудай окшош.
Жибек чыныдагы чайын ууртап:
- Чын айтасың. Азыр Айике сырттан кирип келсе "Айым эмне жашарып кеткенби?" - деп ойлоп коём. Айым чын эле кыз кезинде абдан чырайлуу экенин укканым бар. Кыдыкка тийип, төрөп түшкөнгө чейин эле чырайлуу болуп жүрбөдүбү. Деги эле аялы сулуу эркектерге боорум ооруйт. Айым эрге тийгенден кийин дагы канча эркек көз артпады. Баягы билесиңби, суунун аркы өйүзүнөн башкарма болуп келген Сагынбайды. "Айымды көз көрүнө эле, Кыдыктан ажыраштырып алам" деп чыкпадыбы. Бир гана өкмөт менен партиядан гана коркту. Болбосо, кызматына таянса алып деле коймок.
Адигей муну укпаптыр. Тим эле жакшы кабар уккансып:
- Ошондой болду беле? Мен аны укпаптырмын.
Айым көзүн жүлжүйтүп, бир нерсени эстегендей болуп:
- Ооба, сен анда сыртка кеткен болчусуң, мал санашканы. Башкарма Сагынбай ортого алгач Сайраш жеңени салып, андан соң Багыш карыяны салып айыл ичи укмуш болгон. Айым төркүнүнө кетип калып араң дегенде башкарманын сунушунан кутулган. Кыдык "башкарманы жоготом" деп инилери менен катуу чыр салып, акыры ортого милиция түшүп анан тынчыган. Эгер илгерки заман болгондо Айымды, Сагынбай башкарма мансаптын күчүнө салып да болсо алып коймок. Бул ашыкча сулуу болгон аял кишинин тарткан азабы экенин жашырганда эмне. Чынында эле Айым учурунда укмуш сулуу жан болгонун жашырып болбойт.
Адигей карыя бир саамга үнсүз олтуруп:
- Ошондой де, кемпир. Демек, Айымга башкарма дагы көз арткан турбайбы, анда. Сен абдан туура сөз айттың. Аял кишинин чырайлуу болгону бир жагынан карасаң жакшы, жаман жагы тийген күйөөсүнүн кызганганы билинбей мите курттай жеп салат. Уктуң беле, тээ илгери Көксулууну деле тийген күйөөсүнөн Жеңижокко ошол аймактын болушу ажыраштырып алып бергенин. Бул жалганда жабышкан илдеттин дарысы табылат, бир гана ашыктык илдетинин дабаасы табылбайт. Ашык болуп, ал илдетке кабылган адам башкарма Сагынбайдай болуп ар намыс, уят дегенди билбей, бир гана ашык болгон жанды гана эңсеп, ага кандай жол менен болсо дагы жетүүгө болгон аракетин жасайт. Жүрөк эмнени эңсесе, анын эңсөөсүн аткаранга далалат кылгандар болгон жана боло берет. Мисалы эртең менен ичкиликке берилген киши эмне болсо дагы баш жазганга акча табат. Анткени болгон дитин бир гана ичимдик ээлеп алгандай, ашык болгон жандын дагы аракети, жүрөгүнө тынчтык бербеген адамга жетүү болуп калат деп, аз жерден өзүнүн айыбын ачып ала жаздады. Тим эле ашыктык жөнүндө кеп учугун козкогондо, ар бир айткан сөзү аркылуу Айикени эстеп, ага болгон арзуусу, ичтен жеген санаасы, кусалыгы сыртка чыгып жаткандай сезилди. Жибек таамай айтылган сөздөрдү угуп олтуруп, абышкасынын мынчалык берилип сүйлөп, сөзмөр болуп калганына таң берди. Кудум ашык болгон адамдай жан алы калбай, шапылдап даабат айткан азыркы таксырлардай дем албай сүйлөгөнүнөн шек алган Жибек сынап бир топко карап туруп:
- Абышка, бул сен деги бирөөнө ашык болуп калгандан алыссыңбы? Тим эле илгерки Олжобай, Кишимжанга ашык болгондой берилип сүйлөп, ашыктык сөзү оозуңдан түшпөй калыптыр да.
Абышканын арзуусу
Бу китепте абышканын арзуусу жөнүндө кеп козголот. Карыя карыганда келген сүйүүнүн азабын тартат.
Бул жалганда баарынан кызык жана таттуу кыялга жетелеген жана жүрөккө тынчтык бербеген нерсе, бирөөнү арзып калган аруу сезим экенин ким тана алат. Сүйүү бул беш кайыптын бири болгон "дидар" кайыпка кирет. Анткени ар бир адамдын башка жанды жактырып же арзып калышына дагы дидардын бурулганы себеп болорун эч ким тана албайт. Ал эми насип кайып болсо, бирге даам сызышканда насиптин буйруганы экенин таанып билсек болот. Нике кайып эки жаштын баш кошконуна себеп болуп, тээ илгертен бери келе жаткан адам баласынын жашоосунун уланышына нике кайыптын буйругу чоң себеп экенин айтсак аша чаппайбыз. Бирок, кээ бир жаштар сүйүүгө кабылышып, бири-бирисиз жашай албай калган жашоого туш болгону менен нике кайып буйрубаса, эмне болгон күндө дагы сүйүшкөн эки жаш баш кошо албайт. Бирок, адам баласын акылдан алган сүйүү баары бир, бирин-бири арзышкан эки жаш баш кошпой калганда барктуу бойдон сакталып калганына турмуш өзү күбө.
Айткандай бул жалганда баардык нерсеге жеткенге чейин кызык, анан жеткенден кийин кызыгы тарап, башканы эңсеп калган жашоонун жазылбаган мыйзамы экенин танып да болбойт. Өзгөчө бой мүчөсү келишкен, бышкан мөмөдөй жетилген кыздарга көз артпаган эркек жан барбы? Ошол себептен бойго жеткен кыз көздүн көркү, жашоонун кызыгын тартуулаган жан экенин жашырып-жаба албайбыз. Демек, бул биз кеп кылган "сүйүү" деген неме тээ илгертен бери эле айтылып келе жатпайбы "кары жашка карабаган улуу сезим" деп.
Эмесе сөз өңүтүн Адыгей карыянын кошуна кызга көңүлү бурулуп калганы жөнүндө кеп учугун уласак, айткан сөздөрүбүз супсак болбос үчүн. Бул дагы ириде кеп кылынган "дидар кайыптын бири" деп айтсак аша чаппайбыз.
Айике жаңы гана он жетиге толуп, мектептин акыркы классында окуп, бойго жетип турган кези. Ооба, кечээ эле бир оюндан башканы билбеген, мурдун шыр эткисе тарткан секелек кыз эле. Эми минтип көз жоосун алган, бой мүчөсү келишкен, бир гана боз баш балдарды эле эмес, сакалын сүйрөгөн чалдардын дагы көзүн өзүнө бурган сулуу кыз болуп чыга келди. Айткандай, эркек канчалык карылыкка кадам таштаганы менен жүрөгү жаш бойдон калары анык белем, Адыгей карыя чоң шашкеде кемселин кийип, болор болбос боюна каранып алып, көчөгө чыгып, өз оюу менен алек болуп келе жатып, алдынан чыккан кошунасы Кыдыктын небереси, Айикени мектептен келе жатканын көзү чалып, жүрөгү бир "болк" деп алды. Эмнеге антти ага өзүнүн дагы акылы жеткен жок. Көчөгө көрк берип келе жаткан жаш кызды сугалактык менен карап, сугун артып карап алганга үлгүрдү. Аңгыча жакын келип калган Айике сылык мүнөзү менен учурашканда, Адыгей карыя миңдеген долларды санап жаткансып, болуп көрбөгөндөй сүрдөп кетти да, болгону башын ийкеп жооп берип, сапарын улады. Бирок көңүлү алагды болуп, алдынан чыга калган үрдүн кызындай небереси менен тең Айикени көргөнү болгон дити бузулду. Тээ илгерки Ыраймалынын абалына туш болду. Ооба, бир кезде ал кинону биринчи көргөндө Ыраймалыга сын такканы бар эле "карыганын билбеген акмак" деп. Бирок анда өзү минтип карыганда ашыктык отуна кабыларын билген эмес да. Ошол себептен бул жашоодо бирөөнө сын тагуу болбогон иш экенин анда эсине алган жок эле. Ал турсун алдыга кадам таштап бара жатып Асанкалый Керимбаевдин " Картайган кезде көрүндүң" деген ырын ичинен кайрып алганын, өзү дагы билбей калды. Ооба, чын эле Айикени эрте жаздан бери көрө эле болучу. Каникулда Айике шаарга кеткен. Ал эми өзү жайлоого азыноолак малын алып, кымыз ичкенче деген ойдо кетип, беш айга чукул жакага түшкөн эмес. Эми минтип болгону беш айдын ичинде эле кошуна кыз бойго жетип, көзгө чалынып, тээ илгерки кудум Жантай хандын көзүнө урунган Акмөөрдөй жүрөгүн козгогон жаш кыздын сулуу чырайы Адыгей карыянын жүрөгүн сууруп алып, өзү менен бирге алып кеткендей эле болду. Ойдо жок жерден жолуккан жаш кыздын сулуу чырайы көз алдынан такыр кетпей, канчалык башка нерсени ойлоп, өзүн алаксыткысы келсе дагы барып эле ой учугу Айикеге барып такала берди. Алдынан чыккан Султан курдашы болбосо элдин тагдырын чечкен атка минерлердей, катуу ойго алаксып кете берет беле ким билет. Султан учурашкан соң:
- Ээ, Адыгей, эмне мынча ойго алдырып, сени бирөө капа кылдыбы? - деди. Бул берилген суроого Адыгей жооп бергенге шашылган жок. Бирок, шек бербегендей карап:
- Мени ким капа кылмак эле. Жөн эле өткөндү эстеп. Андан дагы кечээ эле келгем, жакага. Пенсияны сураганча "элде эмне жаңылык бар экенин билейин" деген ойдо көчөгө чыккам. Сен өзүң кайда бастың?
Султан кабагын чытып:
- Бул карылыгың дагы курусун. Арабыз минтип суюулуп баратат. Тиги көчөнүн ары башындагы Тенти каза болуптур, көз көрсөткөнү бараттым эле.
Адыгей чочуп:
- Качан, мен аны эки апта илгери эле көрбөдүм беле. Ка-ап, эмне болуптур? - деди эле Султан карыя:
- Эки апта эмес, кечээ көргөнүң эле бүгүн жок болуп жатпайбы. "Кан басымы жогорулап кетиптир" деп уктум. Жүрү чогуу басып барып көз көрсөтүп келели, милдетибизди аткарып. Абдан жакшы киши эле. Пенсия эч кайда качпайт. Минтип айыл аксакалы болуп, төрдөн орун алып сый устукандын ээси болуп калган кезибизде, ордубузду билип, мындай жерден калбаганыбыз оң. Биздин деле жашоодогу сапарыбыз карып бара жатат. Эски көздөрдүн жолун жолдоп, кийинки муундарга үлгү бололу,-деди. Бул айтылган сөздү укканда, Адыгей карыя абдан уялып кетти. Анткени азыр эле жүрөгүн козгогон жаш кыз жөнүндө ойлонуп, ою бузулуп келе жатпады беле. Уурусу кармалып кала тургансып, шашып жооп берди:
- Барса баралы. Ка-ап! Тенти карыя абдан жакшы киши эмес беле. Ыйманы саламат болсун,-деп, калдастай түштү. Анткен менен аз да болсо сулууну ойлогондон алыс болуп, сөзгө алаксып кетти. Ооба, бул сүйүү жаш кезде келгени эч нерсе эмес, карыганда келгени тозоктун тозогу экенин али Адыгей карыя билген жок.
Убакыт чоң шашкеден ооп калган кезде, үйүнө келип, кара козунун терисинен жасалган көлдөлөңгө жатып, эс алып алуу үчүн башына жаздык коюп, жата кетти. Бирок көзүн канчалык жумса дагы уйкусу качып, оюнан Айике кетпей койду. Анын жылдыздуу күлгөнү, кыпкызыл болгон эринин болор болбос ачып учурашканы, көкүрөгүн тиреген кош эмчеги, ичке бели, ак куунун моюнундай узун моюну, майда таштап баскан кадамы, ботонун көзүндөй жайнаган жагымдуу карагаттай көздөрү көз алдына тартылып, жанын жай алдыра койбоду. Бир саатка чукул ойго жатканы менен ар нерсени ойлой берип, башы ооруп чыкканда, ордунан туруп, эркине баш ийе албай, кошунасынын үйүн көздөй кадам таштады. Эх, сүйүү, айтканга кандай оңой, бирок азабын тартуу эмне деген зор күчтү талап кылат. Миң уктаса түшүнө кирген эмес, өзү үчүн секелек сезилген кызды сүйүп калуу.
Дарбазасы жашыл түскө боёлгон кошунасынын үйүнө кирээрин кирип алып, эмне шылтоо айтууну билбей туруп калганда, Айикенин өз атасы, жашы кырктын экисине жаңы чыккан Урмат салам айтып тосуп алды. Айткандай Урмат жаңы төрөлгөндө, Адыгей өзү ат койбоду беле "Урмат" деп. Эми минтип анын кызын сүйүп калып, күйөөлөп келген жаш уландай тартынып, уялып, ичкери кире албай сүрдөп турган абалы өзүнчө бир чоң сабак кеп. Бирок эч сыр бербестен ичкери кирип, курдашы Кыдык менен учурашкан болду да:
- Ой, кошуна, деги жакшы жатасыңарбы? Үйдө жатып зериккенден мында бастым, - деп, келген жөнүн айтты эле, Кыдык күлүп, келини Жылдызга карап:
- Чай койчу, балам. Кошунанын киришип-чыгышып турганы жакшы эмеспи. Барган сайын заман бузулдубу же эл бузулдубу ким билет? Илгери жакшы тамакты кошунасыз иче алышчу эмес элек. Эми минтип үйгө дагы ээн-эркин киришип чыгыша албай да калдык. Сенин келгениң жакшы болбодубу, эрмектешип олтуралы. И, сүйлө, быйыл жайлоодо мал жакшы эле семирген чыгар? - деди эле, сөз ушул жерге келгенде, жарк эткизе ички үйдөн Айике чыга калды. Кызды көргөндө Адыгейдин көзү жайнап, кулагы эч сөз укпай, талмасы кармаган адамдай жалдырап эле олтуруп калды. Бирок, сыр бербегенге аракет кылып:
- Я, Кыдык, билесиңби, бул неберең баягы биздин жаш кезди эске салды. Кудум бир кездеги, Айымдын өзү, тим эле. Үйдөн чыга калса, "Айым эмне мынча жашарып кеткен" - деп, ойлоп кеттим деди. Айике чын эле чоң энеси Айымга окшош. Бул шылтоону тапканына Адыгей өзү дагы сүйүнүп алды. Кыдык күлө карап:
- Сен абдан туура баамдадың. Айикем бой тартканы чын эле чоң энесинин жаш кезинин нак күзгүсү болуп чыга келди. Ылайым өмүрүн берсин!
Адыгей эми гана билди, эмне себептен Айикеге көңүлү бурулуп калганын. Анткени өзү боз баш бала кезде, курдашы Кыдыктын өмүрлүк жары Айымды түн уйкудан калып сүйбөдү беле. Эми ошол кез кайра кайталанып, анын небересин минтип карыганда сүйүп калганына таң берип, өткөндү эстеп алды.
Айым айылдагы "мен бай" дегендердин бири болгон Ашымдын кызы эле. Буралып басып, болуп-толуп турган кезинде ага ашык болбогон жан калган эмес. Адыгей дагы ашык болуп, бирок ашыктык сезимин ага билгизе албай катуу кыйналган. Анан бир жолу эбин келтирип, талаадан жолугуп калганда, ал ыйлап алыптыр болучу. Эмнеге ыйлаганын сураганда, Айым көзүнө келген жашты аарчып:
- Мага, тиги Сапан карыя ашык болуп калып, сөз айттырып жибериптир. Аны мен эмне кылат элем. "Карыганын билбеген карыган теке" деп, ичине каткан бугун чыгарып ыйлап арызданып арманын айткан. Ошондо дагы Адыгей карыя сын таккан болучу "Кызык киши го, ал деген абышка да" деп. Ал эми азыр өзү ошол Сапан карыянын жолун басып, минтип карыганда Айикени сүйүп калганын кара.
Сөзгө алаксып бир-эки чыныдан чай ичип, эки сааттай убакыт сүйлөшүп олтуруп үйүнө келген Адыгей карыя көп жыл ооруп жаңы сакайган кесел адамдай кабагы салыңкы, бир кезде болгон окуяны эстеди. Сырттан баам салып караган кишиге Адыгейдин бул абалы чоң түйшүк тарткандын белгисин бермек. Негизи эле санаа тарткан ден соолукка зыян. Бирок ашыктыктын санаасы башка санааларга салыштырмалуу жүрөктү эзип, жанды жай алдырбайт эмеспи. Эч кимге сырын айта албайт. Эгер бирөөнө айтып ичиндеги бугун чыгарып алса дагы жеңилдеп калат беле, ким билет. "Айикени сүйүп калдым" деп айтууга кантип дити бармак эле. Соодасы бүткөн сарттай эч нерсеге көңүлү чаппай олтурган Адыгей карыянын кемпири Жибек келип калды, оңдой берди болуп. Мурунку күнү райондун борборуна кеткен, кызынын баласын көрүп келгени. Абышкасынын өңүн көрүп эле Жибек үнүн жогору чыгарып:
- Ой, абышка, деги сага эмне болду? Бир жериң ооруп турабы, кейпиң жаман. Эмне доктур чакыртайынбы?
Бул сөздү укканда Адыгей карыя селт этип алды. Шек алдырбас үчүн ордунан туруп:
- Эмнеге доктур чакыртат элең, мен жакшы элемин. Ушул аялдар баарын баштайсыңар ызы-чууну, кичине нерсени чоң кылып. Аны коюп, кызың жакшы экенби?- деди, сөздү башкага буруп. Жибек эми гана өзүнө келип:
- Жакшы болбогондо эмне. Аны коюп кейпиңди карачы, күзгүдөн. Чоң түйшүк тарткан адамдай болуп, бир күн жок болсом ушул да. Деги айтчы, сага эмне болду?
Адыгей карыя чын эле бул сөздү угуп, сыр алдырбас үчүн:
- Кемпир аны коюп чай берчи, сен жок ичкен чай да курусун. Жибек бул сөздү укканда аз да болсо эрдемсий түштү да, кобуранып чайдын камын көрдү.
Адыгей карыя бул күнү эч нерсеге көңүлү келбей, таңды-таң атканга чейин уйку бетин көрбөй, бир гана Айике жөнүндө ойлой берип, таңга жуук гана көзү илинип, уйкуга баш койду. Анткен менен жакшы уктады. Түшүнө Айике кирди. Балким ал жөнүндө ойлонгонгобу, ким билет. Таңкы наарды таткандан бери эле чоң жыйынга бара тургансып даярданып, сыйда кийимин кийип, атайын Айике сабактан келе турган учурда, алдын тосуп чыкты. Эмнеге антти, өзү дагы билбейт. Тээ алыстан эле анын келе жаткан караанын көргөндө, денесин майда калтырак басып, көз ирмебей карап турду. Тим эле үрдүн эле кызы. Мынчалык сулуу жан бул дүйнөдө болбосо керек. Ар бир баскан кадамы, кийген кийими, күлгөндөгү чырайы деги койчу, сөз жетпеген сулуулукту бир гана Айикеден көрүп, тамшанып карап турду. Ал жакындаган сайын Адыгейдин шаштысы кетип, бул бактылуу мүнөттөрдөн алыстагысы келбей, убакыттын токтоп турушун ичинен миң мертебе тилеп жиберди. Аңгыча эле жанына жакын келген Айике өзүн телмире тиктеген Адыгей карыяга ооз учунан учурашкан болду да, жанынан аста басып узап кетти. Курган кыз эч нерсени билген жок. Ал эми Адыгей карыя кызды узата карады да, үйүн көздөй илкий басты. Жүрөгү калыбынан чыгып кетчүдөй бат-бат согуп, кан басымы көтөрүлүп дагы кеттиби, ким билет. Сүйүү бул адамды акылдуу да, акмак да кылып саларын Адыгей ушул саам билди. Анткени, азыркы жасаган иши акмакчылык эмей эмне. Минтип карыганын билбей жол карап, жол тосуп, сулуунун чырайына арбалып, жаш балача кыялга жетеленгени, кыздан көзүн албай караганы кантип өзүнүн деңгээлине жарашсын. Эч нерсеге көңүлү чаппай, кабагына кар жаап, жер караган тейде келе жатканда алдынан кемпири Жибек чыгып:
- Абышка, деги сенин дени кардың сообу? Эмне мынча тиги кенедей кызды көзүң тешилгенче карадың?! - деп, бир башкача көз караш менен карады. Бул суроонун берилишин күтпөгөн Адыгей карыянын оозунан сөзү түшүп, бир саамга тилин жутуп алгынсып далдырап эле туруп калды. Кемпиринин берген суроосуна жооп бербесе да болбойт. Аттиң, эч элес албаптыр, кемпири минтип байкап калаарын. Ушундан көрө жер жарылып кирип кетсе гана. Сакалы куудай болуп туруп, жаш кызга көз артканын жок дегенде өмүрлөш жары билбесе эмне. Адигей карыя кемпиринин берген суроосуна жооп бергенге шашылган жок. Бирок дароо жооп таап кетти:
- Кемпир, бул жашоодо окшош адамдар көп болот тура. Мен тиги Айикени көрүп алып, эсимен танып кала жаздадым. Менин көзүмө ал баягы Айымдын жаш кезиндей көрүнүп кетпедиби. Тим эле чоң энесинин эле көчүрмөсү. Эгер ишенбесең өзүң деле байкап көрчү. Ушундай дагы окшоштуктар болоруна таң калып, ага жооп таба албай карап калдым. Бул сөздү укканда Жибек эми гана Айикенин чын эле Айымга окшош экенин элес алды. Бир чети абышкасы дагы жөндүү сөз айтты. Ооба, Айым экөө жаш кездеринен бери жакшы курбу болуп келишти. Азыр ал ден-соолугуна карап шаарда. Айылдын абасы бийиктик кылып, айылга келе албай калган. Анткен менен карылыкка деле моюн берчүдөй эмес.
Адыгей кемпиринин суроосунан кутулганына сүйүнгөнү менен эми ага шек бербеши керек. Болбосо чоң чыр чыгышы турган иш. Анын себеби тереңде. Анткени Жибек абдан кызганчаак жан. Кызганчаактыгынын айынан канча жолу ортодо жаңжал болду. Көрсө бул жашоонун арабасын тартыш дагы өзүнчө бир түйшүк белем. Жибек менен үйлөнгөнү деле кыз-келин дегенди ойломок турсун, кызыгып карап койбойт. Кичине эле кылт этсе болду Жибек чыгат "эмне ал келин менден сага артык көрүнүп кеттиби" деп. Болбосо ачык эле айтат "аны танда же мени танда" деп. Эгер Жибек эркек болуп жаралып калганда анда аял түтмөк эмес болуш керек, кызгана берип. "Жаман аял эр коруйт, жаман эркек жер коруйт" деген сөздү да айтып көрдү, бирок эч тыянак чыккан жок. Бир жолу Айымга сөз менен тамашалап тийише коём деп, бир балээге калган. Ошондон кийин деле аял аттуудан боюн алыс тутуп калган.
Эгер азыр Адыгей бул ойго келбеген шылтоону айтпаса, анда Жибек карыганын билбей чоң чыр чыгарышы толук мүмүкүн болучу. Бирок эми мындан ары кантип эбин келтирип, Айикени көзү көрөт. Аттиң, жок эле дегенде кемпири эле тоскоол болбосо, күндө анын жолун тосуп чыгып, келбетин көрүп андан канагаат алып турат эле го. Бул ашыктык сезимди башкара албасына көзү жетип эле турат, бирок кантип ашыгына жетет? Эгер Айикеге сөз айттырса, анда бүт айылга шерменде болушу турулуу иш. Балдарынын, кыздарынын, жездекелеп турган кайындарынын бетин кантип карайт. Аягы жок ойлорду ойлой берип, баштагыдан дагы кейпи кетип, кырк күнү суу ичкен адамдай абалга келди. Баягы күндөн бери Жибек, Айике сабактан келээр убакта Адигейди аңдыганга өткөн. Аны сезип калган Адигей ошол кезде атайын ички үйгө кирип жатып алат, аялынын санаасын тындырыш үчүн. Мунун себеби кызганчаак аялы бир нерсени сезип калды. Болбосо "мынчалык аңдыбайт эле" - деген ойго келди. Ооба, аялы Жибектин бир гана жаман сапаты, башы менен бирге кете турган нерсеси, ал ашыкча кызганчаактыгы. Болбосо башка жагынан кынтык тапканга болбойт.
Бир кезде Жибекти деле жактырып, артынан чуркап жүрүп алган. Айымга жетпей калган соң, коңшу айылга барып калып көзү Жибекти көрүп калды. Бирок анда Жибекке анча деле көңүл бурган эмес. Баары буйруктан да. Ошол күнү кечинде айыл четинде акчөлмөк оюну болуп, кечки оюндан таанышып калган. Алгач эле Жибектин шар мүнөзү анан улам эле тигиле карай бергени көңүлүнө жага түштү. Бир кезде анын иниси келип чакырып кеткенде, Адигейге абдан ыңгайсыздык пайда болуп, бир гана Жибек жок оюн кызыксыз боло түшкөн. Эртеси анын үйүн акмалап, качан сууга чыкканда алдын тосуп чыгып жакындан таанышып, ошондон кийин атасын жиберип куда түшүрүп анан алган.
Эми андан бери мына кырк жылдан ашты. Кырк жыл эмне деген убакыт. Ушул жашка келгенде чын эле кыз сүйгөндү ага ким коюптур Бирок сүйүү деген неме кары-жашка карабаган нерсе экенин жашырып болбойт эмеспи. Бир жагынан баарына өзүнүн оозду керип сын такканы түрткү болдубу ким билет? Болбосо минтип ашыктык илдети менен карыган кезинде оорубайт эле.
Денеси үйдүн ичинде жатканы менен болгон ой тилегин Айике ээлеп алып, алты айласы кетип, арзыганы көзүнөн учуп, аны бир жолу эле өз көзү менен жылмайган элесин көрүп койсо болду эле.
Ооба, чынында бир кезде нак ушундай ашыктык азабына кабылып, ашыктыктын айынан уйку бетин көрбөй, даамдан табити кайтып наар албай калбады беле, бир гана ой-тилеги, санаасы Айым болуп.
Айым ак жуумалдын сулуусу, көзү чалган эркек жандын жүрөгүн ээлеген, көзгө урунган чырайы бар ургаачы жан болучу. Айым бойго жеткени эмне деген гана эркек тааналар көз артпады. Алардын алдыңкы сабында Адыгей өзү бар эмес беле.
Айым деген сөздү укканда түн уйкусунан ойгонот, таза сезим, таза тилек, таза ой менен берилип ашык болуп, берилип арзып калганын тана албайт.
Бир жолу Айымдын алдын тосуп чыгып, камдап алган сөзүн таппай калып, абдан катуу уят болгон. Чынында эле сулуунун алдында кимдер гана баш ийбеген. Атаганат, бул жалганда сулуу кыз баардык баалуу нерседен кымбат турат белем. Учурунда Айымга ашык болуп, орто жашап калган эле киши илгерки тай туяктай уютулган алтынды алып келип, атасынан колун сураган күн да болгон. Ал эми Сапан карыянын жоругун уккан адамдар жерге түкүрүшпөдү беле. Эми ошол карыянын изин басып, минтип Адигей карыя дагы ойго келбеген ашыктык сезими менен ооруп өңүнөн азып, жапа чегип, ичинен гана сызып, шыпты карап жатып ойлоп койду " ушул мени кыйнаган сезимди бирөөгө айтып, жеңилденип алсам кандай жакшы болот эле" деп. Бирок, кимге айтат. Минтип союз тарап, демократия деген неме элдин баарын ачык ооз кылып салганда, чын эле учурда аял ушактан эркек ушак күч алып, ар ким тилин тишине гана катып калган кез. Болбосо, баягыдай сыр ката билген кез болгондо анда тиги Бөкөй курдашына айтпайт беле, бул кылыгын. Анткени ал дайыма бир нерсе болсо келип кеңешип кетет. Ага көп эле жолу жакшы кеңештерди берди. Бирок ал минтип ашык болуу жөнүндө эч сөз айткан жок да. Чынында Бөкөй оокатка бүйрө, жоктон барды кылган иштемчил анан элге көп аралаша бербеген жагы бар. Айтмакчы азыркы кээ бир карылардын жоругуна ичи чыкпай келет. Бул жалганда бир чети Бөкөйдөй болуп тынч жашаганга эмне жетсин. Беш уул, эки кызы бар. Баары ордун таап кеткен. Колуна улуу баласынын ортончу уулун алып алган. Бөкөй дайыма Адыгейге малдарын сынатып, кайсы малы семиз экенин сурап кайрылат. Мунун себеби Адыгей мал менен аралашып калбадыбы. Малдын жайын жакшы билет. Эми ага "мен ашык болуп калдым. Эмне кеңеш бересиң?" деп кантип барат эле. Эгер бул ойун айтып барса, ал тилдеп үйүнөн кууп чыгышы турган иш. Анткени анын кырс мүнөзүн айыл ичиндегилердин баары билет.
Чалкасынын өз оюу менен алек болуп жатканда сырттан Жибек кирип:
- Абышка, бас тамак ичели. Деги сага эмне болгон? Ооруп жатасыңбы? Андай болсо шаарга барып, баарын билген чоң доктурга көрүнүп кел. Мен кызың менен же уулуң Эркинбек менен байланышайын.
Бул сөздү укканда Адыгей көзүн ирмеп алып, анан:
- Мейли, кемпир. Эмнегедир эле шалдырап, эч нерсеге көңүлүм чаппайт. Башым ооруп салмактанып эле, кара көңүл болуп жатам. Балким күч-кубат берген дары алып, доктурдун кеңеши менен дарыланбасам болбойт го, - деди эле, Жибек башын ийкеп:
- Абышка, деги аман эле жүрчү. Канча жыл бирге жашап, минтип карып, балдардын чайын ичээрде, "оорудум" деп мени коркутпачы. Эртең эле сени шаарга кетирем. Адыгей ушул жерден кемпирин аяп кетти. Себеби анын алдында күнөөлүү экенин кантип танат. Ким эле Жибектей болуп өзүнө кам көрүп жатыптыр. Анын ар бир айткан сөзүнүн артында эмне деген сөз жатат. Анан минтип калп ооруп, доктурга көрүнгөнү барганга ниет койгонуна ичинен эзилип кетти. Бир чети шаарга барып алаксып келбесе да болчудан эмес. Бул ашыктык илдети менен жаш кезинде ооруса, баштагыдай ал илдет минтип ак сакал аталып калган кезде кайра кайталанганына жооп таба албай азаптанууда.
Тасмал четинен орун алып олтурганы тамакка табити тартпай, Жибектин гана көңүлүн сыйлап, өзүн кыйнап, кара күчкө тамак жемиш болгону менен дитин эзген ой жанын жай таптырбады. Бир кезде Жибек сөз баштады:
- Абышка, деги айтчы сага эмне болду? Балким айылдык врачты чакыртып, кан басымыңды ченетип көрөйүнбү? Кейпиң жаман. Эмне мынча кыйналып жатасың. Деги айтчы, кайсы жериң ооруйт? - деди чын дилинен жан тарта. Адыгей бир саамга берилген суроону жоопсуз калтырып анан:
- Жибек, мен азыр жакшы элемин. Билесиңби, минтип дүйнө жүзү булганып, адам укпаган оорулар чыгып жатат. Анан мен кайсы оору менен ооруп жатканымды кайдан билем. Аны тиги шаардын эле доктурлары жаңы чыккан аппараттары менен билбесе, бул айылдык врачтарың эмнени билет эле. Чынын айтсам мага азыр баарынан бир гана тынчтык керек болуп турат. Эч ким менен сүйлөшкүм да келбей, жаным эле жер тартып, жаткым эле келет, - деди. Сөз ушул жерге келгенде сырттан булуттан чыккан айдын жарыгындай жарык берип, күтүүсүз жерден Айике кирип келсе боло. Аны көргөндө Адегейдин көздөрү жайнап, жүзү өзгөрүлүп, кабагы ачыла түштү. Бирок сыр бербеген болуп, жанына коюп алган жаздыкка чыканактап жатып, тетири караган болду. Анын дагы себеби бар. Жибекке ушул жерден сыр алдырбаш керек болучу. Айике коңгуроодой үнү менен учурашкан соң:
- Жибек апа, сиздерди кечинде тамак ичип кетсин деп айтты. Шаардан чоң апамдар келишкен.
Бул сөздү укканда Жибек суроолуу карап:
- Айымдар келдиби? - деди, үнүн жогору чыгарып. Айике үнсүз башын ийкеп, өзүн тигиле карап жүзүн тартып алган Адигей карыянын көз карашынан бир сырды байкады да, көзүн жалтаңдатып:
- Ооба, Адыгей ата экөөңөр тең келгиле. Чоң апам "болгон кошуналарга чай берем, айылды сагындым" дегенинен эле баары күтүүсүз болуп калды.
Чынында эле Айике анын баарын айтпай деле койсо болмок. Адыгей карыянын төшөк тартып жатканы, кудум илдет адамдай көзүнө көрүнүп кеткен үчүн "келбей койбосун" деген ойдо айтып жиберди. Андан дагы чоң атасы Кыдык кеп кылган болучу жаңы эле "Жибектен уктум, Адыгей ооруп калыптыр. Ал келе албайт го" деп. Айым бул сөздү укканда кейип "кап, карыганда адам баласы тез ооруга кабылганы да бар. "Айике, Адыгей эгер басып келе алса, келип кетсин" - деп айткан болучу. Ошол себептен басым жасап айтты "Адыгей ата экөөңөр тең келгиле" деп. Адыгейге, Айикенин бул айткан сөзү такыр эле жаккан жок. Анын "Адыгей ата" деп басым менен айтканы тим эле кулагына ушундай бир жагымсыз угулду. Мунун себеби көңүлү түшүп, азапка салган жүрөгүнүн ээси "ата" деп айтып жатса, кантип жактырат. Айике чыгып кеткенде Адыгей сыр бербестен:
- Жибек, ал жакка сен өзүң эле барсаң кандай болот? Менин көңүлүм чаппай турат, жаным жер тартып! - деди эле, Жибек жактыра бербеген жүз менен карап:
- Сен жалгыз үйдө калганда эмне кылат элең. Ансыз деле кечке жатып жамбашың дагы талыса керек. Адам баласы оорудум деп жатып, ооруну бага берсе оору дагы кетпей жабышып алат. Элге аралашып, өзүңдү алаксытсаң боло? Бул сөздү укканда Адегей башын ийкеп:
- Кемпир сен абдан туура сөз айттың. Илдетти дагы басып жүрүп жеңген жакшы. Тээ илгери чоң атам айтып калчу эле "оору дагы жалкоо анан жалакай адамга тез келет" деп. Басып жүргөнгө эмне жетсин. Баса сен анан үйүнө барганда жакшылап байкап, Айике менен Айымды салыштырып көрчү, экөө эки тамчы суудай окшош.
Жибек чыныдагы чайын ууртап:
- Чын айтасың. Азыр Айике сырттан кирип келсе "Айым эмне жашарып кеткенби?" - деп ойлоп коём. Айым чын эле кыз кезинде абдан чырайлуу экенин укканым бар. Кыдыкка тийип, төрөп түшкөнгө чейин эле чырайлуу болуп жүрбөдүбү. Деги эле аялы сулуу эркектерге боорум ооруйт. Айым эрге тийгенден кийин дагы канча эркек көз артпады. Баягы билесиңби, суунун аркы өйүзүнөн башкарма болуп келген Сагынбайды. "Айымды көз көрүнө эле, Кыдыктан ажыраштырып алам" деп чыкпадыбы. Бир гана өкмөт менен партиядан гана коркту. Болбосо, кызматына таянса алып деле коймок.
Адигей муну укпаптыр. Тим эле жакшы кабар уккансып:
- Ошондой болду беле? Мен аны укпаптырмын.
Айым көзүн жүлжүйтүп, бир нерсени эстегендей болуп:
- Ооба, сен анда сыртка кеткен болчусуң, мал санашканы. Башкарма Сагынбай ортого алгач Сайраш жеңени салып, андан соң Багыш карыяны салып айыл ичи укмуш болгон. Айым төркүнүнө кетип калып араң дегенде башкарманын сунушунан кутулган. Кыдык "башкарманы жоготом" деп инилери менен катуу чыр салып, акыры ортого милиция түшүп анан тынчыган. Эгер илгерки заман болгондо Айымды, Сагынбай башкарма мансаптын күчүнө салып да болсо алып коймок. Бул ашыкча сулуу болгон аял кишинин тарткан азабы экенин жашырганда эмне. Чынында эле Айым учурунда укмуш сулуу жан болгонун жашырып болбойт.
Адигей карыя бир саамга үнсүз олтуруп:
- Ошондой де, кемпир. Демек, Айымга башкарма дагы көз арткан турбайбы, анда. Сен абдан туура сөз айттың. Аял кишинин чырайлуу болгону бир жагынан карасаң жакшы, жаман жагы тийген күйөөсүнүн кызганганы билинбей мите курттай жеп салат. Уктуң беле, тээ илгери Көксулууну деле тийген күйөөсүнөн Жеңижокко ошол аймактын болушу ажыраштырып алып бергенин. Бул жалганда жабышкан илдеттин дарысы табылат, бир гана ашыктык илдетинин дабаасы табылбайт. Ашык болуп, ал илдетке кабылган адам башкарма Сагынбайдай болуп ар намыс, уят дегенди билбей, бир гана ашык болгон жанды гана эңсеп, ага кандай жол менен болсо дагы жетүүгө болгон аракетин жасайт. Жүрөк эмнени эңсесе, анын эңсөөсүн аткаранга далалат кылгандар болгон жана боло берет. Мисалы эртең менен ичкиликке берилген киши эмне болсо дагы баш жазганга акча табат. Анткени болгон дитин бир гана ичимдик ээлеп алгандай, ашык болгон жандын дагы аракети, жүрөгүнө тынчтык бербеген адамга жетүү болуп калат деп, аз жерден өзүнүн айыбын ачып ала жаздады. Тим эле ашыктык жөнүндө кеп учугун козкогондо, ар бир айткан сөзү аркылуу Айикени эстеп, ага болгон арзуусу, ичтен жеген санаасы, кусалыгы сыртка чыгып жаткандай сезилди. Жибек таамай айтылган сөздөрдү угуп олтуруп, абышкасынын мынчалык берилип сүйлөп, сөзмөр болуп калганына таң берди. Кудум ашык болгон адамдай жан алы калбай, шапылдап даабат айткан азыркы таксырлардай дем албай сүйлөгөнүнөн шек алган Жибек сынап бир топко карап туруп:
- Абышка, бул сен деги бирөөнө ашык болуп калгандан алыссыңбы? Тим эле илгерки Олжобай, Кишимжанга ашык болгондой берилип сүйлөп, ашыктык сөзү оозуңдан түшпөй калыптыр да.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#34 04 April 2014 - 22:19
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
Адыгей дагы сыр алдырып койгонуна ичинен өкүнүп алды. Бул жалганда чынында эле тилдин азабын кимдер гана тартпаган. Ашыкча сөз сүйлөп алганын эми гана билип, эми гана таназар алып, ойго чөмүлө түштү. Айикеге ашык болгону үчүн алгач аялынын алдында алсыз болуп, колуна куш кондурууга кудурети жетпей, карылык бир жагынан басынтып, ашык болгон күндөн бери сары-санаа, убайымга батты. Ушул жашка келгени экинчи жолу жүрөгүн бийлетип, бир эмес эки жолу минтип ашыктык азабын тартты. "Ашыктык ушунчалык таттуу болот, болгондо дагы наз кылып азгырып өзүнө оп тартып алат" - деп бир кезде ойлогон эмес. Ооба, аялы Жибекке деле ашык болгон, бирок ага жеткенден кийин ага карата болгон ашыктык санаасы унутулуп калганы чын. Эгер Жибекке дагы жетпей калган болсо анда, ага карата болгон арзуусу дале да болсо жүрөгүндө жашай берет беле ким билет. Кусасы арылбай, кумары тарабай азыр да ойго алаксып туруп, ойлогону Айике. Уктаса түшүндө, ойгонсо өңүндө да бир гана: Айике, Айике, Айике... Бир жерди теше тиктеп талмасы кармаган адамдай сөзгө келбей туруп калган, Адыгейдин кулагын кемпиринин ачуу сөзү ой чүмбөтүнөн бошотту:
- Абышка, деги сен соосуңбу? Айтчы, эмне болду, эмне мынча мени эзесиң? Ачыгын айт, сен ашык болгон немени алып берип жаным тынсынчы деги, сөзгө келчи?! - деди. Адыгей эми гана өзүнө келип:
- Кемпир сага эмне болду? Эмне мен сага бирөөнө ашык болуп калдым деп айттымбы? Обу жок эле эмне опуруласың? ! Ушул жашымда аял алгыдай мен акыл эсимден оогон жокмун. Аял алчу киши баардык жагынан аял алганга даяр болуш керек. Эл укса эмне деп айтат. Албуутугуңду кармата көрбө! Керек болсо мен башка аял эмес, сени толук эркек катары бага албай турган кезде, ойго кебеген сөздү айтпачы. Илгери байлар гана карыганда төшөк жаңырткан. Ал кезде аба ырайы, ичкен жегени таза болуп, жасаган иши, ой-санаасы ордунда болгон жана телегеийи тегиз абышкалар гана жаш аял алган. Мага азыр аял эмес, ден соолук керек. Жаным жер тартып турганда кайдагы сөздү айтып, башты чагасың да. Балдарың менен кыздарың укса эмне дейт?
Жибек абышкасынын ар бир айткан сөзүн аңдап угуп, талдап көрүп, ашыкча сөз айтып алганын билип, жоошуй түштү да анан кейпин бузуп:
- Билбейм, деги буга чейин минтип ашыктык жөнүндө бир ооз сөз оозуңдан чыкчу эмес эле. Мен сенин ар бир айткан сөзүңө карап ошого жараша гана сөз айттым, - деди да, таарынган түр көргөзүп тетири карап чайын ууртаган болду. Адыгей карыя чын эле тилинен жаңылганын кеч билип калды. Сөз андан ары уланган жок. Бирок акылдуусунуп айткан сөзүнө жана актанганына өзүнүн ичи такыр жылыгандай болбоду. Бир жагынан Жибектин баамчылдыгына баа берди. Чынында эле өзү ички жараны козгоп алганын билип туруп актанганын ашыкча сезип, бир жерди теше тиктеп ойго алаксып кетти. Бирок кантип жана кимге ичинен жеген санаасын жана арманын айтат. Кыйшая жаткан калыбында Айикенин кирип келгенин дагы эстеди. Аттиң ал жок дегенде өзү жалгыз жатканда кирип келсе эмне? Анда аны моокуму канганча карап, болгон элесин көз алдына сактап калбайт беле. "Сени сүйүп калдым" деп айтпаса дагы, арзуусун көз карашы менен билгизе алат эле го. Жүрөк титиреткен чырайына арбалып, кетирбей кармабайт беле. Ушул сулуу жанды төрөп койгон тиги келинге баа берди. Чынында төрөгөн апасы анчалык деле чырайлуу эмес. Анан кантип жана эмне болуп мындай чектен сырт сулууну төрөп, багып өстүрүп койгонуна таң берди. Тээ бала кезинде кулагы чалган эле "сулуу кыздардын бактылуу болушу чанда" деп. Анткени, "сулуу кыз турмушка чыккан менен күйөөсү ар кимден кызгана берип, азабын берет жана көзү түшкөн эркек тананын баары тийише берип нак азапты колуна берет" деп. Бул сөз чынында эле абдан туура айтылган жана турмуштан алынганын танып болбойт. Сулуу кыз көздүн көркү, жашоонун шаңы экенин өзү деле билип, минтип сулуунун алдын тосуп чыгып, чырайын бир көрүп алганга умтулуп жатканы эле эмне деген сөздү айтып турат. Адыгей башын мыкчып, баягы эле ашыктык санаасынын сазынан чыга албай, ойго алаксып жатканда аялы Жибек жаман көзү менен карап:
- Абышка, эмне мелтирейсиң? Сен мени эч качан алдай да албайсың жана менден эч нерсени жашыра албайсың. Менин жүрөгүм сезип эле турат, сен бирөөнө ашык болуп калганыңды. Сен ооруган жоксуң, жөн гана сезимиң сени кыйнап жатат.
Адыгей эч сөз укпаган адам болуп, эч сөз кошкон жок. Бир нерсе айтса эле сөз ырбап кетчүдөй сезилип, ачуусун ичине жутуп, карманып жата берди. Аял да, Жибек ансайын берилүү менен дагы жүлүнгө жеткен сөздөрдү айта баштаганда гана Адыгей карыя ачуулуу көз менен карап, сез көрсөткөн болду. Ооба, чынында эле Жибек эч качан минтип абышкасына катуу сөз айткан эмес. Бирок бирөөнөн кызганганда гана ушундай адаты кармап калат.
Убакыт келип, чакырган жерге барарда Жибек жоошуп, үнүн жай чыгарып:
- Абышка, кийинбейсиңби, чакырган жерге баралы, күттүрбөй, - деди эле, Адыгей жаман көзү менен карап:
- Барбайм, карыганча мени кызганып жатып акыры жеп тынмай болдуң! Деги кайсы кара теке сүзгөн күнү сага жолуктум экен. Болбогон нерсеге эле чарылдап калпты, чынды билбей эле чырылдай бересиң. Бар, бара бер! Тынчыраак олтуруп кел. Барсам Айымдан дагы кызганып, келгенде мите курттай жейсиң? - деди. Жибек ушул сөздөрдү укканда гана ашыкча кетип калганын билип, эч сөзгө келбей сыртка чыга жөнөдү. Адыгей карыя ички үйгө кирди да, кайра салынуу төшөгүнө жаткан бойдон Айикени эстеди. Эстеген менен ага жетүүгө такыр жол жок экенин дагы бир жолу талдап көрдү. Кызганчаак Жибек эгер ал секелек кызды жактырып калганын билсе анда эле иштин бүткөнү, ичине эч сыр сактап кала албай, жаамы айыл элине айтып чыгышы турулуу иш. Аттиң, жок эле дегенде Айике турмушу бузулуп келген келин эле болсо эмне. Анда баарына кайыл болуп, аны көз көрбөгөн жакка ээрчитип кетип калбайт беле. Кечтин киргенин билгизип, терезеден түшкөн жарык улам алсыз болуп караңгы тартып бара жатты. Адыгей карыя чепкенин желбегей жамынып сыртка чыкты да, көчө тараптагы жыгач олтургучка көчүк басып олтуруп, Кыдыктын үйү тарапты карады "Айике көрүнүп калабы" деген илгери үмүт менен. Жүрөгү тилинип, санаасы санга бөлүнүп, конокко барбай калганына өкүндү. Айымды көрүп, андан Айикенин элесин карегине сактабайт беле. Бир жагынан барбай койгону дагы туура болду. Анткени дагы тилинен чалынып, сыр алдырып коёт беле ким билет.
*******
Убакыт өз нугунда өтүп, кыш мезгили дагы келди. Биринчи кар жаады. Кар менен бирге айлана ак түскө боёнуп, сууктун илебинен бактарды бубак басып, суу тоңуп, балдар чана тээп ойноп жүрүштү. Айике боюна жарашыктуу ак пальтосун кийип, сабактан келе жатканда алдынан Адыгей карыя чыкты. Сулуунун көз тайгылткан турпатынан карыянын көзү жалтанып, тик карай албай жүзү албырып, кудум жаш жигиттей уялып жер карады. Анткен менен көзүнүн кыйыгы менен арзуусун уурдана карап, анын салам беришин ичинен тымызын күттү. Эх, эгер жаш болгондо эмне, анда алдынан тосуп чыгып, өзү алгач учурашпайт беле. Келбети карыган менен жүрөгү жаш бойдон калган карыя өзү күткөн жаш кыздын берген саламын алик алып, аны ушундай бир мээримин төгө карап:
- Айике окууларың жакшыбы? - деген болду, сөзгө тартып. Кыз жарашыктуу үнү менен жадырай карап:
- Жакшы, - деген болду да, анан кадамын майда таштап жанынан узап кетти. Сулуунун үнү, кыймыл аракети, көз карашы, сулуу чырайы, ал турсун бетиндеги кичине чуңкурчасы карыянын көз алдына тартылып, өчпөгөн оттой болуп кала берди. Ушул нерсе үчүн атайын кыздын алдын тосуп чыкпады беле, курган карыя. Аялы Жибек шаарга кыздарына кеткенден пайдаланып, эч корунбай минтип эки күндөн бери жол тосуп чыгып жатканын кыз деле анча аңдабады. Кыздын назик үнүн эске албаганда да көз карашы, бой мүчөсү тим эле чыгаан сүрөтчү келиштирип тартып анан кол менен жасап койгондой го чиркин. Адыгей карыя эми ойго алаксып, көчөнү көздөй жөнөдү. Бүгүнкү болгон жашоодогу жетишкени, арзыганын бир көрүп алганы болду. Ушул аз убакыт үчүн үйдөн жасанып чыкпадыбы. Болгон аракети, жасанганы бир гана Айике үчүн экенин жашырып болбойт эле. Сакалын тегиздеп, кийген киймин бир сыйра карап, күзгүнүн жанында эле канча турду. Баам салып карасак ар бир жан, эркекпи же аял затыбы, жактырган адамы үчүн ашыкча жасанат эмеспи. Адыгей карыя дагы канча убактысын ушул мүнөттөргө арнады. Анын жасанганын тиги курган кыз билген деле жок. Колунан келишинче карыя жашарганга аракет кылды, бирок эми кайдан жана кантип жашарат эле. Бул жашоодогу бир кызык учур ушул эмеспи. Арзыганы үчүн жасанып, мүшкүл тартуу. Канчалаган бозойлор, канчалаган селкилер тээ илгертен бери жолугушуу үчүн жасанып, алтынга тете убактыларын коротту. Адыгей карыя кыйшая басып, чоң көпүрөгө келди. Ооба, ушул жер айылдын борбору. Көпчүлүк айыл эли ушул жерге келип чогулушат. Анткени көпүрө айылдын кудум ортосунда жайгашкан. Эки жакты карап, аз да болсо өзүн алаксыткысы келип турган Адыгей карыянын өңү кер сары тартып, карылыкка моюн сунуп калгандай элес берет, баам салган кишиге. Убакыт алга жылган сайын жаңы эскирип, жаш карылыкка жакындаары анык иш. Бирок көр оокат, аягы түгөнбөгөн жумуш менен алек болуп, көпчүлүк кантип карып калганын билбей калгандай, Адыгей карыя дагы өзгөчө ашыктык азабына кабылган келбетинен карылыктын белигиси даана байкалып турду. Аңгыча эле жанына шаарда жашаган курдашы Медалбек карыя келип калды. Эки карыя абдан жакшы маанай менен учурашкан соң, алгач эле Медалбек карыянын айткан сөзү бул болду:
- Курдаш, эмне мынча өңүңдөн азып алгансың? Эмне ооруп жүрөсүңбү? - деп суроолуу карады эле, Адыгей карыя башын ийкеп:
- Аны өзүң көрүп турбайсыңбы. Андан көрө кеп кылчы шаарда жашоо кандай, эмне жаңылык бар? - деп, жүзүн тартып алып, жалтактай түштү. Медалбек колун шилтеп, жактырбаган жүз менен карап:
- Шаар эмне, жатат, баягыдай эле, түтүн жыттанып. Алдамчылар алдоо менен алек. Бул көпчүлүк болгон жерде булганыч да болот эмеспи. Айылга келгенде мен өзүмдү адам баласындай сезип кетем. Дегеним айылда баары таза жана сүйлөгөн сөз өтүмдүү. Адыгей кабагы салыңкы:
- Айылда деле бар шаардан келген алдамчылар. Беш күн мурун кошунанын кызы эртең эле берем деп эки миң сом алып кетти эле, али күнчө жок. Ал кыз шаарда турат. Мен ойлоптурмун шаардын эли "маданиятуу болот" деп. Медалбек каткырып күлүп:
- Кайдагы маданият, кайдагы тазалык. Ажо баш болуп эки сүйлөп калган бул жашоодо эч кимге ишенип болбой калды. Керек болсо экөөбүзгө окшогон чалдар саунага барып, неберсиндей болгон кыздарды кызылдай акчага сатып алып, карылык сөөлөткө доо кетип жатканын көзүң менен көрсөң, төбө чачың тик турат. Бул сөздү укканда Адыгейдин көздөрү жайнап, таң калганын билгизип, оозуна сөз келбей:
- Медалбек, сен чын айттыңбы деги? -дегенге араң жарады. Медалбек колун дагы шилтеп:
- Чын айтпаганда эмне, оюмдан чыгарып жатыптырмынбы. Керек болсо азыр шаарда келин-кыздар эркекти жашына карабай эле акчасына карап сүйүп калган. Эгер сен акчаң менен шаарга барып акчаңдын четин эле жанагы бузулган кыздарга көргөзүп койчу, тим эле жаныңдын чыкпай калышат. Бир төкмө акын бар го. Ошол акын минтип ырдап жатпайбы " Абышканы жаш келин сүйүп калган замана" деп. Ансыңары азыр заман бузулган. Карыдан сөөлөт кетти, жаштардан ыйман кетип, ар ким өз гана арбайын согуп жашап калган.
Медалбек менен кичинесинен жакшы мамиледе. Бир жагынан бул кишиге жолугуп калганына сүйүндү. Эми бир гана ой тилеги буга болгон арманын айтып, жеңилденип албаса болчудан эмес. Медалбек көп эле нерсени айткан болду, бирок бир дагы сөзү кулагына кирген жок. Аңгыча эле Бейшенбек карыя жандарына келип калды. Бул үчөө кеминде чай кайнам убакыт сүйлөшүп турушканда, Адыгей карыя сөз кезегин келтирип:
- Медалбек, макул көрсөң биздин үй жакка басып барып келбейлиби, сага айта турган курдаштык сөзүм бар - деди. Бул кезде Бейшенбекти нары жактан бирөө чакырып калган эле. Медалбек башын ийкеп:
- Барса баралы, эмне сөз? -деди эле, Адыгей карыя асмандан издегени жерден табылгандай сүйүнүп, алдыга кадам таштады.
Жолдо ката Адыгей ичинен эзилип, кандай кылып сөздүн эби менен түшүндүрүп айтам деген санаа менен келе жатты.
Айыл эли бири-бирин тааныгандыктан, учурашкан адат эмеспи. Медалбекке учурашкандар убакыттын көбүн алышты. Акыры убакыт сааты жетип, экөө үйдүн астанасын атташты.
"Эшигин көрүп төрүнө өт, энесин көрүп кызын ал" - деген сөз бекер жерден айтылбаса керек. Медалбек эшиктин алдын көрүп эле ичинен ыраазы болду. Баары орду-орду менен. Таза шыпырылган, бак-шактуу короону көрүп эле, курдашынын иштемчил экенин байкады. Үйдөн улуу келини чыгып, сыпа учурашкан болду. Адыгей үнүн жогору чыгарып келинине:
- Балам, чайыңды коюп, чый-пый жасай салчы. Шаардан курдашым келип калыптыр, - деди, сөз улап.
Экөө ээрчише басып ичкери үйгө киришти. Адыгей эшикти жаап, калыңдап койдун терисинен жасалган көлдөлөң төшөктү алдыга салып, колун жаңсады, маанилүү сөз айтчудай:
- Мындай олтур, курдаш. Убакыт бар. Тамак бышканга чейин мен сага болгон сырымды айтайын, - деди. Адам баласы чынында эле маанилүү жана кеңеше турган сөз айтаарда калдастап калган кандайдыр бир адаты болот эмеспи. Медалбек өзүн сабырлуу тутуп, Адыгейди сынай карады. Ооба, байкады, Адыгей баягы жаш кезиндегидей абдан желпилдеп алган, арзыган кызга бара тургансып. Эмнегедир ушул жерден Адыгейдин кыймыл аракети бир топ жыл илгерки жаш кезин эске салды.
Баягы мындан канча жыл мурда Жибекти арзып калып, аны ала турганын айтаарда да Адыгей кудум ушундай абалда калдастаганы Медалбектин көз алдына тартылып, бир саамга үнсүз туруп калды. Аттиң, адам баласындагы кыял-жорук, кыймыл аракет баары бир канча жашка келсе дагы сакталып калары анык экенин, Медалбек дагы бир жолу ушул жерден байкады.
Ооба, ошондо Адыгей, Жибекти ала турганын алгач ушундай абалда, үйүнө чакырып келип, эки жакты аяр карап алып айтпады беле " Медалбек, экөөбүз жакшы доспуз. Сага айтпаган сырды кимге айтам. Эртең үйлөнгөнү жатам, кыз менен макулдашып койдум" деп. Эми дагы кудум ошол абалда, ошол сөздү кайра кайталады:
- Медалбек, сага айтпаган сырды кимге айтам - деп. Бирок эмнегедир тайсалдап, айта турган сөзүн баштай албай, азга убакытка уттуруп койду. Шаарда жашап, анча-мынча нерсени аңдап калган Медалбек кабагын түйүп:
- Адыгей, сага эмне болду? Айтчу сөзүңдү айтпайсыңбы, эми? Эгер кыйнала турган болсоң айтпай деле кой, мен сени кыйнабайм. Жөн эле кызга ашык болгон бозойдой тайсалдайсың да.
Адыгей алдына ала сыр алдырып койгонуна ичинен өкүнүп алды да, сөзүнө чегинүү жасап, бир саамга үнсүз олтуруп:
- Медалбек, мен куруюн. Карыганда мени кара теке сүздүбү же ким билет бир кезде сын такканым ушул жазаны бердиби, айтор азыр арманым аттын башындай болуп, кимге арманымды айтаарымды билбей, акыры сага жолугуп, айта турган сөзүмдү эмнеден баштаарымды биле албай башым катып турат. Бул жалганда эч качан сын такбаш керек экен.
Тээ илгери жаш кезимде Раймалы менен Бегимай жөнүндө кино көрүп, ошондо мен Раймалыга катуу сын тагып койдум эле "карыганын билбеген, карыган теке, жаш кызды кантип абышка сүйсүн"- деп. Көрсө ал кино, чыгарманын негизинде тартылган тура, азыр баам салсам. Эми ошол сын такканым башыма келип, мен дагы бир жаш кызды арзып калдым. Эч ойлогон эмес элем "карыганда сүйүү келет" деп. Сен эми шаарда жашап, көп нерсеге түшүнүп калбадыңбы. Бир кеңешиңди бер. Айылдагы абышкаларга айтсам, алар мени шылдыңдап күлөрү анык. Андыктан ичтен жеген санааны сага айтып, жеңилдеп алуу үчүн мында сени чакырып келдим. Медалбек ирээти менен айтылган сөздү угуп болуп, кабагын түйүп, эч сөзгө келбей бир топко олтуруп:
- Адыгей, мен эми сага түшүндүм. Бул жалганда ашыктыктын санаасынан өткөн санаа жок. Сени алгач көргөндө эле байкагам, сырт келбетиңден эле, илдетке кабылганыңды. Бул ашыктык дагы өзүнчө бир чоң илдет. Сен бекер гана сын таккан экенсиң. Тилдин азабы минтип учуру келгенде өз жазасын берип коёт. Баарынан дагы карыганда келген сүйүүнүн санаасы адамды абдан жейт. Мен тээ илгери бала кезимде уктум эле, бир абышка күйөөсү бар жаш келинди сүйүп калып, абдан катуу азап чегип жүрүп, акыры ден-соолугунан ажырап тынганын. Билинбегени менен бирөөнү арзып калганды адам баласына, жаш өйдөлөп калганда, тактап айтканда карыганда бербесин. Мен сага абдан түшүнүп эле турам, бирок кандай кеңеш берээримди билбейм. Бир чети айыл эли сенин бул сырыңды билбей эле койгону оң.
Сөздү Адыгей алды:
- Курдаш, эгер ал менин жүрөгүмдү ээлеп алган неме бир турмушту башынан өткөргөн неме болсо анда бир айласын табат элем го. Быйыл мектепти бүтө турган жаш кыз болуп жатпайбы. Ал кызга мен кантип айтам "сени арзып калдым" деп. Ушул жагы мени абдан кыйнап келет. Келбетиң карыганы менен жүрөк жаш бойдон калат тура. Билбейм, денемди мите курт жегенсип, санаа жеп, ичимден эзилип келем. Эмне кылсам болот деги, бир айла-амал тапчы? - деди, жалооруган көз караш менен карап. Ооба, адам баласы кыйналганда жана алты айласы кеткенде гана кудум Адыгейдей көзү жалдырап, караңгыдан жол издеген адамдай калдастап калаары анык. Медалбек сөз кезеги келгенде мыйыгынан күлүп:
- Адыгей, билесиңби, сен, мен баш болуп жаш кезде ашык болгон Айымга кийин Сагынбай башкарма дагы ашык болуп, көзү тунарып, күйөөсүнөн ажыратып алам деп далбас урганын. Бул ашыктыктын азабын кары адамга бербесин, - деп чалкалай олтуруп маанилүү сөз айтчудай көзүн бар-бар ирмеп, тигиле карап:
- Адыгей, сен эми мындай кыл! - деди. Адыгей жөн эле бир ылаажы табылгансып, көзүн бакырайтып, кулагым сенде дегенсип, дем албай тыңшап калды "эмне кеңеш айтасың?" дегенсип. Аттиң, бул да болсо чеккен азаптын бир белгиси экенин жашырып болбойт эле. Медалбек ан сайын маалкатып, бирок бир кездеги Айнаш экөөнүн жоругун эстеп, ал окуяны ичине сактап, мыйыгынан күлүп алды да, ойлонгондой түр көргөзүп:
- Адыгей, сенин мындан башка айлаң жок. Жайдын келишин гана күтүшүң керек. Кыз шаарга окууга барганда, айта турган сөзүңдү артынан барып, ошол жактан айт. Антпесең азыр кызды катуу чочутуп аласың. Элет жеринде ар бир кыймылың, сүйлөгөн сөзүң элге тез жетет эмеспи. Андыктан бир гана жол кыздын шаарга барышын гана күтүү керек, башка жол жок. Ал жактан мен дагы сага жардам бергендей болом. Адыгей бул сунушту туура кабыл алды. Бирок ага чейин кантип чыдап жашайт. Алдыда кенен алты, жети ай бар. Айтканга оңой болгону менен бул көп убакытты ичине камтыйт. Эки курдаш бир топко талкууга алышты. Бир кезде келин сырттан баш багып:
- Ата, тамак бышты, - дегенде гана экөө орундарынан козголушту. Анткен менен ичтеги бугун аз да болсо айтып сыртка чыгарып алган Адыгей, бир топ жеңилденип алды. Даамдуу тамак алдыга келгенде экөө сөздү такыр башка нукка бурушту. Атаганат, элет жеринде жашаган адамдар кандай гана кулакта кала турган сөздөрдү таап айтышат. Медалбек курдашынын саяпкер жөнүндө айткан сөзүн угуп, абдан ыраазы болду. Сөз кезеги келгенде Адыгей Жолбун саяпкердин таптаган аты жөнүндө кеп кылып калды.
- Быйыл жазында Жолбун бир жүдөгөн, жаздан араң чыккандай абалы бар, арык бышты чыкма жылкы баласын тоого агытты. Жүнү түшө элек ал жылкы баласын Жолбун мага абдан катуу дайындады "көз болуп кой" деп. Арык жылкы баласы тоюнгадан кийин оңолуп кетет деген ойдо мен макул болуп, Жолбунга убада берип койдум, "көз салып турам" деп. Сөзүмө туруп ал быштыга анда санда көз салып коюп жүрдүм. Жайлоонун жашыл тулаңында жылкы баласы тим эле чөптүн бүрүн тандап жейт эмеспи. Тиги бышты бат эле өңүнө чыгып, жүнү түлөп, көбүнчө жылкылардын четинде жатат десең. Анын күндүз оттогону деле байкалбады. Бул адам баласынан султандар тамакка үзүлүп түшпөй, тамакты шашпай жейт эмеспи. Тиги бышты дагы оттогону деле билинбей, кудум тулпарлардай боюн сыпаа тутуп, көп кыймылдабай жатканы жаткан десең. Бир айдын ичинде эле башка жылкылардай көп оттобой жуушап жатып эле өңүнө чыга түштү. Ооба, укканым бар "аргымактын жакшысы, азыраак оттоп көп жуушайт" деп. Тиги чынында эле күндүз күнөстөп жатканы жаткан дагы, анан түнкүсүн оттогонун байкай албадым. Күз келип, тоодон түшкөндө Жолбун баягы быштыны өзү келип жетелеп кетти. Тим эле тиги быштынын семиргенин айтпа. Жону билинбей, тоголок болгону менен бели тартылып, малдын семизин билген киши дароо эле байкамак, тиги жылкыны сойсо казысы таман чыгарын. Ошончо семирген жылкыны Жолбун ашып кетсе жыйырма күндүн ичинде таптап, майынан түшүрүп күзүндө чоң той болду, ошол тойдо болгон чоң ат чабышка салды.
Баягы жазында жүдөгөн быштыны тим эле өңүнө чыгарганы бир тең, ат чабышта арышты кенен таштап, берки аттардан эки чакырымдай алдыга озуп келгени бир тең болду. Келгенде дагы чарчоо эмне экенин билбей, шайдоот чуркап келбедиби. Карап турган кишилердин көзү тойду, тиги Жолбундун таптаган күлүгүнүн чуркап келгенине. Ал эми экинчи, үчүнчү келген аттардын терисинен тер тамчылап, күшүлдөп-бышылдап араң эле аяк шилтеп келгенин көрүп алып, Жолбундун саяпкерлик өнөрүнө баа бердик. Андан дагы Жолбун күлүгүнө элдин көзү тийбесин деген ойдо дароо үстүнө жабуу жаап, кадимкидей арча менен аластап, ырымдап да жиберди. Билесиңби, ар бир өнөрдүн билинбегени менен өзүнчө ырымы болоруна, мен ошондо баам салдым. Эгер чын эле Жолбун ошол кезде ырымын жасабаса, күлүгүнө сөзсүз элдин көзү тиймек. Анткени аны көпчүлүк ушундай бир кызыгуу менен карап, тамшанып кеп кылып жатышты. Коңшу айылдан бир абышка абдан кызыкты. Андан дагы бир казак киши "баасы кымбат эки машина берейин, атыңды бер" деп сунуш айтты. Жолбун эч сөз укпаган адамдай гана баласынан атын үйүнө жетелетип жиберип, өзү баш байгени алды да, жолуна түштү. Бул сөздү укканда Медалбек таң калып:
- Жолбун кантип саяпкер болуп калган деги? - деди эле, Адыгей туура суроо бердиң дегенсип сөзүн улап:
- Анын энеси саяктын кызы эмеспи. Жолбундун таятасы чоң саяпкер болгон экен. Ал кишинин өнөрү балдарына эмес, жээнине оогонун карыялар кеп кылып айтып калышты. Бул эми аялды жакшы жерден алгандын бир белгиси экенин жашырып болбойт. Эки карыянын сөзүн угуп олтурган келин эч нерсени байкаган да жок, оюна эч нерсе албады. Эгер экөөнүн ашыктык жөнүндө сүйлөшкөнүн укса анда кандай абалда калат эле? Медалбек бала кезинен жылкы баласына жана күлүк таптаганга кызыккандыктан, Жолбундун саяпкерлиги жөнүндө укканда кабагы ачылып, көңүлү абдан көтөрүлдү. Эми шаарга кеткенге чейин ага барып жолукпаса, жаны жай албасын билди. Тасмалга бата тиленип, экөө сыртка чыккан кезде, айлананы караңгылык каптап калган эле. Анткен менен кечки суук өз күчүнө кирип, денени ичиркентип жиберди. Адыгей узатып чыгып, сөз кезегин келтирип:
- Медалбек, сага ишенип, ичтеги сырды сыртка чыгардым. Аны бир гана экөөбүз билебиз деди. Бул айтылган сөздүн артында "эч кимге айта көрбө" деген сөз жаткан болучу. Медалбек бул айтылган сөздү укканда коштошуп жатып, акырын гана көзүн кызып койду "кам санаба" дегенсип. Бир жагынан ичтен жеген санааны курдашына айтып жеңилденип алган Адыгей карыя үйүнүн астанасын абдан көңүлдүү аттады. Кабагы ачылып, үстүнөн бирөө оор жүктү алып салгансып, курган карыя эмнегедир келиненине дагы баштагыдай түнөрбөй, жаркылдаган кабак менен кирип келгенин "курдашына жолукканга го" деп келини божомолдоп койду.
Учурунда Медалбек дагы абдан туура сунуш айтты. Болбосо, айыл ичинен кызды чочутуп алса, анда баары тетирисинен чыгары бышык эле.
Адыгей эмнегедир бул түнү абдан тынч уктады. Анткен менен Айике түшүнө кирген жок. Күндө ал жөнүндө ар тараптуу ойлорду ойлогонго күнү кур эмес түшүнө кирчү. Эртең менен эмнегедир Адыгей карыя күндөгүдөн кеч ойгонду. Таттуу уйкунун азгырыгы, андан дагы көңүлү жайлангангабы айтор жылуу төшөктөн тургусу келбей дагы бир топко жатты. Уйкудан ойгоонору менен дароо эле оюнун учкуну Айикеге барып такалды.
Анын баскан турганын, көз тайгылткан сулуу чырайын эстеп чок болуп күйүп, от болуп түтөп, жылан болуп ийрилип, алты айласы кетип, жүрөгүнүн соккону оорлоп, үнүн чыгарып кыңкыстап жиберди. Атаганат, бул да болсо ичтен жеген ашыктыктын азабы, арзуунун билгизбей жеген санаасы эле. Карыя бир туруп Айикеге үйлөнүп жатканын чын ниетинен, ой чүмбөтүнө берилип кыялданды. Чын эле жаш кызга үйлөнүп калса, анда анын оюндагыдай көңүлүн ала алабы маселе мына ушунда болду. Анткени ашыктыктын эң жогорку чеги бул аң сезимди башкарып алган дене кумарынын күүсүндө эмеспи. Бул жөнүндө Адыгей карыя такыр ойлогусу келбейт. Негизинде өзүнүн денеси муздап, ашыктык оюнунан четтеп калганын кантип тана алат. Ооба, ар бир кыз бала турмушка чыгарда алгач эне болуу бакытына туш болууну ойлойт. Анан күйөөсүнүн табышкерлигин жана көңүл көтөрө сүйлөп эркелеткенин каалары анык иш. Адыгей ушул жаш курагында Айикени канчалык эркелетип, жутса суу көрүнгөн алкымынан аймалап өпкөн күндө дагы ал баары бир өзүнө толук мейип, боюн толук арнай албайт да. Бул жагын ойлогондо Адыгей жөн гана азап чегип, куру кыялга алданып жүргөнүн моюнга алды. Бирок жүрөктүн эңсөөсүн, каалоосун, тилегин аткаруу кимдин гана колунан келет, албетте мансабы жана байлыгы бар жаш жигиттин колунан келе турган иш. Ушул заманда Адыгей карыя канчалык байлыгын чачып, болгон күчүн жумшап аракет кылган күндө дагы Айикеге жетпейт, жетсе дагы оюндагыдай жашоо болбосун курган карыя билсе дагы, алдамчы сезимдин жетегинен чыга албады.
- Абышка, деги сен соосуңбу? Айтчы, эмне болду, эмне мынча мени эзесиң? Ачыгын айт, сен ашык болгон немени алып берип жаным тынсынчы деги, сөзгө келчи?! - деди. Адыгей эми гана өзүнө келип:
- Кемпир сага эмне болду? Эмне мен сага бирөөнө ашык болуп калдым деп айттымбы? Обу жок эле эмне опуруласың? ! Ушул жашымда аял алгыдай мен акыл эсимден оогон жокмун. Аял алчу киши баардык жагынан аял алганга даяр болуш керек. Эл укса эмне деп айтат. Албуутугуңду кармата көрбө! Керек болсо мен башка аял эмес, сени толук эркек катары бага албай турган кезде, ойго кебеген сөздү айтпачы. Илгери байлар гана карыганда төшөк жаңырткан. Ал кезде аба ырайы, ичкен жегени таза болуп, жасаган иши, ой-санаасы ордунда болгон жана телегеийи тегиз абышкалар гана жаш аял алган. Мага азыр аял эмес, ден соолук керек. Жаным жер тартып турганда кайдагы сөздү айтып, башты чагасың да. Балдарың менен кыздарың укса эмне дейт?
Жибек абышкасынын ар бир айткан сөзүн аңдап угуп, талдап көрүп, ашыкча сөз айтып алганын билип, жоошуй түштү да анан кейпин бузуп:
- Билбейм, деги буга чейин минтип ашыктык жөнүндө бир ооз сөз оозуңдан чыкчу эмес эле. Мен сенин ар бир айткан сөзүңө карап ошого жараша гана сөз айттым, - деди да, таарынган түр көргөзүп тетири карап чайын ууртаган болду. Адыгей карыя чын эле тилинен жаңылганын кеч билип калды. Сөз андан ары уланган жок. Бирок акылдуусунуп айткан сөзүнө жана актанганына өзүнүн ичи такыр жылыгандай болбоду. Бир жагынан Жибектин баамчылдыгына баа берди. Чынында эле өзү ички жараны козгоп алганын билип туруп актанганын ашыкча сезип, бир жерди теше тиктеп ойго алаксып кетти. Бирок кантип жана кимге ичинен жеген санаасын жана арманын айтат. Кыйшая жаткан калыбында Айикенин кирип келгенин дагы эстеди. Аттиң ал жок дегенде өзү жалгыз жатканда кирип келсе эмне? Анда аны моокуму канганча карап, болгон элесин көз алдына сактап калбайт беле. "Сени сүйүп калдым" деп айтпаса дагы, арзуусун көз карашы менен билгизе алат эле го. Жүрөк титиреткен чырайына арбалып, кетирбей кармабайт беле. Ушул сулуу жанды төрөп койгон тиги келинге баа берди. Чынында төрөгөн апасы анчалык деле чырайлуу эмес. Анан кантип жана эмне болуп мындай чектен сырт сулууну төрөп, багып өстүрүп койгонуна таң берди. Тээ бала кезинде кулагы чалган эле "сулуу кыздардын бактылуу болушу чанда" деп. Анткени, "сулуу кыз турмушка чыккан менен күйөөсү ар кимден кызгана берип, азабын берет жана көзү түшкөн эркек тананын баары тийише берип нак азапты колуна берет" деп. Бул сөз чынында эле абдан туура айтылган жана турмуштан алынганын танып болбойт. Сулуу кыз көздүн көркү, жашоонун шаңы экенин өзү деле билип, минтип сулуунун алдын тосуп чыгып, чырайын бир көрүп алганга умтулуп жатканы эле эмне деген сөздү айтып турат. Адыгей башын мыкчып, баягы эле ашыктык санаасынын сазынан чыга албай, ойго алаксып жатканда аялы Жибек жаман көзү менен карап:
- Абышка, эмне мелтирейсиң? Сен мени эч качан алдай да албайсың жана менден эч нерсени жашыра албайсың. Менин жүрөгүм сезип эле турат, сен бирөөнө ашык болуп калганыңды. Сен ооруган жоксуң, жөн гана сезимиң сени кыйнап жатат.
Адыгей эч сөз укпаган адам болуп, эч сөз кошкон жок. Бир нерсе айтса эле сөз ырбап кетчүдөй сезилип, ачуусун ичине жутуп, карманып жата берди. Аял да, Жибек ансайын берилүү менен дагы жүлүнгө жеткен сөздөрдү айта баштаганда гана Адыгей карыя ачуулуу көз менен карап, сез көрсөткөн болду. Ооба, чынында эле Жибек эч качан минтип абышкасына катуу сөз айткан эмес. Бирок бирөөнөн кызганганда гана ушундай адаты кармап калат.
Убакыт келип, чакырган жерге барарда Жибек жоошуп, үнүн жай чыгарып:
- Абышка, кийинбейсиңби, чакырган жерге баралы, күттүрбөй, - деди эле, Адыгей жаман көзү менен карап:
- Барбайм, карыганча мени кызганып жатып акыры жеп тынмай болдуң! Деги кайсы кара теке сүзгөн күнү сага жолуктум экен. Болбогон нерсеге эле чарылдап калпты, чынды билбей эле чырылдай бересиң. Бар, бара бер! Тынчыраак олтуруп кел. Барсам Айымдан дагы кызганып, келгенде мите курттай жейсиң? - деди. Жибек ушул сөздөрдү укканда гана ашыкча кетип калганын билип, эч сөзгө келбей сыртка чыга жөнөдү. Адыгей карыя ички үйгө кирди да, кайра салынуу төшөгүнө жаткан бойдон Айикени эстеди. Эстеген менен ага жетүүгө такыр жол жок экенин дагы бир жолу талдап көрдү. Кызганчаак Жибек эгер ал секелек кызды жактырып калганын билсе анда эле иштин бүткөнү, ичине эч сыр сактап кала албай, жаамы айыл элине айтып чыгышы турулуу иш. Аттиң, жок эле дегенде Айике турмушу бузулуп келген келин эле болсо эмне. Анда баарына кайыл болуп, аны көз көрбөгөн жакка ээрчитип кетип калбайт беле. Кечтин киргенин билгизип, терезеден түшкөн жарык улам алсыз болуп караңгы тартып бара жатты. Адыгей карыя чепкенин желбегей жамынып сыртка чыкты да, көчө тараптагы жыгач олтургучка көчүк басып олтуруп, Кыдыктын үйү тарапты карады "Айике көрүнүп калабы" деген илгери үмүт менен. Жүрөгү тилинип, санаасы санга бөлүнүп, конокко барбай калганына өкүндү. Айымды көрүп, андан Айикенин элесин карегине сактабайт беле. Бир жагынан барбай койгону дагы туура болду. Анткени дагы тилинен чалынып, сыр алдырып коёт беле ким билет.
*******
Убакыт өз нугунда өтүп, кыш мезгили дагы келди. Биринчи кар жаады. Кар менен бирге айлана ак түскө боёнуп, сууктун илебинен бактарды бубак басып, суу тоңуп, балдар чана тээп ойноп жүрүштү. Айике боюна жарашыктуу ак пальтосун кийип, сабактан келе жатканда алдынан Адыгей карыя чыкты. Сулуунун көз тайгылткан турпатынан карыянын көзү жалтанып, тик карай албай жүзү албырып, кудум жаш жигиттей уялып жер карады. Анткен менен көзүнүн кыйыгы менен арзуусун уурдана карап, анын салам беришин ичинен тымызын күттү. Эх, эгер жаш болгондо эмне, анда алдынан тосуп чыгып, өзү алгач учурашпайт беле. Келбети карыган менен жүрөгү жаш бойдон калган карыя өзү күткөн жаш кыздын берген саламын алик алып, аны ушундай бир мээримин төгө карап:
- Айике окууларың жакшыбы? - деген болду, сөзгө тартып. Кыз жарашыктуу үнү менен жадырай карап:
- Жакшы, - деген болду да, анан кадамын майда таштап жанынан узап кетти. Сулуунун үнү, кыймыл аракети, көз карашы, сулуу чырайы, ал турсун бетиндеги кичине чуңкурчасы карыянын көз алдына тартылып, өчпөгөн оттой болуп кала берди. Ушул нерсе үчүн атайын кыздын алдын тосуп чыкпады беле, курган карыя. Аялы Жибек шаарга кыздарына кеткенден пайдаланып, эч корунбай минтип эки күндөн бери жол тосуп чыгып жатканын кыз деле анча аңдабады. Кыздын назик үнүн эске албаганда да көз карашы, бой мүчөсү тим эле чыгаан сүрөтчү келиштирип тартып анан кол менен жасап койгондой го чиркин. Адыгей карыя эми ойго алаксып, көчөнү көздөй жөнөдү. Бүгүнкү болгон жашоодогу жетишкени, арзыганын бир көрүп алганы болду. Ушул аз убакыт үчүн үйдөн жасанып чыкпадыбы. Болгон аракети, жасанганы бир гана Айике үчүн экенин жашырып болбойт эле. Сакалын тегиздеп, кийген киймин бир сыйра карап, күзгүнүн жанында эле канча турду. Баам салып карасак ар бир жан, эркекпи же аял затыбы, жактырган адамы үчүн ашыкча жасанат эмеспи. Адыгей карыя дагы канча убактысын ушул мүнөттөргө арнады. Анын жасанганын тиги курган кыз билген деле жок. Колунан келишинче карыя жашарганга аракет кылды, бирок эми кайдан жана кантип жашарат эле. Бул жашоодогу бир кызык учур ушул эмеспи. Арзыганы үчүн жасанып, мүшкүл тартуу. Канчалаган бозойлор, канчалаган селкилер тээ илгертен бери жолугушуу үчүн жасанып, алтынга тете убактыларын коротту. Адыгей карыя кыйшая басып, чоң көпүрөгө келди. Ооба, ушул жер айылдын борбору. Көпчүлүк айыл эли ушул жерге келип чогулушат. Анткени көпүрө айылдын кудум ортосунда жайгашкан. Эки жакты карап, аз да болсо өзүн алаксыткысы келип турган Адыгей карыянын өңү кер сары тартып, карылыкка моюн сунуп калгандай элес берет, баам салган кишиге. Убакыт алга жылган сайын жаңы эскирип, жаш карылыкка жакындаары анык иш. Бирок көр оокат, аягы түгөнбөгөн жумуш менен алек болуп, көпчүлүк кантип карып калганын билбей калгандай, Адыгей карыя дагы өзгөчө ашыктык азабына кабылган келбетинен карылыктын белигиси даана байкалып турду. Аңгыча эле жанына шаарда жашаган курдашы Медалбек карыя келип калды. Эки карыя абдан жакшы маанай менен учурашкан соң, алгач эле Медалбек карыянын айткан сөзү бул болду:
- Курдаш, эмне мынча өңүңдөн азып алгансың? Эмне ооруп жүрөсүңбү? - деп суроолуу карады эле, Адыгей карыя башын ийкеп:
- Аны өзүң көрүп турбайсыңбы. Андан көрө кеп кылчы шаарда жашоо кандай, эмне жаңылык бар? - деп, жүзүн тартып алып, жалтактай түштү. Медалбек колун шилтеп, жактырбаган жүз менен карап:
- Шаар эмне, жатат, баягыдай эле, түтүн жыттанып. Алдамчылар алдоо менен алек. Бул көпчүлүк болгон жерде булганыч да болот эмеспи. Айылга келгенде мен өзүмдү адам баласындай сезип кетем. Дегеним айылда баары таза жана сүйлөгөн сөз өтүмдүү. Адыгей кабагы салыңкы:
- Айылда деле бар шаардан келген алдамчылар. Беш күн мурун кошунанын кызы эртең эле берем деп эки миң сом алып кетти эле, али күнчө жок. Ал кыз шаарда турат. Мен ойлоптурмун шаардын эли "маданиятуу болот" деп. Медалбек каткырып күлүп:
- Кайдагы маданият, кайдагы тазалык. Ажо баш болуп эки сүйлөп калган бул жашоодо эч кимге ишенип болбой калды. Керек болсо экөөбүзгө окшогон чалдар саунага барып, неберсиндей болгон кыздарды кызылдай акчага сатып алып, карылык сөөлөткө доо кетип жатканын көзүң менен көрсөң, төбө чачың тик турат. Бул сөздү укканда Адыгейдин көздөрү жайнап, таң калганын билгизип, оозуна сөз келбей:
- Медалбек, сен чын айттыңбы деги? -дегенге араң жарады. Медалбек колун дагы шилтеп:
- Чын айтпаганда эмне, оюмдан чыгарып жатыптырмынбы. Керек болсо азыр шаарда келин-кыздар эркекти жашына карабай эле акчасына карап сүйүп калган. Эгер сен акчаң менен шаарга барып акчаңдын четин эле жанагы бузулган кыздарга көргөзүп койчу, тим эле жаныңдын чыкпай калышат. Бир төкмө акын бар го. Ошол акын минтип ырдап жатпайбы " Абышканы жаш келин сүйүп калган замана" деп. Ансыңары азыр заман бузулган. Карыдан сөөлөт кетти, жаштардан ыйман кетип, ар ким өз гана арбайын согуп жашап калган.
Медалбек менен кичинесинен жакшы мамиледе. Бир жагынан бул кишиге жолугуп калганына сүйүндү. Эми бир гана ой тилеги буга болгон арманын айтып, жеңилденип албаса болчудан эмес. Медалбек көп эле нерсени айткан болду, бирок бир дагы сөзү кулагына кирген жок. Аңгыча эле Бейшенбек карыя жандарына келип калды. Бул үчөө кеминде чай кайнам убакыт сүйлөшүп турушканда, Адыгей карыя сөз кезегин келтирип:
- Медалбек, макул көрсөң биздин үй жакка басып барып келбейлиби, сага айта турган курдаштык сөзүм бар - деди. Бул кезде Бейшенбекти нары жактан бирөө чакырып калган эле. Медалбек башын ийкеп:
- Барса баралы, эмне сөз? -деди эле, Адыгей карыя асмандан издегени жерден табылгандай сүйүнүп, алдыга кадам таштады.
Жолдо ката Адыгей ичинен эзилип, кандай кылып сөздүн эби менен түшүндүрүп айтам деген санаа менен келе жатты.
Айыл эли бири-бирин тааныгандыктан, учурашкан адат эмеспи. Медалбекке учурашкандар убакыттын көбүн алышты. Акыры убакыт сааты жетип, экөө үйдүн астанасын атташты.
"Эшигин көрүп төрүнө өт, энесин көрүп кызын ал" - деген сөз бекер жерден айтылбаса керек. Медалбек эшиктин алдын көрүп эле ичинен ыраазы болду. Баары орду-орду менен. Таза шыпырылган, бак-шактуу короону көрүп эле, курдашынын иштемчил экенин байкады. Үйдөн улуу келини чыгып, сыпа учурашкан болду. Адыгей үнүн жогору чыгарып келинине:
- Балам, чайыңды коюп, чый-пый жасай салчы. Шаардан курдашым келип калыптыр, - деди, сөз улап.
Экөө ээрчише басып ичкери үйгө киришти. Адыгей эшикти жаап, калыңдап койдун терисинен жасалган көлдөлөң төшөктү алдыга салып, колун жаңсады, маанилүү сөз айтчудай:
- Мындай олтур, курдаш. Убакыт бар. Тамак бышканга чейин мен сага болгон сырымды айтайын, - деди. Адам баласы чынында эле маанилүү жана кеңеше турган сөз айтаарда калдастап калган кандайдыр бир адаты болот эмеспи. Медалбек өзүн сабырлуу тутуп, Адыгейди сынай карады. Ооба, байкады, Адыгей баягы жаш кезиндегидей абдан желпилдеп алган, арзыган кызга бара тургансып. Эмнегедир ушул жерден Адыгейдин кыймыл аракети бир топ жыл илгерки жаш кезин эске салды.
Баягы мындан канча жыл мурда Жибекти арзып калып, аны ала турганын айтаарда да Адыгей кудум ушундай абалда калдастаганы Медалбектин көз алдына тартылып, бир саамга үнсүз туруп калды. Аттиң, адам баласындагы кыял-жорук, кыймыл аракет баары бир канча жашка келсе дагы сакталып калары анык экенин, Медалбек дагы бир жолу ушул жерден байкады.
Ооба, ошондо Адыгей, Жибекти ала турганын алгач ушундай абалда, үйүнө чакырып келип, эки жакты аяр карап алып айтпады беле " Медалбек, экөөбүз жакшы доспуз. Сага айтпаган сырды кимге айтам. Эртең үйлөнгөнү жатам, кыз менен макулдашып койдум" деп. Эми дагы кудум ошол абалда, ошол сөздү кайра кайталады:
- Медалбек, сага айтпаган сырды кимге айтам - деп. Бирок эмнегедир тайсалдап, айта турган сөзүн баштай албай, азга убакытка уттуруп койду. Шаарда жашап, анча-мынча нерсени аңдап калган Медалбек кабагын түйүп:
- Адыгей, сага эмне болду? Айтчу сөзүңдү айтпайсыңбы, эми? Эгер кыйнала турган болсоң айтпай деле кой, мен сени кыйнабайм. Жөн эле кызга ашык болгон бозойдой тайсалдайсың да.
Адыгей алдына ала сыр алдырып койгонуна ичинен өкүнүп алды да, сөзүнө чегинүү жасап, бир саамга үнсүз олтуруп:
- Медалбек, мен куруюн. Карыганда мени кара теке сүздүбү же ким билет бир кезде сын такканым ушул жазаны бердиби, айтор азыр арманым аттын башындай болуп, кимге арманымды айтаарымды билбей, акыры сага жолугуп, айта турган сөзүмдү эмнеден баштаарымды биле албай башым катып турат. Бул жалганда эч качан сын такбаш керек экен.
Тээ илгери жаш кезимде Раймалы менен Бегимай жөнүндө кино көрүп, ошондо мен Раймалыга катуу сын тагып койдум эле "карыганын билбеген, карыган теке, жаш кызды кантип абышка сүйсүн"- деп. Көрсө ал кино, чыгарманын негизинде тартылган тура, азыр баам салсам. Эми ошол сын такканым башыма келип, мен дагы бир жаш кызды арзып калдым. Эч ойлогон эмес элем "карыганда сүйүү келет" деп. Сен эми шаарда жашап, көп нерсеге түшүнүп калбадыңбы. Бир кеңешиңди бер. Айылдагы абышкаларга айтсам, алар мени шылдыңдап күлөрү анык. Андыктан ичтен жеген санааны сага айтып, жеңилдеп алуу үчүн мында сени чакырып келдим. Медалбек ирээти менен айтылган сөздү угуп болуп, кабагын түйүп, эч сөзгө келбей бир топко олтуруп:
- Адыгей, мен эми сага түшүндүм. Бул жалганда ашыктыктын санаасынан өткөн санаа жок. Сени алгач көргөндө эле байкагам, сырт келбетиңден эле, илдетке кабылганыңды. Бул ашыктык дагы өзүнчө бир чоң илдет. Сен бекер гана сын таккан экенсиң. Тилдин азабы минтип учуру келгенде өз жазасын берип коёт. Баарынан дагы карыганда келген сүйүүнүн санаасы адамды абдан жейт. Мен тээ илгери бала кезимде уктум эле, бир абышка күйөөсү бар жаш келинди сүйүп калып, абдан катуу азап чегип жүрүп, акыры ден-соолугунан ажырап тынганын. Билинбегени менен бирөөнү арзып калганды адам баласына, жаш өйдөлөп калганда, тактап айтканда карыганда бербесин. Мен сага абдан түшүнүп эле турам, бирок кандай кеңеш берээримди билбейм. Бир чети айыл эли сенин бул сырыңды билбей эле койгону оң.
Сөздү Адыгей алды:
- Курдаш, эгер ал менин жүрөгүмдү ээлеп алган неме бир турмушту башынан өткөргөн неме болсо анда бир айласын табат элем го. Быйыл мектепти бүтө турган жаш кыз болуп жатпайбы. Ал кызга мен кантип айтам "сени арзып калдым" деп. Ушул жагы мени абдан кыйнап келет. Келбетиң карыганы менен жүрөк жаш бойдон калат тура. Билбейм, денемди мите курт жегенсип, санаа жеп, ичимден эзилип келем. Эмне кылсам болот деги, бир айла-амал тапчы? - деди, жалооруган көз караш менен карап. Ооба, адам баласы кыйналганда жана алты айласы кеткенде гана кудум Адыгейдей көзү жалдырап, караңгыдан жол издеген адамдай калдастап калаары анык. Медалбек сөз кезеги келгенде мыйыгынан күлүп:
- Адыгей, билесиңби, сен, мен баш болуп жаш кезде ашык болгон Айымга кийин Сагынбай башкарма дагы ашык болуп, көзү тунарып, күйөөсүнөн ажыратып алам деп далбас урганын. Бул ашыктыктын азабын кары адамга бербесин, - деп чалкалай олтуруп маанилүү сөз айтчудай көзүн бар-бар ирмеп, тигиле карап:
- Адыгей, сен эми мындай кыл! - деди. Адыгей жөн эле бир ылаажы табылгансып, көзүн бакырайтып, кулагым сенде дегенсип, дем албай тыңшап калды "эмне кеңеш айтасың?" дегенсип. Аттиң, бул да болсо чеккен азаптын бир белгиси экенин жашырып болбойт эле. Медалбек ан сайын маалкатып, бирок бир кездеги Айнаш экөөнүн жоругун эстеп, ал окуяны ичине сактап, мыйыгынан күлүп алды да, ойлонгондой түр көргөзүп:
- Адыгей, сенин мындан башка айлаң жок. Жайдын келишин гана күтүшүң керек. Кыз шаарга окууга барганда, айта турган сөзүңдү артынан барып, ошол жактан айт. Антпесең азыр кызды катуу чочутуп аласың. Элет жеринде ар бир кыймылың, сүйлөгөн сөзүң элге тез жетет эмеспи. Андыктан бир гана жол кыздын шаарга барышын гана күтүү керек, башка жол жок. Ал жактан мен дагы сага жардам бергендей болом. Адыгей бул сунушту туура кабыл алды. Бирок ага чейин кантип чыдап жашайт. Алдыда кенен алты, жети ай бар. Айтканга оңой болгону менен бул көп убакытты ичине камтыйт. Эки курдаш бир топко талкууга алышты. Бир кезде келин сырттан баш багып:
- Ата, тамак бышты, - дегенде гана экөө орундарынан козголушту. Анткен менен ичтеги бугун аз да болсо айтып сыртка чыгарып алган Адыгей, бир топ жеңилденип алды. Даамдуу тамак алдыга келгенде экөө сөздү такыр башка нукка бурушту. Атаганат, элет жеринде жашаган адамдар кандай гана кулакта кала турган сөздөрдү таап айтышат. Медалбек курдашынын саяпкер жөнүндө айткан сөзүн угуп, абдан ыраазы болду. Сөз кезеги келгенде Адыгей Жолбун саяпкердин таптаган аты жөнүндө кеп кылып калды.
- Быйыл жазында Жолбун бир жүдөгөн, жаздан араң чыккандай абалы бар, арык бышты чыкма жылкы баласын тоого агытты. Жүнү түшө элек ал жылкы баласын Жолбун мага абдан катуу дайындады "көз болуп кой" деп. Арык жылкы баласы тоюнгадан кийин оңолуп кетет деген ойдо мен макул болуп, Жолбунга убада берип койдум, "көз салып турам" деп. Сөзүмө туруп ал быштыга анда санда көз салып коюп жүрдүм. Жайлоонун жашыл тулаңында жылкы баласы тим эле чөптүн бүрүн тандап жейт эмеспи. Тиги бышты бат эле өңүнө чыгып, жүнү түлөп, көбүнчө жылкылардын четинде жатат десең. Анын күндүз оттогону деле байкалбады. Бул адам баласынан султандар тамакка үзүлүп түшпөй, тамакты шашпай жейт эмеспи. Тиги бышты дагы оттогону деле билинбей, кудум тулпарлардай боюн сыпаа тутуп, көп кыймылдабай жатканы жаткан десең. Бир айдын ичинде эле башка жылкылардай көп оттобой жуушап жатып эле өңүнө чыга түштү. Ооба, укканым бар "аргымактын жакшысы, азыраак оттоп көп жуушайт" деп. Тиги чынында эле күндүз күнөстөп жатканы жаткан дагы, анан түнкүсүн оттогонун байкай албадым. Күз келип, тоодон түшкөндө Жолбун баягы быштыны өзү келип жетелеп кетти. Тим эле тиги быштынын семиргенин айтпа. Жону билинбей, тоголок болгону менен бели тартылып, малдын семизин билген киши дароо эле байкамак, тиги жылкыны сойсо казысы таман чыгарын. Ошончо семирген жылкыны Жолбун ашып кетсе жыйырма күндүн ичинде таптап, майынан түшүрүп күзүндө чоң той болду, ошол тойдо болгон чоң ат чабышка салды.
Баягы жазында жүдөгөн быштыны тим эле өңүнө чыгарганы бир тең, ат чабышта арышты кенен таштап, берки аттардан эки чакырымдай алдыга озуп келгени бир тең болду. Келгенде дагы чарчоо эмне экенин билбей, шайдоот чуркап келбедиби. Карап турган кишилердин көзү тойду, тиги Жолбундун таптаган күлүгүнүн чуркап келгенине. Ал эми экинчи, үчүнчү келген аттардын терисинен тер тамчылап, күшүлдөп-бышылдап араң эле аяк шилтеп келгенин көрүп алып, Жолбундун саяпкерлик өнөрүнө баа бердик. Андан дагы Жолбун күлүгүнө элдин көзү тийбесин деген ойдо дароо үстүнө жабуу жаап, кадимкидей арча менен аластап, ырымдап да жиберди. Билесиңби, ар бир өнөрдүн билинбегени менен өзүнчө ырымы болоруна, мен ошондо баам салдым. Эгер чын эле Жолбун ошол кезде ырымын жасабаса, күлүгүнө сөзсүз элдин көзү тиймек. Анткени аны көпчүлүк ушундай бир кызыгуу менен карап, тамшанып кеп кылып жатышты. Коңшу айылдан бир абышка абдан кызыкты. Андан дагы бир казак киши "баасы кымбат эки машина берейин, атыңды бер" деп сунуш айтты. Жолбун эч сөз укпаган адамдай гана баласынан атын үйүнө жетелетип жиберип, өзү баш байгени алды да, жолуна түштү. Бул сөздү укканда Медалбек таң калып:
- Жолбун кантип саяпкер болуп калган деги? - деди эле, Адыгей туура суроо бердиң дегенсип сөзүн улап:
- Анын энеси саяктын кызы эмеспи. Жолбундун таятасы чоң саяпкер болгон экен. Ал кишинин өнөрү балдарына эмес, жээнине оогонун карыялар кеп кылып айтып калышты. Бул эми аялды жакшы жерден алгандын бир белгиси экенин жашырып болбойт. Эки карыянын сөзүн угуп олтурган келин эч нерсени байкаган да жок, оюна эч нерсе албады. Эгер экөөнүн ашыктык жөнүндө сүйлөшкөнүн укса анда кандай абалда калат эле? Медалбек бала кезинен жылкы баласына жана күлүк таптаганга кызыккандыктан, Жолбундун саяпкерлиги жөнүндө укканда кабагы ачылып, көңүлү абдан көтөрүлдү. Эми шаарга кеткенге чейин ага барып жолукпаса, жаны жай албасын билди. Тасмалга бата тиленип, экөө сыртка чыккан кезде, айлананы караңгылык каптап калган эле. Анткен менен кечки суук өз күчүнө кирип, денени ичиркентип жиберди. Адыгей узатып чыгып, сөз кезегин келтирип:
- Медалбек, сага ишенип, ичтеги сырды сыртка чыгардым. Аны бир гана экөөбүз билебиз деди. Бул айтылган сөздүн артында "эч кимге айта көрбө" деген сөз жаткан болучу. Медалбек бул айтылган сөздү укканда коштошуп жатып, акырын гана көзүн кызып койду "кам санаба" дегенсип. Бир жагынан ичтен жеген санааны курдашына айтып жеңилденип алган Адыгей карыя үйүнүн астанасын абдан көңүлдүү аттады. Кабагы ачылып, үстүнөн бирөө оор жүктү алып салгансып, курган карыя эмнегедир келиненине дагы баштагыдай түнөрбөй, жаркылдаган кабак менен кирип келгенин "курдашына жолукканга го" деп келини божомолдоп койду.
Учурунда Медалбек дагы абдан туура сунуш айтты. Болбосо, айыл ичинен кызды чочутуп алса, анда баары тетирисинен чыгары бышык эле.
Адыгей эмнегедир бул түнү абдан тынч уктады. Анткен менен Айике түшүнө кирген жок. Күндө ал жөнүндө ар тараптуу ойлорду ойлогонго күнү кур эмес түшүнө кирчү. Эртең менен эмнегедир Адыгей карыя күндөгүдөн кеч ойгонду. Таттуу уйкунун азгырыгы, андан дагы көңүлү жайлангангабы айтор жылуу төшөктөн тургусу келбей дагы бир топко жатты. Уйкудан ойгоонору менен дароо эле оюнун учкуну Айикеге барып такалды.
Анын баскан турганын, көз тайгылткан сулуу чырайын эстеп чок болуп күйүп, от болуп түтөп, жылан болуп ийрилип, алты айласы кетип, жүрөгүнүн соккону оорлоп, үнүн чыгарып кыңкыстап жиберди. Атаганат, бул да болсо ичтен жеген ашыктыктын азабы, арзуунун билгизбей жеген санаасы эле. Карыя бир туруп Айикеге үйлөнүп жатканын чын ниетинен, ой чүмбөтүнө берилип кыялданды. Чын эле жаш кызга үйлөнүп калса, анда анын оюндагыдай көңүлүн ала алабы маселе мына ушунда болду. Анткени ашыктыктын эң жогорку чеги бул аң сезимди башкарып алган дене кумарынын күүсүндө эмеспи. Бул жөнүндө Адыгей карыя такыр ойлогусу келбейт. Негизинде өзүнүн денеси муздап, ашыктык оюнунан четтеп калганын кантип тана алат. Ооба, ар бир кыз бала турмушка чыгарда алгач эне болуу бакытына туш болууну ойлойт. Анан күйөөсүнүн табышкерлигин жана көңүл көтөрө сүйлөп эркелеткенин каалары анык иш. Адыгей ушул жаш курагында Айикени канчалык эркелетип, жутса суу көрүнгөн алкымынан аймалап өпкөн күндө дагы ал баары бир өзүнө толук мейип, боюн толук арнай албайт да. Бул жагын ойлогондо Адыгей жөн гана азап чегип, куру кыялга алданып жүргөнүн моюнга алды. Бирок жүрөктүн эңсөөсүн, каалоосун, тилегин аткаруу кимдин гана колунан келет, албетте мансабы жана байлыгы бар жаш жигиттин колунан келе турган иш. Ушул заманда Адыгей карыя канчалык байлыгын чачып, болгон күчүн жумшап аракет кылган күндө дагы Айикеге жетпейт, жетсе дагы оюндагыдай жашоо болбосун курган карыя билсе дагы, алдамчы сезимдин жетегинен чыга албады.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#35 04 April 2014 - 22:21
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
**********
Медалбек үйүнө келип кечки тамакты жеп, атасынан калган эски диванга кыйшая жатып, Адыгей курдашынын айткан сөзүн эстеп, өзүнчө талдоо жүргүздү. Бирок анын ойлогонундай боло турган эч бир жакшы ой акылына келбеди. Бир чети жашы өйдөлөгөндө келген сүйүүгө туура түшүнүп, өзүнүн башынан өткөн окуяны эстеди.
Ооба, көп болсо азыраак эле жыл болбодубу, өзүнүн эч ким билбеген жоругунун аягына чыкканына. Дагы жакшы, айылда эмес шаарда жашап, айткан оозго жарашпаган жоругу эч кимге билинбей калганы.
Ал окуянын четин аялы билип калды, бирок абдан кеч билди.
Медалбек үйүнө жакын жердеги тигүүчү болуп иштеген жашы отуздан оогон келин менен байкоосуздан жолугуп, сүйлөшүп калды.
Келин жакын жердеги күркөөгө келип түшкү тамакка кам көрүп азык-түлүк алганы келсе керек. Ал келиндин ботонукундай жайнаган көздөрү өзүнөн-өзү Медалбектин жүрөгүн кытыгылап, оозунан сөз алып чыкты:
- Ай, карындашым, мен сени күндө ушул жерден көрөм, жакын жерден иштейсиңби? - деди. Айнаш эч жаман ой көңүлүндө жок:
- Ооба, байке бул жердеги тигүүчү цехте иштейм - деди эле, Медалбек күлө карап:
- Ошондой, менин баамымда. Баса, сен бул жерге келип иштегениңе аз эле убакыт болсо керек? - деп, сөз улап сүйлөдү эле, Айнаш жалжылдаган көз карашынан жазбай:
- Сиз абдан туура баамдагансыз, мында келип иштей баштаганыма болгону бир аптадан ашты, бирок бул жактын ишине жакшы көнө албай жатам деди да, шашылыш экенин билгизип, коштошуп кетип калды.
Келиндин назик үнү, көзгө илинген чырайы, жалжылдаган көз карашы, аппак болгон узун мойну, капкара узун чачы, арыкчырай келбети, суу жутса көрүнгөндөй алкымы Медалбектин жүрөгүнүн түпкүрүнөн орун алып, күндө анын жолун караганга алып келди.
Күнгө ишемби болучу. Анткен менен жаздын жылуу илеби, жаңы ачылып жаткан бак-дарактардын жалбырагы, көңүл эргиткен келгин куштардын үнү Медалбекти тынч койгон жок. Жүрөгүнө тынчтык бербеген "сүйүү" - деген нерсенин азабы, алтымыштан ашкан жашын эске албай жаш келиндин алдынан тосуп чыкканга түрткү берди.
- Айнаш? - деди, Медалбек үнү каргылдантып, сүрдөгөнү билинип, жер караган болуп:
- Макул көрсөң менин сага айта турган кебим чыгып калды, кечинде ишиңден чыккандан кийин, бир кафеге барып сүйлөшүп олтуруп келбейлиби? - деди. Сакалдуу эле кишиден мындай сунуш угам деп ойлобогон Айнаш алгач чочуп кетип:
- Байке, кызыксыз го? Мен сиз менен кантип жолугушууга барам. Айта турган сөзүңүз болсо азыр деле айта бериңиз деди, кооптонуп. Медалбектин шаштысы кетип калды да эки жакты элеңдей карап, чукул жерден ойлоно калып шар мүнөзүнө салып , Айнашты күттүрүп олтурбай айтса айтайын деп, уялган түр менен жер карап:
- Айнаш, мен сени арзып калдым деп айтып алып жүзүн алакачып, жер карады. Ушул сөздү айтканга чейин кандай гана бушайман болду, кандай азап чекти. Анан ошол чеккен азабы бир ооз сөз менен Айнашка ооду. Аттиң, кыз баланын деги эле ургаачы жандын эркектен арзуу тууралу сөз укканы эмне деген гана түйшүктү моюнга артат. Эркекке эмне бир ооз сөз менен арзып калганын айтып салат дагы, анан жооп күткөнү аял затын кандай гана түйшөлтөт. Ооба, эркектин көңүлү калбас үчүн аял заты астейил мамиле жасайт, бирок канча ойлонот. Айнаш дагы ушундай бир азапка малынып, алгач Медалбекттен караанын алып качты, бирок анын келбети, жасаган мамилеси, кылгыра караган көз карашы тим эле уктаса түшүнөн, ойгонсо оюнан кетпей болгон дитин ээлеп алып, акыры анын караанын көрүү үчүн өзү далалат кыла баштады. Бул эми алты айласы кеткендеги аял затынын иши экенин жашырганда эмне. Чынында эле сүйүү тууралуу сөз угуу аялдар үчүн кандай жакшы маанайды тартуулайт. Айнаш башында чычалап, каршы болгону менен барган сайын болгон дитин Медалбек ээлеп алып, акыры кадамы өзүнө ээ бербей жолугушууга алып барды.
Экөөнүн алгачкы жолугушуусу анча жемиштүү болбогону менен кийинки жолугушууда Медалбек ойго келбеген белек алып берди. Болгондо дагы баасы кымбат шакек менен сөйкөнү бергенде мындай белек эч кимден алып көрбөгөн Айнаштын болгон дити өзүнөн-өзү бурулуп, ал турсун көрбөй калса экөө бирин-бири сагынышкан убакка да жетишишти. Бул эми сүйүү кары-жашка карабайт деген сөздүн туура айтылганынан белги берет. Эгер Айнашты, Тургунбек "алам" деп чыкпаган болсо, экөөнүн мамилесинин аягы эмне менен аяктай эле аны айтып болбойт болучу.
Медалбек өткөндү эстеп олтурганда аялы оюн бузуп:
- Ой, сага эмне болду, жогорку кеңештин депутаттарындай ойго алаксып. Же эмне баягы шермендеңди эстеп жатасыңбы? - деди, ойдо жок жерден. Бул сөздү укканда Медалбектин кабагы бүркөлүп, денесин майда калтырак басып, ачуусуу келип, мурду кыпчыла түштү да үнүн өктөм чыгарып:
- Кемпир, сен ойносоң да ойлоп сүйлө.Эмне карыганда бир жериң тартып турабы? Ушул аялдарга камчы салып туруу керек деп бекер айтылган эмес окшойт. Зымырат кабагын бүркөп:
- Ур, азыр ур. Балдарың эмне деп ойлойт экен?! Абышка, карыганда жөн карысаңчы. Сенин алдагы кейпиң эле айтып турбайбы, ким жөнүндө ойлонуп жатканыңды. Менде деле аз болсо дагы кызганыч сезим бар. Билем, сенин ар бир баскан изиңди эле эмес, ойлогон оюңду дагы. Адыгей досуңдун үйүнө эмнеге барып келдиң? Аны эмне билбейт дейсиңби? Баса, ал досуң карыганда бирөөнү арзып калыптыр деген кеп бар, ошол деги чын экенби? - деди эле, аңгыча эле келини ички үйдөн чыгып калып кеп үзүлүп калды. Дагы жакшы келини эч нерсе укпай калганы.
Медалбектин эми чындап көңүлү кирдеди. Курган кемпир менин Адыгейдин үйүнө барып келгенимди кайдан билип алды. Андан дагы эч ким билбейт деген Адыгейдин жаш кызды арзып калганын кайдан укту. Шаардан келгенибизге аз эле убакыт болсо, Зымырат тигинтип эч ооз ача электе эле баарын билип алганына Медалбектин акылы жетпей, башы катып турду. Ооба, чынында эле эч ким менен деле сүйлөшө элек, бирок баары дайын болгонуна жооп таба албай дагы ойго алаксып кетти.
Элүү жылга чукул бир төшөктө жатып, турмуштун ысык-суугун бир тартып, кызартып кыз, агартып уул төрөгөн кемпирин деле бул жерден күнөөлөп болбойт. Ал дагы карыганда көңүлдү көтөрүп "менде деле карысам дагы кызганыч сезими бар" - деп айткан сөзү кандайдыр бир жакшы нерсени көңүлүнө уялатты.
Таш жарып чыккан чөп, ал чөптү оттогон макулук, азуусун ташка жанган жырткыч. Ал жырткычтын жеми кайберен, деги эле дем алып, аба жутуп, күн көрүп, суу ичип, кыймылдап жүргөн жан-жаныбарлардын баары жанын жанга уруп, башын ажалга сайып, жашоо үчүн айыгышкан күрөш жүргүзөт.
Эртең баягы эле жан үрөп ырыскы таап жеген күрөш калыбында кайрадан башталат. Ал эми азыр болсо түндүн көркү болгон ай асманда жерге нурун чачып, өзүнүн кооздугун тартуулап турду. Жашоого келген жан-жаныбарлар текши түнөгүнө келип, караңгылыктан пайдаланып, эс алуунун үстүндө. Медалбек баягы ордунун кыймылга келбей олтурганда Зымырат келип:
- Ой, айтчы, сага эмне болду? - деп сураганда, Медалбек:
- Кемпир деги сенин качан мага карата болгон оюң оңолот. Мени ойго салган Жолбун таптаган жылкы баласы болуп жатат. Анын күлүк жылкысына кызыккан казактар "бир эмес эки баасы кымбат машина берели" - деп келсе дагы бербей коюптур. Мен кичине кезимде ат чабышта ат чапкан элем. Күлүк атка абдан катуу кызыгам. Мага Адыгей ошол Жолбун тууралы кеп кылып берди.
Келбетим шаарда болгону менен болгон ой тилегим айылда. Сага эмне аял ушак болсо болду. Болжолдоп айтылган ушак сөздү муюп угуп коюп жүрө бер. Билесиңби, бул жалганда ар бир эркек адам күлүк ат мингиси келет. Ошол себептен шаарда машина көп. Аны деген "темир ат" деп коёт. Зымырат ээгин кагып:
- Жолбун качантан бери саяпкер болуп калыптыр? Эмне эле саламга келбей калган десе... Жана тиги Гүлжан таяежемдин үйүнө бара жатсак, алдыбыздан чыккан. Мени көрмөксөн болуп, өтүп кетти. Бул адам баласы кичине эле бир нерсеге жетип калса болду, мурдун көтөрүп калган адаттары бар эмеспи. Медалбек кабагын чытып:
- Кемпир деги сен бир нерсени байкап сүйлөйсүңбү. Азыр деген айылды дагы таксырлар баскан. Алардын айтуусу боюнча эркек киши башка аялга салам бермек турсун, жүзүн карабаш керек экен. Жолбун дагы алардын катарын толуктап оң жолго түшкөнүн эске ал да, бекер эле күнөөлөй бербей. Аңгыча эле келини:
- Ата, апа тамак бышты, келиңиздер деди. Ушул бойдон сөз үзүлүп, Медалбек тамак ичкенден кийин эле барып жатып алды.
Эртеси таң эрте али төшөктөн тура электе акырын Зымыраттан чекип сурады:
- Кемпир, сага тиги Адыгейдин бирөөнү арзып калганын ким айтты жана аны кайдан билдиң? - деп суроолуу караганда. Зымырат мурдун чүйрүп:
- Аны болгон айылдын эли билет экен. Анткени ал эч жери оорубаса дагы илдетке кабылган адамдай кабагы ачылбай жүргөнүн элдер ошол бирөөнү арзып калганга жоруп алышса керек. Андан дагы ал такыр эле болуп көрбөгөндөй өзгөрүлүп кетиптир го, акыркы кездерде. Балким аялынын оозунан сөз чыгып кетсе керек, бир ошол нерсеге байланыштуу сөздүн учкуну. Бул сөздү укканда Медалбек кабагын чытып:
- Андай сөздөрдү уккан күндө дагы айтпаш керек. Бирөөнүн күнөөсүн көтөрүп. Ар ким болжолдоп сүйлөнгөн эле сөз турбайбы. Азыр Адыгей аял алган күндө деле ага ким тиймек эле. Бир эмес миң арзып калган күндө дагы деп, сөзүнүн аягын жай бүтүрдү.
Убакыт жалган шашкеден ооп калган кезде, тактап айтканда түш ченде Медалбек, Адыгей карыяга баягы көпүрөнүн жанында эки абышка менен сүйлөшүп турганда жолукту. Ар нерсени сурашкан соң Медалбек эч шек бербей элден бөлүп:
- Адыгей, сен чыныңды айтчы мага, байболгур.
- Эмне болду анчалык деги? - деп суроолу караганда Медалбек:
- Тиги жаш кызда арзып калганыңды эч ким билбейт дебедиң беле, элдин баары билет турбайбы дегенде, Адыгейдин көзү чакчайып, кейпи бузула түшүп:
- Аны сага ким айтты?!- деп, ушундай бир күч менен сурап, кабагына кар жаап, жазгы жамгыр жаай тургандагы кара булуттай өңү өзгөрүлө түштү. Бул жалганда жаман кабардын күчүн ушундан улам билсек болот жүрөктүн кагышы ылдамдап, дене калтырап, көздүн нуру качып, оозго сөз да келбей калаары анык. Айлабызды майда чүйдөлөр кетирет, буга мисалга эле муну алсак болот чымындан эмес, пилден буйтаган оңой. Ооба, ушул сымал эле бир ооз сөз адам баласын кандай азапка салат дагы, кайра эле бир ооз сөз кандай сүйүнтөт. Адыгейдин ушул сөздү уккандагы турпатын жазганга кагаз, айтканга сөз жетпейт го. Медалбек чыканагынан кармап, дагы нары басты да, анан:
- Адыгей, кечинде үйгө барсам сенин бирөөнү арзып калганыңды мага аяшың Зымырат айтты. Ал кимден укканын билбейм. Билсең мен дагы сага окшоп бир жаш келинди арзып калып, Зымыратка билинип калгам. Кечинде ойго алаксып олтурсам айтып жатпайбы. Ал турсун сенин үйүңө барганымдан бери ага жетиптир. Бул сөздү укканда Адыгей чындап таң калып калды да:
- Анда бизди аңдыган бирөө бар го. Болбосо, ким билет эле. Медалбек кабагын чытып:
- Адыгей, сен эми мындан ары кабагыңды ачып жүрчү. Антпесең элдер сени бирөөнү арзып калган үчүн кабагына кар жаап, илдетке кабылган адамдай жүрөт деп сөз чыгарып алышыптыр. Экинчиден эмне кемпириң дагы бир нерседен шек алып калганбы? Балким андан сөз чыгып кетпесин. Аялдар көп сүйлөп жатып эмне сөз сүйлөгөнүн билбей калышат эмеспи. Балким Жибектен ашыкча сөз чыгып кеткен чыгар - дегенде Адыгей кабагын чытып:
- Аның бар. Бул чын эле Жибектин кылганы болуп калды. Сен айткандай ал экөөбүз эки - үч жолу кагылыша кеткен элек. Балким ал ичтеги бугун бирөөнө чыгарып айтты, андан айыл элине тарап кетти да. Медалбек сөздү бөлүп:
- Анда менин силердин үйгө барганымды Зымырат кайдан билди болду экен? Маселе бул жакта дагы болуп жатпайбы. Адыгей карыя жаңы эле Айикенин алдынан чыгып, анын айчырайлуу жамалын көрүп, кыялында анын ак жүзүнөн аймалап өөп, эркелетип, кабагы ачылып, ичинен таттуу кыялга жетеленди эле. Эми бул сөздөрдү укканда эмне айла табууну билбей туруп калды. "Сүйүү бул бирөө үчүн азап чегүү" - деп бекер айтылбаса керек. Болбосо карылык сакалы ээгин жаап, минтип "аксакал" деген атка татыктуу болгондо, кайдан дагы жүрөгүнө ээ бербеген ашыктык азабы башына келгенине жооп жок. Алда ургаачы жандын насили, сулуу чырайы! Кандай адамдарды, кандай көк жалдарды, кары болобу жаш болобу кандай гана таттуу ойго салбайт. Атаганат, ушунча элдин баары көзгө илинип, бир гана көргөндө көз отун жандырган, өпкөндө көксөөнү кандырган, басканы маралдай, сүйлөгөнү кулакка жагымдуу тоо булагынын үнүндөй болгон аял затынын асылы Айике көзүнө дагы бир жолу көрүнүп койсо кана. Анда курдашы Медалбекке дагы көз кыйыгы менен гана көрсөтпөйт беле "мени кыйнаган, жүрөгүмөн орун алып, жанды жай алдырбаган алиги сулуу" - деп. Анда аны көрсө Медалбектин дагы көзү оттой жанып, телмире тиктеп, кареги талыганча карайт беле ким билет. "Жүрөктү бырыш баспайт, так басат" - дегендей, карыганда жүрөгүнө так салып, эч нерсе билбей жүргөн жаш кыздын элеси, көз тайгылткан сулуу турпаты, колго жасап койгондой келбети тим эле жүрөгүн туйлатып, эми ошол арзып калганы элге билинбесе экен деп ичинен миң кайталап тиледи. Дагы жакшы, эл кимди арзып калганын билбей, божомолдоп айткандары. Оюн окуп билгенсип Медалбек:
- Курдаш, эми сен тилди алсаң элге сөз болбой жок дегенде бир ай сыртка чыгып келбейсиңби? Анткени азыр баары сени карап, сени аңдып калган кездери "кимди сүйүп калды болду экен?"- деп. Балким аңдып жүргөндөр дагы болушу толук мүмкүн деди эле, бул сунушту дагы туура кабыл алды. Бирок бир ай Айикени көрбөй жүргөнгө чыдай алабы, маселе мына ушунда. Адыгей башын ийкеп:
- Макул, бүгүн же эртең Жибек келет. Ал келгенде мен шаарга жөнөйүн, балким курортко барып келсемби. Медалбек бул айтылган сөздү туура кабыл алып:
- Биз эртең жолго чыгабыз. Мен сага Ысык-Атага жолдомо таап берейин. Уулум ошол жактын чоңу менен жакшы тааныш. Бирок сен курортко барарыңды эч кимге айтпа. Дагы кандай сөздөр чыгып кетет деди. Адыгей макул болуп:
-Медалбек, сен унутпай дарегиңди таштап кет, барганда таппай калбайын.
- Аны эмне кыласың. Шаардагы кызың менин үйүмдү билет. Азыр андан көрө Жолбундун үйүнө барып келеличи. Мени анын күлүк аты кызыктырып жатат. Баса, ал эмне динге катуу берилип кетти беле?
- Анын жоругуна азыр таң калып деле болбой калбадыбы. Учурда жанагы бала туруп сакал койгондор динди дагы булгап бүтүштү. Акыл айткан оңой, бирок акылдуу болуш кыйын. Жолбундун башын дагы даабатчылар айлантты көрүнөт. Мурда эч кимге билинбей эле беш убак намазын окуп жүргөн эле, эми үйүн таштап даабатка кеткен дагы адат таап алды. Салт-санаа, үрп-адат баары бурмаланып, учурда айыл жерин сакалчандар бийлеп калды. Айтылган кеп бар эмеспи " Ыйманга үгүтөө оңой, бирок ыймандуу болуш кыйын" - деген, кечээки мадыра баштар шарият сөзүн кошуп акыл айтканда айлаң кетет. Кыска сөздүүлөр аз, узун сөздүүлөр көп болуп калбадыбы. Жолбун өзү жакшы адам. Бирок карыганда үйүндө эле олтурса болмок, даабат дебей. Мейли ал дагы бир нерсени ойлоп жаткан чыгар. Эки карыя бир топко Жолбун саяпкерди талкууга алып, анын үйүнө карай кадам ташташты.
*******
Жолбун өзү орто бойлуу сөзгө сараң, киймин таза кийген, аз сүйлөп көп иш бүтүргөн кишини баалаган, арыкчырай киши. Кээде көпчүлүккө кошулбай кетип калган адаты бар. Анын себеби кээ бир адамдар оозго жарашпаган сөздөрдү айта бергенине ичинен түтөп кетет. Ошол себептенби, акыркы кездерде өзүнчө жалгыз жүргөндү жактырып, жакшы карысам экен деген изги ойдо жүрөт. Чынында эле адам баласы карылыкты жакшы тосуп алып, жакшы карыса кандай кадырлуу болор эле... Бул жалгандан кимдер гана жашап өтпөгөн. Ушул аманатка берилген жанды жакшы багып, кадырлуу карылыкка жетүү дагы бул чоң эмгекти талап кылары анык. Чынын айтканда өзгөчө кары кишиге таза жүрүп, намазын үйбөй окуп, шарият сөзүн айтса кандай оозуна жарашат. Ошол себептен "карынын сөзүн капса сал" - деген сөз бекер айтылбаган чыгар.
Эки карыя Жолбундун дарбазасын аттаганда эле кандайдыр бир жакшы аураны байкашты. Эшигин көрүп төрүнө өт дегендей, Жолбун карыянын эшигинин алды таза, бак-шактуу болуп, көзгө ушундай бир жагымдуу көрүнүп, тим эле көздөрү жайнап эки жакты караганга үлгүрүштү. Аңгыча эле боюна жарашыктуу кийим ийген, ээгине кыска сакал койгон Жолбун алдыларынан тозуп чыгып, жакшы маанай менен учурашты. Мунун себеби, Медалбектин тээ союз кезинде чоң жардамы тийген. Аны кантип эсинен чыгарат эле. Бир чети өзүнөн беш-алты жашка улуу эки карыянын эшигинин алдына келгени кандайдыр бир көңүлүн өстүрүп турду. Ал жайды сурап, кол алышып туруп калган соң, Жолбун мейман достугун карматып:
- Киргиле, үйгө деп колун үйүн көздөй жаңсады. Атаганат, өзгөчө Медалбектин кабагы ачыла түштү. Баары ирээти менен. Жөн эле чет элдик жетишип жашаган байдын үйүнө келип калгандай эле болду. Али мезгил кыш. Ошондо дагы кооздук алгач келген адамды өзүнө тартат десең. Көз жоосу кана карагандай бактардын ылдый жактары, аппак болуп акиленген, короонун дубалдары, бери жакта тыпырайып жасалган иттин уясы, тирелип кудум кирпичтей болуп жыйылып турган көң, жарылган отундар, мончо, машина гаражы деги эле эшиктин алдында ашыкча эч нерсени байкай алышкан жок. Баары орду-орду менен, жөн эле көңүл көтөрөт десең. Али үйгө кире электе эле Жолбундун кандай адам экени айттырбай билинип калды. Ушул жерден Медалбек чукул жерден ойлоп койду "атаганат, жанагы даабат деген немени Жолбундай болгон таза, тили менен эмес иши менен көргөзгөн адам айтса, анда канча киши намаз окуп калат эле" - деп.
Астанадан Жолбундун аялы утурлай басып чыгып калды да, ийменип кудум жаш келиндей башын ийкеп учурашып, жол бошото туруп калды. Жамиланын бул кылыгынан Медалбек менен Адыгей илгерки көзгө сүйкүм көрүнгөн аял затынын элесин көрүп, улуулук сапаттарын сактап саламды алик алып, алкаган болушту.
Эх, аял затына ийменген, уялган, ыйбаа кылган, тартынган кандай жакшы жарашат. Керек болсо шаарда Жамиланын курагындагы аялдар көчүк-башын көргөзүп шым кийип, ийменүү-тартынууну койдум, жылаңбаш болуп алышып, эркектер менен кол берип, баарынан да өбүшүп учурашкандары акыркы кезде көнүмүш болуп калганын кантип жашырууга болот.
Ичкери киргенде эле алгач маңдайда илинип турган чийден кооздолуп согулган жайлоонун жана аттын сүрөтү көзгө урунду. Адам баласынын көзү кооздукту жана сулуулукту кандай берилүү менен кабыл алат. Эки карыя дароо эле тиги сүрөткө арбалып калышты эле Жолбун:
- Ал Жамиланын кол эмгеги. Мен алтымышка чыкканда жылкы баласын жакшы көрөсүң деген ойдо белекке тартуулаган. Аңгыча эле мектепте окуган теситиер бала ички үйдөн чыгып:
- Ассалам-алэйкум деп салам берип калды. Жаш баланын минтип учурашканы дагы Медалбектин көңүлүнө жага түштү. Албетте тарбиясы жеткиликтүү бала гана минтип нак кыргыз тилине басым жасап учурашары анык. Медалбек да, Адыгей да тиги баланын учурашканынан, өздөрүнүн бала кездерин эстеп кетишти.
Чоң зал үйгө киришти. Эми үйдүн жасалгасы бир укмуш. Бул бөлмө көбүнчө кыргыз буюмдарына басым жасалып кооздолгону байкалып турду. Сыртынан анча деле жакшы көрүнбөгөнү менен катылып жаткан сырдын баары үйдүн ичинде жатканын байкашты.
Сөз орун алып олтурганда башталды. Алгач эле Медалбек:
- Жолбун, мен кечээ жакында шаардан келип, сенин дарегиңе карата абдан жакшы сөздөрдү уктум. Жакшы сөз кулакка кандай жагымдуулукту тартуулайт. Чет элде жүрүп кыргыз атуулунун жакшы сапатын укканда кулак сүйүнгөндөй, шаардан келип сенин ат таптаганыңды угуп алып, уккандан бери бир жерге олтура албай сени менен баарлашкым келип, атайын Адыгей курдашымды жаныма жолдош кылып ала келдим. Айткандай азыр баягыдай кыргыздын улуттук сапаттарына көңүл бурулбай, бир гана акча кубаламай менен алек болуп калдык. Жолбун башын ийкеп угуп, сөз кезеги келгенде:
- Учурунда, тактап айтканда, мындан бир-эки кылым илгери ушул замандын болорун алдына ала Калыгул олуянын айтканы келди. Заман жаңыланганда элдин агымына карап иш кылыш керек болуп калбадыбы. Сиз айткандай азыр мага баары жасалмалуулуктай сезилип калды. Аял ушактан, эркек ушак көбөйүп, улуу сөздөр сүйлөнбөй, кичинесинен чоңуна чейин саясатчы болуп кулак укпаган жаңы сөздөр айтыла баштады. Аны эми миң айткан менен эч нерсе кыла албай калдык.
- Жолбун сен качантан бери саяпкерчилик өнөргө аралашып калдың? Муну сураганымдын себеби мындай. Мени билип калсаң керек, бала кезде далай жолу ат чабышта ат чаппадымбы. Эми ошол кездеги атка кызыккан адатым, али менден кала элек. Бул адам баласындагы кулк-мүнөз баары бир калбайт тура. Жылкы баласы жөнүндө кеп угуп калсам, кабагым ачыла түшөт.
Ким эмнеге жакын болсо, ал темада сүйлөшүлгөн сөзгө кызыгары анык экенин танып болбойт. Адыгей карыя үчүн ушул жерден сүйүү темасында сөз айтылса кулак төшөп, дем албай угат эле, курган киши. Чынында ат таптоо жөнүндө айтылган кептер Адыгей карыяны кызыктырган деле жок. Болгон ой-тилеги, чеккен санаасы ушул улуу сөздөр айтылып жаткан жерден дагы Айикеге барып такала берди. Бул "сүйүү" - деген нерсе жаш өйдөлөгөндө башка келгени курусун. Ушул жашка келип, небереге чоң ата, жээнге таята болуп, көк сакалдан аксакалга өтүп, артындагыларга бата берээр кезинде жаш кызга ашык болуп бул жерден дагы оюу алагды болгонун алгач Медалбек байкады. Жолбун ат таптоонун жолун, саяпкерчиликтин сырын, жылкы баласынын сыпаалыгын берилүү менен айтып жатканда, Адыгей карыя сабака көңүл бурбаган окуучудай башка нерсени ойлоп олтурганы, өзүнүн ушул жашына туура келбей турду. Сөз кенен эки саатка уланды. Жолбун анткен менен жорго сөзгө бай, илгерки санжыргалуу сөздөрдү айтканда Медалбектин кулагынын кычуусу канып, ар бир айтылган сөздү кунт коюп эч үн дебей, сөздү бөлбөй угуп олтурду. Аңгыча эле сырттан катуу үн салып, кызуу бирөө келгендей болду. Бул Жолбун карыянын кичүү уулу болучу. Аттиң, көрсө ар бир үйдө бирден сасыткы болот тура. Кенжебек келгенге чейин бул үйдүн жашоо турмушуна кызыгуулары артып, "үлүгүлүү үй-бүлө экен" - деген ойдо олтурушкан эки карыянын ойлоруна бөгөт коюп, кызуу келген Жолбундун уулу апасынын сөзүн сөз дебей кирип келди да, башка катуу таяк жеген көк букадай селейип эле туруп калды анан, эч сөзгө келбей кайра чыгып кетип, үнү чыкпай эле калды. Жолбун карыя уялганынан жер карап:
- Кечирип койгула. Эң кенже уулум. Учурунда катуу эрке кармап коюп, эми азабын тартып жаткан кезибиз. Ушул уулум ыйманга келсе деген аруу тилек менен күндө беш маал намаз окуган сайын тилек кылам. Бирок дээринде жок болсо, баланын оңолушу деле кыйын экен. Бул балам келин менен ажырашып кетип, эми "мектепте окуган кызды алып бер"- деп кыйнап жатат. Ал кыз быйыл мектепти бүтүрөт экен. Алты айлам кетти. Илгери "арзуу" дегенди жашырып-жаап аздектеп сыр кылып бакчу элек. Эмки балдар ооздоруна алы келбей шалп эткизе эле айтып салышат экен. Катуу сөз айткандан дагы корком, ичип алып өзүн мандем кылып салабы деп. Анткен менен бул баламдын уулунан үмүтүм чоң. Апасы менен атасын элдештирүү үчүн аракет кылып жатат. Бирок күндө минтип атасы мас болуп келгени кончко түшкөн таш бутту өйкөгөндөй, жүрөктү өйүп бүттү. Аттиң, бир кезде бул уулумду минтип алкаш болуп калат деген ойду ойлогон эмес элем. Бирок ичпеген кезинде жакшы. Ат таптаган өнөрү бар. Кээде мен билбеген нерсени билип коёт. Тиги казактар эки машинага бер деген күлүктүн кемчиликтерин ушул кенже балам билип койгон. Бул сөздү укканда Медалбек кабагын түйүп:
- Кап, өнөрлүү баланын ичип кеткени жаман болгон экен. Канчалаган таланттардын келечегине ичимдик тоскоолун тийгизип, бут тозуп келе жатат. Жолбун, макул көрсөң уулуңду шаарга алып барбайсыңбы? Менин бир таанышым бар. Канын дары менен тазалап, жамбашына ичпегендей кылып дарыны тигип салат, анан уулуң ичпей калат деди эле, Жолбун колун шилтеп:
- Анын баарын жасап көрдүк, бирок болбоду. Шаардагы байкелери Казакстанга чейин алып барып келишти. Эч тыянак жок. Мунун бир гана дарты жанагы мектеп окуучусу болгон сулуу кыз болуп калды. Кээде катуу мас болуп келгенде Айикелеп кыйкырат. Эл укпасын деп, үйгө камап салабыз. Бул сөздү укканда Адыгей карыянын көзү чакчайып, өңү бузулуп, кызгануу сезими ойгонуп кетти. Медалбек кызыгуусу арта:
- Ал кыз эмне ушунчалык эле сулуу кызбы? - деди эле, Жолбун карыя көп жактыра бербей:
- Мен ал кызды көрө деле элекмин. Азыр сулууга көңүл бурчу кезби. Үч жолу даабатка чыгып келдим. Аялыңдан башка ургаачы жанга көз арткан, никени булгаганга тете иш экен. Ошол себептен карылык башка келип, бир бут көргө салаңдап турган кезде акыреттин камын көрүү үчүн, жаш кезде кетирген каталарды жууш үчүн минтип намаз окуп, улуу Алланын жолунда жүрөм. Бирок менин кадырымды булгап тиги уулум сасыткы болуп жатпайбы. Баласы туруп башка аял затына ашык болгонун ачык айтып жарыялабай эле койсо болмок. Бул эми ичкен адамдын адамдык терс сапаты экенин кантип танууга болот. Ооба, ичкиликке берилген адамдар керек болсо чеккен чылымынан бери мактаныч кылып айтат эмеспи. "Алы жок иттин үнү заар" - дегендей, колунан иш келбеген көчө алкаштарынын айткан сөздөрүнүн уусун кантесиң. Ооба, ичкенди билген адамдар бар. Алардын ичкени жан адамга билинбейт. Кошуна - колоңдордон корунуп бүттүм. Элдин бетин карай албай калдым, тиги сасыткы уулумдун айынан. Шаардагы эки уулум менен сыймыктанам, бул уулум менен басынам. Эртең келип муну кайра шаарга алып кетишет. Сөз ушул жерге келгенде эттүү кылып бышырылган жаркоп келип калды. Анткен менен Жолбундун айткан сөздөрү Адыгей карыяга тим эле бычак болуп катуу тийди. Айткандай ушул жашка келгенде сулууну сүймөк турсун, башка аял затын карабай эле койгону дурус болучу, өз кадырына доо кетирбей. Жолбун карыянын кадырына уулу доо кетирип жатса, өзүнүн кадырына албетте жүрөккө тынчтык бербеген арзуу кыйнап, доо кетирип жатканын кантип жашырып жаба алат.
Көрсө Айикеге бир гана өзү эмес, боз баш балдардан тартып, бала-чакасы бар, бир базардан өткөн киши катарына кошулгандар дагы ашык болуп, кылгыра карап жүрүшкөн тура. Аттиң, сулуунун келишкен турпаты, кимди гана каратпайт дагы, кимди гана сүйдүрбөйт, кимди гана эңсетпейт. Ар бир эркек ай чырайлуу аял алгысы келээрин танып болбойт го. Болбосо, тээ илгертен хандар менен Султандар, баатырлар менен балбандар, бийлер менен байлар сулуу аял заты үчүн талашып - тартышпайт эле. Ошол адат минтип ушул заманга жетип Адыгей карыя баласындай балдардан сулууну кызганып олтурмак эмес.
Тамак желип жаткан Жолбун карыя сөз кезегин алды:
- Тээ илгери бир сулуу кыз болуптур дегенде, алгач Адыгей карыя ичип жаткан тамагын токтотуп карап кады. Сөз андан ары уланды:
- Ал сулуу кызга сакалын сүйрөгөн чалдан, боз баш балдарга чейин ашык болгондор болуптур. Бирок, кыз жаш болгон үчүн жүрөгүнө али ашыктык сезими келе элек болгонгобу өзүнө ашык болгондордун эч бир үнүн укпайт дагы, сүйүүсүн кабыл албайт. Андан дагы ал кыз чоң бай адамдын кызы болгон үчүн, жан адам жакын жолой албай, жеңелери аркылуу гана сөз айтышып, тымызын жолугушууга чакырышат. Кыз жолугушууга келгени менен бирине дагы оң жооп бербей, өзүнүн сулуулугун жогору тутуп менменсинип, теңине эч кимди албайт. Бирок акыркы жолу жолуккан абышканын көз карашын эмнегедир жүрөгүнө жакын кабыл алып, канча жаш уулу болсо дагы анын жашына карабай абышканы арзып калат. Көрсө жүрөк жаш тандабайт, сүйүү кары жашка карабайт, эңсөө эстен алат белем, бир күнү көп жигит ашык болгон ай чырайлуу кыз, абышка менен айылдан качып чыгып, жол кезип жөнөшөт. Сөз ушул жерге келгенде үйгө кошуна жашаган Келдибек карыя келип, сөз бөлүнүп калды. Сөздүн бөлүнгөнү Адыгей карыяны абдан капалантты. Эми Жолбун ал сөзүн кайра кайталап айтпайт да. Окуянын аягы кандай аяктайт, укпай калганына эки абышка катуу өкүндү. Келдибек карыя келип эле Жолбунга бир тийди:
- Жолбун, ушул кантип болсун! Уулуң бизге жашоо береби же ушинтип күндө ичип келип алып, тынчтык бербей кыйнай береби? Бир нерсе ойлоп тапсаң боло деги?!
Эх, ата менен эне үчүн баланын дарегине кулакка жат сөз уккан кандай жаман абалды таруулайт. Тиги киши сөзгө келип тамакка караганда, Жолбун кабагын түйүп:
- Келдибек байке, эртең шаардан балдарым келип алып кетет. Менин дагы алты айлам кетип, чыдамым жетпей калды.
- Ой, тиги арзыганын алмайын мунуңдун жаны жай албайт го? Күндө терезенин тушуна келип алып "Айикелеп" кыйкырган адат таап алды. Карыганда адам тынчтыкты каалап калат экен. Деги өзүң жакшы адамсың, бул балаң кайдан чыккан?
- Чөйрөсү бузуп жатпайбы? Эптеп шаарга кетсе, ал жактан агалары оңдобосо болбой калды көрүнөт. Медалбек менен Адыгей карыя сөзгө кошула алышкан жок. Ал турсун ооздорунан сөз качып, келгендеги жакшы маанайлары жок, кайра издерине капа болгон түр менен кайтышты. Адыгей үчүн алиги окуянын аягына чыкпай калганы кабагын бүркөдү. Ал жомоктогу окуядай болуп Айике экөө эл көрбөгөн жакка кетип калышса кана... Баарынан дагы Жолбундун уулу ачык эле Айикелеп жатканы Адыгей карыяны абдан ойго салды. Ичкиликтин итчилиги да, болбосо Кенжебекте деле ар бар. Соо кезинде уялып калса керек деген ойду ойлоду. Медалбек оюн окуп билгенсип:
- Адыгей, сенин тиги чүрөгүңө айыл эли бүт ашык болгонго го? Тээ илгертен сулуу кыз көздүн көркү болуп, өзгөчө колунда бар байлардын же билегинде күчү бар балбандардын энчисинен чыга койгон эмес эле. Балким буга чейин колунда бар бирөө баласына куда түшүп, башын байлап койгон жок болду бекен, ушуну бил. Тигинтип катын, баласы бар бала дагы ачык эле чабуулга өтүп, атасын көзгө илбей көзү түшкөнүн билгизип, эшектин аңгисиндей айкырып калыптыр. Деги сак болбосоң болбойт го? Адыгей "ушул сөздү угам" деп күткөн. Бир саамга сөз жалгабай, жер тиктеп басып, капа болгонун кыймылынан билгизип, жөн эле чоң жоготууга туш болгон соодагердей түйшөлүп, кудум жаш жигит кезинде аял ала тургандай абалга келип:
- Медалбек, мени ойго салган Жолбундун айткан кеби болду. Минтип чын эле бир бутубуз көргө салаңдап турган кезде жаш кызды арзып калып, ашыктык жөнүндө сөз козгогонубуз биздин оозго жарашпаган кеп. Бирок намыс, ар, жүрөккө тынчтык бербеген ашыктыктын азабы да жанды койбой жатпайбы. Аттиң, жок дегенде кырк жашымда ушул ашыктык оорусуна жолуксам эмне? Эми экөөбүз канча аракет кылганыбыз менен эч майнап чыгара албайбыз го? Чынын айтсам мен эми баары бир Айикени кызганып жүрүп, өтүп кетет окшоймун. Ал менин көзүм өткөнгө чейин тумушка чыкпаса экен, деги. Дегеним, азыр мен кабылган ашыктык дартын душманыма дагы каалабайт элем.
Сүйүү дартын башына келген киши гана түшүнө билет белем, Медалбек ойго алаксып, курдашынын абалына туура баа берип, кандай жардам бере алат болдум экен дегенсип туруп, бир топто гана сөз козгоду:
- Курдашым, мен сага түшүнүп турам. Сен айткандай бул илдетти карыганда бербесин. Ар бир нерсенин өзүнүн учуру болот деген чын тура көрсө. Ашыктык бул жаштардын оюну, алардын эрмеги экенин мен эми гана түшүндүм. Карыганда келген сүйүүнүн илеби абдан жалындуу, табы күчтүү болорун мен билем. Менин башымдан өтпөдүбү. Анан кантип сага түшүнбөйүн. Мен го арзуума жетип анын ак денесин кармап, кумарына балкыдым. Билесиңби, бул жаш деген жаштыгын кылат экен. Мени тим эле тиги келин, өзүнүн жалындуу илеби менен отуз жашка жашарты го чиркин. Гүлбарак келиндин ысык денеси, жагымдуу үнү, кумарлуу көз карашы, кыңкыстаган кылыгы азыр дагы толук аң сезимимден кете элек. Аны эстеген сайын ошол убакка кайра баргым келет. Көрсө бул жашоонун бир жыргалы ашыктыктын кумары, ыргагы, оюну, таттуулугу, жылуулугу бүт дүйнөнү унуттуруп, болгон нерсени аң сезимден жууп салып, бир гана нерсе жүрөк каалаган адамың болуп каларын жана аны менен гана жашоо кызыктуу экенин мен башымдан өткөрүп, аз да болсо жаш өйдөлөгөн кезде оюн салып барып акыры тизгиним тартылды. Менин жеке оюмда сага жаман болбодубу. Тиги кыз жок дегенде бир жашоону башынан өткөргөн эле келин болсо эмне, анда дагы бир жолу табылып калар беле? Келдибек карыянын сөзүн өзүң укттуң. Көрсө менин баамымда сен жөн кызга ашык болгон эмес экенсиң. Атаганат, өзүң эле калыс болчу. Бул жалганда эркек аттууга баары жараша берет тура. Эгер сенин байбичең жаш уланга сендей болуп ашык болуп калса, анда эмне болот эле? Туура түшүн, бул ургаачы жандын жашоодогу жолуу кууш келет. Керек болсо карыганда ашык болуу эркекке гана жарашат. Кулагың чалды беле кемпир жаш уланга ашык болгонун.
Адыгей сөздү бөлүп:
- Медалбек эми мен эмне кылышым керек? Деги бир жакшы нерсе ойлоп тапсаң боло, болбогон сөздү айтпай. Кемпир бирөөнө ашык болобу же экөөнө ашык болобу ал өзүнүн иши. Менин азыр такыр жан дүйнөм кыйналып, алсыз тартып бара жатам. Эч оюма алган эмес элем, Айикени менден башка бирөө жакшы көрөрүн. Минтип ачык эле каршылаштар чыгып, алдымды тороп жатканы дагы ойго салып койбодубу деп, мукактана түштү.
Кап, тээ илгери жаш кезинде болгон аракетин жасап Айымды эле алып алганда эмне, анда Айике өзүнүн небереси болуп калат беле ким билет. Минтип ойлогонун себеби, Айикени бир кездеги Айымдын кыз кезине катуу окшоштурат. Медалбек оюн бузуп:
- Адыгей, сен мага туура түшүн. Эгер көңүлүңө жакпаган сөз айтсам анда сөзүмдү кайра алдым. Баса, жүрү али эрте эле го Кыдыктын үйүнө барып, аны менен учурашканча сенин арзууңдун ээсин көрүп келели. Азыр убактым бар, эртең жолго чыгам. Бул айтылган сөз Адыгейге жакты, бирок ал жактан тилден жаңылып калбасам экен деген ойду ойлоп, ичинен кыжаалат боло түштү да, Медалбекке билгизбегенге аракети күч болду. Анткени Медалбек дагы бир кезде, Айикенин чоң энеси Айымды кандай берилип сүйдү эле. Каны катып суусаган адамдын болгон тилеги бир тамчы суу болсо, Медалбектин дагы болгон тилеги бир гана Айым болуп, тил ооздон калып берилип сүйгөнү чын. Качан гана Кыдык, Айымды алганда гана көкүрөгүн жеген көксөсү сууп, Айымды унутканга аракет кылган. Так ошол маалда Ташкентке окууга кетип, Айымдын турмушка чыкканын кат аркылуу билип, эки күн ыйлап, ыза болгон болучу. Анан катуу ойго алдырып санаа чегип жүргөн күндөрдүн бир күнү Зымырат менен таанышып калды. Зымыраттын жасаган мамилеси, кылыктана караган көз карашы, турган турпаты, жаңырган айдын келбетиндей терилген кашы, бакыракай музоо кирпик көзү, элпек кыймылы деги баардык жагынан Айымга окшош көрүнүп, болгон санааны кууп салып, кайра башка санааны башына алып келди. Эгер азыр Зымыратка үйлөнбөй калса, анда дале Айымга арналган арзуусундай ага карата болгон ашыктык сезими сакталып калат беле, ачык айтып болбойт.
Адыгейдин каршы болгусу келди, Кыдыктыкына чогуу барууга. Анткени Айикени көргөндө Медалбек дагы ашык болуп калышы толук мүмкүн экенин жүрөгү менен сезди. Мунун себеби, жетпей калган сүйүү барктуу экени турмушта маалым болгондой, ошол жаш кезинде ашык болгон Айымдын кайра жаш кезин Айикеден көрсө, Медалбектин сөзсүз кайра сезими козголушу толук мүмкүн. Эгер Медалбек, Айыкени өз көзү менен көрүп калса анда Адыгей дагы бир атаандашын таап алышы күтүлүп турганына көзү жетип, ачык эле айтты:
- Медалбек, сенден сураныч. Менин эле кыйналып, менин эле азап чеккеним жетиштүү го? - деп ойлойм. Дегеним, сен Айикени көзүң чалса, сен дагы ашыктык отуна кабылышың толук мүмкүн.
- Кантип?
- Анын себеби оңой эле. Мен сенден Айикени кызганган үчүн каршы болгон жокмун. Бир кезде сага окшоп мен дагы Айымга ашык болгом.
- Анын бул жерде кандай тийешеси бар?
- Тийешеси болгон үчүн айтып жатам. Айике азыр бир кездеги эле Айымдын көп жигит ашык болгон, кызылы-кызыл агы-ак болуп кулпуруп турган кезине куюп койгондой окшош. Ал турсун ошол кездеги Айымдан дагы ашыкча чырайлуу десем аша кетпейм. Бул сөздү укканда Медалбекти даана ой басты. Бир кездеги арзуусун эстеди. Чын эле канча жыл болду, Айымды көрө элегине. Ага ашык болуп, азап чеккенин кантип унутат. Азыр дагы кээде ойлоп коёт "эгер мен Айымга үйлөнгөн болсом, анда азыр кандай болот эле?" деп. Ойдон күлүк эмне бар. Адыгейдин айткан сөзүн эптүү көрүп, бир саамга үн дебей туруп, башын акырын ийкеп:
- Адыгей, сен абдан туура сөз айттың көрүнөт. Чын эле мен тээ жаш кезимден аял затына абдан жакын жан экенимди билем. Ушул жашка келгени Зымыраттын көзүнө канча жолу чөп салдым. Бирок баары бир ошол менин сезимимди козгогондор чогулуп келип, кемпириме жетпейт десең. Көрсө бул эркек жан аялга жеткенге чейин эле көкүрөк чаап аракет кылганы болбосо, аягы барып эле өз аялга жетпейт. Биринчи нике "улуу Алладан" - деп бекер айтылган эмес да. Сөз ушул жерге келгенде бою узун, кудум Кожомкул балбандай дене бою олбурлуу, далдайып көзгө абдан чоң көрүнгөн Капарбек, алдыдан чыгып калды. Бул киши бала кезинен тоодон түшкөн жок. Учурунда колхоздун жылкысын багып, бир кезде жакшы эле кадырлуу адам болгон. Азыр дагы коктунун ичине там салып, мал-жаны менен ал жакта. Сүйлөгөндө үнү корулдап, катуу чыгат. Анткен менен кээде мааниси жок сөздөрдү сүйлөп коёт. Ооба, балбан, баатыр, денеси чоң кишилер сөзгө мокок болуп, сөз сүйлөө маданиятынан артта калганы чын экенин жашырып болбойт. Бир акылман айткан экен "өтө чоң кишилерден акыл чыга бербейт, алардын күчү билегинде" - деп. Айтылгандай эле дүйнө жүзүндө элди көбүнчө бою узун эмес, боюу кыска адамдар башкарып келгенин эске алганыбыз оң. Капарбек өзү олбурлуу болгону менен абдан тартынчаак жана өтүмү жок. Учурашып ал-абалды сурашкан соң, Медалбекке кайрылды:
- Меке, сенде бир өтүнүчүм бар! - деди. Бала кезден теңтуш болгон үчүн Меке деп атады.
- Айт, кандай өтүнүч?!
- Улуу баламдын баласы мени тартып олбурлуу. Сенин бир уулуң милиция тармагында иштейт эмеспи. Иш таап берсе болот эле. Айтсам болбой милициянын окуусун окуду. Атайын сага шаарга барайын деген элем, сенин келгениңди угуп, уулуңдун үйүнө издеп келип сени таппай калдым. Макул көрсөң үйгө барып даам сызып кетпейсиңби? - деди, сөзүн чукул буруп. Медалбек бир саамга кабагы салыңкы ойго алаксып, жер тиктеп туруп калды да, анан күттүрүп, жооп бербей туруп:
- Капарбек, мен сенин өтүнүчүңдү аткарам. Сага ушундайда жардам бербегенде качан жардам берет элем. Балама сөзүм өтөт. Аны коюп балаң окуу жайды кандай бүтүрдү. Кийин уят кылбайбы?
- Ал жагынан кам санабай эле коюңуз. Менин баамымда балам уят кылбай ишти алып кетет. Азыр окууну окуган оңой болуп, ишке орношкон кыйын болуп калбадыбы. Тааныш-билиш менен гана ишке орношуу барган сайын адатка айланып бара жатат. Чоңдордон эч майнап жок. Көп сүйлөшөт дагы, ишке келгенде мажүрөөлүк кылып жатканына турмуш өзү күбө болуп жатпайбы. Менин баамымда учурунда Сталин абдан туура эле кылган экен. Катуу, кардуу ажо болбосо болбой калды. Демократия дегениң бул каяша айтуу керек дегенди эле билгизет экен, менин баамымда. Болбосо союз кезинде азыркы депутаттардай сөз талашуу деген жок эле жашоо өз нугунда өтүп жаткан. Башында калы бар жанагы Горбачев деген неме келди да, баарын бузду. Мени ойлонткон жайыт маселеси болуп жатат. Сөз такыр башка нукка бурулуп бара жатканда оңдой берди болуп айыл өкмөтү өтүп бара жатып, учурашып калды:
- Ассалам алейкум - деп. Айыл өкмөтү орто жашка барып калган, жапалдаш бойлуу, мурду чоң, сөздү эби менен сүйлөгөн, токтоо мүнөз күткөн, коңур үндүү, иш билги киши. Медалбек саламды алик алган соң:
- Камчыбек, бул айылда эмне кеп сөз бар? Айыл башчысы баарын билиш керек да, майда - баратынан бери.
- Эмне сөз болсун. Күндө эле талаш-тартыш маселе. Учурда жер маселеси катуу ойго салып жатат. Азыр дагы райондун борборуна шашылыш бара жатам. Аким жыйын кылат элем дегенинен кийим которуп алыш үчүн баскам - деп, шашылыш экенин билгизип жолуна түштү. Капарбек узата караган тейде:
- Ушуга окшогондор эл тагдырын чечип калат деген миң уктасам түшкө кирип, ойго келген эмес эле. Качан барсам компьютер ойноп олтурганын көрөм - деп, оюндагы сөздү айтып калды. Ушул сөздүн артында эле эмне деген сөз жатканын Медалбек билип:
- Капарбек, аны миң айтсаң дагы эми кайра баягы жашоо келбейт. Аны коюп жакшы карыгандын амалын ойлойлу. Менин иштерим бар эле, Капарбек, уулума айтып балаңды ишке орноштуруп коём. Алгач балаң мага жолуксун, үйгө келип деди. Карапбек сүйүнүп:
- Куру аякка бата жүрбөйт дегендей, бир семиз койду берип жиберем, уулум ишке орношуп калса деп күлө карады. Медалбек жактыра бербей:
- Мына ушинтип өзүңөр баштайсыңар, коррупцияны. Мага эч нерсенин кереги жок. Силерге, айыл элине жарыгы тийбеген уулдун кимге кереги бар деп, айтып сөз бүттү дегенсип нары басты.
Медалбек үйүнө келип кечки тамакты жеп, атасынан калган эски диванга кыйшая жатып, Адыгей курдашынын айткан сөзүн эстеп, өзүнчө талдоо жүргүздү. Бирок анын ойлогонундай боло турган эч бир жакшы ой акылына келбеди. Бир чети жашы өйдөлөгөндө келген сүйүүгө туура түшүнүп, өзүнүн башынан өткөн окуяны эстеди.
Ооба, көп болсо азыраак эле жыл болбодубу, өзүнүн эч ким билбеген жоругунун аягына чыкканына. Дагы жакшы, айылда эмес шаарда жашап, айткан оозго жарашпаган жоругу эч кимге билинбей калганы.
Ал окуянын четин аялы билип калды, бирок абдан кеч билди.
Медалбек үйүнө жакын жердеги тигүүчү болуп иштеген жашы отуздан оогон келин менен байкоосуздан жолугуп, сүйлөшүп калды.
Келин жакын жердеги күркөөгө келип түшкү тамакка кам көрүп азык-түлүк алганы келсе керек. Ал келиндин ботонукундай жайнаган көздөрү өзүнөн-өзү Медалбектин жүрөгүн кытыгылап, оозунан сөз алып чыкты:
- Ай, карындашым, мен сени күндө ушул жерден көрөм, жакын жерден иштейсиңби? - деди. Айнаш эч жаман ой көңүлүндө жок:
- Ооба, байке бул жердеги тигүүчү цехте иштейм - деди эле, Медалбек күлө карап:
- Ошондой, менин баамымда. Баса, сен бул жерге келип иштегениңе аз эле убакыт болсо керек? - деп, сөз улап сүйлөдү эле, Айнаш жалжылдаган көз карашынан жазбай:
- Сиз абдан туура баамдагансыз, мында келип иштей баштаганыма болгону бир аптадан ашты, бирок бул жактын ишине жакшы көнө албай жатам деди да, шашылыш экенин билгизип, коштошуп кетип калды.
Келиндин назик үнү, көзгө илинген чырайы, жалжылдаган көз карашы, аппак болгон узун мойну, капкара узун чачы, арыкчырай келбети, суу жутса көрүнгөндөй алкымы Медалбектин жүрөгүнүн түпкүрүнөн орун алып, күндө анын жолун караганга алып келди.
Күнгө ишемби болучу. Анткен менен жаздын жылуу илеби, жаңы ачылып жаткан бак-дарактардын жалбырагы, көңүл эргиткен келгин куштардын үнү Медалбекти тынч койгон жок. Жүрөгүнө тынчтык бербеген "сүйүү" - деген нерсенин азабы, алтымыштан ашкан жашын эске албай жаш келиндин алдынан тосуп чыкканга түрткү берди.
- Айнаш? - деди, Медалбек үнү каргылдантып, сүрдөгөнү билинип, жер караган болуп:
- Макул көрсөң менин сага айта турган кебим чыгып калды, кечинде ишиңден чыккандан кийин, бир кафеге барып сүйлөшүп олтуруп келбейлиби? - деди. Сакалдуу эле кишиден мындай сунуш угам деп ойлобогон Айнаш алгач чочуп кетип:
- Байке, кызыксыз го? Мен сиз менен кантип жолугушууга барам. Айта турган сөзүңүз болсо азыр деле айта бериңиз деди, кооптонуп. Медалбектин шаштысы кетип калды да эки жакты элеңдей карап, чукул жерден ойлоно калып шар мүнөзүнө салып , Айнашты күттүрүп олтурбай айтса айтайын деп, уялган түр менен жер карап:
- Айнаш, мен сени арзып калдым деп айтып алып жүзүн алакачып, жер карады. Ушул сөздү айтканга чейин кандай гана бушайман болду, кандай азап чекти. Анан ошол чеккен азабы бир ооз сөз менен Айнашка ооду. Аттиң, кыз баланын деги эле ургаачы жандын эркектен арзуу тууралу сөз укканы эмне деген гана түйшүктү моюнга артат. Эркекке эмне бир ооз сөз менен арзып калганын айтып салат дагы, анан жооп күткөнү аял затын кандай гана түйшөлтөт. Ооба, эркектин көңүлү калбас үчүн аял заты астейил мамиле жасайт, бирок канча ойлонот. Айнаш дагы ушундай бир азапка малынып, алгач Медалбекттен караанын алып качты, бирок анын келбети, жасаган мамилеси, кылгыра караган көз карашы тим эле уктаса түшүнөн, ойгонсо оюнан кетпей болгон дитин ээлеп алып, акыры анын караанын көрүү үчүн өзү далалат кыла баштады. Бул эми алты айласы кеткендеги аял затынын иши экенин жашырганда эмне. Чынында эле сүйүү тууралуу сөз угуу аялдар үчүн кандай жакшы маанайды тартуулайт. Айнаш башында чычалап, каршы болгону менен барган сайын болгон дитин Медалбек ээлеп алып, акыры кадамы өзүнө ээ бербей жолугушууга алып барды.
Экөөнүн алгачкы жолугушуусу анча жемиштүү болбогону менен кийинки жолугушууда Медалбек ойго келбеген белек алып берди. Болгондо дагы баасы кымбат шакек менен сөйкөнү бергенде мындай белек эч кимден алып көрбөгөн Айнаштын болгон дити өзүнөн-өзү бурулуп, ал турсун көрбөй калса экөө бирин-бири сагынышкан убакка да жетишишти. Бул эми сүйүү кары-жашка карабайт деген сөздүн туура айтылганынан белги берет. Эгер Айнашты, Тургунбек "алам" деп чыкпаган болсо, экөөнүн мамилесинин аягы эмне менен аяктай эле аны айтып болбойт болучу.
Медалбек өткөндү эстеп олтурганда аялы оюн бузуп:
- Ой, сага эмне болду, жогорку кеңештин депутаттарындай ойго алаксып. Же эмне баягы шермендеңди эстеп жатасыңбы? - деди, ойдо жок жерден. Бул сөздү укканда Медалбектин кабагы бүркөлүп, денесин майда калтырак басып, ачуусуу келип, мурду кыпчыла түштү да үнүн өктөм чыгарып:
- Кемпир, сен ойносоң да ойлоп сүйлө.Эмне карыганда бир жериң тартып турабы? Ушул аялдарга камчы салып туруу керек деп бекер айтылган эмес окшойт. Зымырат кабагын бүркөп:
- Ур, азыр ур. Балдарың эмне деп ойлойт экен?! Абышка, карыганда жөн карысаңчы. Сенин алдагы кейпиң эле айтып турбайбы, ким жөнүндө ойлонуп жатканыңды. Менде деле аз болсо дагы кызганыч сезим бар. Билем, сенин ар бир баскан изиңди эле эмес, ойлогон оюңду дагы. Адыгей досуңдун үйүнө эмнеге барып келдиң? Аны эмне билбейт дейсиңби? Баса, ал досуң карыганда бирөөнү арзып калыптыр деген кеп бар, ошол деги чын экенби? - деди эле, аңгыча эле келини ички үйдөн чыгып калып кеп үзүлүп калды. Дагы жакшы келини эч нерсе укпай калганы.
Медалбектин эми чындап көңүлү кирдеди. Курган кемпир менин Адыгейдин үйүнө барып келгенимди кайдан билип алды. Андан дагы эч ким билбейт деген Адыгейдин жаш кызды арзып калганын кайдан укту. Шаардан келгенибизге аз эле убакыт болсо, Зымырат тигинтип эч ооз ача электе эле баарын билип алганына Медалбектин акылы жетпей, башы катып турду. Ооба, чынында эле эч ким менен деле сүйлөшө элек, бирок баары дайын болгонуна жооп таба албай дагы ойго алаксып кетти.
Элүү жылга чукул бир төшөктө жатып, турмуштун ысык-суугун бир тартып, кызартып кыз, агартып уул төрөгөн кемпирин деле бул жерден күнөөлөп болбойт. Ал дагы карыганда көңүлдү көтөрүп "менде деле карысам дагы кызганыч сезими бар" - деп айткан сөзү кандайдыр бир жакшы нерсени көңүлүнө уялатты.
Таш жарып чыккан чөп, ал чөптү оттогон макулук, азуусун ташка жанган жырткыч. Ал жырткычтын жеми кайберен, деги эле дем алып, аба жутуп, күн көрүп, суу ичип, кыймылдап жүргөн жан-жаныбарлардын баары жанын жанга уруп, башын ажалга сайып, жашоо үчүн айыгышкан күрөш жүргүзөт.
Эртең баягы эле жан үрөп ырыскы таап жеген күрөш калыбында кайрадан башталат. Ал эми азыр болсо түндүн көркү болгон ай асманда жерге нурун чачып, өзүнүн кооздугун тартуулап турду. Жашоого келген жан-жаныбарлар текши түнөгүнө келип, караңгылыктан пайдаланып, эс алуунун үстүндө. Медалбек баягы ордунун кыймылга келбей олтурганда Зымырат келип:
- Ой, айтчы, сага эмне болду? - деп сураганда, Медалбек:
- Кемпир деги сенин качан мага карата болгон оюң оңолот. Мени ойго салган Жолбун таптаган жылкы баласы болуп жатат. Анын күлүк жылкысына кызыккан казактар "бир эмес эки баасы кымбат машина берели" - деп келсе дагы бербей коюптур. Мен кичине кезимде ат чабышта ат чапкан элем. Күлүк атка абдан катуу кызыгам. Мага Адыгей ошол Жолбун тууралы кеп кылып берди.
Келбетим шаарда болгону менен болгон ой тилегим айылда. Сага эмне аял ушак болсо болду. Болжолдоп айтылган ушак сөздү муюп угуп коюп жүрө бер. Билесиңби, бул жалганда ар бир эркек адам күлүк ат мингиси келет. Ошол себептен шаарда машина көп. Аны деген "темир ат" деп коёт. Зымырат ээгин кагып:
- Жолбун качантан бери саяпкер болуп калыптыр? Эмне эле саламга келбей калган десе... Жана тиги Гүлжан таяежемдин үйүнө бара жатсак, алдыбыздан чыккан. Мени көрмөксөн болуп, өтүп кетти. Бул адам баласы кичине эле бир нерсеге жетип калса болду, мурдун көтөрүп калган адаттары бар эмеспи. Медалбек кабагын чытып:
- Кемпир деги сен бир нерсени байкап сүйлөйсүңбү. Азыр деген айылды дагы таксырлар баскан. Алардын айтуусу боюнча эркек киши башка аялга салам бермек турсун, жүзүн карабаш керек экен. Жолбун дагы алардын катарын толуктап оң жолго түшкөнүн эске ал да, бекер эле күнөөлөй бербей. Аңгыча эле келини:
- Ата, апа тамак бышты, келиңиздер деди. Ушул бойдон сөз үзүлүп, Медалбек тамак ичкенден кийин эле барып жатып алды.
Эртеси таң эрте али төшөктөн тура электе акырын Зымыраттан чекип сурады:
- Кемпир, сага тиги Адыгейдин бирөөнү арзып калганын ким айтты жана аны кайдан билдиң? - деп суроолуу караганда. Зымырат мурдун чүйрүп:
- Аны болгон айылдын эли билет экен. Анткени ал эч жери оорубаса дагы илдетке кабылган адамдай кабагы ачылбай жүргөнүн элдер ошол бирөөнү арзып калганга жоруп алышса керек. Андан дагы ал такыр эле болуп көрбөгөндөй өзгөрүлүп кетиптир го, акыркы кездерде. Балким аялынын оозунан сөз чыгып кетсе керек, бир ошол нерсеге байланыштуу сөздүн учкуну. Бул сөздү укканда Медалбек кабагын чытып:
- Андай сөздөрдү уккан күндө дагы айтпаш керек. Бирөөнүн күнөөсүн көтөрүп. Ар ким болжолдоп сүйлөнгөн эле сөз турбайбы. Азыр Адыгей аял алган күндө деле ага ким тиймек эле. Бир эмес миң арзып калган күндө дагы деп, сөзүнүн аягын жай бүтүрдү.
Убакыт жалган шашкеден ооп калган кезде, тактап айтканда түш ченде Медалбек, Адыгей карыяга баягы көпүрөнүн жанында эки абышка менен сүйлөшүп турганда жолукту. Ар нерсени сурашкан соң Медалбек эч шек бербей элден бөлүп:
- Адыгей, сен чыныңды айтчы мага, байболгур.
- Эмне болду анчалык деги? - деп суроолу караганда Медалбек:
- Тиги жаш кызда арзып калганыңды эч ким билбейт дебедиң беле, элдин баары билет турбайбы дегенде, Адыгейдин көзү чакчайып, кейпи бузула түшүп:
- Аны сага ким айтты?!- деп, ушундай бир күч менен сурап, кабагына кар жаап, жазгы жамгыр жаай тургандагы кара булуттай өңү өзгөрүлө түштү. Бул жалганда жаман кабардын күчүн ушундан улам билсек болот жүрөктүн кагышы ылдамдап, дене калтырап, көздүн нуру качып, оозго сөз да келбей калаары анык. Айлабызды майда чүйдөлөр кетирет, буга мисалга эле муну алсак болот чымындан эмес, пилден буйтаган оңой. Ооба, ушул сымал эле бир ооз сөз адам баласын кандай азапка салат дагы, кайра эле бир ооз сөз кандай сүйүнтөт. Адыгейдин ушул сөздү уккандагы турпатын жазганга кагаз, айтканга сөз жетпейт го. Медалбек чыканагынан кармап, дагы нары басты да, анан:
- Адыгей, кечинде үйгө барсам сенин бирөөнү арзып калганыңды мага аяшың Зымырат айтты. Ал кимден укканын билбейм. Билсең мен дагы сага окшоп бир жаш келинди арзып калып, Зымыратка билинип калгам. Кечинде ойго алаксып олтурсам айтып жатпайбы. Ал турсун сенин үйүңө барганымдан бери ага жетиптир. Бул сөздү укканда Адыгей чындап таң калып калды да:
- Анда бизди аңдыган бирөө бар го. Болбосо, ким билет эле. Медалбек кабагын чытып:
- Адыгей, сен эми мындан ары кабагыңды ачып жүрчү. Антпесең элдер сени бирөөнү арзып калган үчүн кабагына кар жаап, илдетке кабылган адамдай жүрөт деп сөз чыгарып алышыптыр. Экинчиден эмне кемпириң дагы бир нерседен шек алып калганбы? Балким андан сөз чыгып кетпесин. Аялдар көп сүйлөп жатып эмне сөз сүйлөгөнүн билбей калышат эмеспи. Балким Жибектен ашыкча сөз чыгып кеткен чыгар - дегенде Адыгей кабагын чытып:
- Аның бар. Бул чын эле Жибектин кылганы болуп калды. Сен айткандай ал экөөбүз эки - үч жолу кагылыша кеткен элек. Балким ал ичтеги бугун бирөөнө чыгарып айтты, андан айыл элине тарап кетти да. Медалбек сөздү бөлүп:
- Анда менин силердин үйгө барганымды Зымырат кайдан билди болду экен? Маселе бул жакта дагы болуп жатпайбы. Адыгей карыя жаңы эле Айикенин алдынан чыгып, анын айчырайлуу жамалын көрүп, кыялында анын ак жүзүнөн аймалап өөп, эркелетип, кабагы ачылып, ичинен таттуу кыялга жетеленди эле. Эми бул сөздөрдү укканда эмне айла табууну билбей туруп калды. "Сүйүү бул бирөө үчүн азап чегүү" - деп бекер айтылбаса керек. Болбосо карылык сакалы ээгин жаап, минтип "аксакал" деген атка татыктуу болгондо, кайдан дагы жүрөгүнө ээ бербеген ашыктык азабы башына келгенине жооп жок. Алда ургаачы жандын насили, сулуу чырайы! Кандай адамдарды, кандай көк жалдарды, кары болобу жаш болобу кандай гана таттуу ойго салбайт. Атаганат, ушунча элдин баары көзгө илинип, бир гана көргөндө көз отун жандырган, өпкөндө көксөөнү кандырган, басканы маралдай, сүйлөгөнү кулакка жагымдуу тоо булагынын үнүндөй болгон аял затынын асылы Айике көзүнө дагы бир жолу көрүнүп койсо кана. Анда курдашы Медалбекке дагы көз кыйыгы менен гана көрсөтпөйт беле "мени кыйнаган, жүрөгүмөн орун алып, жанды жай алдырбаган алиги сулуу" - деп. Анда аны көрсө Медалбектин дагы көзү оттой жанып, телмире тиктеп, кареги талыганча карайт беле ким билет. "Жүрөктү бырыш баспайт, так басат" - дегендей, карыганда жүрөгүнө так салып, эч нерсе билбей жүргөн жаш кыздын элеси, көз тайгылткан сулуу турпаты, колго жасап койгондой келбети тим эле жүрөгүн туйлатып, эми ошол арзып калганы элге билинбесе экен деп ичинен миң кайталап тиледи. Дагы жакшы, эл кимди арзып калганын билбей, божомолдоп айткандары. Оюн окуп билгенсип Медалбек:
- Курдаш, эми сен тилди алсаң элге сөз болбой жок дегенде бир ай сыртка чыгып келбейсиңби? Анткени азыр баары сени карап, сени аңдып калган кездери "кимди сүйүп калды болду экен?"- деп. Балким аңдып жүргөндөр дагы болушу толук мүмкүн деди эле, бул сунушту дагы туура кабыл алды. Бирок бир ай Айикени көрбөй жүргөнгө чыдай алабы, маселе мына ушунда. Адыгей башын ийкеп:
- Макул, бүгүн же эртең Жибек келет. Ал келгенде мен шаарга жөнөйүн, балким курортко барып келсемби. Медалбек бул айтылган сөздү туура кабыл алып:
- Биз эртең жолго чыгабыз. Мен сага Ысык-Атага жолдомо таап берейин. Уулум ошол жактын чоңу менен жакшы тааныш. Бирок сен курортко барарыңды эч кимге айтпа. Дагы кандай сөздөр чыгып кетет деди. Адыгей макул болуп:
-Медалбек, сен унутпай дарегиңди таштап кет, барганда таппай калбайын.
- Аны эмне кыласың. Шаардагы кызың менин үйүмдү билет. Азыр андан көрө Жолбундун үйүнө барып келеличи. Мени анын күлүк аты кызыктырып жатат. Баса, ал эмне динге катуу берилип кетти беле?
- Анын жоругуна азыр таң калып деле болбой калбадыбы. Учурда жанагы бала туруп сакал койгондор динди дагы булгап бүтүштү. Акыл айткан оңой, бирок акылдуу болуш кыйын. Жолбундун башын дагы даабатчылар айлантты көрүнөт. Мурда эч кимге билинбей эле беш убак намазын окуп жүргөн эле, эми үйүн таштап даабатка кеткен дагы адат таап алды. Салт-санаа, үрп-адат баары бурмаланып, учурда айыл жерин сакалчандар бийлеп калды. Айтылган кеп бар эмеспи " Ыйманга үгүтөө оңой, бирок ыймандуу болуш кыйын" - деген, кечээки мадыра баштар шарият сөзүн кошуп акыл айтканда айлаң кетет. Кыска сөздүүлөр аз, узун сөздүүлөр көп болуп калбадыбы. Жолбун өзү жакшы адам. Бирок карыганда үйүндө эле олтурса болмок, даабат дебей. Мейли ал дагы бир нерсени ойлоп жаткан чыгар. Эки карыя бир топко Жолбун саяпкерди талкууга алып, анын үйүнө карай кадам ташташты.
*******
Жолбун өзү орто бойлуу сөзгө сараң, киймин таза кийген, аз сүйлөп көп иш бүтүргөн кишини баалаган, арыкчырай киши. Кээде көпчүлүккө кошулбай кетип калган адаты бар. Анын себеби кээ бир адамдар оозго жарашпаган сөздөрдү айта бергенине ичинен түтөп кетет. Ошол себептенби, акыркы кездерде өзүнчө жалгыз жүргөндү жактырып, жакшы карысам экен деген изги ойдо жүрөт. Чынында эле адам баласы карылыкты жакшы тосуп алып, жакшы карыса кандай кадырлуу болор эле... Бул жалгандан кимдер гана жашап өтпөгөн. Ушул аманатка берилген жанды жакшы багып, кадырлуу карылыкка жетүү дагы бул чоң эмгекти талап кылары анык. Чынын айтканда өзгөчө кары кишиге таза жүрүп, намазын үйбөй окуп, шарият сөзүн айтса кандай оозуна жарашат. Ошол себептен "карынын сөзүн капса сал" - деген сөз бекер айтылбаган чыгар.
Эки карыя Жолбундун дарбазасын аттаганда эле кандайдыр бир жакшы аураны байкашты. Эшигин көрүп төрүнө өт дегендей, Жолбун карыянын эшигинин алды таза, бак-шактуу болуп, көзгө ушундай бир жагымдуу көрүнүп, тим эле көздөрү жайнап эки жакты караганга үлгүрүштү. Аңгыча эле боюна жарашыктуу кийим ийген, ээгине кыска сакал койгон Жолбун алдыларынан тозуп чыгып, жакшы маанай менен учурашты. Мунун себеби, Медалбектин тээ союз кезинде чоң жардамы тийген. Аны кантип эсинен чыгарат эле. Бир чети өзүнөн беш-алты жашка улуу эки карыянын эшигинин алдына келгени кандайдыр бир көңүлүн өстүрүп турду. Ал жайды сурап, кол алышып туруп калган соң, Жолбун мейман достугун карматып:
- Киргиле, үйгө деп колун үйүн көздөй жаңсады. Атаганат, өзгөчө Медалбектин кабагы ачыла түштү. Баары ирээти менен. Жөн эле чет элдик жетишип жашаган байдын үйүнө келип калгандай эле болду. Али мезгил кыш. Ошондо дагы кооздук алгач келген адамды өзүнө тартат десең. Көз жоосу кана карагандай бактардын ылдый жактары, аппак болуп акиленген, короонун дубалдары, бери жакта тыпырайып жасалган иттин уясы, тирелип кудум кирпичтей болуп жыйылып турган көң, жарылган отундар, мончо, машина гаражы деги эле эшиктин алдында ашыкча эч нерсени байкай алышкан жок. Баары орду-орду менен, жөн эле көңүл көтөрөт десең. Али үйгө кире электе эле Жолбундун кандай адам экени айттырбай билинип калды. Ушул жерден Медалбек чукул жерден ойлоп койду "атаганат, жанагы даабат деген немени Жолбундай болгон таза, тили менен эмес иши менен көргөзгөн адам айтса, анда канча киши намаз окуп калат эле" - деп.
Астанадан Жолбундун аялы утурлай басып чыгып калды да, ийменип кудум жаш келиндей башын ийкеп учурашып, жол бошото туруп калды. Жамиланын бул кылыгынан Медалбек менен Адыгей илгерки көзгө сүйкүм көрүнгөн аял затынын элесин көрүп, улуулук сапаттарын сактап саламды алик алып, алкаган болушту.
Эх, аял затына ийменген, уялган, ыйбаа кылган, тартынган кандай жакшы жарашат. Керек болсо шаарда Жамиланын курагындагы аялдар көчүк-башын көргөзүп шым кийип, ийменүү-тартынууну койдум, жылаңбаш болуп алышып, эркектер менен кол берип, баарынан да өбүшүп учурашкандары акыркы кезде көнүмүш болуп калганын кантип жашырууга болот.
Ичкери киргенде эле алгач маңдайда илинип турган чийден кооздолуп согулган жайлоонун жана аттын сүрөтү көзгө урунду. Адам баласынын көзү кооздукту жана сулуулукту кандай берилүү менен кабыл алат. Эки карыя дароо эле тиги сүрөткө арбалып калышты эле Жолбун:
- Ал Жамиланын кол эмгеги. Мен алтымышка чыкканда жылкы баласын жакшы көрөсүң деген ойдо белекке тартуулаган. Аңгыча эле мектепте окуган теситиер бала ички үйдөн чыгып:
- Ассалам-алэйкум деп салам берип калды. Жаш баланын минтип учурашканы дагы Медалбектин көңүлүнө жага түштү. Албетте тарбиясы жеткиликтүү бала гана минтип нак кыргыз тилине басым жасап учурашары анык. Медалбек да, Адыгей да тиги баланын учурашканынан, өздөрүнүн бала кездерин эстеп кетишти.
Чоң зал үйгө киришти. Эми үйдүн жасалгасы бир укмуш. Бул бөлмө көбүнчө кыргыз буюмдарына басым жасалып кооздолгону байкалып турду. Сыртынан анча деле жакшы көрүнбөгөнү менен катылып жаткан сырдын баары үйдүн ичинде жатканын байкашты.
Сөз орун алып олтурганда башталды. Алгач эле Медалбек:
- Жолбун, мен кечээ жакында шаардан келип, сенин дарегиңе карата абдан жакшы сөздөрдү уктум. Жакшы сөз кулакка кандай жагымдуулукту тартуулайт. Чет элде жүрүп кыргыз атуулунун жакшы сапатын укканда кулак сүйүнгөндөй, шаардан келип сенин ат таптаганыңды угуп алып, уккандан бери бир жерге олтура албай сени менен баарлашкым келип, атайын Адыгей курдашымды жаныма жолдош кылып ала келдим. Айткандай азыр баягыдай кыргыздын улуттук сапаттарына көңүл бурулбай, бир гана акча кубаламай менен алек болуп калдык. Жолбун башын ийкеп угуп, сөз кезеги келгенде:
- Учурунда, тактап айтканда, мындан бир-эки кылым илгери ушул замандын болорун алдына ала Калыгул олуянын айтканы келди. Заман жаңыланганда элдин агымына карап иш кылыш керек болуп калбадыбы. Сиз айткандай азыр мага баары жасалмалуулуктай сезилип калды. Аял ушактан, эркек ушак көбөйүп, улуу сөздөр сүйлөнбөй, кичинесинен чоңуна чейин саясатчы болуп кулак укпаган жаңы сөздөр айтыла баштады. Аны эми миң айткан менен эч нерсе кыла албай калдык.
- Жолбун сен качантан бери саяпкерчилик өнөргө аралашып калдың? Муну сураганымдын себеби мындай. Мени билип калсаң керек, бала кезде далай жолу ат чабышта ат чаппадымбы. Эми ошол кездеги атка кызыккан адатым, али менден кала элек. Бул адам баласындагы кулк-мүнөз баары бир калбайт тура. Жылкы баласы жөнүндө кеп угуп калсам, кабагым ачыла түшөт.
Ким эмнеге жакын болсо, ал темада сүйлөшүлгөн сөзгө кызыгары анык экенин танып болбойт. Адыгей карыя үчүн ушул жерден сүйүү темасында сөз айтылса кулак төшөп, дем албай угат эле, курган киши. Чынында ат таптоо жөнүндө айтылган кептер Адыгей карыяны кызыктырган деле жок. Болгон ой-тилеги, чеккен санаасы ушул улуу сөздөр айтылып жаткан жерден дагы Айикеге барып такала берди. Бул "сүйүү" - деген нерсе жаш өйдөлөгөндө башка келгени курусун. Ушул жашка келип, небереге чоң ата, жээнге таята болуп, көк сакалдан аксакалга өтүп, артындагыларга бата берээр кезинде жаш кызга ашык болуп бул жерден дагы оюу алагды болгонун алгач Медалбек байкады. Жолбун ат таптоонун жолун, саяпкерчиликтин сырын, жылкы баласынын сыпаалыгын берилүү менен айтып жатканда, Адыгей карыя сабака көңүл бурбаган окуучудай башка нерсени ойлоп олтурганы, өзүнүн ушул жашына туура келбей турду. Сөз кенен эки саатка уланды. Жолбун анткен менен жорго сөзгө бай, илгерки санжыргалуу сөздөрдү айтканда Медалбектин кулагынын кычуусу канып, ар бир айтылган сөздү кунт коюп эч үн дебей, сөздү бөлбөй угуп олтурду. Аңгыча эле сырттан катуу үн салып, кызуу бирөө келгендей болду. Бул Жолбун карыянын кичүү уулу болучу. Аттиң, көрсө ар бир үйдө бирден сасыткы болот тура. Кенжебек келгенге чейин бул үйдүн жашоо турмушуна кызыгуулары артып, "үлүгүлүү үй-бүлө экен" - деген ойдо олтурушкан эки карыянын ойлоруна бөгөт коюп, кызуу келген Жолбундун уулу апасынын сөзүн сөз дебей кирип келди да, башка катуу таяк жеген көк букадай селейип эле туруп калды анан, эч сөзгө келбей кайра чыгып кетип, үнү чыкпай эле калды. Жолбун карыя уялганынан жер карап:
- Кечирип койгула. Эң кенже уулум. Учурунда катуу эрке кармап коюп, эми азабын тартып жаткан кезибиз. Ушул уулум ыйманга келсе деген аруу тилек менен күндө беш маал намаз окуган сайын тилек кылам. Бирок дээринде жок болсо, баланын оңолушу деле кыйын экен. Бул балам келин менен ажырашып кетип, эми "мектепте окуган кызды алып бер"- деп кыйнап жатат. Ал кыз быйыл мектепти бүтүрөт экен. Алты айлам кетти. Илгери "арзуу" дегенди жашырып-жаап аздектеп сыр кылып бакчу элек. Эмки балдар ооздоруна алы келбей шалп эткизе эле айтып салышат экен. Катуу сөз айткандан дагы корком, ичип алып өзүн мандем кылып салабы деп. Анткен менен бул баламдын уулунан үмүтүм чоң. Апасы менен атасын элдештирүү үчүн аракет кылып жатат. Бирок күндө минтип атасы мас болуп келгени кончко түшкөн таш бутту өйкөгөндөй, жүрөктү өйүп бүттү. Аттиң, бир кезде бул уулумду минтип алкаш болуп калат деген ойду ойлогон эмес элем. Бирок ичпеген кезинде жакшы. Ат таптаган өнөрү бар. Кээде мен билбеген нерсени билип коёт. Тиги казактар эки машинага бер деген күлүктүн кемчиликтерин ушул кенже балам билип койгон. Бул сөздү укканда Медалбек кабагын түйүп:
- Кап, өнөрлүү баланын ичип кеткени жаман болгон экен. Канчалаган таланттардын келечегине ичимдик тоскоолун тийгизип, бут тозуп келе жатат. Жолбун, макул көрсөң уулуңду шаарга алып барбайсыңбы? Менин бир таанышым бар. Канын дары менен тазалап, жамбашына ичпегендей кылып дарыны тигип салат, анан уулуң ичпей калат деди эле, Жолбун колун шилтеп:
- Анын баарын жасап көрдүк, бирок болбоду. Шаардагы байкелери Казакстанга чейин алып барып келишти. Эч тыянак жок. Мунун бир гана дарты жанагы мектеп окуучусу болгон сулуу кыз болуп калды. Кээде катуу мас болуп келгенде Айикелеп кыйкырат. Эл укпасын деп, үйгө камап салабыз. Бул сөздү укканда Адыгей карыянын көзү чакчайып, өңү бузулуп, кызгануу сезими ойгонуп кетти. Медалбек кызыгуусу арта:
- Ал кыз эмне ушунчалык эле сулуу кызбы? - деди эле, Жолбун карыя көп жактыра бербей:
- Мен ал кызды көрө деле элекмин. Азыр сулууга көңүл бурчу кезби. Үч жолу даабатка чыгып келдим. Аялыңдан башка ургаачы жанга көз арткан, никени булгаганга тете иш экен. Ошол себептен карылык башка келип, бир бут көргө салаңдап турган кезде акыреттин камын көрүү үчүн, жаш кезде кетирген каталарды жууш үчүн минтип намаз окуп, улуу Алланын жолунда жүрөм. Бирок менин кадырымды булгап тиги уулум сасыткы болуп жатпайбы. Баласы туруп башка аял затына ашык болгонун ачык айтып жарыялабай эле койсо болмок. Бул эми ичкен адамдын адамдык терс сапаты экенин кантип танууга болот. Ооба, ичкиликке берилген адамдар керек болсо чеккен чылымынан бери мактаныч кылып айтат эмеспи. "Алы жок иттин үнү заар" - дегендей, колунан иш келбеген көчө алкаштарынын айткан сөздөрүнүн уусун кантесиң. Ооба, ичкенди билген адамдар бар. Алардын ичкени жан адамга билинбейт. Кошуна - колоңдордон корунуп бүттүм. Элдин бетин карай албай калдым, тиги сасыткы уулумдун айынан. Шаардагы эки уулум менен сыймыктанам, бул уулум менен басынам. Эртең келип муну кайра шаарга алып кетишет. Сөз ушул жерге келгенде эттүү кылып бышырылган жаркоп келип калды. Анткен менен Жолбундун айткан сөздөрү Адыгей карыяга тим эле бычак болуп катуу тийди. Айткандай ушул жашка келгенде сулууну сүймөк турсун, башка аял затын карабай эле койгону дурус болучу, өз кадырына доо кетирбей. Жолбун карыянын кадырына уулу доо кетирип жатса, өзүнүн кадырына албетте жүрөккө тынчтык бербеген арзуу кыйнап, доо кетирип жатканын кантип жашырып жаба алат.
Көрсө Айикеге бир гана өзү эмес, боз баш балдардан тартып, бала-чакасы бар, бир базардан өткөн киши катарына кошулгандар дагы ашык болуп, кылгыра карап жүрүшкөн тура. Аттиң, сулуунун келишкен турпаты, кимди гана каратпайт дагы, кимди гана сүйдүрбөйт, кимди гана эңсетпейт. Ар бир эркек ай чырайлуу аял алгысы келээрин танып болбойт го. Болбосо, тээ илгертен хандар менен Султандар, баатырлар менен балбандар, бийлер менен байлар сулуу аял заты үчүн талашып - тартышпайт эле. Ошол адат минтип ушул заманга жетип Адыгей карыя баласындай балдардан сулууну кызганып олтурмак эмес.
Тамак желип жаткан Жолбун карыя сөз кезегин алды:
- Тээ илгери бир сулуу кыз болуптур дегенде, алгач Адыгей карыя ичип жаткан тамагын токтотуп карап кады. Сөз андан ары уланды:
- Ал сулуу кызга сакалын сүйрөгөн чалдан, боз баш балдарга чейин ашык болгондор болуптур. Бирок, кыз жаш болгон үчүн жүрөгүнө али ашыктык сезими келе элек болгонгобу өзүнө ашык болгондордун эч бир үнүн укпайт дагы, сүйүүсүн кабыл албайт. Андан дагы ал кыз чоң бай адамдын кызы болгон үчүн, жан адам жакын жолой албай, жеңелери аркылуу гана сөз айтышып, тымызын жолугушууга чакырышат. Кыз жолугушууга келгени менен бирине дагы оң жооп бербей, өзүнүн сулуулугун жогору тутуп менменсинип, теңине эч кимди албайт. Бирок акыркы жолу жолуккан абышканын көз карашын эмнегедир жүрөгүнө жакын кабыл алып, канча жаш уулу болсо дагы анын жашына карабай абышканы арзып калат. Көрсө жүрөк жаш тандабайт, сүйүү кары жашка карабайт, эңсөө эстен алат белем, бир күнү көп жигит ашык болгон ай чырайлуу кыз, абышка менен айылдан качып чыгып, жол кезип жөнөшөт. Сөз ушул жерге келгенде үйгө кошуна жашаган Келдибек карыя келип, сөз бөлүнүп калды. Сөздүн бөлүнгөнү Адыгей карыяны абдан капалантты. Эми Жолбун ал сөзүн кайра кайталап айтпайт да. Окуянын аягы кандай аяктайт, укпай калганына эки абышка катуу өкүндү. Келдибек карыя келип эле Жолбунга бир тийди:
- Жолбун, ушул кантип болсун! Уулуң бизге жашоо береби же ушинтип күндө ичип келип алып, тынчтык бербей кыйнай береби? Бир нерсе ойлоп тапсаң боло деги?!
Эх, ата менен эне үчүн баланын дарегине кулакка жат сөз уккан кандай жаман абалды таруулайт. Тиги киши сөзгө келип тамакка караганда, Жолбун кабагын түйүп:
- Келдибек байке, эртең шаардан балдарым келип алып кетет. Менин дагы алты айлам кетип, чыдамым жетпей калды.
- Ой, тиги арзыганын алмайын мунуңдун жаны жай албайт го? Күндө терезенин тушуна келип алып "Айикелеп" кыйкырган адат таап алды. Карыганда адам тынчтыкты каалап калат экен. Деги өзүң жакшы адамсың, бул балаң кайдан чыккан?
- Чөйрөсү бузуп жатпайбы? Эптеп шаарга кетсе, ал жактан агалары оңдобосо болбой калды көрүнөт. Медалбек менен Адыгей карыя сөзгө кошула алышкан жок. Ал турсун ооздорунан сөз качып, келгендеги жакшы маанайлары жок, кайра издерине капа болгон түр менен кайтышты. Адыгей үчүн алиги окуянын аягына чыкпай калганы кабагын бүркөдү. Ал жомоктогу окуядай болуп Айике экөө эл көрбөгөн жакка кетип калышса кана... Баарынан дагы Жолбундун уулу ачык эле Айикелеп жатканы Адыгей карыяны абдан ойго салды. Ичкиликтин итчилиги да, болбосо Кенжебекте деле ар бар. Соо кезинде уялып калса керек деген ойду ойлоду. Медалбек оюн окуп билгенсип:
- Адыгей, сенин тиги чүрөгүңө айыл эли бүт ашык болгонго го? Тээ илгертен сулуу кыз көздүн көркү болуп, өзгөчө колунда бар байлардын же билегинде күчү бар балбандардын энчисинен чыга койгон эмес эле. Балким буга чейин колунда бар бирөө баласына куда түшүп, башын байлап койгон жок болду бекен, ушуну бил. Тигинтип катын, баласы бар бала дагы ачык эле чабуулга өтүп, атасын көзгө илбей көзү түшкөнүн билгизип, эшектин аңгисиндей айкырып калыптыр. Деги сак болбосоң болбойт го? Адыгей "ушул сөздү угам" деп күткөн. Бир саамга сөз жалгабай, жер тиктеп басып, капа болгонун кыймылынан билгизип, жөн эле чоң жоготууга туш болгон соодагердей түйшөлүп, кудум жаш жигит кезинде аял ала тургандай абалга келип:
- Медалбек, мени ойго салган Жолбундун айткан кеби болду. Минтип чын эле бир бутубуз көргө салаңдап турган кезде жаш кызды арзып калып, ашыктык жөнүндө сөз козгогонубуз биздин оозго жарашпаган кеп. Бирок намыс, ар, жүрөккө тынчтык бербеген ашыктыктын азабы да жанды койбой жатпайбы. Аттиң, жок дегенде кырк жашымда ушул ашыктык оорусуна жолуксам эмне? Эми экөөбүз канча аракет кылганыбыз менен эч майнап чыгара албайбыз го? Чынын айтсам мен эми баары бир Айикени кызганып жүрүп, өтүп кетет окшоймун. Ал менин көзүм өткөнгө чейин тумушка чыкпаса экен, деги. Дегеним, азыр мен кабылган ашыктык дартын душманыма дагы каалабайт элем.
Сүйүү дартын башына келген киши гана түшүнө билет белем, Медалбек ойго алаксып, курдашынын абалына туура баа берип, кандай жардам бере алат болдум экен дегенсип туруп, бир топто гана сөз козгоду:
- Курдашым, мен сага түшүнүп турам. Сен айткандай бул илдетти карыганда бербесин. Ар бир нерсенин өзүнүн учуру болот деген чын тура көрсө. Ашыктык бул жаштардын оюну, алардын эрмеги экенин мен эми гана түшүндүм. Карыганда келген сүйүүнүн илеби абдан жалындуу, табы күчтүү болорун мен билем. Менин башымдан өтпөдүбү. Анан кантип сага түшүнбөйүн. Мен го арзуума жетип анын ак денесин кармап, кумарына балкыдым. Билесиңби, бул жаш деген жаштыгын кылат экен. Мени тим эле тиги келин, өзүнүн жалындуу илеби менен отуз жашка жашарты го чиркин. Гүлбарак келиндин ысык денеси, жагымдуу үнү, кумарлуу көз карашы, кыңкыстаган кылыгы азыр дагы толук аң сезимимден кете элек. Аны эстеген сайын ошол убакка кайра баргым келет. Көрсө бул жашоонун бир жыргалы ашыктыктын кумары, ыргагы, оюну, таттуулугу, жылуулугу бүт дүйнөнү унуттуруп, болгон нерсени аң сезимден жууп салып, бир гана нерсе жүрөк каалаган адамың болуп каларын жана аны менен гана жашоо кызыктуу экенин мен башымдан өткөрүп, аз да болсо жаш өйдөлөгөн кезде оюн салып барып акыры тизгиним тартылды. Менин жеке оюмда сага жаман болбодубу. Тиги кыз жок дегенде бир жашоону башынан өткөргөн эле келин болсо эмне, анда дагы бир жолу табылып калар беле? Келдибек карыянын сөзүн өзүң укттуң. Көрсө менин баамымда сен жөн кызга ашык болгон эмес экенсиң. Атаганат, өзүң эле калыс болчу. Бул жалганда эркек аттууга баары жараша берет тура. Эгер сенин байбичең жаш уланга сендей болуп ашык болуп калса, анда эмне болот эле? Туура түшүн, бул ургаачы жандын жашоодогу жолуу кууш келет. Керек болсо карыганда ашык болуу эркекке гана жарашат. Кулагың чалды беле кемпир жаш уланга ашык болгонун.
Адыгей сөздү бөлүп:
- Медалбек эми мен эмне кылышым керек? Деги бир жакшы нерсе ойлоп тапсаң боло, болбогон сөздү айтпай. Кемпир бирөөнө ашык болобу же экөөнө ашык болобу ал өзүнүн иши. Менин азыр такыр жан дүйнөм кыйналып, алсыз тартып бара жатам. Эч оюма алган эмес элем, Айикени менден башка бирөө жакшы көрөрүн. Минтип ачык эле каршылаштар чыгып, алдымды тороп жатканы дагы ойго салып койбодубу деп, мукактана түштү.
Кап, тээ илгери жаш кезинде болгон аракетин жасап Айымды эле алып алганда эмне, анда Айике өзүнүн небереси болуп калат беле ким билет. Минтип ойлогонун себеби, Айикени бир кездеги Айымдын кыз кезине катуу окшоштурат. Медалбек оюн бузуп:
- Адыгей, сен мага туура түшүн. Эгер көңүлүңө жакпаган сөз айтсам анда сөзүмдү кайра алдым. Баса, жүрү али эрте эле го Кыдыктын үйүнө барып, аны менен учурашканча сенин арзууңдун ээсин көрүп келели. Азыр убактым бар, эртең жолго чыгам. Бул айтылган сөз Адыгейге жакты, бирок ал жактан тилден жаңылып калбасам экен деген ойду ойлоп, ичинен кыжаалат боло түштү да, Медалбекке билгизбегенге аракети күч болду. Анткени Медалбек дагы бир кезде, Айикенин чоң энеси Айымды кандай берилип сүйдү эле. Каны катып суусаган адамдын болгон тилеги бир тамчы суу болсо, Медалбектин дагы болгон тилеги бир гана Айым болуп, тил ооздон калып берилип сүйгөнү чын. Качан гана Кыдык, Айымды алганда гана көкүрөгүн жеген көксөсү сууп, Айымды унутканга аракет кылган. Так ошол маалда Ташкентке окууга кетип, Айымдын турмушка чыкканын кат аркылуу билип, эки күн ыйлап, ыза болгон болучу. Анан катуу ойго алдырып санаа чегип жүргөн күндөрдүн бир күнү Зымырат менен таанышып калды. Зымыраттын жасаган мамилеси, кылыктана караган көз карашы, турган турпаты, жаңырган айдын келбетиндей терилген кашы, бакыракай музоо кирпик көзү, элпек кыймылы деги баардык жагынан Айымга окшош көрүнүп, болгон санааны кууп салып, кайра башка санааны башына алып келди. Эгер азыр Зымыратка үйлөнбөй калса, анда дале Айымга арналган арзуусундай ага карата болгон ашыктык сезими сакталып калат беле, ачык айтып болбойт.
Адыгейдин каршы болгусу келди, Кыдыктыкына чогуу барууга. Анткени Айикени көргөндө Медалбек дагы ашык болуп калышы толук мүмкүн экенин жүрөгү менен сезди. Мунун себеби, жетпей калган сүйүү барктуу экени турмушта маалым болгондой, ошол жаш кезинде ашык болгон Айымдын кайра жаш кезин Айикеден көрсө, Медалбектин сөзсүз кайра сезими козголушу толук мүмкүн. Эгер Медалбек, Айыкени өз көзү менен көрүп калса анда Адыгей дагы бир атаандашын таап алышы күтүлүп турганына көзү жетип, ачык эле айтты:
- Медалбек, сенден сураныч. Менин эле кыйналып, менин эле азап чеккеним жетиштүү го? - деп ойлойм. Дегеним, сен Айикени көзүң чалса, сен дагы ашыктык отуна кабылышың толук мүмкүн.
- Кантип?
- Анын себеби оңой эле. Мен сенден Айикени кызганган үчүн каршы болгон жокмун. Бир кезде сага окшоп мен дагы Айымга ашык болгом.
- Анын бул жерде кандай тийешеси бар?
- Тийешеси болгон үчүн айтып жатам. Айике азыр бир кездеги эле Айымдын көп жигит ашык болгон, кызылы-кызыл агы-ак болуп кулпуруп турган кезине куюп койгондой окшош. Ал турсун ошол кездеги Айымдан дагы ашыкча чырайлуу десем аша кетпейм. Бул сөздү укканда Медалбекти даана ой басты. Бир кездеги арзуусун эстеди. Чын эле канча жыл болду, Айымды көрө элегине. Ага ашык болуп, азап чеккенин кантип унутат. Азыр дагы кээде ойлоп коёт "эгер мен Айымга үйлөнгөн болсом, анда азыр кандай болот эле?" деп. Ойдон күлүк эмне бар. Адыгейдин айткан сөзүн эптүү көрүп, бир саамга үн дебей туруп, башын акырын ийкеп:
- Адыгей, сен абдан туура сөз айттың көрүнөт. Чын эле мен тээ жаш кезимден аял затына абдан жакын жан экенимди билем. Ушул жашка келгени Зымыраттын көзүнө канча жолу чөп салдым. Бирок баары бир ошол менин сезимимди козгогондор чогулуп келип, кемпириме жетпейт десең. Көрсө бул эркек жан аялга жеткенге чейин эле көкүрөк чаап аракет кылганы болбосо, аягы барып эле өз аялга жетпейт. Биринчи нике "улуу Алладан" - деп бекер айтылган эмес да. Сөз ушул жерге келгенде бою узун, кудум Кожомкул балбандай дене бою олбурлуу, далдайып көзгө абдан чоң көрүнгөн Капарбек, алдыдан чыгып калды. Бул киши бала кезинен тоодон түшкөн жок. Учурунда колхоздун жылкысын багып, бир кезде жакшы эле кадырлуу адам болгон. Азыр дагы коктунун ичине там салып, мал-жаны менен ал жакта. Сүйлөгөндө үнү корулдап, катуу чыгат. Анткен менен кээде мааниси жок сөздөрдү сүйлөп коёт. Ооба, балбан, баатыр, денеси чоң кишилер сөзгө мокок болуп, сөз сүйлөө маданиятынан артта калганы чын экенин жашырып болбойт. Бир акылман айткан экен "өтө чоң кишилерден акыл чыга бербейт, алардын күчү билегинде" - деп. Айтылгандай эле дүйнө жүзүндө элди көбүнчө бою узун эмес, боюу кыска адамдар башкарып келгенин эске алганыбыз оң. Капарбек өзү олбурлуу болгону менен абдан тартынчаак жана өтүмү жок. Учурашып ал-абалды сурашкан соң, Медалбекке кайрылды:
- Меке, сенде бир өтүнүчүм бар! - деди. Бала кезден теңтуш болгон үчүн Меке деп атады.
- Айт, кандай өтүнүч?!
- Улуу баламдын баласы мени тартып олбурлуу. Сенин бир уулуң милиция тармагында иштейт эмеспи. Иш таап берсе болот эле. Айтсам болбой милициянын окуусун окуду. Атайын сага шаарга барайын деген элем, сенин келгениңди угуп, уулуңдун үйүнө издеп келип сени таппай калдым. Макул көрсөң үйгө барып даам сызып кетпейсиңби? - деди, сөзүн чукул буруп. Медалбек бир саамга кабагы салыңкы ойго алаксып, жер тиктеп туруп калды да, анан күттүрүп, жооп бербей туруп:
- Капарбек, мен сенин өтүнүчүңдү аткарам. Сага ушундайда жардам бербегенде качан жардам берет элем. Балама сөзүм өтөт. Аны коюп балаң окуу жайды кандай бүтүрдү. Кийин уят кылбайбы?
- Ал жагынан кам санабай эле коюңуз. Менин баамымда балам уят кылбай ишти алып кетет. Азыр окууну окуган оңой болуп, ишке орношкон кыйын болуп калбадыбы. Тааныш-билиш менен гана ишке орношуу барган сайын адатка айланып бара жатат. Чоңдордон эч майнап жок. Көп сүйлөшөт дагы, ишке келгенде мажүрөөлүк кылып жатканына турмуш өзү күбө болуп жатпайбы. Менин баамымда учурунда Сталин абдан туура эле кылган экен. Катуу, кардуу ажо болбосо болбой калды. Демократия дегениң бул каяша айтуу керек дегенди эле билгизет экен, менин баамымда. Болбосо союз кезинде азыркы депутаттардай сөз талашуу деген жок эле жашоо өз нугунда өтүп жаткан. Башында калы бар жанагы Горбачев деген неме келди да, баарын бузду. Мени ойлонткон жайыт маселеси болуп жатат. Сөз такыр башка нукка бурулуп бара жатканда оңдой берди болуп айыл өкмөтү өтүп бара жатып, учурашып калды:
- Ассалам алейкум - деп. Айыл өкмөтү орто жашка барып калган, жапалдаш бойлуу, мурду чоң, сөздү эби менен сүйлөгөн, токтоо мүнөз күткөн, коңур үндүү, иш билги киши. Медалбек саламды алик алган соң:
- Камчыбек, бул айылда эмне кеп сөз бар? Айыл башчысы баарын билиш керек да, майда - баратынан бери.
- Эмне сөз болсун. Күндө эле талаш-тартыш маселе. Учурда жер маселеси катуу ойго салып жатат. Азыр дагы райондун борборуна шашылыш бара жатам. Аким жыйын кылат элем дегенинен кийим которуп алыш үчүн баскам - деп, шашылыш экенин билгизип жолуна түштү. Капарбек узата караган тейде:
- Ушуга окшогондор эл тагдырын чечип калат деген миң уктасам түшкө кирип, ойго келген эмес эле. Качан барсам компьютер ойноп олтурганын көрөм - деп, оюндагы сөздү айтып калды. Ушул сөздүн артында эле эмне деген сөз жатканын Медалбек билип:
- Капарбек, аны миң айтсаң дагы эми кайра баягы жашоо келбейт. Аны коюп жакшы карыгандын амалын ойлойлу. Менин иштерим бар эле, Капарбек, уулума айтып балаңды ишке орноштуруп коём. Алгач балаң мага жолуксун, үйгө келип деди. Карапбек сүйүнүп:
- Куру аякка бата жүрбөйт дегендей, бир семиз койду берип жиберем, уулум ишке орношуп калса деп күлө карады. Медалбек жактыра бербей:
- Мына ушинтип өзүңөр баштайсыңар, коррупцияны. Мага эч нерсенин кереги жок. Силерге, айыл элине жарыгы тийбеген уулдун кимге кереги бар деп, айтып сөз бүттү дегенсип нары басты.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#36 04 April 2014 - 22:22
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
*********
Айикеге ашык болгондордун саны барган сайын көбөйүп, көчөгө ээн баса албай, өзүнчө эле кысынган абалга кабылып калды. Аялы, баласы бар эркектер баш болуп, классташ балдары төш болуп кылгыра карап, сулуулугуна кызыгып жүргөндөрдүн жолугушууга чакыргандары тим эле көкөйүнө көк таштай тийди.
Ал турсун Адыгей карыянын дагы күндө алдынан чыкканы, баарынан да сыр бербей телмире тиктеп, билгизбегени менен кыйгач караган көз карашын акыркы күндөрү даана эле байкап, анын азап тартып жүргөнүн жүрөгү менен сезип, бир нерсеге түшүнө алба койду. "Макул жаш балдар кызыга карашсын, бирок тиги Адыгей атага эмне жок" деп, ойлогону күч алды. Билинбегени менен адам баласы эч качан жүрөктү алдай албайт. Жүрөк сезет жана жүрөк каалайт, аны эч алдаганга негиз жок жана алдап дагы болбойт. Ошол себептен адам баласы жүрөк каалаган адамды гана жактырары анык кеп эмеспи.
Жашоонун базарынан четтеп калган чалдын телмире караган көз карашынан Айике бир сырды байкап, анын аруу сезимин жүрөгү менен сезгени менен байкамаксан болуп учурашып өтөт да, аны сынай карап койгон адат таап алды.
Бул күнү дагы сабактан чыкканда атайын байкоо салды. "Жолумдан тосуп чыгат болду бекен" - деп, мектептен чыкканда эле, алгач ушул ойду ойлоду. Анткен менен кээде түшүнө дагы кире калып жүргөнү жаш жүрөгүнө тынчтык бербеди. Бирок бул жолу анын алдынан Жолбун карыянын уулу Кенжебек чыкты да:
- Айике, окууларың кандай? - деди. Анын минтип жолунан күтүүсүз чыкканы абдан эле көзүнө өөн учурап, көңүлүн чөгөрдү. Мунун себеби, артында физика сабагынан берген агайы келе жаткан болучу. Андан уялганы бир тең, үй-бүлөсү бар туруп Кенжебектин минтип ойдо жок жерден жолунаг чыгып салам бергени бир тең болду. Ушундай чукул жерден пайда болгон ыңгайсыз учур өзгөчө жаш кыздарды кандай уялтат. Берилген саламды алик алган соң, кызарып уялып кеткен Айике артынан келе жаткан агайы уксун үчүн атайын үнүн жогору чыгарып, карындашындай мамиле жасаган болуп:
- Жакшы байке, жеңем, инимдер жакшы жүрүшөбү? - деди, коопту карап. Мындай сөздү күтпөгөн Кенжебек азга тайсалдай түштү да, анан арт жакта келе жаткан агайды көрө сала:
- Айике, мен силердин үйгө бара жаттым эле, Кыдык ата үйдөбү? -деген болду. Эх, ушул сөздөн башка сөз айтат го деп күткөн Айике үнүн баштагыдан шаңдуу чыгарып:
- Чоң атам шаарга кеткен, эки күндөн кийин келип калат, азыр үйдө жок - деди.
- Анда убара болуп барбай эле койгонум туура болот турбайбы? - деп, сөз жалгап, жол бошоткон болду. Ушул сөздү эле күтүп турган Айике дароо кадамын тез-тез таштап, караанын ал жерден үзүп кетти да, жолдо бара жатып дагы ойго алаксыды "эми ушул эле жетпей турду эле" - деп.
Аңгычы эле күндөгү көрүнүш кайталанып, Адыгей карыя алдынан чыгып, бир башкача көз караш менен карады. Аттиң ушул көз караштын артында эмне деген азаптануу, эмне деген бериле караган мээримдин табы, эмне деген кумарлуу көз караш, эмне деген арзуунун азабы жатканын дароо байкап, дагы ичке жана жагымдуу үнүн менен салам берди:
- Жакшысызбы? - деп. Ушул үндү угуу үчүн жана ушул көрүнүштү көрүү үчүн кандай даярдык менен үйдөн чыкканын Айике эле болсо сезбей калмак беле. Кантсе дагы жараткан ургаачы жандын сезүү жана сезе билүү сезимин жогору жаратса керек. Чынын айткандай аял затындай сезимтал жан жок го чиркин, өзгөчө жаш кездеринде.
Батыштан соккон желге термелген карыянын чепкенинин этеги серпилип барып токтоду. Жок дегенде ушул жерден баары бүтүп шамал тоскоолун тийгизбей койсо эмне. Ушул жерден Адыгей карыяга шамалга серпилген чепкенинин этеги дагы ыңгайсыз абалды тартуулады.
Суктанса көздөр сулууга, суудагы балык дагы туйлайт белем. Көңүл чек арасын сактаган Адыгей карыя бул жолу дагы ашыкча эч сөз айтпастан арзыган кызын көргөнүнө ыраазы болуп, сапарын улап келе жатып, Кенжебекти көрдү. Аны көргөндө дароо кабагы бүркөлүп, ой-санаасы алеки саатта өйдө -төмөн болуп өкчөлүп не бир түркүн ойлор бир заматта ар нерсени ойлогонго түрткү берип жиберди.
Байталды кызганган үйүрдөгү айгырдай көздөрү жайнап, жетип барып желкеден алгысы келди. Бирок көзүнө Кенжебек чүкөсүн жоготкон баладай, кабагы салыңкы көрүнүп, анын абалына туура түшүнүп нары карай кадамын таштады.
Эх, жашоонун тынбай агылган дайрасы ай. Көрсө билинбей өмүр агымы эч кимге сезилбей дайра суусундай агылып өтөт берет тура.
Адыгей карыя эч оюна алган эмес, "чыканактай кызга ашык болуп, аны ар кимден кызганып калам" - деп. Бул да болсо ашыкча азап тартуунун жана жашоодон кетирген катачылыктын тарттырган бир кымындай түйшүгү экенин жашырып болбойт. Эгер учурунда тилди кысып, тилге сак болгондо балким бул көрүнүш жана бул азап тартуу башына келбей кыйгач башка жол менен өтүп кетет беле ким билет. Ооба, ашыктык азабын айтып жана жазып койгон оңой, бирок анын акылдан алган азабын тартуу эмне деген гана чоң түйшүк экенин башына келген киши гана билбесе, жөн адам билбейт. "Башы оорубагандын Кудай менен иши жок" - дегендей, ашыктык азабы башка келбеген адамдар үчүн бул илдет, бул азаптануу аларга албетте жеңил нерседей сезилиши турулуу иш.
Адыгей карыя адатынча көпүрөнүн кырына келип эки жакты карап турду да, дагы ой чүмбөтүнө алаксып кетти. Көз алдына азыр эле алдынан чыгып салам берген жаш сулуунун бой турпаты, карагандан көз тойбогон карагаттай көздөрү, шыңгырап чыккан тунук үнү, маралдай болуп боюн керип кылыктана баскан кыймылы, жарашыктуу кийген кийими, ак дайра болуп мелмилдеп, ак кайың болуп термелген кыздын сулуу турпаты, уяла караган көз карашы деги койчу сөз жетпеген көзгө толгон сулуулуктун, айланага көрк берген көркөмдүктү тартуулаган Айикенин элесин көз алдынан кетиргиси келбей ойго алаксып турганда курсагы жер чийген, ашыкча семиздиктин белгисин берген Матый жанына келип калды. Бул киши өз жашынан алда канча кары көрүнөт. Анткени толук кишилер көзгө чоң жана жашаган жашынан бир топко кары көрүнөрү анык эмеспи. Матыйдын бир гана ойлогону тамак. Анткени ошончо чоң курсакты тойгузуп, аны көтөрүп жүрүү эле эмне деген түйшүктүн белгизин берип турат. Адыгей карыяга салам берген соң, ал дагы баштагылар айткан сөздү кайталап айтты:
- Байке, эмне мынча арыктап алгансыз? - деп. Албетте денеден эттин качып көзгө арык көргөзгөн, баам салган кишиге ашыктыктын санаасы экенин танып болбойт. Санаа адамды билгизбей жеп, алсыздантып арыктатат. Адыгей карыя угуп жүргөн сөзгө кайдыгер карап, кыска жооп берди:
- Карылыктын келе жатканы эмеспи. Сен дагы карылык айылына келгениңде алдагы жер чийген курсагың тартылып, өзүңдөн - өзүң арыктайсың. Мен да бир кезде сендей болгом курсак байлап, чедирейип боюнда бар аялдай болуп, курсагым чыгып турчу. Эми минтип курсак тартылып, сен айткандай арыктап тамакка табит тартпай, күндө кемпирден уруш жеген адатка айланды. Бул сөздү укканда Матый күлүп:
- Мени аялым "тамакты аз же" - деп урушса сизди жеңе "тамак жебейсиң" - деп урушканы бул жашоонун тегиз эмес экенинен белги берип турганы го. Аттиң, байке, мени азапка салган ашыкча семирип кеткен болду. Жок дегенде эле мобул элдин көзүнө илинген курсагым эле кичине болсо эмне. Жакында мектептин жанынан бир сулуу кызды көрдүм. Ал дагы мени ушундай бир таң кала карады дейсиз, уялганымды айтпаңыз. Бул жалганда эркектин көзү өзгөчө аял затына тойбойт белем. Минтип курсагым жер чийип турса дагы, тиги көзгө илинген чыканактай сулуу кызды кылгыра карап калыптырмын. Уялбагандан өзүң уял болуп, тиги сулуу кыз менин кылгыра караган көз карашыман тартынып басып кетти.
Ушул сөздү укканда Адыгей карыя айттырбай эле билди ал кыз Айике экенин. Матыйдын айткан сөзүн укканда дагы оюу бузулду, ниети карарды, жанында чедирейип, көзгө комсоо көрүнүп турган Матыйга карата. Анын акыркы айткан сөзүнөн кыйкым табып, бир нерсе деп айтайын деп ойлоп, оозуна ылайыктуу сөз келбей койду. Аттиң, ашыктыктын ар нерсени ойлонткон азабы ай, билинбегени менен адам баласын ар кандай жол менен калчап, ар кандай ойду ойлонтот белем. Эч сөзгө келбей өңү бузула түшкөнүн байкаган Матый:
- Адыгей байке, сизге эмне болду деги? Дароо эле кабагыңыз бүркөлүп, мурдуңуз кыпчыла түштү го. Адыгей эч сыр бербей:
- Матый, мен сага туура түшүнөм. Бирок алигидей сөзүңдү сыртка чыгарып айтпа да. Азыр адамдар бир сөздү көркөмдөп миң сөз кылып кооздоп айтып, сөз ташып калган. Эртең эле эгер менден башка бирөө укса айтып чыгат, алиги айткан сөзүңдү бурмалап " Матый өз жашын билбей, жаш кызга көз артып калыптыр" - деп. Анан элдин оозун тыйып көр. Ушак сөз уга албай тургандардын чырагына май таамп, аз убакыт өтпөй эле гезитке чыгып каласың. Азыр кабарчыларың дагы жаңылык таба албай эле араң турушат. Баары бүтүп эми гезиттер "биринчи түнүң кандай өттү эле" - деген теманын тегерегинде жазып калышыптыр. Ушул эми кантип болсун. Матый калп күлүп, эки жакты аяр карап алып:
- Адыгей байке, сиз абдан туура сөз айттыңыз, бирок азыр билесизби сүйүү дагы жашарып калганбы деп калдым. Тиги көчөнүн башында жашаган Максүт төшөк жаңыртыптыр, алган аялы тим эле жутуп жиберчүдөй сулуу жапжаш келинби же кызбы айтор, карагандан көз тажабайт десеңиз. Союз тараганы кимдин-ким менен иши болуп калыптыр. Айткандай союз учурунда качан болду эле, коштоп катын алган. Колуңуздан келсе сиз деле жаш аял алсаңыз болот, аны менен кимдин иши болуп жатыптыр, эл айтып-айтып тим болот деди эле, Адыгей карыя көзүн бакырайтып:
- Матый, койсоңчу, кайдагыны айтпай. Максүт экөөбүз бир жылы туулганбыз да. Ал турсун мектепте бирге окуганбыз. Анан ушул жашында жаш аял алыптырбы?! - деди, кызыгуусу арта. Ушул сөздү тим эле чын ниетин коюп, абдан берилүү менен айтты да, бир жагынан ичинен сүйүндү. Сөз ушул жерге келгенде Матыйды көчөнүн наркы өйүсүнөн Бектен чакырып калып, сөз үзүлүп калды эле, курган карыяга Матыйдын айткан сөзү жагып, кандайдыр бир алдыдан үмүттүн шамы күйгөндөй болду. Көз алдына дароо Айике келип, аны аялдыкка алып жатканы тартылып да кетти. Ой кандай күлүк, жарыктык. Ой менен адам баласы кандай гана жетпеген нерсеге жетет. Андан дагы өзгөчө жапа чегип турганда адам баласы бир гана үмүт менен жашап калаарында эч шек жок го чиркин! Адыгей, курдашы Максүттүн алган жаш аялын, азыр жетип барып көргүзү да келип кетти. Ал турсун ал курдашына кызыгып "кантип эбин таап аял алды болду экен?" - деп да ойлогонго үлгүрдү. Эх, билинбегени менен жаш аялдын деми ай! Эркектердин карыса деле болгон ой тилеги аялда болот белем. Ушул себептен илгери сынчылар кээ бир балдарды сынаганда "ашыкча аял жандуу экен, элге көп жарыгы тийе бербейт" - деп бекеринен айтышпаса керек. Мунун себеби аял жандуу эркектердин болгон дитин өңдү - түстүү аялдар ээлеп алары чындык экенин танып болбойт. Адыгей аял алуу жөнүндө ойлонуп кетип, депутаттар жаш алган аялдарынан колдору бошобой, өкмөттүн иши экинчи орунга жылып калган үчүн, иш алдыга жылбай жатканын учкай ойлогонго да жетишип жиберди. Таттуу кыялга жетеленип, ойго алаксып турганда, Матый кайра келип:
- Байке, жүрүңүз, тиги Бектендин улуу кызы шаардан келиптир, "базарлык бар" - дейт, бирге барып базарлык жегенче, шаарда эмне кеп бар угуп келели - деди. Ооба, тамакка соргок кишилер үчүн тамак чыккан жерге шашып калары бышык экенин, Адыгей ушул саам байкады. Себеби Матый тим эле чоң иштен калып жаткансып катуу шаштырды. Ал эми өзү болсо Максүт курдашынын жаш аялын көргөнгө куштарлыгы артып, Матый менен катар бирге басканга көңүлү чаппай турду.
Курсагы жер чийген Матый чыканактан алганда, гана айласы жок аны менен бирге басканга макул болду. "Жалкоонун тили эч чарчабайт" - дегендей, Матыйдан өткөн жалкоо киши жок, анан тили тим эле буудай кууруйт го чиркин. Адыгей катар басып бара жатып "Матый ушунча сөздү кайдан табат?" - деп да ойлоду. Айткандай Матый өзү толук киши болгону менен үнү чыйылдап аялдардыкындай ичке чыгат, андан дагы мааниси жок сөздөрдү сүйлөй берген башы менен бирге кетчү адаты бар.
Акыры ээрчишкен экөө барчу жерге да жетип келишти. Бектен жапалдаш бойлуу кара киши, балдарына карганда кыздары күйүмдүү. Казаны берекелүү, тасмалы жыйналбаган, меймандос, пейили кенен, маңдайы жарык жакшы киши.
Качан болсо үйүнөн эл карааны өксү болбойт. Бул жолу да үйдө киши бар экен. Адыгей карыялар келгенде баары олтурган орундарынан тура калышты. Баканын өзү чөлдө болсо да, көзү көлдө болгондой, Матыйдын эки көзү тасмалдан өтүп кетти. Орун алып отурушканда, таш жарып чыккан тоо гүлүндөй жайнаган Бектендин шаардан келген кызы көздүн көркүн ачып, ичкери үйдөн чыгып сылык учурашкан болду. Боюна жарашыктуу кийим кийген Гүлайым тим эле көзгө айдан түшө калган перини кызындай эле көрүндү.
Кара күчкө саламды алик алып, ал жайды сурагандары менен баары ичтеринен кыздын турпатына кызыгып тургандарын, жайнаган көздөрү эле айтып турду. Адыгей карыя сыр бербей Гүлайымдын сулуу келбетинен Айикенин элесин издеди. "Дене карыганы менен жүрөк чиркин карыбайт экен го" - деп ойлоду, жанында катар олтурган Капештин кыздан көзү өтүп, кылгыра карап турганын байкап. Капеш, Адыгейден болгону эки жашка кичүү, бирок учурунда укмуш кыз жандуу эле. Аял дегенде ичкен ашын жерге коё койгон адаты бар. Азыр дагы оозунан дале аялзаты түшпөйт. Шаардан келген жеңил желпи кийинген кыз-келиндерди көзү чалып калса, көзүн албай узата карап калган адаты бар. Бул эми жаш кезден калган кулк мүнөзгө сиңип калган адаты эмей...
Ал эми Матый эбак бедеге кирген уйдай, жанындагылардын көзүн өзүнө бурган кызга көңүл бурмак турсун, карап да койбой болгон дити тамакта болуп, эмне сөз сүйлөнүп жатканын уккан да жок. Адыгей карыя Гүлайымга аста көз агытып, кулагына көлөккө түшүп калганын байкады. Бул белги менен "кыз" деген гана аты бар экенинен билип койду. Анткен менен Гүлайымдын көз караштары Айикеге окшошуп кетээрин байкап калды да, чукул жерден суроо өзүнө карата берилип калганда ой кучагынан бошонуп, берилген суроого жооп бергенге үнүн жасап жөтөлгөн болду:
- Мен жетимиш жетинчи жылы жылкычылык ишти өткөрүп берип, кой бакканга кириштим. Бирок талаа-түстө көп жүргөнгөбү, кээде муундарым ооруп калчу болду. Сөз ушуну менен уланып, Максүттүн жаш аял алганына да келип жетти.
- Максүт төшөк жаңыртыптыр дейби? - дегенде, Адыгей карыя ушул эле сөздү уга албай тургансып, дароо эки жакты карады "ким эмне деп айтат" - деген таризде. Сөздү Капеш улады:
- Ооба, мен кечээ анын никесине катыштым. Алган аялы тим эле бышып турган алмадай мөлтүрөйт десең. Андан дагы ал байкуш жаш кезинен динге берилген немеби, айтор жоолугун абдан эле чүмкөнүп салынгандай көрүндү, көзүмө. Бирок ал жаш келиндин бир мандеми бар болсо керек, болбосо карыган чалга тийгенге эмне мынча ашыкты болду экен, аны ким билет? Сөздү Жамбыл алды:
- Капеш байке, азыр билесизби, жаш кыздар адамдын жашына эмес, байлыгана карап калган. Бул сөздү укканда Адыгейде дагы бир жаңы ой пайда болду. Жамбылдын айткан кебинде эч калет жок . Анткени француз драматургу Марсель Паньолдун " короосунан үрүп чыгар ити жок эркекти сүйгөн аялды, өмүрүмдө көрө элекмин" деп айткан сөзүн эстеп, Жамбылдын айтканын туура көрдү эле Капеш сөздү бөлүп:
- Ой, ошол Масүттүн эмнеси бай? Анын болгону оозу гана сайрап, тили эч чарчабайт. Болбосо, атасынан калган тамды жаңыртып алса кана? Баккан малы дагы кыштан эптеп чыгат. Жайында тоютту дагы аз камдагандыктан малы жазга көтөрүм болуп араң жан эле чыгарын баары билет. Анан аны "ким бай" деп айтат. Бектен кабагын чытып:
- Капеш байке туура айтат. Кечээ эле менин үйүмдөн малдын кашегин алып кетти. Былтыр дагы алган. Ошол Максүткө тийген кыздын дагы шору көп экен. Балким аны дагы бал тилине салып алдап алып келсе керек. Баса, Максүттүн атасы дагы көп аял албады беле. Атасынын канына тарткан го, андайларга аял дагы бат табылат эмеспи. Айткандай кечээ Кыдыктын мектепте окуган кызына жуучу түшүп келишиптир дейби?... Айтмакчы кыздын ашыкча чырайлуу болгону да курусун деди эле, Адыгейдин көзү чакчайып, өңү бузулуп бир башкача Бектенди карап калды.
***********
Тоо алдында жайгашкан кичине айылга өмүрдүн дагы бир таңы атып, жаңы күндүн келгенинен белги берип, тоо башынан күндүн нуру чачырады. Аппак карга чагылышкан күн нуру көзгө бир укмуш көрүнөт десең. Таң эрте ойгонгон Айике сабакка баруу үчүн даярданып, сыртка чыгып таңкы көрүнүштү көзү толо карап туруп ойго алаксып кетти. Анткени акыркы кездерде түшүнө эмнегедир эле Адыгей карыя көп кирип, ойго термелте баштады. Бирок ал киши эмнеге эле түшүнө кирип жатканына түшүнө берген жок. Кадамын акырын таштап, ажааткананы көздөй бара жатып, өзүн телмире тиктеп турган Адыгей карыяны көзү чалып, эмнегедир жүрөгү бир нерсени сезгенсип, андан көзүн ала качып, кадамын тездетип ажаатканага киргенче шашты. Ушул саам даана сезди, ал киши өзүн арзып калганын. Болбосо, "эмнеге мынчалык талып, көз албай телмире карайт" деген ойду ойлоп, сыртка чыгып аста көз агытып алиги ордунан аны көрө алган жок. Балким көзүнө көрүнүп кеттиби, ким билет? Бирок аны даана эле көрбөдү беле... Эми кайда кетип калды деген ойдо, ал кишини огородунан көзү менен издеди. Эх, жашоонун түгөнбөгөн жана билинбеген сыры менен чыры. Адам баласын эмне деген гана ойго жетелебейт. Айике азыр эле болуп өткөн көрүнүшкө таң калып, ойго алаксып сууга жүзүн чайып, таңкы нарга олтурду. Бирок оюнун баарын бир гана Адыгей карыя ээлеп алды. " Ушул кантип болсун, ал киши менин чоң атам менен тең киши да, кары киши дагы кичине кызды телмире карайбы?" - деген жообу жок суроолорго алаксып жатып, куюлган чайын төгүп алды. Бул жалганда жашбы, карыбы баары бир ашыктык азабына гана сүңгүп берилет. Аны танып да болбойт. Айикени апасы урушуп калды:
- Кызым, сага эмне болду, көзүңдү карабайсыңбы? - деп. Ооба, мурунку күнү эле ушак сөздүн устасы, шыпылдап сүйлөгөн, баскан кадамы да жорголоп тез шилтенген, сөздү бурмалап, көркөмдөп, адамды ийитип айткан Айжаныш жеңеси келип:
- Жылдыз, байкасаң боло деги, энедей болуп. Бул кыз баланын чырайлуу болгону дагы курусун. Айике кызыңа сак болсоңчу, мектепти бүтүрбөй ала качырып жибербегендей бол! Жылдыз таң калып:
- Жеңе анча эмне болду? - деди эле, Айжаныш кейпин бузуп:
- Мен жаман ой менен айткан жокмун, сен эч нерсени билбейт турбайсыңбы? Билсең кызыңа боз баш балдар эле эмес, катыны бар кишилер дагы көз арта башташыптыр. "Уккан кулакта жазык жок" - дейт, жакында кызыңа куда түшүп келе тургандар да бар экен! Ушунчаңда кызды башка жакка алып кетпесеңер, жөн коюшпайт го? Айыл эли бүт сенин кызыңдын чырайына кызыгып, кеп кылып жатышат. Азыр эркектерге эмне, кыларга иш жок, көчөдөн өткөн кыз-келиндерге көз агытышып, көздөрү кызарып эле турат, ыгы келсе эч кимди көзгө илбей, көзгө сулуу көрүнгөн кыз-келиндерди баса калгандан кайра тартпайт. Укканыма караганда Жолбун карыянын кичүү уулу алган аялын кетирип жиберип, "эми Айикени алып бергин" - деп атасын кыйнап жатыптыр. Ушул кантип болсун. Азыр Айике секелек кыз эмеспи!? - деди. Эх, ачуу сөздү күчү ай? "Адам курсагынан эмес, кулагынан арыктайт" - дегендей, Жылдыз кызынын дарегине карата бул сөздөрдү укканда, мык басып алгансып чочуп кетти да, ак жүзү кызарып, ачуусу келгени жүзүнөн билинип:
- Жеңе, коюңузчу, кайдагы сөздү айтпай?! - деди эле, Айжаныш:
- Ой, деги сенин кулагың бир нерсени угабы, аялдай болуп? Мен кантип эле калп айтып калайын. Жолбун карыянын кошунасы Келдибек карыянын үйүнө тынчтык бербейт экен, мас болгон күнү терезесинин түбүн туруп алып "Айикелеп" кыйкырып. Андан дагы ал баласы мектепти айланчыктап, Айике сабактан чыкканда жолугууга батына албай, алдынан чыгып карайт имиш. Ойго келбеген сөздөрдү укканда Жылдыздын кабагына кар жаап, эми гана билди кызынын айткандай эле чырайлуу экенин. Чын эле "сулууга суктанбаган ким болуптур" - деген ойду ойлоп, "кызыма көздүнүүн көзү, сөздүүнүн сөзү тийбесе экен" - деп, дагы ыкчам ойлоно калды. Айжаныш кеткенден кийин, сырт кийимин кийип алып, кызын аңдымакка мектепти көздөй кадамын таштап бара жатып, ойго алаксыды. "Кызым эрге эрте тийсе, анда көргөн күнү эмне болот" - деп, мектепке келип, кызын күтүп турду. Бирок бул жолу Айжаныш жеңеси айткан сөзгө ылайык эч кооптуу нерсени байкай албай кайра келген. Анан азыр кызынын чайды төгүп алганынан шектенип:
- Кызым, деги сага астыртан сөз айтып, жолугушууга чакырып жаныңды койбой жаткан бирөө жокпу деги? - деп кызы күтпөгөн суроону берди эле, Айике таң кала карап:
- Мени ким карамак эле? Азыр менин жолугушуу эмес, окууга өтүү негизги максатым. Чайды төгүп алсам эле бир нерседен шекший бересизби? Жылдыз кызынын сөзүнөн эч кандай маанилүү нерсени байкай алган жок. Ал турсун мурунку күнү атайын аңдып барып дагы эч нерседен шек ала албай келип, бул жолу сынамакка суроо берип текшерип көрүп, кызынын сөзүнө ыраазы боло түштү да:
- Билбейм деги, оюң ордунда эместей? - деген болду, үнүн жай чыгарып. Айике бир чыны чайды шашып ууртап, ичип болуп ордунан туруп бара жатып:
- Апа, азыр илгерки силердин учур артта калган. Ал кезде заман башка болучу. Силердин учурда кыздар эрте турмушка чыкчу. Мени коюп, Айжан эжемди күйөөгө берип алгылачы! - деп, аталаш эжесинин кызын айтып, жооп күтпөй ички үйгө кирип кетти. Жылдыз бир чети кызынын сөзүнө жооп бере албай же ылайыктуу сөз таба албай олтурган ордунда, акчасын уттурган кумарчыдай шылкыйып олтуруп калды, кимге ишенээрин билбей.
Айикеге ашык болгондордун саны барган сайын көбөйүп, көчөгө ээн баса албай, өзүнчө эле кысынган абалга кабылып калды. Аялы, баласы бар эркектер баш болуп, классташ балдары төш болуп кылгыра карап, сулуулугуна кызыгып жүргөндөрдүн жолугушууга чакыргандары тим эле көкөйүнө көк таштай тийди.
Ал турсун Адыгей карыянын дагы күндө алдынан чыкканы, баарынан да сыр бербей телмире тиктеп, билгизбегени менен кыйгач караган көз карашын акыркы күндөрү даана эле байкап, анын азап тартып жүргөнүн жүрөгү менен сезип, бир нерсеге түшүнө алба койду. "Макул жаш балдар кызыга карашсын, бирок тиги Адыгей атага эмне жок" деп, ойлогону күч алды. Билинбегени менен адам баласы эч качан жүрөктү алдай албайт. Жүрөк сезет жана жүрөк каалайт, аны эч алдаганга негиз жок жана алдап дагы болбойт. Ошол себептен адам баласы жүрөк каалаган адамды гана жактырары анык кеп эмеспи.
Жашоонун базарынан четтеп калган чалдын телмире караган көз карашынан Айике бир сырды байкап, анын аруу сезимин жүрөгү менен сезгени менен байкамаксан болуп учурашып өтөт да, аны сынай карап койгон адат таап алды.
Бул күнү дагы сабактан чыкканда атайын байкоо салды. "Жолумдан тосуп чыгат болду бекен" - деп, мектептен чыкканда эле, алгач ушул ойду ойлоду. Анткен менен кээде түшүнө дагы кире калып жүргөнү жаш жүрөгүнө тынчтык бербеди. Бирок бул жолу анын алдынан Жолбун карыянын уулу Кенжебек чыкты да:
- Айике, окууларың кандай? - деди. Анын минтип жолунан күтүүсүз чыкканы абдан эле көзүнө өөн учурап, көңүлүн чөгөрдү. Мунун себеби, артында физика сабагынан берген агайы келе жаткан болучу. Андан уялганы бир тең, үй-бүлөсү бар туруп Кенжебектин минтип ойдо жок жерден жолунаг чыгып салам бергени бир тең болду. Ушундай чукул жерден пайда болгон ыңгайсыз учур өзгөчө жаш кыздарды кандай уялтат. Берилген саламды алик алган соң, кызарып уялып кеткен Айике артынан келе жаткан агайы уксун үчүн атайын үнүн жогору чыгарып, карындашындай мамиле жасаган болуп:
- Жакшы байке, жеңем, инимдер жакшы жүрүшөбү? - деди, коопту карап. Мындай сөздү күтпөгөн Кенжебек азга тайсалдай түштү да, анан арт жакта келе жаткан агайды көрө сала:
- Айике, мен силердин үйгө бара жаттым эле, Кыдык ата үйдөбү? -деген болду. Эх, ушул сөздөн башка сөз айтат го деп күткөн Айике үнүн баштагыдан шаңдуу чыгарып:
- Чоң атам шаарга кеткен, эки күндөн кийин келип калат, азыр үйдө жок - деди.
- Анда убара болуп барбай эле койгонум туура болот турбайбы? - деп, сөз жалгап, жол бошоткон болду. Ушул сөздү эле күтүп турган Айике дароо кадамын тез-тез таштап, караанын ал жерден үзүп кетти да, жолдо бара жатып дагы ойго алаксыды "эми ушул эле жетпей турду эле" - деп.
Аңгычы эле күндөгү көрүнүш кайталанып, Адыгей карыя алдынан чыгып, бир башкача көз караш менен карады. Аттиң ушул көз караштын артында эмне деген азаптануу, эмне деген бериле караган мээримдин табы, эмне деген кумарлуу көз караш, эмне деген арзуунун азабы жатканын дароо байкап, дагы ичке жана жагымдуу үнүн менен салам берди:
- Жакшысызбы? - деп. Ушул үндү угуу үчүн жана ушул көрүнүштү көрүү үчүн кандай даярдык менен үйдөн чыкканын Айике эле болсо сезбей калмак беле. Кантсе дагы жараткан ургаачы жандын сезүү жана сезе билүү сезимин жогору жаратса керек. Чынын айткандай аял затындай сезимтал жан жок го чиркин, өзгөчө жаш кездеринде.
Батыштан соккон желге термелген карыянын чепкенинин этеги серпилип барып токтоду. Жок дегенде ушул жерден баары бүтүп шамал тоскоолун тийгизбей койсо эмне. Ушул жерден Адыгей карыяга шамалга серпилген чепкенинин этеги дагы ыңгайсыз абалды тартуулады.
Суктанса көздөр сулууга, суудагы балык дагы туйлайт белем. Көңүл чек арасын сактаган Адыгей карыя бул жолу дагы ашыкча эч сөз айтпастан арзыган кызын көргөнүнө ыраазы болуп, сапарын улап келе жатып, Кенжебекти көрдү. Аны көргөндө дароо кабагы бүркөлүп, ой-санаасы алеки саатта өйдө -төмөн болуп өкчөлүп не бир түркүн ойлор бир заматта ар нерсени ойлогонго түрткү берип жиберди.
Байталды кызганган үйүрдөгү айгырдай көздөрү жайнап, жетип барып желкеден алгысы келди. Бирок көзүнө Кенжебек чүкөсүн жоготкон баладай, кабагы салыңкы көрүнүп, анын абалына туура түшүнүп нары карай кадамын таштады.
Эх, жашоонун тынбай агылган дайрасы ай. Көрсө билинбей өмүр агымы эч кимге сезилбей дайра суусундай агылып өтөт берет тура.
Адыгей карыя эч оюна алган эмес, "чыканактай кызга ашык болуп, аны ар кимден кызганып калам" - деп. Бул да болсо ашыкча азап тартуунун жана жашоодон кетирген катачылыктын тарттырган бир кымындай түйшүгү экенин жашырып болбойт. Эгер учурунда тилди кысып, тилге сак болгондо балким бул көрүнүш жана бул азап тартуу башына келбей кыйгач башка жол менен өтүп кетет беле ким билет. Ооба, ашыктык азабын айтып жана жазып койгон оңой, бирок анын акылдан алган азабын тартуу эмне деген гана чоң түйшүк экенин башына келген киши гана билбесе, жөн адам билбейт. "Башы оорубагандын Кудай менен иши жок" - дегендей, ашыктык азабы башка келбеген адамдар үчүн бул илдет, бул азаптануу аларга албетте жеңил нерседей сезилиши турулуу иш.
Адыгей карыя адатынча көпүрөнүн кырына келип эки жакты карап турду да, дагы ой чүмбөтүнө алаксып кетти. Көз алдына азыр эле алдынан чыгып салам берген жаш сулуунун бой турпаты, карагандан көз тойбогон карагаттай көздөрү, шыңгырап чыккан тунук үнү, маралдай болуп боюн керип кылыктана баскан кыймылы, жарашыктуу кийген кийими, ак дайра болуп мелмилдеп, ак кайың болуп термелген кыздын сулуу турпаты, уяла караган көз карашы деги койчу сөз жетпеген көзгө толгон сулуулуктун, айланага көрк берген көркөмдүктү тартуулаган Айикенин элесин көз алдынан кетиргиси келбей ойго алаксып турганда курсагы жер чийген, ашыкча семиздиктин белгисин берген Матый жанына келип калды. Бул киши өз жашынан алда канча кары көрүнөт. Анткени толук кишилер көзгө чоң жана жашаган жашынан бир топко кары көрүнөрү анык эмеспи. Матыйдын бир гана ойлогону тамак. Анткени ошончо чоң курсакты тойгузуп, аны көтөрүп жүрүү эле эмне деген түйшүктүн белгизин берип турат. Адыгей карыяга салам берген соң, ал дагы баштагылар айткан сөздү кайталап айтты:
- Байке, эмне мынча арыктап алгансыз? - деп. Албетте денеден эттин качып көзгө арык көргөзгөн, баам салган кишиге ашыктыктын санаасы экенин танып болбойт. Санаа адамды билгизбей жеп, алсыздантып арыктатат. Адыгей карыя угуп жүргөн сөзгө кайдыгер карап, кыска жооп берди:
- Карылыктын келе жатканы эмеспи. Сен дагы карылык айылына келгениңде алдагы жер чийген курсагың тартылып, өзүңдөн - өзүң арыктайсың. Мен да бир кезде сендей болгом курсак байлап, чедирейип боюнда бар аялдай болуп, курсагым чыгып турчу. Эми минтип курсак тартылып, сен айткандай арыктап тамакка табит тартпай, күндө кемпирден уруш жеген адатка айланды. Бул сөздү укканда Матый күлүп:
- Мени аялым "тамакты аз же" - деп урушса сизди жеңе "тамак жебейсиң" - деп урушканы бул жашоонун тегиз эмес экенинен белги берип турганы го. Аттиң, байке, мени азапка салган ашыкча семирип кеткен болду. Жок дегенде эле мобул элдин көзүнө илинген курсагым эле кичине болсо эмне. Жакында мектептин жанынан бир сулуу кызды көрдүм. Ал дагы мени ушундай бир таң кала карады дейсиз, уялганымды айтпаңыз. Бул жалганда эркектин көзү өзгөчө аял затына тойбойт белем. Минтип курсагым жер чийип турса дагы, тиги көзгө илинген чыканактай сулуу кызды кылгыра карап калыптырмын. Уялбагандан өзүң уял болуп, тиги сулуу кыз менин кылгыра караган көз карашыман тартынып басып кетти.
Ушул сөздү укканда Адыгей карыя айттырбай эле билди ал кыз Айике экенин. Матыйдын айткан сөзүн укканда дагы оюу бузулду, ниети карарды, жанында чедирейип, көзгө комсоо көрүнүп турган Матыйга карата. Анын акыркы айткан сөзүнөн кыйкым табып, бир нерсе деп айтайын деп ойлоп, оозуна ылайыктуу сөз келбей койду. Аттиң, ашыктыктын ар нерсени ойлонткон азабы ай, билинбегени менен адам баласын ар кандай жол менен калчап, ар кандай ойду ойлонтот белем. Эч сөзгө келбей өңү бузула түшкөнүн байкаган Матый:
- Адыгей байке, сизге эмне болду деги? Дароо эле кабагыңыз бүркөлүп, мурдуңуз кыпчыла түштү го. Адыгей эч сыр бербей:
- Матый, мен сага туура түшүнөм. Бирок алигидей сөзүңдү сыртка чыгарып айтпа да. Азыр адамдар бир сөздү көркөмдөп миң сөз кылып кооздоп айтып, сөз ташып калган. Эртең эле эгер менден башка бирөө укса айтып чыгат, алиги айткан сөзүңдү бурмалап " Матый өз жашын билбей, жаш кызга көз артып калыптыр" - деп. Анан элдин оозун тыйып көр. Ушак сөз уга албай тургандардын чырагына май таамп, аз убакыт өтпөй эле гезитке чыгып каласың. Азыр кабарчыларың дагы жаңылык таба албай эле араң турушат. Баары бүтүп эми гезиттер "биринчи түнүң кандай өттү эле" - деген теманын тегерегинде жазып калышыптыр. Ушул эми кантип болсун. Матый калп күлүп, эки жакты аяр карап алып:
- Адыгей байке, сиз абдан туура сөз айттыңыз, бирок азыр билесизби сүйүү дагы жашарып калганбы деп калдым. Тиги көчөнүн башында жашаган Максүт төшөк жаңыртыптыр, алган аялы тим эле жутуп жиберчүдөй сулуу жапжаш келинби же кызбы айтор, карагандан көз тажабайт десеңиз. Союз тараганы кимдин-ким менен иши болуп калыптыр. Айткандай союз учурунда качан болду эле, коштоп катын алган. Колуңуздан келсе сиз деле жаш аял алсаңыз болот, аны менен кимдин иши болуп жатыптыр, эл айтып-айтып тим болот деди эле, Адыгей карыя көзүн бакырайтып:
- Матый, койсоңчу, кайдагыны айтпай. Максүт экөөбүз бир жылы туулганбыз да. Ал турсун мектепте бирге окуганбыз. Анан ушул жашында жаш аял алыптырбы?! - деди, кызыгуусу арта. Ушул сөздү тим эле чын ниетин коюп, абдан берилүү менен айтты да, бир жагынан ичинен сүйүндү. Сөз ушул жерге келгенде Матыйды көчөнүн наркы өйүсүнөн Бектен чакырып калып, сөз үзүлүп калды эле, курган карыяга Матыйдын айткан сөзү жагып, кандайдыр бир алдыдан үмүттүн шамы күйгөндөй болду. Көз алдына дароо Айике келип, аны аялдыкка алып жатканы тартылып да кетти. Ой кандай күлүк, жарыктык. Ой менен адам баласы кандай гана жетпеген нерсеге жетет. Андан дагы өзгөчө жапа чегип турганда адам баласы бир гана үмүт менен жашап калаарында эч шек жок го чиркин! Адыгей, курдашы Максүттүн алган жаш аялын, азыр жетип барып көргүзү да келип кетти. Ал турсун ал курдашына кызыгып "кантип эбин таап аял алды болду экен?" - деп да ойлогонго үлгүрдү. Эх, билинбегени менен жаш аялдын деми ай! Эркектердин карыса деле болгон ой тилеги аялда болот белем. Ушул себептен илгери сынчылар кээ бир балдарды сынаганда "ашыкча аял жандуу экен, элге көп жарыгы тийе бербейт" - деп бекеринен айтышпаса керек. Мунун себеби аял жандуу эркектердин болгон дитин өңдү - түстүү аялдар ээлеп алары чындык экенин танып болбойт. Адыгей аял алуу жөнүндө ойлонуп кетип, депутаттар жаш алган аялдарынан колдору бошобой, өкмөттүн иши экинчи орунга жылып калган үчүн, иш алдыга жылбай жатканын учкай ойлогонго да жетишип жиберди. Таттуу кыялга жетеленип, ойго алаксып турганда, Матый кайра келип:
- Байке, жүрүңүз, тиги Бектендин улуу кызы шаардан келиптир, "базарлык бар" - дейт, бирге барып базарлык жегенче, шаарда эмне кеп бар угуп келели - деди. Ооба, тамакка соргок кишилер үчүн тамак чыккан жерге шашып калары бышык экенин, Адыгей ушул саам байкады. Себеби Матый тим эле чоң иштен калып жаткансып катуу шаштырды. Ал эми өзү болсо Максүт курдашынын жаш аялын көргөнгө куштарлыгы артып, Матый менен катар бирге басканга көңүлү чаппай турду.
Курсагы жер чийген Матый чыканактан алганда, гана айласы жок аны менен бирге басканга макул болду. "Жалкоонун тили эч чарчабайт" - дегендей, Матыйдан өткөн жалкоо киши жок, анан тили тим эле буудай кууруйт го чиркин. Адыгей катар басып бара жатып "Матый ушунча сөздү кайдан табат?" - деп да ойлоду. Айткандай Матый өзү толук киши болгону менен үнү чыйылдап аялдардыкындай ичке чыгат, андан дагы мааниси жок сөздөрдү сүйлөй берген башы менен бирге кетчү адаты бар.
Акыры ээрчишкен экөө барчу жерге да жетип келишти. Бектен жапалдаш бойлуу кара киши, балдарына карганда кыздары күйүмдүү. Казаны берекелүү, тасмалы жыйналбаган, меймандос, пейили кенен, маңдайы жарык жакшы киши.
Качан болсо үйүнөн эл карааны өксү болбойт. Бул жолу да үйдө киши бар экен. Адыгей карыялар келгенде баары олтурган орундарынан тура калышты. Баканын өзү чөлдө болсо да, көзү көлдө болгондой, Матыйдын эки көзү тасмалдан өтүп кетти. Орун алып отурушканда, таш жарып чыккан тоо гүлүндөй жайнаган Бектендин шаардан келген кызы көздүн көркүн ачып, ичкери үйдөн чыгып сылык учурашкан болду. Боюна жарашыктуу кийим кийген Гүлайым тим эле көзгө айдан түшө калган перини кызындай эле көрүндү.
Кара күчкө саламды алик алып, ал жайды сурагандары менен баары ичтеринен кыздын турпатына кызыгып тургандарын, жайнаган көздөрү эле айтып турду. Адыгей карыя сыр бербей Гүлайымдын сулуу келбетинен Айикенин элесин издеди. "Дене карыганы менен жүрөк чиркин карыбайт экен го" - деп ойлоду, жанында катар олтурган Капештин кыздан көзү өтүп, кылгыра карап турганын байкап. Капеш, Адыгейден болгону эки жашка кичүү, бирок учурунда укмуш кыз жандуу эле. Аял дегенде ичкен ашын жерге коё койгон адаты бар. Азыр дагы оозунан дале аялзаты түшпөйт. Шаардан келген жеңил желпи кийинген кыз-келиндерди көзү чалып калса, көзүн албай узата карап калган адаты бар. Бул эми жаш кезден калган кулк мүнөзгө сиңип калган адаты эмей...
Ал эми Матый эбак бедеге кирген уйдай, жанындагылардын көзүн өзүнө бурган кызга көңүл бурмак турсун, карап да койбой болгон дити тамакта болуп, эмне сөз сүйлөнүп жатканын уккан да жок. Адыгей карыя Гүлайымга аста көз агытып, кулагына көлөккө түшүп калганын байкады. Бул белги менен "кыз" деген гана аты бар экенинен билип койду. Анткен менен Гүлайымдын көз караштары Айикеге окшошуп кетээрин байкап калды да, чукул жерден суроо өзүнө карата берилип калганда ой кучагынан бошонуп, берилген суроого жооп бергенге үнүн жасап жөтөлгөн болду:
- Мен жетимиш жетинчи жылы жылкычылык ишти өткөрүп берип, кой бакканга кириштим. Бирок талаа-түстө көп жүргөнгөбү, кээде муундарым ооруп калчу болду. Сөз ушуну менен уланып, Максүттүн жаш аял алганына да келип жетти.
- Максүт төшөк жаңыртыптыр дейби? - дегенде, Адыгей карыя ушул эле сөздү уга албай тургансып, дароо эки жакты карады "ким эмне деп айтат" - деген таризде. Сөздү Капеш улады:
- Ооба, мен кечээ анын никесине катыштым. Алган аялы тим эле бышып турган алмадай мөлтүрөйт десең. Андан дагы ал байкуш жаш кезинен динге берилген немеби, айтор жоолугун абдан эле чүмкөнүп салынгандай көрүндү, көзүмө. Бирок ал жаш келиндин бир мандеми бар болсо керек, болбосо карыган чалга тийгенге эмне мынча ашыкты болду экен, аны ким билет? Сөздү Жамбыл алды:
- Капеш байке, азыр билесизби, жаш кыздар адамдын жашына эмес, байлыгана карап калган. Бул сөздү укканда Адыгейде дагы бир жаңы ой пайда болду. Жамбылдын айткан кебинде эч калет жок . Анткени француз драматургу Марсель Паньолдун " короосунан үрүп чыгар ити жок эркекти сүйгөн аялды, өмүрүмдө көрө элекмин" деп айткан сөзүн эстеп, Жамбылдын айтканын туура көрдү эле Капеш сөздү бөлүп:
- Ой, ошол Масүттүн эмнеси бай? Анын болгону оозу гана сайрап, тили эч чарчабайт. Болбосо, атасынан калган тамды жаңыртып алса кана? Баккан малы дагы кыштан эптеп чыгат. Жайында тоютту дагы аз камдагандыктан малы жазга көтөрүм болуп араң жан эле чыгарын баары билет. Анан аны "ким бай" деп айтат. Бектен кабагын чытып:
- Капеш байке туура айтат. Кечээ эле менин үйүмдөн малдын кашегин алып кетти. Былтыр дагы алган. Ошол Максүткө тийген кыздын дагы шору көп экен. Балким аны дагы бал тилине салып алдап алып келсе керек. Баса, Максүттүн атасы дагы көп аял албады беле. Атасынын канына тарткан го, андайларга аял дагы бат табылат эмеспи. Айткандай кечээ Кыдыктын мектепте окуган кызына жуучу түшүп келишиптир дейби?... Айтмакчы кыздын ашыкча чырайлуу болгону да курусун деди эле, Адыгейдин көзү чакчайып, өңү бузулуп бир башкача Бектенди карап калды.
***********
Тоо алдында жайгашкан кичине айылга өмүрдүн дагы бир таңы атып, жаңы күндүн келгенинен белги берип, тоо башынан күндүн нуру чачырады. Аппак карга чагылышкан күн нуру көзгө бир укмуш көрүнөт десең. Таң эрте ойгонгон Айике сабакка баруу үчүн даярданып, сыртка чыгып таңкы көрүнүштү көзү толо карап туруп ойго алаксып кетти. Анткени акыркы кездерде түшүнө эмнегедир эле Адыгей карыя көп кирип, ойго термелте баштады. Бирок ал киши эмнеге эле түшүнө кирип жатканына түшүнө берген жок. Кадамын акырын таштап, ажааткананы көздөй бара жатып, өзүн телмире тиктеп турган Адыгей карыяны көзү чалып, эмнегедир жүрөгү бир нерсени сезгенсип, андан көзүн ала качып, кадамын тездетип ажаатканага киргенче шашты. Ушул саам даана сезди, ал киши өзүн арзып калганын. Болбосо, "эмнеге мынчалык талып, көз албай телмире карайт" деген ойду ойлоп, сыртка чыгып аста көз агытып алиги ордунан аны көрө алган жок. Балким көзүнө көрүнүп кеттиби, ким билет? Бирок аны даана эле көрбөдү беле... Эми кайда кетип калды деген ойдо, ал кишини огородунан көзү менен издеди. Эх, жашоонун түгөнбөгөн жана билинбеген сыры менен чыры. Адам баласын эмне деген гана ойго жетелебейт. Айике азыр эле болуп өткөн көрүнүшкө таң калып, ойго алаксып сууга жүзүн чайып, таңкы нарга олтурду. Бирок оюнун баарын бир гана Адыгей карыя ээлеп алды. " Ушул кантип болсун, ал киши менин чоң атам менен тең киши да, кары киши дагы кичине кызды телмире карайбы?" - деген жообу жок суроолорго алаксып жатып, куюлган чайын төгүп алды. Бул жалганда жашбы, карыбы баары бир ашыктык азабына гана сүңгүп берилет. Аны танып да болбойт. Айикени апасы урушуп калды:
- Кызым, сага эмне болду, көзүңдү карабайсыңбы? - деп. Ооба, мурунку күнү эле ушак сөздүн устасы, шыпылдап сүйлөгөн, баскан кадамы да жорголоп тез шилтенген, сөздү бурмалап, көркөмдөп, адамды ийитип айткан Айжаныш жеңеси келип:
- Жылдыз, байкасаң боло деги, энедей болуп. Бул кыз баланын чырайлуу болгону дагы курусун. Айике кызыңа сак болсоңчу, мектепти бүтүрбөй ала качырып жибербегендей бол! Жылдыз таң калып:
- Жеңе анча эмне болду? - деди эле, Айжаныш кейпин бузуп:
- Мен жаман ой менен айткан жокмун, сен эч нерсени билбейт турбайсыңбы? Билсең кызыңа боз баш балдар эле эмес, катыны бар кишилер дагы көз арта башташыптыр. "Уккан кулакта жазык жок" - дейт, жакында кызыңа куда түшүп келе тургандар да бар экен! Ушунчаңда кызды башка жакка алып кетпесеңер, жөн коюшпайт го? Айыл эли бүт сенин кызыңдын чырайына кызыгып, кеп кылып жатышат. Азыр эркектерге эмне, кыларга иш жок, көчөдөн өткөн кыз-келиндерге көз агытышып, көздөрү кызарып эле турат, ыгы келсе эч кимди көзгө илбей, көзгө сулуу көрүнгөн кыз-келиндерди баса калгандан кайра тартпайт. Укканыма караганда Жолбун карыянын кичүү уулу алган аялын кетирип жиберип, "эми Айикени алып бергин" - деп атасын кыйнап жатыптыр. Ушул кантип болсун. Азыр Айике секелек кыз эмеспи!? - деди. Эх, ачуу сөздү күчү ай? "Адам курсагынан эмес, кулагынан арыктайт" - дегендей, Жылдыз кызынын дарегине карата бул сөздөрдү укканда, мык басып алгансып чочуп кетти да, ак жүзү кызарып, ачуусу келгени жүзүнөн билинип:
- Жеңе, коюңузчу, кайдагы сөздү айтпай?! - деди эле, Айжаныш:
- Ой, деги сенин кулагың бир нерсени угабы, аялдай болуп? Мен кантип эле калп айтып калайын. Жолбун карыянын кошунасы Келдибек карыянын үйүнө тынчтык бербейт экен, мас болгон күнү терезесинин түбүн туруп алып "Айикелеп" кыйкырып. Андан дагы ал баласы мектепти айланчыктап, Айике сабактан чыкканда жолугууга батына албай, алдынан чыгып карайт имиш. Ойго келбеген сөздөрдү укканда Жылдыздын кабагына кар жаап, эми гана билди кызынын айткандай эле чырайлуу экенин. Чын эле "сулууга суктанбаган ким болуптур" - деген ойду ойлоп, "кызыма көздүнүүн көзү, сөздүүнүн сөзү тийбесе экен" - деп, дагы ыкчам ойлоно калды. Айжаныш кеткенден кийин, сырт кийимин кийип алып, кызын аңдымакка мектепти көздөй кадамын таштап бара жатып, ойго алаксыды. "Кызым эрге эрте тийсе, анда көргөн күнү эмне болот" - деп, мектепке келип, кызын күтүп турду. Бирок бул жолу Айжаныш жеңеси айткан сөзгө ылайык эч кооптуу нерсени байкай албай кайра келген. Анан азыр кызынын чайды төгүп алганынан шектенип:
- Кызым, деги сага астыртан сөз айтып, жолугушууга чакырып жаныңды койбой жаткан бирөө жокпу деги? - деп кызы күтпөгөн суроону берди эле, Айике таң кала карап:
- Мени ким карамак эле? Азыр менин жолугушуу эмес, окууга өтүү негизги максатым. Чайды төгүп алсам эле бир нерседен шекший бересизби? Жылдыз кызынын сөзүнөн эч кандай маанилүү нерсени байкай алган жок. Ал турсун мурунку күнү атайын аңдып барып дагы эч нерседен шек ала албай келип, бул жолу сынамакка суроо берип текшерип көрүп, кызынын сөзүнө ыраазы боло түштү да:
- Билбейм деги, оюң ордунда эместей? - деген болду, үнүн жай чыгарып. Айике бир чыны чайды шашып ууртап, ичип болуп ордунан туруп бара жатып:
- Апа, азыр илгерки силердин учур артта калган. Ал кезде заман башка болучу. Силердин учурда кыздар эрте турмушка чыкчу. Мени коюп, Айжан эжемди күйөөгө берип алгылачы! - деп, аталаш эжесинин кызын айтып, жооп күтпөй ички үйгө кирип кетти. Жылдыз бир чети кызынын сөзүнө жооп бере албай же ылайыктуу сөз таба албай олтурган ордунда, акчасын уттурган кумарчыдай шылкыйып олтуруп калды, кимге ишенээрин билбей.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#37 04 April 2014 - 22:41
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
************
Алтынчы күнү Кыдык шаардан келип, жаңы гана көчөгө басып барып келген. Бул убакта кечтин киришинен белги берип күндүн сапары карып, ылдыйлап калган эле. Эшиктин алдына чоочун машина токтоп, андан тээ илгери Айымга көз артып, ортого киши салган башкарма болуп иштеген Сагынбай, анан дагы эки киши түшүп, учурашкан болушту. Кыдык жеринен Сагынбайды абдан жаман көрөт. Аны көргөндө азыр дагы кабагы бүркөлө түштү. Анан кантет, никелүү аялын көз көрүнө талашкан кишини ким жакшы көрсүн. Берилген саламды ооз учунан алик алып, силерге эмне керек дегенсип суроолуу карады эле, Сагынбай карылыкка моюн сунуп калганын билгизип:
- Кыдык, кишинин үйүнө киши келет, киши сымал иттин үйүнө ким келмек эле. Тээ илгертен "конок менен ажал айттырбай келет" - деген кеп бар. Анысысыңары биз дагы сенин үйүңө жакшы тилек менен айтырбай келип калдык. Адам баласы болгондон кийин кемчилик кетпей койбойт экен. Билип турам, сен мени жактырбай турганыңды. Бул мансап менен байлык адам баласын кандай көптүрөт. Бир кезде мен дагы мансапка көөп, сенин көңүлүңө көлөкө түшүрүп, капа кылдым эле, эми минтип ошол күнөөмдү жууйун деген асыл ойдо сенден кечирим сураганы келдим. Кыдык бул жүйөөлү сөздү укканда азга жибий түштү да:
- "Көйнөктүн кирин жууса кетет, көңүлдүн кирин айтса кетет" - деген кеп бар. Мынча келип калган экенсиңер үйгө киргиле. Тээ илгертен эшиктин алдына келген кишини үйгө киргизбей койгон салтта жок. Азыр демократтия деген неме чыгып, ар ким билгенин айтып, улууну сыйлоо болбой, өзгөчө келиндер ооздон сөздү жулуп алган кезге келип калбадыкпы. Илгери эркек киши сүйлөп жатканда аял киши сөзгө кошулчу эмес эле, азыр баарын аялдар чечип, аялдар бийлеп, аялдар башкарып калып жашоонун кийинки сапары башка нукка түшүп бара жаткансып калды. Шаардан бүгүн эле келип, ал жактагы тилди булгап сүйлөгөндөрдүн жоругуна ичим абдан муздап, көңүлүм сынып келди. Баамымда береке айылда эле экен деп, темадан сырт сөздөрдү сүйлөп жиберди. Эгер азыр тиги келген кишилер Айикеге куда түшүп келгендер экенин билгенде, анда үйгө киргизбей сырттан эле кетирип жиберет болучу. Тасмал жайылып, бир чыныдан чай алдыга келгенде негизги сөз козголду. Буга чейин чын эле Жылдыздын ичи бышып, кабагы ачылбай, бир нерседен шек алып жаткан. Анткени жана түштө Айжаныш жеңеси келип айткан эле " бүгүн силердин үйгө конок келет, кызыңа куда түшүп" - деп. Ал айткандай эле бул чоочун кишилердин келгени такыр көңүлүнө жаккан жок. Күйөөсү Урмат дагы бир нерседен шек алып, чыдамы кете сөз күттү. Бир кезде Сагынбай карыя ээгине анча жарашпаган сакалын аста сылап алып:
- Кыдык, эми сен мынча болду сабырлуу болуп, биздин талапка көн. Атайын алыстан келгенибиздин бир жөнү сенден кечирим суроо болсо, экинчи жөнү сенин небере кызыңа куда түшүп келдик. Бул жанымда олтурган улуу балам. Шаарда салык тармагында иштейт. Ушул баламдын улуу баласы сенин небере кызыңды арзып калып, жаныбызды койбой койду "куда түшүп, башын байлап келгиле, ал кызды ала качып кете электе" - деп. Сөз ушул жерге келгенде Айике сырттан кирип келип калды. Сагынбай Айикени көргөндө көзү умачтай ачылып, бир кездеги өзү ашык болгон Айымдын жаш кезин көзү чалды. Аттиң, ошондогу арманын жазганга жана айтканга сөз жетпейт го чиркин!, Ашык болгон арзуусунун жок дегенде колунан бир кармай албай калганына азыр дагы өкүнүп келет. Эми минтип тагдырдын тамашасын кара, өзүнүн ошол абалын небереси кайталап калганын. Күтүүсүз сырттан кирип келген Айике ички жарасын козгоду, бир кездеги болгон окуяны эске салды, жаңы гана катып келе жаткан жаранын жаратын кайра сыйрып, жүрөгүн туйлатты. Эх, чиркин, азыр жашы жок дегенде элүүдө болгондо эмне, анда Айикени эч кимге билгизбей, жан адам көрбөгөн жакка алып кетип, сулуунун сулуу турпатына колун тийгизип, ак жүзүнөн каалашынча өбүп, жүрөктүн эңсөөсүн аткарат беле... Ашыктык сезимдин ачылбаган сырын ачып, болгон дүйнөсүн сатса дагы, көз жоосун алган сулуу менен калган өмүр сапарын бирге уламак беле ким билет. Мейли тоо башында болобу же чытырман токойдун арасында болобу, эч ким жолтоо болбогон жакка кетип калып, калган жашоосун бир гана ашыктык арзуусуна арнамак. Ооба, буга чейин башкарма болуп мансаптын кызуусуна батты, байлык кубалап, көр оокатты каалашынча чогултту, эл минбеген машинанын жаңысын минди, кийбегенди кийди дагы ичпегенди ичти. Эми минтип карыганда небереси ашык болгон секелек кызга көзү чалынып, оюу бузулуп турду. Эх, пендечилик. Көрсө адамдын бул жалганда байлыкка жана сулуу жанга көзү тойбойт экен го, карыса дагы. Сагынбай сөзүнүн аягына чыкканда Кыдыктын мурду кыпчылып, өңү кызарып, ачуусу келгени жүзүнөн билинип, оң колунун ачуусун сол колу менен басып, ылайыктуу сөз таба албай туттугуп турду. Мындан өткөн кордук барбы?- деги бул жашоодо. Бир кезде аялына көз артса, эми минтип небересине көз артып, уялып койбой сүйлөп олтурган Сагынбайга ачуусу келип, кабагы бүркөлүп, жер караган тейде мындай деди:
- Сагынбай, мен азыр салтты кармап жатам. Дегеним "үйгө келген кишиге катуу айтпа" деген кеп бар. Мен башка менен куда болсом дагы, сени менен куда боло албайм. Кызымды бермек турсун жаныңарга жакын жолотпойм. Кайсы бетиңер чыдап алдыма келдиңер. Бир кезде алган аялыма асылсаң, эми минтип бир оюндан башканы биле элек секелек кызыма көз артканыңар, калыс алып караган кишиге туурабы?.. Урмат бата тиле, болду сөз бүттү деп, уулуна карады. Сагынбай мындай сөз угам деп күткөн эмес эле, шагы абдан катуу сынды жана ылайыктуу сөз таба албай, бата тиленгенде айласы жок олтурган ордунан турду да, сыртка кадам шилтеп бара жатып уурдана кызды дагы бир жолу карап алды.
Аттиң жүрөк, дене карыганы менен кайран жүрөк жаш бойдон калат деген ушул белем. Кыдык сыртка чыкпай ички үйдө калып калды. Колунан алдырган куштай болуп, келген үчөө машинага олтурганча шашышты. Анткен менен Кыдык учурунда абдан таамай сөз айтып кутулуп кетти.
Айике тиги кишилердин эмне максат менен келгенин укканда көзүнө жаш алып:
- Чоң ата мен шаарга барып окууну аяктасам кандай болот? Мектепти али бүтө элегимде эле минтип куда түшүп келип жатышса, жанды коюшпайт го? - деди эле Урмат кызына карап:
- Кызым, эч кам санаба. Мен сени азыр күйөөгө бербейм, окууңду аяктап, чоң окуу жайды бүтмөйүн! - деди. Жылдыз кызынын бул айткан сөзүнөн бир нерсени байкап:
- Урмат! Айике туура сөз айтты. Айылда азыр кызыңа көз артпаган жан калбай калды көрүнөт. Салтка таяп ала качып кетсе, колдон эмне келет. Андан көрө көздөн далдоо шаарга барып окуганы эле дурус го? Дегеним шаарда аз болсо дагы ала качуу деген неме болбойт эмеспи? Урмат кабагын чытып:
- Алам деген киши шаар менен айылга карабайт. Кашыбызда эле болгону жакшы. Ансыз деле быйыл колдон чыгып, шаарга кетет деди. Баятан бери үнсүз олтурган Кыдык:
- Урмат, Жылдыз келиним абдан жүйөөлүү сөз айтты. Айике шаарга барсын. Болбосо мектепти бүтүрбөй ала качып кетиши да толук мүмкүн деп, катылып жаткан сырдын түйүнүн айтпай, кыска оюн ортого салды. Мунун себеби кулагы чалганы бар болучу, өзү дагы баамдаган эле кызына көз арткандар жалаң Айымга бир кезде көз арткандардын балдары экенин. Көрсө бул арзуу дагы атанын жолуна түшкөн балдарга жугабы деген ойдо болду.
***********
Айикеге куда түшүп келгени жөнүндө сөз уккан Адыгей карыя каткан казыктай какайып, талмасы кармаган кишидей бир жерди теше тиктеп, көңүлү чөгүп, катуу күү менен келген толкундар жээкте түгөнгөндөй, карыянын дагы айла амалы түгөнүп, мөмөсү төгүлгөн күзгү дарактай кунары жок боюн таштап, өңүнөн жылмайуунун изгини качып, жашоодогу базары ушул бир ооз сөз менен аяктагандай сезилди. Аттиң, ашыктыгың дагы курусун. Ушул жашында бир чыканактай кыз үчүн өйдө-төмөн өкчөлгөнү адамдык жүзүнө доо кетирип турду. Эгер жашы Айике менен теңдеш эле болгондо эмне... анда, ушул акыл эстен алган арзуу сезимин, ымыркай баласын баккан энедей аздектеп багып алат эл го? Бубакка доо кетсе, дарактын өзү ооругандай, арзыганы жөнүндө сөз укканда, илдетке кабылган адамдын абалында калам деп эч ойлогон эмес. Эгин үчүн жамгыр кандай керек болсо, Адыгей үчүн Айикенин даргенине жакшы сөз угуу ошондой керек болуп турду. Чапандууга камчы басса, көйнөкчөгө доо кетет дегендей, ушул жерден Адыгей карыянын дилине доо кетип, ичи муздап турду, көңүлү чөгүп турду. Чындап баам салып караган кишиге адам баласы үчүн ашыктык дарты чоң балээ экенин Адыгей карыянын ушул абалынан улам билсек болот.
Ар тараптуу сөздөр айтылып жатканы менен бири дагы Адыгейдин кулагына кирген жок. Матыйдын эс дарты тамакта болсо, Адыгейдин ой-санаасы Айикеде болду. Жүрөгү кысылып, аба жетишпегендей абалга келе түштү. Бирок азыркы анын абалын эч ким таназар алган жок.
Чөк түшүп жаткан төө баласындай, өзү менен өзү болуп, ичинен эзилип, бой келбети мында болгону менен кыял учкуну Айикеде болуп, канча жолу жолугушуу капкагын какканы менен арзуу эшиги ачылбай, ошого ичинен бышып, чоң ачылыш ача турган окумуштуудай мээси чыңалып, сөзгө кошулбай ойлонуп олтурганда, Капеш бир нерсени байкагансып:
- Адыгей, сага эмне болду? Кыдыктын секелек кызын айтканда эле өңүң бузулуп, ойго алаксып калдың, деги сенин бир каткан сырың бар? - деди. Бул суроону күтпөгөн Адыгей бир саамга үнсүз олтуруп, дагы ой чүмбөтүнө алаксыган болуп:
- Капеш, мени ойго салган такыр башка нерсе. Көрсө бул жалганда кээде тагдыр дагы кайталанат тура. Билесиңби? Кыдыктын ал небере кызы бир кездеги чоң апасы Айымдын эле куюп койгон келбети. Айымга дагы жаш кезинде канча эркек таана ашык болбоду. Эми ошол тагдырды небереси кайталаганына таң берип олтурам деп, олутуу сөз айтты эле, олтургандар коштоп кетишти:
- Туура сөз айттыңыз! - деп. Учурунда сөз таап кеткен кандай азаптан кутултат. Эгер азыр Адыгей карыя сөзгө чоркок болгондо, анда катуу сынып же уяты чыгып калат эле. Адам баласынын тагдырын кээде бир ооз сөз дагы чечип коёрунда эч сөз жок. Сөз мындан ары жарытылып деле уланган жок. Адыгейдин кабагы салыңкы үйдөн чыкса, Матыйдын курсагы тоюп жөн эле чоң жетишкендикке жеткен адамдай кабагы ачылып, түгөнбөгөн байлыкка ээ болгон адамдай жайдары үйдөн чыкты. Бектендин шаардан келген кызы Матыйдын абдан тамак соо экенин өз көзү менен көрүп, тасмалга эч нерсе калтырбай жеп кеткенине ичи ачышып:
- Матый байке деги тамак көргөн немеби? - деди эле, апасы бул айтылган сөзгө көңүл деле бурган жок. Анткени Матыйдын аялы менен бир айылдан болгон үчүн, баарын жакшы билет. Кызынын айткан сөзүнө анча маани бербей:
- Гүлайым, бул дүйнөдө улуу "Алла" адам баласын жаратканда баарын бирдей жараткан эмес. Матыйдын бир кемчилиги тамакты көп жегени болсо, калган башка жакшы сапаттары аны жууп кетет. Жакында атаңдын керегине жарап, көптөн бери бүтпөгөн ишин бүтүрүп берди. Ошого ичи жылып, атайын чакырып келсе керек.
- Анан ошонуку туурабы, тамак көрө элек немедей олтургандан турганга чейин оозу тынган жок.
- Анын кемчилиги тамакты көп жеген болсо, жанында олтурган Адыгей карыянын кемчилигин уксаң, төбө чачың тик турат. Ал киши карыганын билбей, азыр мектепте окуган кызга ашык болуп, санаанын үстүнө жүрөт. Бул сөздү укканда Гүлайым таң калып:
- Апа, кайдагы сөздү айтасыз да. Ал киши кыз сүйгөн кезден өтпөдүбү? - деди эле. Какен кызына карап:
- Ошону айтпайсыңбы. Мен дагы кечээ бул сөздү укканда таң калган элем. Эми өзүм ага күбө болдум. Жана Кыдыктын небере кызы жөнүнүндө кеп болгондо, ал киши кандай абалда калды. Аттиң, бул ашыктыгың кары жашка карабай келе берүүчү бир талашка түшкөн неме белем. Дагы жакшы ыгын келтирип сөз таап кетти, Капештин берген суроосуна. Болбосо даана уят болот эле. Мен кыйпычыктап эле олтурдум, чыр чыгып кетпесе экен деп. Гүлайым таң калып:
- Апа, киши карыганда дагы сүйүүгө кабылабы? Мен ушуну билбептирмин. Бирок сиздин айткан сөздөн улам бир нерсени эстеп кеттим. Бизде иштеген жаш анан абдан сулуу келинге, бир киши көпкө чейин келип жүрдү да, акыры ал келиндин жүрөгүн жибитип алдыбы, айтор ал келин бизде иштебей, иштен чыгып кетти. Какен кызынын айткан сөзүн бөлүп:
- Бекер айтылган эмес да "эркекке ишенгенче, эки босогоңо ишен" - деп. Тээ илгертен эле эркектер карыганын билбей чырайлуу кыз-келиндерге ашык болуп келген. Аны айтсам дагы таң каласың, тиги токсон экиге чыккан, айылдын эң улуусу деген Алтымыш карыя баласын кыйнап жатыптыр " мага аял алып бергиле" - деп. Ушул жашында ага аялды ким коюптур. Бир буту көргө салаңдап турган чалга ким тийет эле. Кеңешаалынын алты айласы кетип, шаардагы карылар үйүнө чейин барып кемпир издеп таппай келсе, атасы "мага жаш аял керек" дептир, күйгүзүп. Дымагынын күчтүүлүгүн кара. Бул сөздү укканда Гүлайым дагы таң калып:
- Апа, айылда ойго келбеген жаңылыктарыңар көп турбайбы? Анан тиги Кеңешаалы байке эмне кылды?
- Эмне кылмак эле, атасын алдап жатат "издештирип жатабыз" - деп. Атасы күндө жанын койбой сурап жатыптыр "Деги качан табасыңар? Эри өлгөн келиндер толуп эле жатпайбы" - деп. Анан биз эмнени айтып кеп кылабыз. Тигинтип депутаттар нике жаңыртып бири калбай жаш аял алып жатса, арам жол менен тапкан акчаларына чиренип. Министирлер жөн эле чалчактап көөп, теледен башканы сүйлөп коюшат дагы, мындай чыкканда башканы сүйлөп калышат экен, эки жүздүү болуп. Биздин айылдык Алмандын баласы министр болгону өзү эле эмес болон туугандары жер менен баспай калды. Ал дагы кечээ жакында жаш аял алыптыр деп укттук, ак маралдай созулган аялы, бой тиреген балдары туруп. Ал эми Адыгей карыя болсо карыганын билбей секелек кызга ашык болгону, бул жашоонун болуп жүргөн эле көрүнүшү. Азыр эч нерсеге таң калып деле болбой калды. Максүттү өзүң уктуң, нике жаңыртып жаш аял алганын, үй - бүлөөсүн бага албай эптеп жашап жүрүп. Бул жалганда ошон үчүн калыстык деген неме жок. Эгер калыстык болгондо, эркектер экиден - үчтөн аял алып, аялдар экинчи же үчүнчү аялы болуп тийет беле...
Сөз уланып бара жатканда сырттан Бектен кирип келип сөз үзүлүп калды. Гүлайым, Адыгей карыянын жоругун угуп алып эле абдан бушайман болуп, ичинен эзилип, таң калганы күч алды.
Адепсиз, тарбиясыз адамдар менен маектешкендин өзү адамдын дитин карартары анык. Алардын айткан сөздөрүн уккан кишинин ички таза ою, согуп турган жүрөгү дагы карарып, ыплас ойго кабылары турган иш. Бири-бирине сөзү төп келбеген адамга, бүтүндөөй аалам таардык кылса, ал эми ак дилдеш досторго бир карыш жер кенен болот. Гүлайымга азыр аалам тар сезилип, айылдаштарынын жоругун угуп алып, өзүнө-өзү батпай турду. Анткени шаардан уккан жаңылыктары менен айылдан уккан жаңылыктары такыр бири-бирине төп келбей, болгон дити карылардын, карылык сөөлөттөн тайып бара жатканына ичи ачышты. Атайын базарга барып азап менен көтөрүп келген азык-түлүгүн бир эле киши аймап салса, андан дагы токсондон ашкан карыя "аял алам" - деп оолукканы кантип дитин карартпайт. Ушул жерден Гүлайым дагы, Адыгей карыя ашык болгон Айикени көргүсү келип кетти "абышка арзыган кыз кандай неме болду экен?" - деп. Мунун себеби, бир кезде Адыгей карыянын ортончу баласы өзүнө сөз айтып, артынан көлөкөдөй ээрчибеди беле... Эгер ага тийип калганда, анда ушул сөздү апасынан укса эмне болот эле? Ооба, аял затын таң калтырган жаңылыктан өткөн чоң жаңылык бул жалганда болбосо керек. Баарынан дагы өзүнөн башка жанга сулуулук келбетти ыраа көрбөгөн кыз - келиндердеги катылып жаткан купуя сыр, эмне деген гана ойго жетелебейт. Ооба, Гүлайымдын деле эркек жанды карата турган чырайы бар, бирок минтип көз көрүнө абышкалардан бери ашык болуп жаткан, "сулуу" деп ооз толо айта турган сөздүн ээси болгон Айикени өз көзү менен көрбөсө, жаны жай алчудан болбой калды. Чынында эле аял затынан өткөн көйрөң жан болбосо керек . Көз жоосун алган сулуулар эле эмес, болгон аял заты, өзгөчө жаш кездеринде, көзгө илинип турган учурларында кандай азап тартып жасанышат, сулуулук сапатты сактап калыш үчүн.
Көрсө бул жалганда ар бир инсан анын ичинен сулуулар атаандашуу менен жашаарын жашырып болбойт.
Эртеси Гүлайым түш ченде мектептин жанына келип, тымызын Айикени көзү менен издеди "кандай кыз болду экен?" - деген ойдо. Эркектин көбү ашык болгон ал кызды көрбөсө жаны жай албачуудай. Таңды таң атканга чейин уйкусу да качып, бүт айылды ашыктык отуна кабылткан сулууну өз көзү менен көрбөсө, көксөөсү суучудай болбой калды.
Баарынан дагы катын - баласы туруп, бир Айике үчүн үй - бүлөөсү менен ажырашууга бел байлагандардын жоругун апасы көркөм сөзгө салып айтып бергени тим эле шаштысын кетирип, кабагына кар жаадырды. Байлар байлыкты бири-биринен кызганса, сулуулар дагы сулуулукту бири-биринен кызганып келгенин Гүлайым өзүнүн бул жоругунан улам билип, көзүн албай мектеп жакты карап турду.
Бир кезде топ кыздар менен мектептен Айике чыкканда, дароо эле билди, ушул кыз болсо керек деп. Бой келбети өзүнө жарашкан, кирпиги төгүлүп, күлгөндө өзгөчө чырайына чыга түшкөн Айике жөн эле асмандан түшө калган сулуу кыздай көрүндү. Баарынан дагы башка кыздардан айрымаланып, чын эле көзгө толумдуу жана айланага көрк берип турарын дароо байкап, ичи күйүп кетти "бул кызга кимдер ашык болбойт" - деп. Апасы айткандай эле абдан чырайлуу экенине жакшылап баам салып артынан бир азга ээрчий басты эле, классташ балдары шынаарлап, бир топко чейин узатып келишти. Андан соң, Адыгей карыяны көзү чалды. Кыз карыяга учурашты, карыя болсо ушундай бир мээримин төгө карап, сугу өтүп кетчүдөй тигилди. Анын көз карашынан даана билди, ашыктык отуна кабылганын.
Аңгыча эле бир бала кайдан - жайдан пайда боло калып, Айикенини жандай басты. Кыз жанына канчалык аны жууткусу келбесе дагы, жанын койбой сөзгө тартып, колуна бир барак кагаз берип кетти. Мунун баарын артынан басып келе жатып Гүйлайым байкап турду.
Ооба, чынында эле сулуулар турмушка чыкканга чейин өздөрүн кандай бийик сезет. "Боз баш баланын акылы жеткенче, секелектин сезими жетилет"- дегендей, Гүлайымдын көзүнө Айике тийишкендерге жасаган мамилесинен улам, жетилип калган, бир нерсени түшүнүп калган чоң кыздардай сезилип кетти.
Болбосо тиги жанына шынаарлап келген балага башкача мамиле жасайт эле.
Гүлайым үйүнө келе жатып, Айикенин сулуулугуна, анын кызыл гүлдөй кулпуруп турган турпатына суктанды. Бир кезде, тактап айтканда мектепте окуп жүргөн кезинди өзүн деле бир топ бала сөз айтып шынарлаган, бирок абышкалар жана чоң балдар мынчалыкка барган эмес эле. Көрсө бул жарыкчылыкта убакыт эмес, адам өтөөрүн билди. Бизге убакыт өткөндөй сезилгени менен билинбей жаш курак алдыга жылып, муун алмашып, кадам алдыга жылгандай муун алдыга жылып улам алмашып турарына Гүлайым бүгүн нак ишенди.
Эх, көрсө бул жашоодо "эч нерсе туруктуу эмес тура"- деген ойду ойлоп, жер карап өз оюу менен алек болуп келе жатканда, алдынан Айганыш курбусу чыгып учурашып калды. Эки курбу жакшы маанай менен учурашкан соң, узун сабак кепке кирди. Айткандай Айганышты акыркы коңгуроо болгон күнү ала качып алган, азыркы күйөөсү. Учурда эки баласы бар. Бул дагы ашыкча сулуу болгон үчүн турмушка эрте чыгып, азыр бала басты болуп боюна карабай калган кези. Бир кезде экөө көчө бойлоп басканда, кандай гана эркектердин көздөрүн талыта каратышчу эле. Эми ал сулуулуктары арта калып, сиңдилерине өтүп, минтип турмуштун шартына көнүп бири эне болсо, бири "кыз" - деген гана аты болбосо, таттуу даамын сордуруп жиберген кызыл гүлдөй кирпиги ылдый төгүлүп, билинбеген өкүнүч ичинен жеп келет. Ооба, Гүлайым али турмушка чыга элек, бирок чарк айланган шайтан көпөлөктөй болгон кыз жандуу бирөөнө алданып калып, алты айласы кетип жүргөн кези. Анткени ага ишенсе, анын үй - бүлөөсү бар экенин кеч сезип калып, ичинен түтөп арманын кимге айтаарын билбей, кабагы салыңкы. Канчалаган боз баш балдар көлөкөдөй артынан ээрчиди, бирок акыры тандаган тазга жолугат болуп, ошончо баланын ичинен Эштекке жолугуп калганын кара.
Эки курбу бир топко сүйлөшүп калды. Сөз арасында Айганыш:
- Гүлайым, арман аттын башындай. "Сүйөм - күйөм"- деп алган аяшың эми менден кызыгы тарап, мектепте окуган Айике деген сулуу кызга көз артып, болгон дитин ал кыз ээлеп алды. Азыр ошол кыз менен ооруп жатат. Колунан гана келбей турат, болбосо экинчи аял кылып аны алгысы келип жүрөт. Мына сүйүүнүн кадыры. Бул сөздү укканда Гүлайым анча маани бербей:
- Ал кызга бир эле сенин эле күйөөң эмес, абышкалардан бери ашык болуп жатканы мени абдан кызыктырды. Азыр эле ал кызды өз көзүм менен көрүп келе жатам. Байкасам чын эле чырайлуу кыз экен. Сен андан эч коркпо, убакыт алга жылса, унутулуп калчу нерсе. Билесиңби, бир кезде экөөбүзгө деле канча эркек ашык болду эле? Ал турсун бир келин келип урушуп кетпеди беле "жолуңар менен болгула, күйөөмдү азгырбай" деп. Азыр ошол окуяны эстесем күлкүм келет. Айганыш бул сөздү укканда кытылдап күлүп, Гүлайымды колу менен акырын түртүп:
- Ооба, аны унутуп калган турбаймынбы. Азыр сен айткандай ошол келиндин ордун мен бастым. Баягы ашык болуп жүргөндөр, мен турмушка чыкканы жаныма жоломок турсун, бойлорун жаа бою ала качып калышкан. Көрсө кыздын баркы турмушка чыкканга чейин эле турбайбы. Сөз ушул жерге келгенде Айганыштын кайын энеси чакырып калып сөз үзүлүп калды.
Гүлайым, курбусу менен кош айтышып бери басып келе жатып, кайра башка ойду ойлоп калды. Анткени чын эле анын күйөөсү кандай азап менен Айганышка үйлөндү эле. Орто жолдон ата-энелери кандай убара болушканына убакыт өзү күбө. Эми ошол нерсени эсинен чыгарып, эки баласын ойлобой, кайра жаш кызга ашык болгонуна көңүлү кирдеп, кабагы бүркөлө түштү.
Шаар менен айылдын жашоосун салыштырып болбойт. Шаарда кимдин ким менен иши бар. Ал эми айылда бирин-бири тааныган соң, ар бир кыймыл көз алдыда болот эмеспи. Гүлайым, көп нерсеге күбө болуп, кулак укпаган нерселерди угуп, таң калып калды. Анткени шаарга кеткени мынчалык узак убакытка айылга келе элек болучу.
Алтынчы күнү Кыдык шаардан келип, жаңы гана көчөгө басып барып келген. Бул убакта кечтин киришинен белги берип күндүн сапары карып, ылдыйлап калган эле. Эшиктин алдына чоочун машина токтоп, андан тээ илгери Айымга көз артып, ортого киши салган башкарма болуп иштеген Сагынбай, анан дагы эки киши түшүп, учурашкан болушту. Кыдык жеринен Сагынбайды абдан жаман көрөт. Аны көргөндө азыр дагы кабагы бүркөлө түштү. Анан кантет, никелүү аялын көз көрүнө талашкан кишини ким жакшы көрсүн. Берилген саламды ооз учунан алик алып, силерге эмне керек дегенсип суроолуу карады эле, Сагынбай карылыкка моюн сунуп калганын билгизип:
- Кыдык, кишинин үйүнө киши келет, киши сымал иттин үйүнө ким келмек эле. Тээ илгертен "конок менен ажал айттырбай келет" - деген кеп бар. Анысысыңары биз дагы сенин үйүңө жакшы тилек менен айтырбай келип калдык. Адам баласы болгондон кийин кемчилик кетпей койбойт экен. Билип турам, сен мени жактырбай турганыңды. Бул мансап менен байлык адам баласын кандай көптүрөт. Бир кезде мен дагы мансапка көөп, сенин көңүлүңө көлөкө түшүрүп, капа кылдым эле, эми минтип ошол күнөөмдү жууйун деген асыл ойдо сенден кечирим сураганы келдим. Кыдык бул жүйөөлү сөздү укканда азга жибий түштү да:
- "Көйнөктүн кирин жууса кетет, көңүлдүн кирин айтса кетет" - деген кеп бар. Мынча келип калган экенсиңер үйгө киргиле. Тээ илгертен эшиктин алдына келген кишини үйгө киргизбей койгон салтта жок. Азыр демократтия деген неме чыгып, ар ким билгенин айтып, улууну сыйлоо болбой, өзгөчө келиндер ооздон сөздү жулуп алган кезге келип калбадыкпы. Илгери эркек киши сүйлөп жатканда аял киши сөзгө кошулчу эмес эле, азыр баарын аялдар чечип, аялдар бийлеп, аялдар башкарып калып жашоонун кийинки сапары башка нукка түшүп бара жаткансып калды. Шаардан бүгүн эле келип, ал жактагы тилди булгап сүйлөгөндөрдүн жоругуна ичим абдан муздап, көңүлүм сынып келди. Баамымда береке айылда эле экен деп, темадан сырт сөздөрдү сүйлөп жиберди. Эгер азыр тиги келген кишилер Айикеге куда түшүп келгендер экенин билгенде, анда үйгө киргизбей сырттан эле кетирип жиберет болучу. Тасмал жайылып, бир чыныдан чай алдыга келгенде негизги сөз козголду. Буга чейин чын эле Жылдыздын ичи бышып, кабагы ачылбай, бир нерседен шек алып жаткан. Анткени жана түштө Айжаныш жеңеси келип айткан эле " бүгүн силердин үйгө конок келет, кызыңа куда түшүп" - деп. Ал айткандай эле бул чоочун кишилердин келгени такыр көңүлүнө жаккан жок. Күйөөсү Урмат дагы бир нерседен шек алып, чыдамы кете сөз күттү. Бир кезде Сагынбай карыя ээгине анча жарашпаган сакалын аста сылап алып:
- Кыдык, эми сен мынча болду сабырлуу болуп, биздин талапка көн. Атайын алыстан келгенибиздин бир жөнү сенден кечирим суроо болсо, экинчи жөнү сенин небере кызыңа куда түшүп келдик. Бул жанымда олтурган улуу балам. Шаарда салык тармагында иштейт. Ушул баламдын улуу баласы сенин небере кызыңды арзып калып, жаныбызды койбой койду "куда түшүп, башын байлап келгиле, ал кызды ала качып кете электе" - деп. Сөз ушул жерге келгенде Айике сырттан кирип келип калды. Сагынбай Айикени көргөндө көзү умачтай ачылып, бир кездеги өзү ашык болгон Айымдын жаш кезин көзү чалды. Аттиң, ошондогу арманын жазганга жана айтканга сөз жетпейт го чиркин!, Ашык болгон арзуусунун жок дегенде колунан бир кармай албай калганына азыр дагы өкүнүп келет. Эми минтип тагдырдын тамашасын кара, өзүнүн ошол абалын небереси кайталап калганын. Күтүүсүз сырттан кирип келген Айике ички жарасын козгоду, бир кездеги болгон окуяны эске салды, жаңы гана катып келе жаткан жаранын жаратын кайра сыйрып, жүрөгүн туйлатты. Эх, чиркин, азыр жашы жок дегенде элүүдө болгондо эмне, анда Айикени эч кимге билгизбей, жан адам көрбөгөн жакка алып кетип, сулуунун сулуу турпатына колун тийгизип, ак жүзүнөн каалашынча өбүп, жүрөктүн эңсөөсүн аткарат беле... Ашыктык сезимдин ачылбаган сырын ачып, болгон дүйнөсүн сатса дагы, көз жоосун алган сулуу менен калган өмүр сапарын бирге уламак беле ким билет. Мейли тоо башында болобу же чытырман токойдун арасында болобу, эч ким жолтоо болбогон жакка кетип калып, калган жашоосун бир гана ашыктык арзуусуна арнамак. Ооба, буга чейин башкарма болуп мансаптын кызуусуна батты, байлык кубалап, көр оокатты каалашынча чогултту, эл минбеген машинанын жаңысын минди, кийбегенди кийди дагы ичпегенди ичти. Эми минтип карыганда небереси ашык болгон секелек кызга көзү чалынып, оюу бузулуп турду. Эх, пендечилик. Көрсө адамдын бул жалганда байлыкка жана сулуу жанга көзү тойбойт экен го, карыса дагы. Сагынбай сөзүнүн аягына чыкканда Кыдыктын мурду кыпчылып, өңү кызарып, ачуусу келгени жүзүнөн билинип, оң колунун ачуусун сол колу менен басып, ылайыктуу сөз таба албай туттугуп турду. Мындан өткөн кордук барбы?- деги бул жашоодо. Бир кезде аялына көз артса, эми минтип небересине көз артып, уялып койбой сүйлөп олтурган Сагынбайга ачуусу келип, кабагы бүркөлүп, жер караган тейде мындай деди:
- Сагынбай, мен азыр салтты кармап жатам. Дегеним "үйгө келген кишиге катуу айтпа" деген кеп бар. Мен башка менен куда болсом дагы, сени менен куда боло албайм. Кызымды бермек турсун жаныңарга жакын жолотпойм. Кайсы бетиңер чыдап алдыма келдиңер. Бир кезде алган аялыма асылсаң, эми минтип бир оюндан башканы биле элек секелек кызыма көз артканыңар, калыс алып караган кишиге туурабы?.. Урмат бата тиле, болду сөз бүттү деп, уулуна карады. Сагынбай мындай сөз угам деп күткөн эмес эле, шагы абдан катуу сынды жана ылайыктуу сөз таба албай, бата тиленгенде айласы жок олтурган ордунан турду да, сыртка кадам шилтеп бара жатып уурдана кызды дагы бир жолу карап алды.
Аттиң жүрөк, дене карыганы менен кайран жүрөк жаш бойдон калат деген ушул белем. Кыдык сыртка чыкпай ички үйдө калып калды. Колунан алдырган куштай болуп, келген үчөө машинага олтурганча шашышты. Анткен менен Кыдык учурунда абдан таамай сөз айтып кутулуп кетти.
Айике тиги кишилердин эмне максат менен келгенин укканда көзүнө жаш алып:
- Чоң ата мен шаарга барып окууну аяктасам кандай болот? Мектепти али бүтө элегимде эле минтип куда түшүп келип жатышса, жанды коюшпайт го? - деди эле Урмат кызына карап:
- Кызым, эч кам санаба. Мен сени азыр күйөөгө бербейм, окууңду аяктап, чоң окуу жайды бүтмөйүн! - деди. Жылдыз кызынын бул айткан сөзүнөн бир нерсени байкап:
- Урмат! Айике туура сөз айтты. Айылда азыр кызыңа көз артпаган жан калбай калды көрүнөт. Салтка таяп ала качып кетсе, колдон эмне келет. Андан көрө көздөн далдоо шаарга барып окуганы эле дурус го? Дегеним шаарда аз болсо дагы ала качуу деген неме болбойт эмеспи? Урмат кабагын чытып:
- Алам деген киши шаар менен айылга карабайт. Кашыбызда эле болгону жакшы. Ансыз деле быйыл колдон чыгып, шаарга кетет деди. Баятан бери үнсүз олтурган Кыдык:
- Урмат, Жылдыз келиним абдан жүйөөлүү сөз айтты. Айике шаарга барсын. Болбосо мектепти бүтүрбөй ала качып кетиши да толук мүмкүн деп, катылып жаткан сырдын түйүнүн айтпай, кыска оюн ортого салды. Мунун себеби кулагы чалганы бар болучу, өзү дагы баамдаган эле кызына көз арткандар жалаң Айымга бир кезде көз арткандардын балдары экенин. Көрсө бул арзуу дагы атанын жолуна түшкөн балдарга жугабы деген ойдо болду.
***********
Айикеге куда түшүп келгени жөнүндө сөз уккан Адыгей карыя каткан казыктай какайып, талмасы кармаган кишидей бир жерди теше тиктеп, көңүлү чөгүп, катуу күү менен келген толкундар жээкте түгөнгөндөй, карыянын дагы айла амалы түгөнүп, мөмөсү төгүлгөн күзгү дарактай кунары жок боюн таштап, өңүнөн жылмайуунун изгини качып, жашоодогу базары ушул бир ооз сөз менен аяктагандай сезилди. Аттиң, ашыктыгың дагы курусун. Ушул жашында бир чыканактай кыз үчүн өйдө-төмөн өкчөлгөнү адамдык жүзүнө доо кетирип турду. Эгер жашы Айике менен теңдеш эле болгондо эмне... анда, ушул акыл эстен алган арзуу сезимин, ымыркай баласын баккан энедей аздектеп багып алат эл го? Бубакка доо кетсе, дарактын өзү ооругандай, арзыганы жөнүндө сөз укканда, илдетке кабылган адамдын абалында калам деп эч ойлогон эмес. Эгин үчүн жамгыр кандай керек болсо, Адыгей үчүн Айикенин даргенине жакшы сөз угуу ошондой керек болуп турду. Чапандууга камчы басса, көйнөкчөгө доо кетет дегендей, ушул жерден Адыгей карыянын дилине доо кетип, ичи муздап турду, көңүлү чөгүп турду. Чындап баам салып караган кишиге адам баласы үчүн ашыктык дарты чоң балээ экенин Адыгей карыянын ушул абалынан улам билсек болот.
Ар тараптуу сөздөр айтылып жатканы менен бири дагы Адыгейдин кулагына кирген жок. Матыйдын эс дарты тамакта болсо, Адыгейдин ой-санаасы Айикеде болду. Жүрөгү кысылып, аба жетишпегендей абалга келе түштү. Бирок азыркы анын абалын эч ким таназар алган жок.
Чөк түшүп жаткан төө баласындай, өзү менен өзү болуп, ичинен эзилип, бой келбети мында болгону менен кыял учкуну Айикеде болуп, канча жолу жолугушуу капкагын какканы менен арзуу эшиги ачылбай, ошого ичинен бышып, чоң ачылыш ача турган окумуштуудай мээси чыңалып, сөзгө кошулбай ойлонуп олтурганда, Капеш бир нерсени байкагансып:
- Адыгей, сага эмне болду? Кыдыктын секелек кызын айтканда эле өңүң бузулуп, ойго алаксып калдың, деги сенин бир каткан сырың бар? - деди. Бул суроону күтпөгөн Адыгей бир саамга үнсүз олтуруп, дагы ой чүмбөтүнө алаксыган болуп:
- Капеш, мени ойго салган такыр башка нерсе. Көрсө бул жалганда кээде тагдыр дагы кайталанат тура. Билесиңби? Кыдыктын ал небере кызы бир кездеги чоң апасы Айымдын эле куюп койгон келбети. Айымга дагы жаш кезинде канча эркек таана ашык болбоду. Эми ошол тагдырды небереси кайталаганына таң берип олтурам деп, олутуу сөз айтты эле, олтургандар коштоп кетишти:
- Туура сөз айттыңыз! - деп. Учурунда сөз таап кеткен кандай азаптан кутултат. Эгер азыр Адыгей карыя сөзгө чоркок болгондо, анда катуу сынып же уяты чыгып калат эле. Адам баласынын тагдырын кээде бир ооз сөз дагы чечип коёрунда эч сөз жок. Сөз мындан ары жарытылып деле уланган жок. Адыгейдин кабагы салыңкы үйдөн чыкса, Матыйдын курсагы тоюп жөн эле чоң жетишкендикке жеткен адамдай кабагы ачылып, түгөнбөгөн байлыкка ээ болгон адамдай жайдары үйдөн чыкты. Бектендин шаардан келген кызы Матыйдын абдан тамак соо экенин өз көзү менен көрүп, тасмалга эч нерсе калтырбай жеп кеткенине ичи ачышып:
- Матый байке деги тамак көргөн немеби? - деди эле, апасы бул айтылган сөзгө көңүл деле бурган жок. Анткени Матыйдын аялы менен бир айылдан болгон үчүн, баарын жакшы билет. Кызынын айткан сөзүнө анча маани бербей:
- Гүлайым, бул дүйнөдө улуу "Алла" адам баласын жаратканда баарын бирдей жараткан эмес. Матыйдын бир кемчилиги тамакты көп жегени болсо, калган башка жакшы сапаттары аны жууп кетет. Жакында атаңдын керегине жарап, көптөн бери бүтпөгөн ишин бүтүрүп берди. Ошого ичи жылып, атайын чакырып келсе керек.
- Анан ошонуку туурабы, тамак көрө элек немедей олтургандан турганга чейин оозу тынган жок.
- Анын кемчилиги тамакты көп жеген болсо, жанында олтурган Адыгей карыянын кемчилигин уксаң, төбө чачың тик турат. Ал киши карыганын билбей, азыр мектепте окуган кызга ашык болуп, санаанын үстүнө жүрөт. Бул сөздү укканда Гүлайым таң калып:
- Апа, кайдагы сөздү айтасыз да. Ал киши кыз сүйгөн кезден өтпөдүбү? - деди эле. Какен кызына карап:
- Ошону айтпайсыңбы. Мен дагы кечээ бул сөздү укканда таң калган элем. Эми өзүм ага күбө болдум. Жана Кыдыктын небере кызы жөнүнүндө кеп болгондо, ал киши кандай абалда калды. Аттиң, бул ашыктыгың кары жашка карабай келе берүүчү бир талашка түшкөн неме белем. Дагы жакшы ыгын келтирип сөз таап кетти, Капештин берген суроосуна. Болбосо даана уят болот эле. Мен кыйпычыктап эле олтурдум, чыр чыгып кетпесе экен деп. Гүлайым таң калып:
- Апа, киши карыганда дагы сүйүүгө кабылабы? Мен ушуну билбептирмин. Бирок сиздин айткан сөздөн улам бир нерсени эстеп кеттим. Бизде иштеген жаш анан абдан сулуу келинге, бир киши көпкө чейин келип жүрдү да, акыры ал келиндин жүрөгүн жибитип алдыбы, айтор ал келин бизде иштебей, иштен чыгып кетти. Какен кызынын айткан сөзүн бөлүп:
- Бекер айтылган эмес да "эркекке ишенгенче, эки босогоңо ишен" - деп. Тээ илгертен эле эркектер карыганын билбей чырайлуу кыз-келиндерге ашык болуп келген. Аны айтсам дагы таң каласың, тиги токсон экиге чыккан, айылдын эң улуусу деген Алтымыш карыя баласын кыйнап жатыптыр " мага аял алып бергиле" - деп. Ушул жашында ага аялды ким коюптур. Бир буту көргө салаңдап турган чалга ким тийет эле. Кеңешаалынын алты айласы кетип, шаардагы карылар үйүнө чейин барып кемпир издеп таппай келсе, атасы "мага жаш аял керек" дептир, күйгүзүп. Дымагынын күчтүүлүгүн кара. Бул сөздү укканда Гүлайым дагы таң калып:
- Апа, айылда ойго келбеген жаңылыктарыңар көп турбайбы? Анан тиги Кеңешаалы байке эмне кылды?
- Эмне кылмак эле, атасын алдап жатат "издештирип жатабыз" - деп. Атасы күндө жанын койбой сурап жатыптыр "Деги качан табасыңар? Эри өлгөн келиндер толуп эле жатпайбы" - деп. Анан биз эмнени айтып кеп кылабыз. Тигинтип депутаттар нике жаңыртып бири калбай жаш аял алып жатса, арам жол менен тапкан акчаларына чиренип. Министирлер жөн эле чалчактап көөп, теледен башканы сүйлөп коюшат дагы, мындай чыкканда башканы сүйлөп калышат экен, эки жүздүү болуп. Биздин айылдык Алмандын баласы министр болгону өзү эле эмес болон туугандары жер менен баспай калды. Ал дагы кечээ жакында жаш аял алыптыр деп укттук, ак маралдай созулган аялы, бой тиреген балдары туруп. Ал эми Адыгей карыя болсо карыганын билбей секелек кызга ашык болгону, бул жашоонун болуп жүргөн эле көрүнүшү. Азыр эч нерсеге таң калып деле болбой калды. Максүттү өзүң уктуң, нике жаңыртып жаш аял алганын, үй - бүлөөсүн бага албай эптеп жашап жүрүп. Бул жалганда ошон үчүн калыстык деген неме жок. Эгер калыстык болгондо, эркектер экиден - үчтөн аял алып, аялдар экинчи же үчүнчү аялы болуп тийет беле...
Сөз уланып бара жатканда сырттан Бектен кирип келип сөз үзүлүп калды. Гүлайым, Адыгей карыянын жоругун угуп алып эле абдан бушайман болуп, ичинен эзилип, таң калганы күч алды.
Адепсиз, тарбиясыз адамдар менен маектешкендин өзү адамдын дитин карартары анык. Алардын айткан сөздөрүн уккан кишинин ички таза ою, согуп турган жүрөгү дагы карарып, ыплас ойго кабылары турган иш. Бири-бирине сөзү төп келбеген адамга, бүтүндөөй аалам таардык кылса, ал эми ак дилдеш досторго бир карыш жер кенен болот. Гүлайымга азыр аалам тар сезилип, айылдаштарынын жоругун угуп алып, өзүнө-өзү батпай турду. Анткени шаардан уккан жаңылыктары менен айылдан уккан жаңылыктары такыр бири-бирине төп келбей, болгон дити карылардын, карылык сөөлөттөн тайып бара жатканына ичи ачышты. Атайын базарга барып азап менен көтөрүп келген азык-түлүгүн бир эле киши аймап салса, андан дагы токсондон ашкан карыя "аял алам" - деп оолукканы кантип дитин карартпайт. Ушул жерден Гүлайым дагы, Адыгей карыя ашык болгон Айикени көргүсү келип кетти "абышка арзыган кыз кандай неме болду экен?" - деп. Мунун себеби, бир кезде Адыгей карыянын ортончу баласы өзүнө сөз айтып, артынан көлөкөдөй ээрчибеди беле... Эгер ага тийип калганда, анда ушул сөздү апасынан укса эмне болот эле? Ооба, аял затын таң калтырган жаңылыктан өткөн чоң жаңылык бул жалганда болбосо керек. Баарынан дагы өзүнөн башка жанга сулуулук келбетти ыраа көрбөгөн кыз - келиндердеги катылып жаткан купуя сыр, эмне деген гана ойго жетелебейт. Ооба, Гүлайымдын деле эркек жанды карата турган чырайы бар, бирок минтип көз көрүнө абышкалардан бери ашык болуп жаткан, "сулуу" деп ооз толо айта турган сөздүн ээси болгон Айикени өз көзү менен көрбөсө, жаны жай алчудан болбой калды. Чынында эле аял затынан өткөн көйрөң жан болбосо керек . Көз жоосун алган сулуулар эле эмес, болгон аял заты, өзгөчө жаш кездеринде, көзгө илинип турган учурларында кандай азап тартып жасанышат, сулуулук сапатты сактап калыш үчүн.
Көрсө бул жалганда ар бир инсан анын ичинен сулуулар атаандашуу менен жашаарын жашырып болбойт.
Эртеси Гүлайым түш ченде мектептин жанына келип, тымызын Айикени көзү менен издеди "кандай кыз болду экен?" - деген ойдо. Эркектин көбү ашык болгон ал кызды көрбөсө жаны жай албачуудай. Таңды таң атканга чейин уйкусу да качып, бүт айылды ашыктык отуна кабылткан сулууну өз көзү менен көрбөсө, көксөөсү суучудай болбой калды.
Баарынан дагы катын - баласы туруп, бир Айике үчүн үй - бүлөөсү менен ажырашууга бел байлагандардын жоругун апасы көркөм сөзгө салып айтып бергени тим эле шаштысын кетирип, кабагына кар жаадырды. Байлар байлыкты бири-биринен кызганса, сулуулар дагы сулуулукту бири-биринен кызганып келгенин Гүлайым өзүнүн бул жоругунан улам билип, көзүн албай мектеп жакты карап турду.
Бир кезде топ кыздар менен мектептен Айике чыкканда, дароо эле билди, ушул кыз болсо керек деп. Бой келбети өзүнө жарашкан, кирпиги төгүлүп, күлгөндө өзгөчө чырайына чыга түшкөн Айике жөн эле асмандан түшө калган сулуу кыздай көрүндү. Баарынан дагы башка кыздардан айрымаланып, чын эле көзгө толумдуу жана айланага көрк берип турарын дароо байкап, ичи күйүп кетти "бул кызга кимдер ашык болбойт" - деп. Апасы айткандай эле абдан чырайлуу экенине жакшылап баам салып артынан бир азга ээрчий басты эле, классташ балдары шынаарлап, бир топко чейин узатып келишти. Андан соң, Адыгей карыяны көзү чалды. Кыз карыяга учурашты, карыя болсо ушундай бир мээримин төгө карап, сугу өтүп кетчүдөй тигилди. Анын көз карашынан даана билди, ашыктык отуна кабылганын.
Аңгыча эле бир бала кайдан - жайдан пайда боло калып, Айикенини жандай басты. Кыз жанына канчалык аны жууткусу келбесе дагы, жанын койбой сөзгө тартып, колуна бир барак кагаз берип кетти. Мунун баарын артынан басып келе жатып Гүйлайым байкап турду.
Ооба, чынында эле сулуулар турмушка чыкканга чейин өздөрүн кандай бийик сезет. "Боз баш баланын акылы жеткенче, секелектин сезими жетилет"- дегендей, Гүлайымдын көзүнө Айике тийишкендерге жасаган мамилесинен улам, жетилип калган, бир нерсени түшүнүп калган чоң кыздардай сезилип кетти.
Болбосо тиги жанына шынаарлап келген балага башкача мамиле жасайт эле.
Гүлайым үйүнө келе жатып, Айикенин сулуулугуна, анын кызыл гүлдөй кулпуруп турган турпатына суктанды. Бир кезде, тактап айтканда мектепте окуп жүргөн кезинди өзүн деле бир топ бала сөз айтып шынарлаган, бирок абышкалар жана чоң балдар мынчалыкка барган эмес эле. Көрсө бул жарыкчылыкта убакыт эмес, адам өтөөрүн билди. Бизге убакыт өткөндөй сезилгени менен билинбей жаш курак алдыга жылып, муун алмашып, кадам алдыга жылгандай муун алдыга жылып улам алмашып турарына Гүлайым бүгүн нак ишенди.
Эх, көрсө бул жашоодо "эч нерсе туруктуу эмес тура"- деген ойду ойлоп, жер карап өз оюу менен алек болуп келе жатканда, алдынан Айганыш курбусу чыгып учурашып калды. Эки курбу жакшы маанай менен учурашкан соң, узун сабак кепке кирди. Айткандай Айганышты акыркы коңгуроо болгон күнү ала качып алган, азыркы күйөөсү. Учурда эки баласы бар. Бул дагы ашыкча сулуу болгон үчүн турмушка эрте чыгып, азыр бала басты болуп боюна карабай калган кези. Бир кезде экөө көчө бойлоп басканда, кандай гана эркектердин көздөрүн талыта каратышчу эле. Эми ал сулуулуктары арта калып, сиңдилерине өтүп, минтип турмуштун шартына көнүп бири эне болсо, бири "кыз" - деген гана аты болбосо, таттуу даамын сордуруп жиберген кызыл гүлдөй кирпиги ылдый төгүлүп, билинбеген өкүнүч ичинен жеп келет. Ооба, Гүлайым али турмушка чыга элек, бирок чарк айланган шайтан көпөлөктөй болгон кыз жандуу бирөөнө алданып калып, алты айласы кетип жүргөн кези. Анткени ага ишенсе, анын үй - бүлөөсү бар экенин кеч сезип калып, ичинен түтөп арманын кимге айтаарын билбей, кабагы салыңкы. Канчалаган боз баш балдар көлөкөдөй артынан ээрчиди, бирок акыры тандаган тазга жолугат болуп, ошончо баланын ичинен Эштекке жолугуп калганын кара.
Эки курбу бир топко сүйлөшүп калды. Сөз арасында Айганыш:
- Гүлайым, арман аттын башындай. "Сүйөм - күйөм"- деп алган аяшың эми менден кызыгы тарап, мектепте окуган Айике деген сулуу кызга көз артып, болгон дитин ал кыз ээлеп алды. Азыр ошол кыз менен ооруп жатат. Колунан гана келбей турат, болбосо экинчи аял кылып аны алгысы келип жүрөт. Мына сүйүүнүн кадыры. Бул сөздү укканда Гүлайым анча маани бербей:
- Ал кызга бир эле сенин эле күйөөң эмес, абышкалардан бери ашык болуп жатканы мени абдан кызыктырды. Азыр эле ал кызды өз көзүм менен көрүп келе жатам. Байкасам чын эле чырайлуу кыз экен. Сен андан эч коркпо, убакыт алга жылса, унутулуп калчу нерсе. Билесиңби, бир кезде экөөбүзгө деле канча эркек ашык болду эле? Ал турсун бир келин келип урушуп кетпеди беле "жолуңар менен болгула, күйөөмдү азгырбай" деп. Азыр ошол окуяны эстесем күлкүм келет. Айганыш бул сөздү укканда кытылдап күлүп, Гүлайымды колу менен акырын түртүп:
- Ооба, аны унутуп калган турбаймынбы. Азыр сен айткандай ошол келиндин ордун мен бастым. Баягы ашык болуп жүргөндөр, мен турмушка чыкканы жаныма жоломок турсун, бойлорун жаа бою ала качып калышкан. Көрсө кыздын баркы турмушка чыкканга чейин эле турбайбы. Сөз ушул жерге келгенде Айганыштын кайын энеси чакырып калып сөз үзүлүп калды.
Гүлайым, курбусу менен кош айтышып бери басып келе жатып, кайра башка ойду ойлоп калды. Анткени чын эле анын күйөөсү кандай азап менен Айганышка үйлөндү эле. Орто жолдон ата-энелери кандай убара болушканына убакыт өзү күбө. Эми ошол нерсени эсинен чыгарып, эки баласын ойлобой, кайра жаш кызга ашык болгонуна көңүлү кирдеп, кабагы бүркөлө түштү.
Шаар менен айылдын жашоосун салыштырып болбойт. Шаарда кимдин ким менен иши бар. Ал эми айылда бирин-бири тааныган соң, ар бир кыймыл көз алдыда болот эмеспи. Гүлайым, көп нерсеге күбө болуп, кулак укпаган нерселерди угуп, таң калып калды. Анткени шаарга кеткени мынчалык узак убакытка айылга келе элек болучу.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#38 04 April 2014 - 22:43
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
*******
Айике шаарга кеткени өзгөчө Адыгей карыяга жаман болду. Жөн эле ээн талаада жалгыз калган адамдай коңултуктап, кабагы ачылбай, кыштын күнкү күндүн бетин булут баскансып түнөрүп, эч ким менен сүйлөшпөй, ичинен гана сызып, жер карап олтурган адат таап алды. Жүрөгү кысылып, бир нерсе жетпей тургансып, өңү дагы өзгөрүлө түштү.
Эки күн катары менен жол карап, Айикенин жолун тосуп чыкты. Бирок аны көзү чалбаган соң дароо эле бир нерсени жүрөгү сезип, акырын Кыдыктын үйүнө баш багып, сөз арасында сурган болду:
- Я, Кыдык, эмне куда түшүп келди дейби, небереңе. Ал кызың али мектепти бүтө электе эле?
Кыдык ушул суроонун берилишин күтүп тургансып:
- Адыгей, билесиң да, бул жашоодо "кыздуу үйгө жуучу келет" - деген сөздү. Бир эмес канча киши кызымдын колун сурады. Айикем чоң апасын тартып чырайлуу болуп, ага көз артпаган киши калбай калганда, "көздүүнүн көзү, сөздүүнүн сөзү тийбесин" - деп, шаардан окуганы жибердик. Баарынан дагы баягы башкарма Сагынбай келиптир, кызымдын колун сурап, небере уулуна. Аны көргөндө итатайым тутулуп, көңүлүм ушундай сынды. Кайсы бети чыдап алдыма келди, билбейм. Бир кезде кемпиримди көз көрүнө талашып, ит эле болбоду беле... Эми уялбай кызымдын колун сурап келиптир, катуу айтып жолуна салдым. Кыз баланын ашыкча чырайлуу болгону да курусун. Айикем чоң апасын тарткан тура. Азыр баштагы орус башкарган заман жок, жашоонун нугу дагы өзгөрүп, бийликтин да баркы кетти. Ар ким билгенин жасап калбадыбы. Тиги көчөнүн башында жашаган, сакалын батектикиндей кылып коюп алган Максүттүн төшөк жаңыртканын угуп алып эле, ошого тийген шорду кызга боорум ооруп жатат. Эгер союздун учуру болгондо жаш кызды, абышка алмак турсун, жанына жакын жоломок эмес эле да. Мына демократиянын бир үзүмү.
"Жаштар бузулду, жаштардан ыйман кетти" деп коёбуз, карыларды эске албай. Минтип карылар эки аял алганды баштап көргөзүп жатса, эртең эле колунда барлар чыгат эмеспи "Максүттөн эмнебиз кем, биз деле төшөк жаңыртабыз" дегенсип чыгышса, анан кантип жашоо оңолот.
Айтмакчы, илгертен бери эркек жандын көзү аял затына тойгон эмес. Сулайман деген пайгамбар үч жүз аял алган экен, эмне тапты. Аны коюп Чынгыз ханды эле алалы. Болгон жерди чаап алып, көзүнө көрүнгөн чырайлуу аял затын ала бериптир. Ал кез эми эски заман. Минтип техника өсүп, өнүгүп турган кезде коштоп аял алган болбогон нерсе. Анткени азыр илгерки заман жок да. Аял башкарып, аял билип калган кезде, Максүткө окшогондор абдан катуу жаңылышат. Сөз бир топко узарып бара жатканда Адыгей карыя сөздү бөлүп:
- Кыдык, мен кечээ Максүттүн үйүнө барып, кызыгуум артым, анын алган жаш аялын өз көзүм менен көрүп келдим. Бул сөздү укканда Кыдыктын кызыгуусу арта:
- Анан? - деп, чыдамы кете сурап жиберди. Адыгей сөздү улап:
- Бул буйрукка айла жок экен да. Анын алган жаш аялы кээ бир жаңы үйлөнгөн балдардын аялдарынан алда канча чырайлуу анан абдан жылдыздуу жан экен. Аны Максүт кантип таап алды дагы, ал курган келин кантип Максүткө тийгенге макул болуп калды, ошого жооп таба албай, башым катты. Тим эле жутуп жиберчүдөй сулуу келбети бар экен. Кыймыл аракети, жасаган мамилеси адамды өзүнө буруп турат десең. Ал бой келбети келишкен келинди мен Максүткө ыраа көргөн жокмун. Балким кыз тийдиби, ким билет?
Бул жашоодо бирөөлөр акчадан жолдуу болсо, бирөөлөр аялдан жолдуу болот белем. Максүт калп айткан менен болобу аялдан абдан жолдуу экен. Дегеним аялы экинчи аял алганга уруксаат бергени эле эмне... Башка кишинин аялдары экинчи аял алганга жол бермек турсун, бир күн үйгө түнөбөй калса, чыр салат "кайда бардың?" - деп. Бул сөздү укканда Кыдык башын ийкеп:
- Сен абдан туура сөз айттың. Максүт тээ бала кезден бери эле сүйүүдөн жолдуу. Эсиңдеби, баягы Чырмаштын үйүнө келген сулуу кызды. Ал кызга кимдер гана ашык болгон жок, бирок бир гана Максүт ал кыздын тилин таап, ага жолугуп жүргөнүн. Чынын айтсам ошондо мен Максүткө абдан кызыккан элем. Азыр дагы ага кызыгып калдым. Ушул жашында аял алганын карасаң, ойго келбеген иш. Билесиңби, кандай эркек бактылуу? Адыгей башын көтөрүп:
- Билбейм? - деп кызыгуусу арта жооп күтүп калды эле, Кыдык:
- Жүрөк каалаган аял затынын тилин таап, аны багындыра билген эркек бактылуу. Бул жашоодо эркекти эмне үчүн жараткан, аялдын көңүлүн таап, кыйынчылыктан жол таба билүү үчүн. Азыр эле башкача сөз сүйлөп жаткан Кыдык, ар бир айткан сөзү менен өзүнүн дагы төшөк жаңыртканга көңүлү бар экенин билгизип алды. Аттиң, тилдин душмандыгы ай. Адам баласы тилден көп жаңылат эмеспи. Кыдык дагы тилинен жаңылып, небересине ашык болуп, анын караанын бир көргөнгө зар болуп турган Адыгейдин алдында сыр алдырып койду. Көрсө бул эркек аттуунун денеси карыса дагы, жүрөгү карыбайт белем. Сакалдуу болуп, сый көрчү кездеринде минтип аял алууну эңсеп тургандары эле, учу түгөнбөгөн сөздү айтып турат го. Адыгей карыя Кыдыктын үйүнөн чыгып келе жатып ойго алаксыды " Кыдык деле мендей эле жан турбайбы, эч ким жетпеген Айымдай сулууну алганы менен, ал деле жаш аял алганга куштар экен го" - деп ойлоп, үйүнө келди да, Айикени эми күндө көрө албасына көзү жетип, кабагы бүркөлө түштү. Курган жүрөктүн эңсөөсү. Аны чын эле башкаруу кыйын белем. Адыгей карыя убакыт алга жылган сайын оорусу күчөгөн илдет адамдай такыр эле алы кетип, кабагы ачылбай, шаабайы сууп, көзгө бир башкача көрүнүп калды. Кемпири Жибек жан алы калбай чарк көпөлөк болуп айланып, эмне деген гана дары бербеди, бирок Адыгей карыя сырын айткан жок. Кудум кырк күн суу ичкен адамдай ырайы кетип, арыктап, эти сөөгүнөн качып, баштагыдан баам салып караган кишиге карый түшкөндөй көрүнүп кетти.
Адыгейдин бир гана дарысы жүрөгүн ээлеп алган Айике экенин эч ким элес албады. Ооба, эгер азыр Айикени алып келип жанына койсо, кадимкидей аны көргөндө өзүнө кубат аларын өзү гана сезип, билип турду. Бирок кантип жана кайсы бети чыдап айтат эле "менин дартым "арзуу" - деп. Айикени көп ойлогон үчүнбү, күнү кур эмес түшүнө кирип, болгон дитин бир гана жаш кыз ээлеп алып, азапка салып жатканы али табышмак бойдон ичинде катылган сыр болуп жашап келет.
Түн ортосуна чейин уйкусу качып, уктай албай жаткан Адыгейдин оюна эми гана Медалбек келди. Шаарга барып ага жолугуп, ал аркылуу Айикени көрбөсө, жаны жай алчудан болбой калды. Бул ойду ойлогондо чоң ачылыш ачкан окумуштуудай катуу сүйүнүп, баалуу буюмун таап алган адамдай көңүл кушу ойгонду. Мына чыныгы сүйүүнүн, чыныгы арзуунун, чыныгы ашыктыктын күчү, илеби, сагынычы адам баласына берген таасири.
Эртең менен таңкы наарга олтурганда Адыгей сөз улады:
- Кемпир мен шаарга барып, доктурга көрүнгөнчө алаксып келбесем болбой калды көрүнөт. Түндө түшүмө Медалбек курдашым кирип "шаарга келип кет" - деп чакырып жатыптыр. Мен барып доктурга болбосо дагы курортко барып эс алып келейин. Балдар жолдомо таап беришет чыгар. Бул сөздү укканда Жибек туура көрүп:
- Барсаң бар. Чын эле курортко барсаң жакшы болот эле. Ысык-Ата курорту жакшы деп угам деди. Эх, абышкасы үчүн баарына кайыл болгон Жибектин бул жоругу эле аял затынын улуулугунан белги берип турганын кантип эске албайбыз.
**********
Шаарга келип окууга киргени менен Айикенин дагы кабагы ачыла койгон жок. Эмнегедир эле айылда бир асыл буюму калгансып, өзүнчө эле алагды боло берди. Анткени ал дагы күндө жолун тосуп чыккан Адыгей карыяга көнө түшкөн белем, анын тигиле караган көз карашын көргүсү келип, ичинен бушайман боло баштады. Балким бул чыныгы сүйүү илеби түрткү берип жатабы ага толук жооп таба албады. Канчалаган балдар көз артты, бирок эмнегедир эле алардын бири дагы эсине келбей, бир гана карыянын турпаты, кылгыра караган көз карашы, жолун тозуп чыкканы көкүрөгүн ээлеп, көз алдына тартыла бергенине таң калып, ичинен эзилди.
Баам салган кишиге бул жашоодо чыныгы ыклас коюп жасалган аракетин мээнети калпыс кетпейт белем... Эмне үчүн ашыктык сөзүн айтып, тегеректеп жүргөн балдар же аялдары туруп сөз айткан жашыраак жигиттер оюна келбейт дагы, бир гана Адыгей карыя болгон дитин ээлеп алды, маселе мына ушунда болду. Айике али жаш болсо дагы бир нерсеге толук түшүндү. Ал чыныгы арзуунун берген азабын жана анын түйшүгүн көтөрө билүү экени. Баарынан дагы таң эрте ажаатканага бара жатканда өзүн суктана карап турган карыянын элеси, эмнегедир көз алдынан кетпей, ал көз караштан көп нерсени байкап, өзүн арзып калган карыянын ашыктык сезимине боору ооруп келет. Кантип анын тарткан азабын сезбейт дагы туйбайт. Ал киши арзуусун айта албаса дагы сезими менен билгизген үчүн, оюнан кетпей жатканын анализдеп ой жүгүртүп көрдү. Ооба, айтылбай жасалаган иштин жемиши берекелүү болгондой, сыр болуп катылган сүйүүнүн баркы жогору экенин танып болбойт. Канчалык башка нерсени ойлоюн дегени менен баары бир болгон дитин бир гана карыя ээлеп алганын жашыра албай калды. Балким карыя өзүнүн тарткан азабы менен же дайыма ойлой берген таза сезими менен өзүнө тартып жаткан чыгар деп дагы ойлоду. Болбосо жапжаш болуп туруп абышкага арбала тургандай Айике жеңил ой кыз эмес.
Бир күнү сабактан келе жатып, Адыгей карыяга окшош абышканы көзү чалып калды да, дароо көзү умачтай ачылып, ал абышканы карап калды. Ушундай да окшоштуктар болот белем. Тим эле куюп койгондой окшош экен, болгондо дагы кийген кийимдеринен бери. Аны көргөндө, кадамы өзүнөн -өзү ал жакты көздөй шилтенип, жакын келди да, башка киши экенин билгенде, алтын деп таап алган буюму, жез болуп калган адамдай супсууну сууй түштү.
Анткен менен бир жагынан ал киши Адыгей карыя болбой калганына ичинен сүйүндү. Себеби, ал чын эле Адыгей карыя болуп калса аны менен кантип учурашып, кантип көрүшөт эле. Ушул ой оюна келгенде, кайра артка кадам таштап келе жатып, жаңы окуган жеринен классташы Марселдин жасаган мамилесине көңүлү өсүп, аны эстегенге үлгүрдү.
Сабакты жакшы окуп, сылык сүйлөгөн, жанынан кетпей шынаарлаган Марсел айылдагы балдардай жактырып калганын орой билгизбей сыпаа билгизгени, эмнегедир көңүлүн көтөрдү. Бирок баары бир аны ойлоп, Адыгей карыяны эсинен чыгарып салууга канча аракет кылса дагы, минтип ага окшош кишини көрүп алып, акылын башкара албай элүү кадамдай басып келгенине таң калып, "сүйүүнүн күчүбү" - деп ойлоп койду.
Тагдыр тамашасын аңдасак, бир кезде ушул эле киши чоң апасына ашык болсо, канча убакыт өткөндөн кийин кайра сүйүү жаңырып, небересине ашык болуп калганын кара. Бул да болсо жашоонун жана тагдырдын маңдайга жазган жазымышы болсо керек. Ооба, айтып жана жазып койгондон өткөн оңой эмне бар. Бирок башка келген нерсени көтөрө билүүнүн жүгү оор экенин танып болбойт.
Айике сабактан келип, чоң апасы Айымга кайрылды:
- Апа, азыр мен сабактан келе жатып, Адыгей атага окшош бир кишини көрдүм. Тим эле куюп койгондой оп - окшош экен деди эле, Айым жасап жаткан ишин токтотуп:
- Кызым, бул жашоодо бири-бирине окшош жети киши болот, аттары бөлөк болгону менен сырт келбеттери эки тамчы суудай окшош болушат. Балким сага дагы окшош кыздар бар чыгар, ушул эле биздин элдин ичинде. Ага таң калбай деле койсоң болот.
Бир жолу мага "Ош"базарынан бир киши жолугуп алып " Сиз Баткендик Мария апасызбы?" - деп, көзүн албай карап туруп калкалганда, мен жок десем ал таң калып калды. Көрсө ал айткан Мариянын көзү өтүп кетиптир дагы, мени көрүп алып абдан таң калып калыптыр "ал киши тирилип келип калганбы" - деп. Айткандай бул жашоодо биз биле элек көп сыр катылып жатат. Кээде тагдырлар дагы окшош болуп, кайталанып калат. Мына сени деле менин жаш кезиме көп киши окшоштурушат. Билсең мен жаш кезимде абдан чырайлуу болуп, канча кишинин талашына түшүп, акыры чоң атаң амал менен мени алып алган. Чынын айтсам мен чоң атаңды сүйбөй эле тийгем, мени талашкан эркектердин талашынан кутулуш үчүн.
Коңшу айылдан ырайы суук, балбанга түшүп жүргөн бир киши "ала качсам дагы алам" - деп айттырып жибериптир. Анын түрүнүн суугун айтпа, андан дагы менден бир кыйла жашы улуу эле. Аңгыча эле чоң атаң келип калды, колумду сурап. Мен дароо макул болуп, атаңа тийип алган соң эки күндөн кийин келип менин турмушка чыгып кеткенимди угуп алып, тиги киши катуу ыйлаптыр. Көрсө бул ашыктыктын азабы балбан болобу, баатыр болобу күчүнө, билегиндеги каруусуна карабай, өксүтүп ыйлатат тура.
Кызым мен мунун баарын сага эмне үчүн айтып жатам. Кыздын бир душманы, ашыкча сулуулугу. Сулуу кызга керек болсо абышкалар дагы ашык болуп, аял кылып алганга ашыгат. Эркекте ар деле жок. Көздөрү менен сүйүп, карыганын унутуп калышат. Тээ атам замандан бери сулуу кыздар жана күлүк аттар керек болсо эки элди чабыштырып, уруштуруп келген. Мунун баарын эмне үчүн айтып жатам, деги сак бол. Замана - саат бузулуп турганда, ашыкча жасанбай эле койчу. Мени ойго салган негизги маселе, сенин тагдырың. Сен менин тагдырымды кайталап калбасаң болду "талашка түшүп". Айике чоң жаңылык укканына таң калып:
- Апа, анан алиги балбан кишинин чоң атама зыяны тийген жокпу? - деди, суроолуу карап. Айым бир саамга ойго алаксып, өткөндү эстеп:
- Ал кезде ыйман күчтүү болгон. Балбан киши буйрукка баш ийип, чоң атаңа жолугуп айтыптыр " Айымды эч качан капа кылба" - деп. Бул жалганда билинбегени менен ашыктыктын азабын көтөрө билүү абдан оор анан азаптуу келет. Кооз сөз менен айтып койгон оңой, жүрөк эңсөөсүн аткара билүү абдан кыйын.
Кийин мен ал кишини абалына боорум ооруп калды. Ал балбан мага арнаган ашыктыктын азабын тартып жүрүп, өтүп кетти.
Бир жаш кызга үйлөндү, бирок ага жүрөгүн арнай албаптыр, канчалык аракет кылса дагы. Бирок мен ага тийбей калганыма сүйүнөм. Анткени ал мага үйлөнгөн болсо, мени бактылуу кыла алмак эмес болучу. Себеби менин жүрөгүм аны такыр каалаган эмес. Адам баласы эркек болобу, ургаачы болобу алгач жүрөк каалаган нерсени жасап, жүрөк каалаган адам менен жашаганы оң. Бирөөнү алдап көп жыл жашаганча, аз болсо дагы таза жашап өткөн кандай барктуу. Адам болуп жаралган соң, адам болуп жашап өтүп кетүү бул чоң вазыйпа. Кээ бир адамдар бар, байлыкка көз каранды болуп жашаган. Угуп эле жүрөм, жаш кыздар байларга байлыгына карап тийип алышып өздөрүн да, тийген күйөөсүн да алдап жашоолорунун маңызын кетирип алгандарын.
Жашоо бир гана байлык менен чектелип калбайт. "Байлар да ыйлайт" - деп бекер айтылып калган эмес. Байлыктын да жүгүн көтөрө билүү абзел. Дегеним байлардын бара турган коногу, катышкан кишилери көп болот. Чоң алып барып, чоң нерсе ала билүүнүн да жолун билиш керек. Сөз ушул жерге келгенде телефон шыңгырап калды. Айике туруп барып трубканы көтөрсө Марсел экен. Ал кантип үйдүн телефонун билип алганына таң калып:
- Марсел, сага ким берди үйдүн телефонун? - деди, алгач эле. Марсел сылык сүйлөп:
- Айике, мени кечирип койчу, убактыңды алганым үчүн. Билсең мен бир орунга олтура албай калдым. Сенин үнүңдү уксам эле калыбыма келчүдөй сезип чалган элем. Ушул жашка келгени сага берилгендей, эч кимге берилген эмес болчумун. Баса макул көрсөң кечинде киного кирип келбейлиби? - деди. Айике үнүн жапыс чыгарып:
- Марсел макул көрсөң мындан кийин үйгө телефон чалбай жүрчү, сенден сураныч деп, башка сөз сүйлөбөй трубканы коюп койду. Бирок бул сөздөрдү берки үйдө олтурган чоң апасы уккан жок. Апасынын ар бир айткан сөзү жүрөгүнө бычак болуп сайылды. Анткени айылдан талашка түшкөн үчүн жылуу ордунан которулуп келбедиби, шаарга. Боз баш балдар эле эмес, үй-бүлөөсү барлар дагы жанын жай алдырбай калганын кантип тана алат. Баары бүтүп, сакалын сүйрөгөн абышка дагы арзып калып, жолунан тозуп жүргөнү аз келгенсип түнү түшүнө кирип, күндүзү оюнан кетпей калганы жалганбы. Анан кантип чоң апасынын тагдырын кайталабай калганын жашырат.
*************
Айткандай эгин үчүн жамгыр кандай керек болсо, адам баласы үчүн илим дагы ошондой керек. Илим-билим адамдын аң сезимин өстүрүп, жеңил жашоого жол ачат. Айикенин дагы алгачкы максаты билим алуу. Тээ бала кезинен бери тилеген тилеги врач болуу. Врач болсом дегенде эки көзү төрт. Анткени таза жумуш жана таза кийим кийип жүргүзү келет. Таежеси Кундузга кызыгат. Апасынын сиңдиси шаарда врач болуп иштегенгеби, айтор сылык анан көзүнө абдан жылуу учурайт. Ошол таежесиндей болууну эңсеп келгени чын. Бала кезде көңүлгө эмне жакса ошону жасагысы келип, көргөнүндөй болгусу келген таза, бала кыялга эмне жетет.
Айике апасы Жылдыз менен таежеси Кундузду салыштырып алып эле канча бушайман болду. Анткени апасы эрте турмушка чыккан үчүн окуп билим ала албай айылда жашап калгангабы, сиңдисиндей сылык эмес.
Быйыл мектепти аяктаса эле мединистутка тапшырууну көксөп, сөз айткан балдардын жасаган мамилесине көңүл бурбай келгенинин себеби ушул. Апасы Жылдыздай болуп эрте турмушка чыгып, окубай калгандан коркуп, болгон ой тилеги окуу болгону менен жанын жай алдырбаган бир маселе Адыгей карыя.
Ал киши такыр эле аң сезимин бийлеп алып, кээде кадимкидей аны көргүсү, ага жолугуп сүйлөшкүсү келет. Бирок эмнени сүйлөшөт жана эмнени айтат, буга акылы жете элек.
Бул жолу дагы Марселдин жасаган мамилесине, кылган аракетине кош көңүл мамиле жасаганынын себеби, окуудан алагды болбоюн деген гана ой. Ооба, эгер жигит менен жолуккусу келсе, айылдан эле чарк көпөлөк болуп айланган балдардын бирөө менен мамиле түзүп алып, жолугушууга бармак. Анда эле оюу алагды болуп, сабактан аксап калам деген ойдо баарына кол шилтеп, дитин окууга коюп койгон. Анткен менен жүрөгүнө тынчтык бербеген сезим күчү баары бир өзүнүн вазыйпасын аткарып, канчалык аракет кылган менен китеп окуп жатканда, оюу бузулуп кетет.
Жолугушуу капкагын каккылаган канчалаган бозойлор азыр деле кылгыра карап, жолун тосуп, тийишет. Бирок мындай көрүнүштөргө көнүп калган үчүн, аларга көңүл деле бургусу келбейт. Шаарга жеткенде эле "тийишкендерден кутулам" деп ойлогон, бирок бул жактагы балдар сүзө качырып ачык эле "чоң кыз, ашыкча сулуу экенсиз" - деп, уялбай эле тике карап бетке айткандар болбой койгон жок. Баарына кол шилтеп "аны сенсиз деле билем, бирок жүрөгүм бош эмес" -деп жооп берип, кетип калган учуру канча болду. Эгер биринчи жолу ушул сөздөрдү уккан болсо анда уялып, жооп бере албай тайсалдайт беле ким билет.
Айике чоң апасынын тагдырын уккандан бери эми чындап корко баштады " ала качып кетсе эмне кылам" - деп.
Эртеси күнү сабакка бара жатса алдынан Марсел тосуп чыгып, учурашкан соң эле:
- Айике, бир саамга убактыңды бөлчү. Сага айта турган сөздөрүм чыгып калды - деп, азга айта турган сөзүн таппай калды да, анан өзүн колго алып:
- Сен мага туура түшүнчү, мен сени эч кимге ыраа көрбөйм. Сага ашык болгондор көп. Бул жер сен ойлогондой элет жери эмес. Мен, сени коргоп, сенин келечегиңе кам көргүм келет. Түшүнөм, сен окууга тапшырып, окугуң келерин. Эгер сен менин тилимди алсаң, экөөбүз окууну бүткөндөн кийин үйлөнөт элек. Менин дагы асыл максаттарым бар, ага жетүү үчүн албетте аракет кылган ийгилигин берет. Эгер экөөбүз тил табышып алсак, сага тийишкендердин жана көз арткандардын саны азаят беле деген ой.
Бул сөздү укканда Айике саамга ойлоно түштү. Бир жагынан ал абдан жүйөөлүү сөз айтты, эми эмне деп жооп беришти билбей саамга туруп, кыздарга тийешелүү уяң мүнөз менен:
- Марсел, мен азырынча жашмын. Чынын айтсам мага али эртедей сезилет, жигит күтүү учуру. Анткени менде бир гана максат, жогорку окуу жайга өтүү. Эгер окууга өтүп калсам, анан сүйүү темасы жөнүндө ойлонот элем. Ушуга чейин сөз айтып, тийишкендерден абдан чарчадым. Керек болсо ушул себеп менен айылдан шаарга которулуп келгенмин. Бул сөздөрдү айтып жатып дагы Айике эмнегедир өзүн жаман сезип кетти "эмнеге буга отчёт берип жатам" - деп. Марсел азга кабагын чытып:
- Айике, сен абдан катуу жаңылышасың. Сендей сулуу кыздарга кимдер гана көз артпайт, кимдер гана сөз айтпайт. Ишенсең мен сенин окууга өтүшүңө жардам бергенге толук мүмкүнчүлүгүм бар. Эгер сен мага көңүлүңдү эле буруп койсоң, баарына даярмын. Айике таң калып:
- Марсел, чынын айтсам мен сага түшүнө албай калдым. Сен мага кантип жана кандайча жардам бере аласың, эгер сага көңүлүмдү бурсам?
- Анын эмнеси бар экен. Билесиңби, азыр мага бул мектеп боюнча эч ким ооз ача албайт. Бир гана ооз сөз айтып коём "Айикеге эч кимиңер тийишпегиле" - деп. Болду, анан сага жан адам жаныңа жолобойт. Ал эми кайсы окууга тапшырасың, азыр эле айтып кой, ал жагынан маселени эртең чечип бергенге аракет кылам. Айике таң калып, суроолуу көз караш менен карап:
- Марсел, сен мага жомоктогу хандын баласындай сезилип кеттиң. Убаданы ченебей берип салдың го? Марсел катуу кетип калганын кеч сездиби, уяла түштү да:
- Айике, эгер сен мага жүрөгүң менен берилсең, мен сага окууңду бүтүрүп, анан үйлөнөм. Ага чейин сени күтүүгө толук кудуретим жетет. Сен биздин класска келгени мени кандайдыр бир күч башкарып алды. Керек болсо сен басып бара жаткан көчө дагы мага кооз көрүнөт. Ал турсун эртең менен сабакка сени көрүү үчүн ашыгып келчү болдум. Деги сени ушундай сулуу кылып кандай "эне" төрөдү болду экен? "Сүйүү бар" - дегенге ишенчү эмес элем. Сени көргөнү мен толук ишендим, чыныгы сүйүүнүн бар экенине. Сага канча бала сөз айтты, анын мага кереги жок. Ал сөздөрдү уккум да келбейт. Сен мен үчүн асмандагы айдай, керек болсо тээ бийикте араң жанган жылдыздай бийик жансың. Ушул жашка келгени сулуу кыздарды көзүм чалган, бирок сендей сулуу жанды көрбөптүрмүн. "Сен" - деп ооруп калдым. Эч качан, эч кимге мындай таттуу сөздөрдү да айткан эмесмин, убада да берген жок элем. Эмнегедир эле сени менен чечилип сүйлөшкүм келди. Оюм алагды болуп, бир орунга олтура албай калдым. Болгон жан дүйнөмө бүлүк салдың. Ооба, азыр сүйүү дагы тайыздап кетти, жеңил жагына ооп. Бирок мен сенин колуңду кармаганга эмес, карааныңды көргөнгө ыраазымын.
Айике өзүн жөн эле чыгармачылыкка сүңгүп кирген чоң акындын же жазуучунун жанында тургандай сезип кетти. Эч качан, эч кимден мындай даамдуу, кулакка жагымдуу сөздөрдү уккан эмес. Ал турсун өзүнүн сулуу экенин билген, бирок, Марселдин айткан сөздөрүн укканга чейин, өзүнүн ушундай бийик жан экенин билген эмес. Эх сулуулар, сулуулардын оюн бузуп, көтөрүлүүгө көрсө эркектер өздөрү жол берип, таттуу айтылган сөздөрү менен өздөрүн жогору сезүүгө көмөк берет белем. Айике азыр уккан сөздөрү аркылуу чындап өзүн бийик сезип кетти. Ашыкча сулуу экенин ушул саам билип, сурмалуу карагаттай жайнаган жагымдуу көздөрү менен тике карап Марселди сүрдөтүп, сөзүнөн жаңылтып жиберди.
Тили-тилине тийбей, жан алы калбай жагынуу үчүн жан үрөп сүйлөп жаткан Марсел, сулуунун бул көз карашына туруштук бере албай, айта турган сөзүн таппай калды. Сулуунун сүрүнө кабылып, сүрдөп көрбөгөн курган бала, тим эле трибунада миң кишинин алдына чыгып сүйлөп жатып жаңылган адамдай, чекесинен тер чыпылдап чыга түштү. Айтып койгон оңой болгону менен чынында эле жүрөк эңсеген, ашыкча чырайлуу ургаачы жандын сүрүнө, көз карашына туруштук берүү иш жүзүндө абдан оор экенин Марсел эми билди.
Айике сөз азга бөлүнө түшкөндө, сулуу чырайына менменсинип:
- Марсел, сөздү кыскарталы, сабактан кечигип калабыз - деп, жооп күтпөстөн алдыга кадам таштады. Курган бала бул сунушка каршы сөз айта албай, апасынан уруш жеген баладай жер карап, артынан басты. Бир жагынан ичиндеги болгон сырын төгүп алганга жеңилдей түштү белем, мектепке жакындаганда:
- Айике, сен кайсы окууга тапшырайын дедиң эле? - деди. Ушул сөздү айтканда үнү каргылданып, сүрдөгөнү билине түштү. Айике өзүнүн үстөмдүгүн көргөзүп:
- Марсел, бул темада кийин сүйлөшөлүчү, азыр убакыт тар, сабактан кечигебиз деп, кадамын тездете басып, алдыга узап кетти.
Бир жагынан Марсел өзүнүн оюн толук айтып алганга көңүлү өсүп, бир нерседен үмүт кылып, ичинен ойлоп койду "бул көгүчкөн эми менден кайда качат" - деп.
Айике шаарга кеткени өзгөчө Адыгей карыяга жаман болду. Жөн эле ээн талаада жалгыз калган адамдай коңултуктап, кабагы ачылбай, кыштын күнкү күндүн бетин булут баскансып түнөрүп, эч ким менен сүйлөшпөй, ичинен гана сызып, жер карап олтурган адат таап алды. Жүрөгү кысылып, бир нерсе жетпей тургансып, өңү дагы өзгөрүлө түштү.
Эки күн катары менен жол карап, Айикенин жолун тосуп чыкты. Бирок аны көзү чалбаган соң дароо эле бир нерсени жүрөгү сезип, акырын Кыдыктын үйүнө баш багып, сөз арасында сурган болду:
- Я, Кыдык, эмне куда түшүп келди дейби, небереңе. Ал кызың али мектепти бүтө электе эле?
Кыдык ушул суроонун берилишин күтүп тургансып:
- Адыгей, билесиң да, бул жашоодо "кыздуу үйгө жуучу келет" - деген сөздү. Бир эмес канча киши кызымдын колун сурады. Айикем чоң апасын тартып чырайлуу болуп, ага көз артпаган киши калбай калганда, "көздүүнүн көзү, сөздүүнүн сөзү тийбесин" - деп, шаардан окуганы жибердик. Баарынан дагы баягы башкарма Сагынбай келиптир, кызымдын колун сурап, небере уулуна. Аны көргөндө итатайым тутулуп, көңүлүм ушундай сынды. Кайсы бети чыдап алдыма келди, билбейм. Бир кезде кемпиримди көз көрүнө талашып, ит эле болбоду беле... Эми уялбай кызымдын колун сурап келиптир, катуу айтып жолуна салдым. Кыз баланын ашыкча чырайлуу болгону да курусун. Айикем чоң апасын тарткан тура. Азыр баштагы орус башкарган заман жок, жашоонун нугу дагы өзгөрүп, бийликтин да баркы кетти. Ар ким билгенин жасап калбадыбы. Тиги көчөнүн башында жашаган, сакалын батектикиндей кылып коюп алган Максүттүн төшөк жаңыртканын угуп алып эле, ошого тийген шорду кызга боорум ооруп жатат. Эгер союздун учуру болгондо жаш кызды, абышка алмак турсун, жанына жакын жоломок эмес эле да. Мына демократиянын бир үзүмү.
"Жаштар бузулду, жаштардан ыйман кетти" деп коёбуз, карыларды эске албай. Минтип карылар эки аял алганды баштап көргөзүп жатса, эртең эле колунда барлар чыгат эмеспи "Максүттөн эмнебиз кем, биз деле төшөк жаңыртабыз" дегенсип чыгышса, анан кантип жашоо оңолот.
Айтмакчы, илгертен бери эркек жандын көзү аял затына тойгон эмес. Сулайман деген пайгамбар үч жүз аял алган экен, эмне тапты. Аны коюп Чынгыз ханды эле алалы. Болгон жерди чаап алып, көзүнө көрүнгөн чырайлуу аял затын ала бериптир. Ал кез эми эски заман. Минтип техника өсүп, өнүгүп турган кезде коштоп аял алган болбогон нерсе. Анткени азыр илгерки заман жок да. Аял башкарып, аял билип калган кезде, Максүткө окшогондор абдан катуу жаңылышат. Сөз бир топко узарып бара жатканда Адыгей карыя сөздү бөлүп:
- Кыдык, мен кечээ Максүттүн үйүнө барып, кызыгуум артым, анын алган жаш аялын өз көзүм менен көрүп келдим. Бул сөздү укканда Кыдыктын кызыгуусу арта:
- Анан? - деп, чыдамы кете сурап жиберди. Адыгей сөздү улап:
- Бул буйрукка айла жок экен да. Анын алган жаш аялы кээ бир жаңы үйлөнгөн балдардын аялдарынан алда канча чырайлуу анан абдан жылдыздуу жан экен. Аны Максүт кантип таап алды дагы, ал курган келин кантип Максүткө тийгенге макул болуп калды, ошого жооп таба албай, башым катты. Тим эле жутуп жиберчүдөй сулуу келбети бар экен. Кыймыл аракети, жасаган мамилеси адамды өзүнө буруп турат десең. Ал бой келбети келишкен келинди мен Максүткө ыраа көргөн жокмун. Балким кыз тийдиби, ким билет?
Бул жашоодо бирөөлөр акчадан жолдуу болсо, бирөөлөр аялдан жолдуу болот белем. Максүт калп айткан менен болобу аялдан абдан жолдуу экен. Дегеним аялы экинчи аял алганга уруксаат бергени эле эмне... Башка кишинин аялдары экинчи аял алганга жол бермек турсун, бир күн үйгө түнөбөй калса, чыр салат "кайда бардың?" - деп. Бул сөздү укканда Кыдык башын ийкеп:
- Сен абдан туура сөз айттың. Максүт тээ бала кезден бери эле сүйүүдөн жолдуу. Эсиңдеби, баягы Чырмаштын үйүнө келген сулуу кызды. Ал кызга кимдер гана ашык болгон жок, бирок бир гана Максүт ал кыздын тилин таап, ага жолугуп жүргөнүн. Чынын айтсам ошондо мен Максүткө абдан кызыккан элем. Азыр дагы ага кызыгып калдым. Ушул жашында аял алганын карасаң, ойго келбеген иш. Билесиңби, кандай эркек бактылуу? Адыгей башын көтөрүп:
- Билбейм? - деп кызыгуусу арта жооп күтүп калды эле, Кыдык:
- Жүрөк каалаган аял затынын тилин таап, аны багындыра билген эркек бактылуу. Бул жашоодо эркекти эмне үчүн жараткан, аялдын көңүлүн таап, кыйынчылыктан жол таба билүү үчүн. Азыр эле башкача сөз сүйлөп жаткан Кыдык, ар бир айткан сөзү менен өзүнүн дагы төшөк жаңыртканга көңүлү бар экенин билгизип алды. Аттиң, тилдин душмандыгы ай. Адам баласы тилден көп жаңылат эмеспи. Кыдык дагы тилинен жаңылып, небересине ашык болуп, анын караанын бир көргөнгө зар болуп турган Адыгейдин алдында сыр алдырып койду. Көрсө бул эркек аттуунун денеси карыса дагы, жүрөгү карыбайт белем. Сакалдуу болуп, сый көрчү кездеринде минтип аял алууну эңсеп тургандары эле, учу түгөнбөгөн сөздү айтып турат го. Адыгей карыя Кыдыктын үйүнөн чыгып келе жатып ойго алаксыды " Кыдык деле мендей эле жан турбайбы, эч ким жетпеген Айымдай сулууну алганы менен, ал деле жаш аял алганга куштар экен го" - деп ойлоп, үйүнө келди да, Айикени эми күндө көрө албасына көзү жетип, кабагы бүркөлө түштү. Курган жүрөктүн эңсөөсү. Аны чын эле башкаруу кыйын белем. Адыгей карыя убакыт алга жылган сайын оорусу күчөгөн илдет адамдай такыр эле алы кетип, кабагы ачылбай, шаабайы сууп, көзгө бир башкача көрүнүп калды. Кемпири Жибек жан алы калбай чарк көпөлөк болуп айланып, эмне деген гана дары бербеди, бирок Адыгей карыя сырын айткан жок. Кудум кырк күн суу ичкен адамдай ырайы кетип, арыктап, эти сөөгүнөн качып, баштагыдан баам салып караган кишиге карый түшкөндөй көрүнүп кетти.
Адыгейдин бир гана дарысы жүрөгүн ээлеп алган Айике экенин эч ким элес албады. Ооба, эгер азыр Айикени алып келип жанына койсо, кадимкидей аны көргөндө өзүнө кубат аларын өзү гана сезип, билип турду. Бирок кантип жана кайсы бети чыдап айтат эле "менин дартым "арзуу" - деп. Айикени көп ойлогон үчүнбү, күнү кур эмес түшүнө кирип, болгон дитин бир гана жаш кыз ээлеп алып, азапка салып жатканы али табышмак бойдон ичинде катылган сыр болуп жашап келет.
Түн ортосуна чейин уйкусу качып, уктай албай жаткан Адыгейдин оюна эми гана Медалбек келди. Шаарга барып ага жолугуп, ал аркылуу Айикени көрбөсө, жаны жай алчудан болбой калды. Бул ойду ойлогондо чоң ачылыш ачкан окумуштуудай катуу сүйүнүп, баалуу буюмун таап алган адамдай көңүл кушу ойгонду. Мына чыныгы сүйүүнүн, чыныгы арзуунун, чыныгы ашыктыктын күчү, илеби, сагынычы адам баласына берген таасири.
Эртең менен таңкы наарга олтурганда Адыгей сөз улады:
- Кемпир мен шаарга барып, доктурга көрүнгөнчө алаксып келбесем болбой калды көрүнөт. Түндө түшүмө Медалбек курдашым кирип "шаарга келип кет" - деп чакырып жатыптыр. Мен барып доктурга болбосо дагы курортко барып эс алып келейин. Балдар жолдомо таап беришет чыгар. Бул сөздү укканда Жибек туура көрүп:
- Барсаң бар. Чын эле курортко барсаң жакшы болот эле. Ысык-Ата курорту жакшы деп угам деди. Эх, абышкасы үчүн баарына кайыл болгон Жибектин бул жоругу эле аял затынын улуулугунан белги берип турганын кантип эске албайбыз.
**********
Шаарга келип окууга киргени менен Айикенин дагы кабагы ачыла койгон жок. Эмнегедир эле айылда бир асыл буюму калгансып, өзүнчө эле алагды боло берди. Анткени ал дагы күндө жолун тосуп чыккан Адыгей карыяга көнө түшкөн белем, анын тигиле караган көз карашын көргүсү келип, ичинен бушайман боло баштады. Балким бул чыныгы сүйүү илеби түрткү берип жатабы ага толук жооп таба албады. Канчалаган балдар көз артты, бирок эмнегедир эле алардын бири дагы эсине келбей, бир гана карыянын турпаты, кылгыра караган көз карашы, жолун тозуп чыкканы көкүрөгүн ээлеп, көз алдына тартыла бергенине таң калып, ичинен эзилди.
Баам салган кишиге бул жашоодо чыныгы ыклас коюп жасалган аракетин мээнети калпыс кетпейт белем... Эмне үчүн ашыктык сөзүн айтып, тегеректеп жүргөн балдар же аялдары туруп сөз айткан жашыраак жигиттер оюна келбейт дагы, бир гана Адыгей карыя болгон дитин ээлеп алды, маселе мына ушунда болду. Айике али жаш болсо дагы бир нерсеге толук түшүндү. Ал чыныгы арзуунун берген азабын жана анын түйшүгүн көтөрө билүү экени. Баарынан дагы таң эрте ажаатканага бара жатканда өзүн суктана карап турган карыянын элеси, эмнегедир көз алдынан кетпей, ал көз караштан көп нерсени байкап, өзүн арзып калган карыянын ашыктык сезимине боору ооруп келет. Кантип анын тарткан азабын сезбейт дагы туйбайт. Ал киши арзуусун айта албаса дагы сезими менен билгизген үчүн, оюнан кетпей жатканын анализдеп ой жүгүртүп көрдү. Ооба, айтылбай жасалаган иштин жемиши берекелүү болгондой, сыр болуп катылган сүйүүнүн баркы жогору экенин танып болбойт. Канчалык башка нерсени ойлоюн дегени менен баары бир болгон дитин бир гана карыя ээлеп алганын жашыра албай калды. Балким карыя өзүнүн тарткан азабы менен же дайыма ойлой берген таза сезими менен өзүнө тартып жаткан чыгар деп дагы ойлоду. Болбосо жапжаш болуп туруп абышкага арбала тургандай Айике жеңил ой кыз эмес.
Бир күнү сабактан келе жатып, Адыгей карыяга окшош абышканы көзү чалып калды да, дароо көзү умачтай ачылып, ал абышканы карап калды. Ушундай да окшоштуктар болот белем. Тим эле куюп койгондой окшош экен, болгондо дагы кийген кийимдеринен бери. Аны көргөндө, кадамы өзүнөн -өзү ал жакты көздөй шилтенип, жакын келди да, башка киши экенин билгенде, алтын деп таап алган буюму, жез болуп калган адамдай супсууну сууй түштү.
Анткен менен бир жагынан ал киши Адыгей карыя болбой калганына ичинен сүйүндү. Себеби, ал чын эле Адыгей карыя болуп калса аны менен кантип учурашып, кантип көрүшөт эле. Ушул ой оюна келгенде, кайра артка кадам таштап келе жатып, жаңы окуган жеринен классташы Марселдин жасаган мамилесине көңүлү өсүп, аны эстегенге үлгүрдү.
Сабакты жакшы окуп, сылык сүйлөгөн, жанынан кетпей шынаарлаган Марсел айылдагы балдардай жактырып калганын орой билгизбей сыпаа билгизгени, эмнегедир көңүлүн көтөрдү. Бирок баары бир аны ойлоп, Адыгей карыяны эсинен чыгарып салууга канча аракет кылса дагы, минтип ага окшош кишини көрүп алып, акылын башкара албай элүү кадамдай басып келгенине таң калып, "сүйүүнүн күчүбү" - деп ойлоп койду.
Тагдыр тамашасын аңдасак, бир кезде ушул эле киши чоң апасына ашык болсо, канча убакыт өткөндөн кийин кайра сүйүү жаңырып, небересине ашык болуп калганын кара. Бул да болсо жашоонун жана тагдырдын маңдайга жазган жазымышы болсо керек. Ооба, айтып жана жазып койгондон өткөн оңой эмне бар. Бирок башка келген нерсени көтөрө билүүнүн жүгү оор экенин танып болбойт.
Айике сабактан келип, чоң апасы Айымга кайрылды:
- Апа, азыр мен сабактан келе жатып, Адыгей атага окшош бир кишини көрдүм. Тим эле куюп койгондой оп - окшош экен деди эле, Айым жасап жаткан ишин токтотуп:
- Кызым, бул жашоодо бири-бирине окшош жети киши болот, аттары бөлөк болгону менен сырт келбеттери эки тамчы суудай окшош болушат. Балким сага дагы окшош кыздар бар чыгар, ушул эле биздин элдин ичинде. Ага таң калбай деле койсоң болот.
Бир жолу мага "Ош"базарынан бир киши жолугуп алып " Сиз Баткендик Мария апасызбы?" - деп, көзүн албай карап туруп калкалганда, мен жок десем ал таң калып калды. Көрсө ал айткан Мариянын көзү өтүп кетиптир дагы, мени көрүп алып абдан таң калып калыптыр "ал киши тирилип келип калганбы" - деп. Айткандай бул жашоодо биз биле элек көп сыр катылып жатат. Кээде тагдырлар дагы окшош болуп, кайталанып калат. Мына сени деле менин жаш кезиме көп киши окшоштурушат. Билсең мен жаш кезимде абдан чырайлуу болуп, канча кишинин талашына түшүп, акыры чоң атаң амал менен мени алып алган. Чынын айтсам мен чоң атаңды сүйбөй эле тийгем, мени талашкан эркектердин талашынан кутулуш үчүн.
Коңшу айылдан ырайы суук, балбанга түшүп жүргөн бир киши "ала качсам дагы алам" - деп айттырып жибериптир. Анын түрүнүн суугун айтпа, андан дагы менден бир кыйла жашы улуу эле. Аңгыча эле чоң атаң келип калды, колумду сурап. Мен дароо макул болуп, атаңа тийип алган соң эки күндөн кийин келип менин турмушка чыгып кеткенимди угуп алып, тиги киши катуу ыйлаптыр. Көрсө бул ашыктыктын азабы балбан болобу, баатыр болобу күчүнө, билегиндеги каруусуна карабай, өксүтүп ыйлатат тура.
Кызым мен мунун баарын сага эмне үчүн айтып жатам. Кыздын бир душманы, ашыкча сулуулугу. Сулуу кызга керек болсо абышкалар дагы ашык болуп, аял кылып алганга ашыгат. Эркекте ар деле жок. Көздөрү менен сүйүп, карыганын унутуп калышат. Тээ атам замандан бери сулуу кыздар жана күлүк аттар керек болсо эки элди чабыштырып, уруштуруп келген. Мунун баарын эмне үчүн айтып жатам, деги сак бол. Замана - саат бузулуп турганда, ашыкча жасанбай эле койчу. Мени ойго салган негизги маселе, сенин тагдырың. Сен менин тагдырымды кайталап калбасаң болду "талашка түшүп". Айике чоң жаңылык укканына таң калып:
- Апа, анан алиги балбан кишинин чоң атама зыяны тийген жокпу? - деди, суроолуу карап. Айым бир саамга ойго алаксып, өткөндү эстеп:
- Ал кезде ыйман күчтүү болгон. Балбан киши буйрукка баш ийип, чоң атаңа жолугуп айтыптыр " Айымды эч качан капа кылба" - деп. Бул жалганда билинбегени менен ашыктыктын азабын көтөрө билүү абдан оор анан азаптуу келет. Кооз сөз менен айтып койгон оңой, жүрөк эңсөөсүн аткара билүү абдан кыйын.
Кийин мен ал кишини абалына боорум ооруп калды. Ал балбан мага арнаган ашыктыктын азабын тартып жүрүп, өтүп кетти.
Бир жаш кызга үйлөндү, бирок ага жүрөгүн арнай албаптыр, канчалык аракет кылса дагы. Бирок мен ага тийбей калганыма сүйүнөм. Анткени ал мага үйлөнгөн болсо, мени бактылуу кыла алмак эмес болучу. Себеби менин жүрөгүм аны такыр каалаган эмес. Адам баласы эркек болобу, ургаачы болобу алгач жүрөк каалаган нерсени жасап, жүрөк каалаган адам менен жашаганы оң. Бирөөнү алдап көп жыл жашаганча, аз болсо дагы таза жашап өткөн кандай барктуу. Адам болуп жаралган соң, адам болуп жашап өтүп кетүү бул чоң вазыйпа. Кээ бир адамдар бар, байлыкка көз каранды болуп жашаган. Угуп эле жүрөм, жаш кыздар байларга байлыгына карап тийип алышып өздөрүн да, тийген күйөөсүн да алдап жашоолорунун маңызын кетирип алгандарын.
Жашоо бир гана байлык менен чектелип калбайт. "Байлар да ыйлайт" - деп бекер айтылып калган эмес. Байлыктын да жүгүн көтөрө билүү абзел. Дегеним байлардын бара турган коногу, катышкан кишилери көп болот. Чоң алып барып, чоң нерсе ала билүүнүн да жолун билиш керек. Сөз ушул жерге келгенде телефон шыңгырап калды. Айике туруп барып трубканы көтөрсө Марсел экен. Ал кантип үйдүн телефонун билип алганына таң калып:
- Марсел, сага ким берди үйдүн телефонун? - деди, алгач эле. Марсел сылык сүйлөп:
- Айике, мени кечирип койчу, убактыңды алганым үчүн. Билсең мен бир орунга олтура албай калдым. Сенин үнүңдү уксам эле калыбыма келчүдөй сезип чалган элем. Ушул жашка келгени сага берилгендей, эч кимге берилген эмес болчумун. Баса макул көрсөң кечинде киного кирип келбейлиби? - деди. Айике үнүн жапыс чыгарып:
- Марсел макул көрсөң мындан кийин үйгө телефон чалбай жүрчү, сенден сураныч деп, башка сөз сүйлөбөй трубканы коюп койду. Бирок бул сөздөрдү берки үйдө олтурган чоң апасы уккан жок. Апасынын ар бир айткан сөзү жүрөгүнө бычак болуп сайылды. Анткени айылдан талашка түшкөн үчүн жылуу ордунан которулуп келбедиби, шаарга. Боз баш балдар эле эмес, үй-бүлөөсү барлар дагы жанын жай алдырбай калганын кантип тана алат. Баары бүтүп, сакалын сүйрөгөн абышка дагы арзып калып, жолунан тозуп жүргөнү аз келгенсип түнү түшүнө кирип, күндүзү оюнан кетпей калганы жалганбы. Анан кантип чоң апасынын тагдырын кайталабай калганын жашырат.
*************
Айткандай эгин үчүн жамгыр кандай керек болсо, адам баласы үчүн илим дагы ошондой керек. Илим-билим адамдын аң сезимин өстүрүп, жеңил жашоого жол ачат. Айикенин дагы алгачкы максаты билим алуу. Тээ бала кезинен бери тилеген тилеги врач болуу. Врач болсом дегенде эки көзү төрт. Анткени таза жумуш жана таза кийим кийип жүргүзү келет. Таежеси Кундузга кызыгат. Апасынын сиңдиси шаарда врач болуп иштегенгеби, айтор сылык анан көзүнө абдан жылуу учурайт. Ошол таежесиндей болууну эңсеп келгени чын. Бала кезде көңүлгө эмне жакса ошону жасагысы келип, көргөнүндөй болгусу келген таза, бала кыялга эмне жетет.
Айике апасы Жылдыз менен таежеси Кундузду салыштырып алып эле канча бушайман болду. Анткени апасы эрте турмушка чыккан үчүн окуп билим ала албай айылда жашап калгангабы, сиңдисиндей сылык эмес.
Быйыл мектепти аяктаса эле мединистутка тапшырууну көксөп, сөз айткан балдардын жасаган мамилесине көңүл бурбай келгенинин себеби ушул. Апасы Жылдыздай болуп эрте турмушка чыгып, окубай калгандан коркуп, болгон ой тилеги окуу болгону менен жанын жай алдырбаган бир маселе Адыгей карыя.
Ал киши такыр эле аң сезимин бийлеп алып, кээде кадимкидей аны көргүсү, ага жолугуп сүйлөшкүсү келет. Бирок эмнени сүйлөшөт жана эмнени айтат, буга акылы жете элек.
Бул жолу дагы Марселдин жасаган мамилесине, кылган аракетине кош көңүл мамиле жасаганынын себеби, окуудан алагды болбоюн деген гана ой. Ооба, эгер жигит менен жолуккусу келсе, айылдан эле чарк көпөлөк болуп айланган балдардын бирөө менен мамиле түзүп алып, жолугушууга бармак. Анда эле оюу алагды болуп, сабактан аксап калам деген ойдо баарына кол шилтеп, дитин окууга коюп койгон. Анткен менен жүрөгүнө тынчтык бербеген сезим күчү баары бир өзүнүн вазыйпасын аткарып, канчалык аракет кылган менен китеп окуп жатканда, оюу бузулуп кетет.
Жолугушуу капкагын каккылаган канчалаган бозойлор азыр деле кылгыра карап, жолун тосуп, тийишет. Бирок мындай көрүнүштөргө көнүп калган үчүн, аларга көңүл деле бургусу келбейт. Шаарга жеткенде эле "тийишкендерден кутулам" деп ойлогон, бирок бул жактагы балдар сүзө качырып ачык эле "чоң кыз, ашыкча сулуу экенсиз" - деп, уялбай эле тике карап бетке айткандар болбой койгон жок. Баарына кол шилтеп "аны сенсиз деле билем, бирок жүрөгүм бош эмес" -деп жооп берип, кетип калган учуру канча болду. Эгер биринчи жолу ушул сөздөрдү уккан болсо анда уялып, жооп бере албай тайсалдайт беле ким билет.
Айике чоң апасынын тагдырын уккандан бери эми чындап корко баштады " ала качып кетсе эмне кылам" - деп.
Эртеси күнү сабакка бара жатса алдынан Марсел тосуп чыгып, учурашкан соң эле:
- Айике, бир саамга убактыңды бөлчү. Сага айта турган сөздөрүм чыгып калды - деп, азга айта турган сөзүн таппай калды да, анан өзүн колго алып:
- Сен мага туура түшүнчү, мен сени эч кимге ыраа көрбөйм. Сага ашык болгондор көп. Бул жер сен ойлогондой элет жери эмес. Мен, сени коргоп, сенин келечегиңе кам көргүм келет. Түшүнөм, сен окууга тапшырып, окугуң келерин. Эгер сен менин тилимди алсаң, экөөбүз окууну бүткөндөн кийин үйлөнөт элек. Менин дагы асыл максаттарым бар, ага жетүү үчүн албетте аракет кылган ийгилигин берет. Эгер экөөбүз тил табышып алсак, сага тийишкендердин жана көз арткандардын саны азаят беле деген ой.
Бул сөздү укканда Айике саамга ойлоно түштү. Бир жагынан ал абдан жүйөөлүү сөз айтты, эми эмне деп жооп беришти билбей саамга туруп, кыздарга тийешелүү уяң мүнөз менен:
- Марсел, мен азырынча жашмын. Чынын айтсам мага али эртедей сезилет, жигит күтүү учуру. Анткени менде бир гана максат, жогорку окуу жайга өтүү. Эгер окууга өтүп калсам, анан сүйүү темасы жөнүндө ойлонот элем. Ушуга чейин сөз айтып, тийишкендерден абдан чарчадым. Керек болсо ушул себеп менен айылдан шаарга которулуп келгенмин. Бул сөздөрдү айтып жатып дагы Айике эмнегедир өзүн жаман сезип кетти "эмнеге буга отчёт берип жатам" - деп. Марсел азга кабагын чытып:
- Айике, сен абдан катуу жаңылышасың. Сендей сулуу кыздарга кимдер гана көз артпайт, кимдер гана сөз айтпайт. Ишенсең мен сенин окууга өтүшүңө жардам бергенге толук мүмкүнчүлүгүм бар. Эгер сен мага көңүлүңдү эле буруп койсоң, баарына даярмын. Айике таң калып:
- Марсел, чынын айтсам мен сага түшүнө албай калдым. Сен мага кантип жана кандайча жардам бере аласың, эгер сага көңүлүмдү бурсам?
- Анын эмнеси бар экен. Билесиңби, азыр мага бул мектеп боюнча эч ким ооз ача албайт. Бир гана ооз сөз айтып коём "Айикеге эч кимиңер тийишпегиле" - деп. Болду, анан сага жан адам жаныңа жолобойт. Ал эми кайсы окууга тапшырасың, азыр эле айтып кой, ал жагынан маселени эртең чечип бергенге аракет кылам. Айике таң калып, суроолуу көз караш менен карап:
- Марсел, сен мага жомоктогу хандын баласындай сезилип кеттиң. Убаданы ченебей берип салдың го? Марсел катуу кетип калганын кеч сездиби, уяла түштү да:
- Айике, эгер сен мага жүрөгүң менен берилсең, мен сага окууңду бүтүрүп, анан үйлөнөм. Ага чейин сени күтүүгө толук кудуретим жетет. Сен биздин класска келгени мени кандайдыр бир күч башкарып алды. Керек болсо сен басып бара жаткан көчө дагы мага кооз көрүнөт. Ал турсун эртең менен сабакка сени көрүү үчүн ашыгып келчү болдум. Деги сени ушундай сулуу кылып кандай "эне" төрөдү болду экен? "Сүйүү бар" - дегенге ишенчү эмес элем. Сени көргөнү мен толук ишендим, чыныгы сүйүүнүн бар экенине. Сага канча бала сөз айтты, анын мага кереги жок. Ал сөздөрдү уккум да келбейт. Сен мен үчүн асмандагы айдай, керек болсо тээ бийикте араң жанган жылдыздай бийик жансың. Ушул жашка келгени сулуу кыздарды көзүм чалган, бирок сендей сулуу жанды көрбөптүрмүн. "Сен" - деп ооруп калдым. Эч качан, эч кимге мындай таттуу сөздөрдү да айткан эмесмин, убада да берген жок элем. Эмнегедир эле сени менен чечилип сүйлөшкүм келди. Оюм алагды болуп, бир орунга олтура албай калдым. Болгон жан дүйнөмө бүлүк салдың. Ооба, азыр сүйүү дагы тайыздап кетти, жеңил жагына ооп. Бирок мен сенин колуңду кармаганга эмес, карааныңды көргөнгө ыраазымын.
Айике өзүн жөн эле чыгармачылыкка сүңгүп кирген чоң акындын же жазуучунун жанында тургандай сезип кетти. Эч качан, эч кимден мындай даамдуу, кулакка жагымдуу сөздөрдү уккан эмес. Ал турсун өзүнүн сулуу экенин билген, бирок, Марселдин айткан сөздөрүн укканга чейин, өзүнүн ушундай бийик жан экенин билген эмес. Эх сулуулар, сулуулардын оюн бузуп, көтөрүлүүгө көрсө эркектер өздөрү жол берип, таттуу айтылган сөздөрү менен өздөрүн жогору сезүүгө көмөк берет белем. Айике азыр уккан сөздөрү аркылуу чындап өзүн бийик сезип кетти. Ашыкча сулуу экенин ушул саам билип, сурмалуу карагаттай жайнаган жагымдуу көздөрү менен тике карап Марселди сүрдөтүп, сөзүнөн жаңылтып жиберди.
Тили-тилине тийбей, жан алы калбай жагынуу үчүн жан үрөп сүйлөп жаткан Марсел, сулуунун бул көз карашына туруштук бере албай, айта турган сөзүн таппай калды. Сулуунун сүрүнө кабылып, сүрдөп көрбөгөн курган бала, тим эле трибунада миң кишинин алдына чыгып сүйлөп жатып жаңылган адамдай, чекесинен тер чыпылдап чыга түштү. Айтып койгон оңой болгону менен чынында эле жүрөк эңсеген, ашыкча чырайлуу ургаачы жандын сүрүнө, көз карашына туруштук берүү иш жүзүндө абдан оор экенин Марсел эми билди.
Айике сөз азга бөлүнө түшкөндө, сулуу чырайына менменсинип:
- Марсел, сөздү кыскарталы, сабактан кечигип калабыз - деп, жооп күтпөстөн алдыга кадам таштады. Курган бала бул сунушка каршы сөз айта албай, апасынан уруш жеген баладай жер карап, артынан басты. Бир жагынан ичиндеги болгон сырын төгүп алганга жеңилдей түштү белем, мектепке жакындаганда:
- Айике, сен кайсы окууга тапшырайын дедиң эле? - деди. Ушул сөздү айтканда үнү каргылданып, сүрдөгөнү билине түштү. Айике өзүнүн үстөмдүгүн көргөзүп:
- Марсел, бул темада кийин сүйлөшөлүчү, азыр убакыт тар, сабактан кечигебиз деп, кадамын тездете басып, алдыга узап кетти.
Бир жагынан Марсел өзүнүн оюн толук айтып алганга көңүлү өсүп, бир нерседен үмүт кылып, ичинен ойлоп койду "бул көгүчкөн эми менден кайда качат" - деп.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#39 04 April 2014 - 22:48
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
*************
Кыжы-кужу, ызы-чууга толгон шаар ичи. Машинадан киши көп, кишиден машина көп. Адыгей карыя канча болду шаарга келе элегине. Жөн эле башка бир дүйнөгө түшүп калгандай сезди өзүн. Март айынын башы болгонго эле күн жылып, бактарга жан кирип жалбырактары ачыла баштаган. Ооба, күн жылыганда күзүндө жалбырактары түшүп жылачтанган бак-дарактар, бүчүр байлап, кийине баштаганда, моданы бетке кармаган кыз-келиндер чечине башташы турулуу иш эмеспи.
Автобуска олтурган Адыгей карыянын жанына эки жаш кыз келип туруп калды. Орус тилинде сүйлөгөн, чектен сырт кийинген бул эки кызды көзү чалган Адыгей карыянын көңүлү кирдеп, тиги эки кыздын ата-энесине нааразы болду "ушундайга жол берген булардын ата-энеси кандай немелер болду экен?" деп. Байкаса чын эле ал эки кыз эле эмес, башка кыздар деле жеңил кийинип жүргөнүн көрүп, ичи муздап, оюу бузулуп кетти "Буларды көргөн Айике дагы ушулардай кийим кийсе, кандай болот?" деген ойго кабылды. Тоо менен айылдын ортосунда жүргөн карыяга шаар анча жакпай калды. Автобустан түшкөнгө чейин, деми кыстыгып көңүлү кирдеп, көзү караңгылашып кетти. Анткени эч качан мындай эл тыгылып түшкөн унаага түшкөн эмес эле. Качан айтылган аялдамага келгенде түшүп калды эле, курдашы Медалбек күтүп олтурган экен.
Эки курдаш жөн эле кучак жайып, кучакташып көрүштү. Курдашын көргөндө Адыгей карыя азыр эле көргөн, туш болгон окуяны унутуп, сөзгө алаксып кетти.
Медалбек ал жайды сурган соң:
- Адыгей жүрү үйгө, үй жакын эле жерде - деп, алдыга басты. Эки курдаштын сөзү түгөнбөй, кобурашканча, үйгө да келип калышты. Экинчи этаждагы, үч бөлмөлүү квартирага киргенде Адыгей карыя кайра дагы кысынып кетти. Тээ илгертен эле квартираны жактыра бербейт "ажатканасы үйдүн ичинде" - деп.
Зымырат өзү чай даярдап, үйдө күтүп олтурган экен. Учурашып, ал - жайды сурашкан соң Зымырат:
- Адыгей, мына эми сенин бул ишиң мага жакты. Карыдың, балдардын сый-урматын көрчү кез келди. "Мал" - деп эле айылдан чыкпай жата бербей, курортко барып эс ал, ден-соолукка кара. Азыр биздин жашоодогу сапарыбыз карып бара жатат. Жашоо базарынан, оюнунан четтеп калдык. Эми балдар иштесин, тапсын, баксын. Биздин азыр ордубуз төр, төрдүн көркү болуп жакшы карыйлы.
Кечээ телевизордон көргөзүп жатат, айылдагы карта ойногон чалдарды. Ушул эми туура эмес эле го дейм...деп сөз сүйлөп келе жатып, оюна Максүт келе калдыбы, айтор дароо өңүн бузуп: - Баса, жанагы айылдагы Максүт жаш аял алыптыр дейт, ушул чынбы? - деди эле, Адыгей карыя:
- Алды, алганда дагы өзүнөн кыйла жаш немени алды. Зымырат бетин чоюп:
- Уят, уялбай кантип алды болду экен?! - деди эле, Медалбек:
- Анын эмнеси уят. Тийгенден уялбаган жаш келин, Максүт алгандан уялабы. Бир нерсе болсо эле аялдар, эркектерди күнөөлөп калат экенсиңер.
Бул дагы нике кайыптын буйруганы. Максүттүн маңдайына эки никени жазган да. Анын аялына баа бериш керек, экинчи аял алганга уруксаат бергенине. Жакшы аялдар карыганда ошонтип күйөөсүн жашартыш үчүн, илгери тандап өздөрү аял алып берчү экен. Бул сөздү укканда Зымырат мурдун чүйрүп:
- Эмне сенин дагы жаш аял алгың келип калдыбы? Алсаң ал, баягы шермендеңди, мен каршы эмесмин. Карып кетпедиңби, сен да Максүттөй болуп жашар, ошонуң эле калды эле... Медалбек өзүн токтоо кармап:
- Кемпир сен өзүң жаңы эле "жакшы карыйлы" деп акыл айтасың дагы, айтылган сөздүн маңызын түшүнбөй эле, баягы албуутугуңду карматып кыйкыра бересиңби? Эмне "мен жаш аял алам" - деген сөздү айттымбы! ? Ооздон сөздү жула качпай алгач чыдап ук да, эмне сөз айтыла турганын. Баягы жаш кезден бери келе жаткан албуутугуң калбайт экен го. Алыстан бир келген кишинин көзүнчө экөөбүздүн минтип айтышканыбыз жарабайт. Маңдайга жазган жазымыштан эч ким кутула албайт. Максүттү эч күнөөлөп болбойт. Ага ушул жашында тиги кыздын никесин буйруду, Максүт алды, анын эмнеси бар экен. Зымырат башын ийкеп:
- Абышка туура айттың. Чын эле нике буйруду да. Бирок мени ойго салган нерсе, сен айткандай карыган немеге тийген тиги кызда дагы күнөө бар да, болбосо ойлобойбу, ашып кетсе Максүт эми он-он беш жыл жашайт, анан ал деле... сөз ушул жерге келгенде сырттан Медалбектин улуу баласы келип калып, сөз үзүлүп калды.
Тээ бир эки сааттан кийин гана эки курдаштын ээн олтуруп сүйлөшкөнгө мүмкүнчүлүк табылып, узун сөзгө киришти. Алгач эле Адыгей:
- Медалбек, эптеп керекке жара, болбой калдым. Кыз шаарга кеткени менден шай кетти, күндөн - күнгө алсыз болуп бара жатам. Кусадан көңүл ачылбай, санаа басты, ой чырмады, көңүл эч нерсеге чаппай калды. Карыганда куурадым. Башка азап бир тең, бул ашыктыктын азабы бир тең экен го? "Мен курортко барам" деген шылтоону бетке кармап мында келдим. Ырас бир аптага чейин жолдомо жок экен. Ушул бир аптанын ичинде, экөөбүз Айымга учурашканы барганча, кызды көрүп келели. Дарман калбай калды. Аны көрсөм эле баары ордуна келчүдөй сезилип жатат. Бул жалгандын ушундай дагы азабы бар экенин билбептирмин. Медалбек бир саамга ойго алаксып:
- Айым кайда жашайт, дарегин билиш керек го? Мен анын үйүн билбейм да. Адыгей калдастап:
- Мында чыгарда эбин келтирип ал жашаган үйдүн телефон номерин ала келген элем. Келини жакшы неме, өзү жазып берген. Медалбек телефон номерге көз жүгүртүп:
- Мунуң башка кеп. Анда азыр кеч болуп кетти. Эртең мен сенин үйүңө барам, экөөбүз калган сөздү анан сүйлөшөлү. Сенин абалыңды абдан жакшы түшүнүп турам. Тээ жаш кезде уктум эле, бир Койсары деген эл башчысынын сендей болуп ашыктык отуна кабылганын. Кайберендин сапары кыядан бүтөт, бүркүттүн сапары уядан, ал эми эркек жандын сапары аялдын төшөгүнөн бүтөт. Аялдын ысык койну - сапардын түгөнгөн жери.
Койсары жаш келинге ашык болуп, жаш дененин даамын татып калганы, ал келиндин жанына жыла албай көпкө кармалып калган экен. Илгери ашыктыктын тазалыгы, жүрөктүн берилгени абдан жогору болгон эмеспи. Азыр жаш келин - кыздар байлыкка карап ашык болсо, ал кезде жүрөк менен гана эсептешкен кез болгон тура.
Койсарыга бир күнү тиги келин мындай деп кеп козгоп калат.
- Султаным, экөөбүз нечен күндөн бери ыракатка батып, бейиштин төрүн көргөндөй болдук. Төшөк басты болуп, ыйык сапардан калып калган жоксузбу? Адам тукуму эч качан бакытка тойбос. Адам дайыма эле жыргалдын үстүндө жүрсө, анын кызыгы болбой баркы кетпейби. Биз көргөн керемет кездешүү, менин бүт өмүрүмө жетээр гүл азык болуп калды. Буга мен дагы топук кылайын. Жолуңуздан калбаңыз? - деп кыз өзү уруксаат бергенде, Койсары элине сапар тартып келип, аз убакыт өтпөй болгон болуп өткөн жыргал эсинен кетпей, келинди сагынып, кайра издеп келип баягы жерден таппай калып, сендей болуп куса болуп катуу ооруп калган экен. Ошондо эл эгеси болуп туруп айткан кеби бул экен.
- Бул дүйнөнүн азап тозогун көрбөгөндөр, анын жыргалын баалай албайт. Чагылган чартылдап ташты эритсе, темир аязы жүрөк үшүтүп, дарыяны бөгөйт. Кыш мезгилинин аяздуу тозогун көрмөйүнчө, жайкы бейиштин баркына ким жетет. Улуу Алла өз пендесин ошонтип куурасын, жыргасын деп жараткан белем. Азап менен жыргал эгиз.
Кыз кадырын билбеген элде катын болуш оңой, сөз кадырын билбеген жерде акын болуш оңой. Анысыңары, азыр сенин тарткан ашыктык азабыңды эч ким түшүнөбөйт жана кадырлабайт. Менин башымдан өткөн үчүн сага түшүнүп жатам. Эгер мен жаш өйдөлөгөндө келген ашыктык азабын тартып, башымдан өткөрбөсөм, сага түшүнбөйт элем. Аттиң, баары бир жаш жаштыгын кылат экен да, жаңы жаңылыгын кылат белем. Эгер сен өзүң арзыган жаш кыздын ак денесин кармап, толукшуп турган жүзүн аймалап өөп калган кезиңде, менин айткан сөздөрүмдү эстээрсиң. Бул жашоодо баарынан жүрөк менен берилип сүйгөн сүйүүнүн азабына туруштук берүү, чоң сыноону баштан өткөргөнгө түрткү берет. Макул анда, сен жолуңа түш, эртең жолугушканга чейин.
Адыгей карыя уулунун үйүнө келе жатып, курдашы айткан сөздөргө абдан ынанды. Чын эле бул жалганда баары эгиз. Азап менен жыргал, бар менен жок, күн менен түн, урушуу менен табышуу, кыз менен жигит, кемпир менен чал, өрдөк менен чүрөк деги койчу айтып олтурса, жаман менен жакшы дагы эгиз козудай ээрчишип жүрөрүн кантип тана алабыз. Ооба, калыс алсак бир карасак жашоо ушунусу менен дагы кызык көрүнүп кетет.
Түнү бою уйку бетин көрбөй, бир гана Айикеге жолугууну ойлогон Адыгей карыя үчүн, таң атпачудай , убакыт өтпөй, түн узарып кеткендей сезилди. Бир нерсени жүрөк дегдеп алганда, адам баласы үчүн убакыт токтоп калгандай сезилет белем...
Таң атып, жаңы күндүн башталышынан белги берип, чыгыштан күндүн нуру сапарын жаңы баштаганы өйдө көтөрүлүп келе жатканда, Адыгей карыя ак шейшептүү жууркандан турду. Таң атканга чейин уйку бетин көрбөгөнгөбү, чоң иш кылып катуу чарчаган адамдай өңү керсары тартып, нуру өчкөн шамдай кабагы салыңкы сыртка чыкты. Бул кезде үйдөгүлөрдөн эч кимиси тура элек болучу. Шаардыктар чынында эле уйкучу келээрин келген күнү эле байкаган. Көчөдө деле кыймыл аз. Ары бери басып убакыт өткөрүп келди да, анан таңкы наарга олтурду. Келини чай куюп сунуп:
- Ата, жата турсаңыз деле болмок. Бул жактан эми сизге убакыт өтпөйт го, шаардын жашоосуна көнгөнчө? - деди.
- Айла барбы, деги шаардыктар аман эле болгула. Түшкө чейин уктайт экенсиңер дагы, түн ортосуна чейин телевизор тиктейт экенсиңер. Таңды - таң атканга чейин машинанын үнү басылган жок. Азыр мага Медалбек курдашым келет. Экөөбүз бир жерге барып келебиз. Менден кам санабагыла. Ал шаарды жакшы билет эмеспи. Экөөбүз кечээ жолукканда убадашалып койдук эле. Бул сөздү укканда келини Алина кабатырланган түр менен өңүн бузуп үнүн жогору чыгарып, айта турган сөзүн шашып айтты:
- Ата, биз бүгүн сизди өз ишин тыкан билген "профессор" деген наамга ээ болгон докторго көргөзөлү деп убакытты белгилеп койбодук беле? Адыгей карыя кабатырлана:
- Балам, мен анча деле ооруган жокмун го. Убара болбой эле койгула. Курортко барсам, ошол жактын эле доктуру көрөт. Мага ошол эле жетиштүү.
- Ата, ушунча келген соң, сизди жакшылап дарыланып кетсин деген эле ой. Биз сүйлөшүп койгон доктурга көрүнгөнгө кезекке тургандардын саны арбын. Бүгүн барбасак болбойт. Адыгей карыя чоң иштен куру калып жаткансып, шашып:
- Эмне ал доктор ушунчалык кыйын экенби? Ушул жашка келгени Ахунбаевден кыйын докторду укпаптырмын. "Кыйын" - деген ал доктор деле каза болбодубу. Бу шаардыктар бирөөнү көтөрө чаап мактаганга кыйын экенсиңер. Келини сөз төркүнү такыр башка жакка бурулуп кеткенине бушайман болуп:
- Ата, сиз мага түшүнбөй калдыңыз көрүнөт. Азыр деген илим өсүп, ооруган адамды техниканын күчү менен көрүп калган. Сизди алгач ал киши УЗИге тартып көрөт дагы, анан өзүнүн оюн айтат. Бул сөздү укканда Адыгей карыя уурулугу кармалып кала турган адамдай сездене түштү. Дароо оюна " Узи" деген немеси менин жаш кызга ашык болуп калганымды билип калса кантем деп ойлогонго үлгүрүп, кабагы бүркөлө түштү. Бирок ушул саам ылайыктуу шылтоо таба албай, ичинен эзилип кыйналып кетти.
************
Бул жалганда тээ атам замандан бери эле күлүк ат менен сулуу кыз талашка түшүп келгенин танып болбойт. Ушул себептен "сулуунун болбойт жүрөгү, суусардын болбойт түнөгү" деген сөз бекер айтылып калбаганына турмуш өзү күбө.
Айткандай Айикеге барган сайын ашык болгондордун саны арбыды. Ал турсун башка класстын балдары дагы шынаарлап, тийишип, сөз айткандар бура бастырбай калды. Ал сайын Айике өзүн жогору сезип, сабакка көңүл бурганга аракет кылганы менен тийишкен балдардын кылыгы көңүлүнө уялап, оюу бузула баштады. Айтмакчы тээ илгертен бери эле сулуу кыздар эрте жетилип, көзгө урунуп, ойду бузуп, көңүл сересинен орун аларын эч ким тана албайт. Андан дагы аял затындагы көйрөңдүк сапатты сулуу кыздар жана чырайлуу аял заты байкатып коёт эмеспи.
Айике эмнегедир акыркы кездерде баштагыдан катуу жасанып, боюна карап, кийимди тандап кийе баштаганын алгач чоң апасы Айым байкады.
Колдо өскөн бала менен кыздын ар бир кыймылы кантип эле чоң эне менен чоң атанын көз жаздымынан кетип калсын. Улам убакыт алга жылган сайын Айикенин бой келбети баштагыдан чырайына чыгып, бышкан алмадай толукшуп жетилип, суктанган көздөрдүн суугуна кабылып жатканын курган кыз анча таназар алган жок.
Күнгө бейшемби, бул күнү дайыма класста жыйын болот. Окуучулардын тартиби, сабакка кандай катышты ушул сыяктуу маселе каралат. Класс жетекчи эже өзгөчө кыздарга эскертүү берди "ашыкча жасанбагыла, силер али секелек кызсыңар, чоң балдар тийишкенге өзүңөр жол ачып жатасыңар" -деп. Бул сын пикирге анча деле көңүл бурбаган Айике сабактан чыгып келе жатканда алдын тосуп өңү серт, өзүнөн төрт-беш жашка улуу, сол бетинде көзгө дароо көрүнгөн бычак менен кесилгендей тырыгы бар, көзү менен сүрдүү караган бала чыгып, алгач учурашкан соң:
- Чоң кыз, сен менин жүрөгүмдү козгоп койдуң. Эгер менин сунушума каршы болсоң, анда өзүңө эле жаман болот. Мага туура түшүн, мен ойлогон оюма жетмейин жаным тынбаган адатым бар. Мен сен үчүн керек болсо баарына барууга даярмын. Сен менин аялым болушуң керек. Ушул жагын эсиңе бекем түйүп кой. Менден качып эч жакка бара албайсың. Асманга чыксаң бутуңдан жерге кирсең чачыңдан тартып алам. Эртең так ушул жерден жолугам, ойлонуп жакшы жооп бергендей бол. Ойлон, болбосо мындан наркы тагдырыңа доо кетип калышы толук мүмкүн. Мени эч ким токтото албайт деп айтып, кайра жооп укпастан, жерди карап чыйт түкүрүп изине түшү кетип калды.
Бул сөздү укканда Айикенин денеси калтырап, көзү алайып, корккондон тили буулуп, ушул жерден кетип калса эле бир балээден кутулчудай сезип, калдастап шашып алдыга кадам таштады. Ушундайда жол дагы алыстап кетет эмеспи. Көзүнө тиги ырайы суук бала элестеп, анын өктөм жана ишенимдүү айткан сөздөрү кулагына жаңырып, көзү караңгылашып кетип, жерге олтура калды, болбосо жыгылып кетет беле ким билет. Аз убакыт илгери эле өзүнүн сулуу болуп жаралып калганына сүйүнүп, мектептен көңүлдүү чыкса, эми минтип аз убакыт өтпөй сулуу келбети өзүнө жоо болорун билип, өкүнүп турду.
Бир кезде өйдө туруп, өзүн карманып кайра жолун улады. Чынында катуу ойлонгонгобу, башы чыңалып катуу ооруп, көзү караңгылашып кеткен эле. Болбосо, ушул жашка келгени мындай абалга кабылып көргөн эмес.
Эптеп үйгө келип эле сөзгө келбей, ал турсун кийимин чечпестен диванга кулады. Жаны жер тартып келгенгеби, жатканда денеси ушуну самап турганын сезди. Аңгыча эле ички үйдөн чыга келген чоң апасы Айым үйрүлүп түшүп:
-Айике сага эмне болду?! - деп, сурады эле, Айике колун шилтеп:
- Апа, мени жайыма койгулачы, анан айтып берем. Азыр сүйлөгөнгө дарманым жок - деди. Курган эне жүрөгү менен сезди, эмне болгонун. Ушул саам эмнегедир көз алдына өзүнүн жаш кези элестеп, баягы "сени алмайын менин жаным тынбайт" - деген ырайы суук Бекташ көз алдына тартыла түштү. Ал булакка сууга келгенде кармап алып, жүрөгүн катуу түшүргөн болучу. Ушул саам дагы кызы ошондой абалга кабылгандай сезилип кетти. Эненин жүрөгү баары бир, бир нерсени сезет эмеспи. Айымдын бекеринен оюна Бекташ түшкөн жок. Санаа кандай күлүк. Ар нерсени ойлоп кеминде эки сааттай олтурганда гана Айике кыймылга келди. Көзүнүн нуру өчүп, санаа тарканы өңүнөн билинип, алгач кийимин чечип, которунуп кийинди да, анан гана сөзгө келди:
- Чоң апа, мен кайра эле айылга барып окушум керек болуп калды.
- Эмнеге?
- Билбейм, бул жактын балдары мени тынч окутпай калды көрүнөт.
- Кандайча?
- Аны өзүңүз деле түшүнүп тургандайсыз.
- Кызым деги жакшылап түшүндүрүп айтып берчи, эмне болду деги? Жан дили менен бушайман болгон чоң апасынын бул жоругуна ичи жылый түшкөн курган кыз, мыйыгынан болор болбос жылмайып:
- Апа, мен бир кездеги сиздин тагдырды кайталап жашайт окшоймун. Балдар бура бастырбай тийишип азыртан эле "мага аял бол"- деп жатышат. Сиздин учур эски заман, азыр ал кездегидей ыйман жок, болбосо кыз балага дагы ушинтип айтабы? Айым кызынын сөзүн угуп болуп:
- Айике, бул жалганда билсең баардык ашыкча нерсенин зыяны болбой койбойт. Бекер айтылган эмес " баарынын чеги менен болгону жакшы" - деп. Алсак, бир кезде аракты деле дарычылык үчүн ойлоп табышкан экен. Анан аны ашыкча ичип алышып эмне болуп жатышат? Ал эми байлыкка деле көп эле жутуна берген жакшы жышаан эмес. Кечинде теледен берди го, бир бай адамдын үйүн тоноп кеткенин. Ошол сымал эле чектен сырт сулуу болгондун дагы чоң түйшүгү болот. "Мага аял бол" деген сөз эч нерсе эмес, мени түйшөлткөн маселе, сени уурдап кетишпесе болду. Угуп эле жүрбөйсүңбү, кыздарды Турцияга, Аравияга уурдап кетип жатканын. Ал жакка деле сага окшогон чырайлуу кыздарды уурдап кетишет. Айылда окусаң ала качып кетеби деп ойлодук, шаардын балдары минтип ачык эле сөз айтып жатса, эми эмне кылабыз?
Бул сөз менен Айым эне "ашыкча жасанба" - деген сөздү ачык айтпаса дагы, алыстатып айткансыды. Айике бир саамга үнсүз олтуруп, эмнегедир Марселди эстеп кетти. Бул кыйынчылыктан бир гана ал алып чыкчудай сезилип, кандайдыр бир үмүттүн оту жангандай болду.
Ушул саам билди аял заты баары бир алсыз экенин. Ордунан туруп келип тамакка карады. Бирок табити тамакка анча тарткан жок, жүрөгү түпөйүл тартып, жагымсыз окуя болорун ички дүйнөсү менен сезип, ушундайда акыл кошчу бирөөнү оюу менен издеди. Андайда адам баласына кайдагы жакшы ой келмек эле. Бир күндө, ал турсун бир ооз сөздүн күчү менен кейпи кетип, өңүнөн аза түштү. Санаа адамды кандай жейт. Ушул жолу дагы эмнегедир Адыгей карыя оюна келе түштү. Аны эмнеге эстеди буга жооп таба албай турганда, оюн бөлүп телефон шыңгырап калды. Элпектик менен олтурган ордунан тура калып барып трубканы көтөрүп, Марселдин үнүн укканда чын ниетинен сүйүнүп кетип:
- Убактың болсо келип жолугуп кетчи, сага айта турган сөз чыгып калды деп, кыска сүйлөп трубканы койду да, ага болгон ишти айтып, даттанып алса эле чоң санаадан кутулчудай сезилди.
Күн уясына батып, күндүн сапары карып, түндүн келишинен белги берилип калган кезде, Айике биринчи жолу өз ыкласын коюп, жигит менен жолугушуу үчүн сыртка чыкты.
Баятан бери чыдамы кетип күтүп турган Марсел, кыздын кылыктана басып келе жаткан абалына көз агытып, ушул пейзаж, ушул көрүнүш көзүнө укмуш кооз көрүнүп кеткенсиди. Бир саатка чукул күтүп турган азабы көрсө ушундай кооздук тартуулаганына ичинен ыраазы болуп, көзү токтоп калган адамдай сулуунун ар бир кыймылын жаздым кетирбей карап туруп, өзүн бактылуу сезип кетти. "Кыз кылыгы менен кымбат" - деген сөздүн бекер жерден айтылбаганын Марсел, Айикенин кыймылынан, кылыгынан билди. Атакесинин акчасынын күчү жана мектепте жакшы окуганы себеп болуп, канча кызды колунан чыгарды. Бирок ал кыздардан мындай жашоого көркөмдүк, кооздук тартуулаган кыймыл аракетти, кылыктана баскан кыймылды байкабаптыр. Балким, чын эле Айике башка кыздардан ашыкча сулуу болгон үчүн көзүнө ушундай келбеттүү көрүндүбү, ага жооп таба албай турганда, Айике жанына жакын келип калды.
Марсел өзүнчө эле тайсалдап, сүрдөп, сыр алдырып койду. Бул жолу эмнегедир Айике сөздү өзү алып, өзү баштады:
- Марсел, мага сенин чоң жардамың керек болуп калды. Эгер сен мага ушул жолу жардам бере алсаң, анда мен сенин бул жардамыңды эч качан унутпайт элем. Кыздын жагымдуу үнү, жалжылдай караган көз карашы, өтүнүч менен суранганы Марселдин чыдамын кетирип, калдастатып салды да:
- Мен, сен үчүн баарына даярмын! - деген сөздү айттырды. Сөз кезеги келгенде Айике бир баштан болгон окуяны түшүнүктүү кылып айтып берди да, кандай жардам кыла аласың деген таризде сын көз менен карады , Марсел:
- Мунун жарасы жеңил эле экен. Эртең айтылган маалда сен ал жерге жолугушууга бара бер, калганын өзүм бүтүрөм, эч коркпо! Андай кыйын чыкмалар менен тез эле тил табышкам, колдон келе турган иш.
- Мага анын зыяны тийбегендей болгону жана менин сенден жардам сураганым билинбегендей болсо жакшы болот эле.
- Ал жагынан эч кам санабай эле кой! Баарын тынч анан колдон келишинче жай сөз менен бүтүрөм. Аны коюп азыр шаар аралап келбейлиби. Билесиң да, "менин сен" - деп ооруп жүргөнүмдү? Айике бул сөздү укканда кыз кылыгы кылып, уялгансып жер караган болду эле, кирпиги ылдый төгүлүп, келбети баштагыдан дагы сулуу көрүнүп "кыз" -деген үч тамгадан турган сөздүн улуулугунан белги бергендей болуп кетти. Ооба, чындап көз агытып караган кишиге сулуунун, деги эле жүрөк жактырып калган ургаачы жандын кийген кийими боюна куп жарашып, көзгө көрүнүктүү көрүнүп калаарын эч ким тана албас белем... Айткандай Айикенин бул турган турпаты, боюна жарашыктуу кийген ак көйнөгү, экиге бөлүнүп өрүлгөн кундуздай кара чачы, моймолжуган көздөрү тим эле сүрөтчү колго тарткандай сулуулукту тартуулап, Марселдин алты айласын кетирип, ичи жылып эмне кылып ушул саам Айикени ыраазы кылышты билбей турду. Эмнегедир Айике көзүнө баштагыдан миң эсе сулуу көрүнүп, ушундай көз тойбой караган сулуунун жанында турганына ишене албай кетти. Айике акырын унчукту:
- Марсел, менин азыр иштерим бар эле, андан дагы үйдөгүлөргө эч нерсе айтпай чыккам. Макул көрсөң башка жолу шаар кыдырып келели-деди, тарткынчыктап. Кыздын тартынып, өтүнүч менен айткан сөзү дагы таасир берип, Марсел айта турган сөзүн таппай калды. Бирок кызды сүрдөтө карап, ушул көз карашы менен билгизди чындап ашык болуп калганын.
Кыз балага кандай гана жарашат, уялып жер караган. Ошол себептен тээ илгертен "кыздын кыздай болгону жакшы" - деген кеп бар эмеспи.
- Айике, мен сага туура түшүнөм. Сен абдан эстүү жансың, анан да сенде илгерки кыздардын элеси катылган бир башкача сыр бар. Мага керек болсо сенин баардык сапатың жагат. Макул мен сенин оюң менен болоюн. Баса, эртең эч коркпой тиги балага барып жолуга бер. Бирок ага эч кандай убада бербе. Бир нерсе айтса "убадалашканым бар" деп гана кой. Калганын өзүм териштирип алам. Айике бул сөздү укканда аз да болсо өзүн жеңил сезип, оор жүктөн кутулгандай үшкүрүнүп жиберди. Эки жаш сүйлөшүп бир топко турушту да, анан издерине кайтканда Айике жолдо ката Марселдин ишенимдүү айткан сөздөрүнөн өзүнө кубат алып, кабагы ачык үйдүн астанасын көңүлдүү аттаганда, артынан кирген чоң апасы Айым:
- Кызым, сени алам деген алиги балабы? - деди. Бул суроону күтпөгөн Айикенин өңү өзгөрүлүп, уялгандан кыпкызыл боло түштү. Жооп бергенге сөз таба албай жер караган тейде, мындай деди:
- Апа, сиз мени аңдыдыңызбы?
- Кызым, мен аңдыган деле жокмун, сенин абалыңды көрүп туруп кантип тынч олтура алат элем. Акмалап карап турдум. Бирок экөөңөр тең байкаган жоксуңар. Силерди бир өңү суук бала машинада бир топко карап турду. Баамымда ал бала абак даамын татып калган бала белем, чылымды көп чегип, ашыкча түкүрүнө берген адаты бар экенин байкадым. Андан дагы оң бетинде тырыгы бар экен.
- Апа аны кантип байкап калдыңыз?
- Кызым, кантип байкабайм. Силер керек болсо мени дагы көргөн жоксуңар. Мен дүкөнгө бара жатканда эле тиги баланы байкагам. Бир топ убакыттан кийин келе жатып карасам дагы эле ал бала силерди телмире тиктеп турганын элес алып, кызыгуум артты. Качан сен үйдү көздөй басканыңда, ал бала тиги баланын артына түштү. Эми сен жолуккан классташ балаңа анын зыяны тийбесе болду. Айике апасынын бул айткан сөзүн укканда кабатырлана түштү да:
- Апа, мени ошол өңү серт бала алам дегенинен, тиги мени менен чогуу окуган балага айтканы жолугушууга бардым. Ал бала чоңдун баласы анан дагы сабакты жакшы окуйт. Айым кабагы салыңкы:
- Кызым, тилимди алсаң сен кайра эле айылга барып окугандай бол. Бул жактан сага өзүң айткандай тынчтык болбой калды көрүнөт. Дегеним, тиги өңү серт бала сенин жаныңды койбойт өңдүү. Бекер үйдүн дагы дайынын билип алган экен. Сөз ушул жерге келгенде иштен колдору бошобогон үй ээлери келип калышты. Акча деген неменин кумарына азгырылган үй ээлери экөө таң эрте кетишет дагы, минтип кеч келишет. Кээде кафеден тамак ичип келишеби, жасалган тамакка да карашпай төшөккө жалп кулаган адаттары. Айым бул көрүнүшкө көнүп деле бүткөн.
Кыжы-кужу, ызы-чууга толгон шаар ичи. Машинадан киши көп, кишиден машина көп. Адыгей карыя канча болду шаарга келе элегине. Жөн эле башка бир дүйнөгө түшүп калгандай сезди өзүн. Март айынын башы болгонго эле күн жылып, бактарга жан кирип жалбырактары ачыла баштаган. Ооба, күн жылыганда күзүндө жалбырактары түшүп жылачтанган бак-дарактар, бүчүр байлап, кийине баштаганда, моданы бетке кармаган кыз-келиндер чечине башташы турулуу иш эмеспи.
Автобуска олтурган Адыгей карыянын жанына эки жаш кыз келип туруп калды. Орус тилинде сүйлөгөн, чектен сырт кийинген бул эки кызды көзү чалган Адыгей карыянын көңүлү кирдеп, тиги эки кыздын ата-энесине нааразы болду "ушундайга жол берген булардын ата-энеси кандай немелер болду экен?" деп. Байкаса чын эле ал эки кыз эле эмес, башка кыздар деле жеңил кийинип жүргөнүн көрүп, ичи муздап, оюу бузулуп кетти "Буларды көргөн Айике дагы ушулардай кийим кийсе, кандай болот?" деген ойго кабылды. Тоо менен айылдын ортосунда жүргөн карыяга шаар анча жакпай калды. Автобустан түшкөнгө чейин, деми кыстыгып көңүлү кирдеп, көзү караңгылашып кетти. Анткени эч качан мындай эл тыгылып түшкөн унаага түшкөн эмес эле. Качан айтылган аялдамага келгенде түшүп калды эле, курдашы Медалбек күтүп олтурган экен.
Эки курдаш жөн эле кучак жайып, кучакташып көрүштү. Курдашын көргөндө Адыгей карыя азыр эле көргөн, туш болгон окуяны унутуп, сөзгө алаксып кетти.
Медалбек ал жайды сурган соң:
- Адыгей жүрү үйгө, үй жакын эле жерде - деп, алдыга басты. Эки курдаштын сөзү түгөнбөй, кобурашканча, үйгө да келип калышты. Экинчи этаждагы, үч бөлмөлүү квартирага киргенде Адыгей карыя кайра дагы кысынып кетти. Тээ илгертен эле квартираны жактыра бербейт "ажатканасы үйдүн ичинде" - деп.
Зымырат өзү чай даярдап, үйдө күтүп олтурган экен. Учурашып, ал - жайды сурашкан соң Зымырат:
- Адыгей, мына эми сенин бул ишиң мага жакты. Карыдың, балдардын сый-урматын көрчү кез келди. "Мал" - деп эле айылдан чыкпай жата бербей, курортко барып эс ал, ден-соолукка кара. Азыр биздин жашоодогу сапарыбыз карып бара жатат. Жашоо базарынан, оюнунан четтеп калдык. Эми балдар иштесин, тапсын, баксын. Биздин азыр ордубуз төр, төрдүн көркү болуп жакшы карыйлы.
Кечээ телевизордон көргөзүп жатат, айылдагы карта ойногон чалдарды. Ушул эми туура эмес эле го дейм...деп сөз сүйлөп келе жатып, оюна Максүт келе калдыбы, айтор дароо өңүн бузуп: - Баса, жанагы айылдагы Максүт жаш аял алыптыр дейт, ушул чынбы? - деди эле, Адыгей карыя:
- Алды, алганда дагы өзүнөн кыйла жаш немени алды. Зымырат бетин чоюп:
- Уят, уялбай кантип алды болду экен?! - деди эле, Медалбек:
- Анын эмнеси уят. Тийгенден уялбаган жаш келин, Максүт алгандан уялабы. Бир нерсе болсо эле аялдар, эркектерди күнөөлөп калат экенсиңер.
Бул дагы нике кайыптын буйруганы. Максүттүн маңдайына эки никени жазган да. Анын аялына баа бериш керек, экинчи аял алганга уруксаат бергенине. Жакшы аялдар карыганда ошонтип күйөөсүн жашартыш үчүн, илгери тандап өздөрү аял алып берчү экен. Бул сөздү укканда Зымырат мурдун чүйрүп:
- Эмне сенин дагы жаш аял алгың келип калдыбы? Алсаң ал, баягы шермендеңди, мен каршы эмесмин. Карып кетпедиңби, сен да Максүттөй болуп жашар, ошонуң эле калды эле... Медалбек өзүн токтоо кармап:
- Кемпир сен өзүң жаңы эле "жакшы карыйлы" деп акыл айтасың дагы, айтылган сөздүн маңызын түшүнбөй эле, баягы албуутугуңду карматып кыйкыра бересиңби? Эмне "мен жаш аял алам" - деген сөздү айттымбы! ? Ооздон сөздү жула качпай алгач чыдап ук да, эмне сөз айтыла турганын. Баягы жаш кезден бери келе жаткан албуутугуң калбайт экен го. Алыстан бир келген кишинин көзүнчө экөөбүздүн минтип айтышканыбыз жарабайт. Маңдайга жазган жазымыштан эч ким кутула албайт. Максүттү эч күнөөлөп болбойт. Ага ушул жашында тиги кыздын никесин буйруду, Максүт алды, анын эмнеси бар экен. Зымырат башын ийкеп:
- Абышка туура айттың. Чын эле нике буйруду да. Бирок мени ойго салган нерсе, сен айткандай карыган немеге тийген тиги кызда дагы күнөө бар да, болбосо ойлобойбу, ашып кетсе Максүт эми он-он беш жыл жашайт, анан ал деле... сөз ушул жерге келгенде сырттан Медалбектин улуу баласы келип калып, сөз үзүлүп калды.
Тээ бир эки сааттан кийин гана эки курдаштын ээн олтуруп сүйлөшкөнгө мүмкүнчүлүк табылып, узун сөзгө киришти. Алгач эле Адыгей:
- Медалбек, эптеп керекке жара, болбой калдым. Кыз шаарга кеткени менден шай кетти, күндөн - күнгө алсыз болуп бара жатам. Кусадан көңүл ачылбай, санаа басты, ой чырмады, көңүл эч нерсеге чаппай калды. Карыганда куурадым. Башка азап бир тең, бул ашыктыктын азабы бир тең экен го? "Мен курортко барам" деген шылтоону бетке кармап мында келдим. Ырас бир аптага чейин жолдомо жок экен. Ушул бир аптанын ичинде, экөөбүз Айымга учурашканы барганча, кызды көрүп келели. Дарман калбай калды. Аны көрсөм эле баары ордуна келчүдөй сезилип жатат. Бул жалгандын ушундай дагы азабы бар экенин билбептирмин. Медалбек бир саамга ойго алаксып:
- Айым кайда жашайт, дарегин билиш керек го? Мен анын үйүн билбейм да. Адыгей калдастап:
- Мында чыгарда эбин келтирип ал жашаган үйдүн телефон номерин ала келген элем. Келини жакшы неме, өзү жазып берген. Медалбек телефон номерге көз жүгүртүп:
- Мунуң башка кеп. Анда азыр кеч болуп кетти. Эртең мен сенин үйүңө барам, экөөбүз калган сөздү анан сүйлөшөлү. Сенин абалыңды абдан жакшы түшүнүп турам. Тээ жаш кезде уктум эле, бир Койсары деген эл башчысынын сендей болуп ашыктык отуна кабылганын. Кайберендин сапары кыядан бүтөт, бүркүттүн сапары уядан, ал эми эркек жандын сапары аялдын төшөгүнөн бүтөт. Аялдын ысык койну - сапардын түгөнгөн жери.
Койсары жаш келинге ашык болуп, жаш дененин даамын татып калганы, ал келиндин жанына жыла албай көпкө кармалып калган экен. Илгери ашыктыктын тазалыгы, жүрөктүн берилгени абдан жогору болгон эмеспи. Азыр жаш келин - кыздар байлыкка карап ашык болсо, ал кезде жүрөк менен гана эсептешкен кез болгон тура.
Койсарыга бир күнү тиги келин мындай деп кеп козгоп калат.
- Султаным, экөөбүз нечен күндөн бери ыракатка батып, бейиштин төрүн көргөндөй болдук. Төшөк басты болуп, ыйык сапардан калып калган жоксузбу? Адам тукуму эч качан бакытка тойбос. Адам дайыма эле жыргалдын үстүндө жүрсө, анын кызыгы болбой баркы кетпейби. Биз көргөн керемет кездешүү, менин бүт өмүрүмө жетээр гүл азык болуп калды. Буга мен дагы топук кылайын. Жолуңуздан калбаңыз? - деп кыз өзү уруксаат бергенде, Койсары элине сапар тартып келип, аз убакыт өтпөй болгон болуп өткөн жыргал эсинен кетпей, келинди сагынып, кайра издеп келип баягы жерден таппай калып, сендей болуп куса болуп катуу ооруп калган экен. Ошондо эл эгеси болуп туруп айткан кеби бул экен.
- Бул дүйнөнүн азап тозогун көрбөгөндөр, анын жыргалын баалай албайт. Чагылган чартылдап ташты эритсе, темир аязы жүрөк үшүтүп, дарыяны бөгөйт. Кыш мезгилинин аяздуу тозогун көрмөйүнчө, жайкы бейиштин баркына ким жетет. Улуу Алла өз пендесин ошонтип куурасын, жыргасын деп жараткан белем. Азап менен жыргал эгиз.
Кыз кадырын билбеген элде катын болуш оңой, сөз кадырын билбеген жерде акын болуш оңой. Анысыңары, азыр сенин тарткан ашыктык азабыңды эч ким түшүнөбөйт жана кадырлабайт. Менин башымдан өткөн үчүн сага түшүнүп жатам. Эгер мен жаш өйдөлөгөндө келген ашыктык азабын тартып, башымдан өткөрбөсөм, сага түшүнбөйт элем. Аттиң, баары бир жаш жаштыгын кылат экен да, жаңы жаңылыгын кылат белем. Эгер сен өзүң арзыган жаш кыздын ак денесин кармап, толукшуп турган жүзүн аймалап өөп калган кезиңде, менин айткан сөздөрүмдү эстээрсиң. Бул жашоодо баарынан жүрөк менен берилип сүйгөн сүйүүнүн азабына туруштук берүү, чоң сыноону баштан өткөргөнгө түрткү берет. Макул анда, сен жолуңа түш, эртең жолугушканга чейин.
Адыгей карыя уулунун үйүнө келе жатып, курдашы айткан сөздөргө абдан ынанды. Чын эле бул жалганда баары эгиз. Азап менен жыргал, бар менен жок, күн менен түн, урушуу менен табышуу, кыз менен жигит, кемпир менен чал, өрдөк менен чүрөк деги койчу айтып олтурса, жаман менен жакшы дагы эгиз козудай ээрчишип жүрөрүн кантип тана алабыз. Ооба, калыс алсак бир карасак жашоо ушунусу менен дагы кызык көрүнүп кетет.
Түнү бою уйку бетин көрбөй, бир гана Айикеге жолугууну ойлогон Адыгей карыя үчүн, таң атпачудай , убакыт өтпөй, түн узарып кеткендей сезилди. Бир нерсени жүрөк дегдеп алганда, адам баласы үчүн убакыт токтоп калгандай сезилет белем...
Таң атып, жаңы күндүн башталышынан белги берип, чыгыштан күндүн нуру сапарын жаңы баштаганы өйдө көтөрүлүп келе жатканда, Адыгей карыя ак шейшептүү жууркандан турду. Таң атканга чейин уйку бетин көрбөгөнгөбү, чоң иш кылып катуу чарчаган адамдай өңү керсары тартып, нуру өчкөн шамдай кабагы салыңкы сыртка чыкты. Бул кезде үйдөгүлөрдөн эч кимиси тура элек болучу. Шаардыктар чынында эле уйкучу келээрин келген күнү эле байкаган. Көчөдө деле кыймыл аз. Ары бери басып убакыт өткөрүп келди да, анан таңкы наарга олтурду. Келини чай куюп сунуп:
- Ата, жата турсаңыз деле болмок. Бул жактан эми сизге убакыт өтпөйт го, шаардын жашоосуна көнгөнчө? - деди.
- Айла барбы, деги шаардыктар аман эле болгула. Түшкө чейин уктайт экенсиңер дагы, түн ортосуна чейин телевизор тиктейт экенсиңер. Таңды - таң атканга чейин машинанын үнү басылган жок. Азыр мага Медалбек курдашым келет. Экөөбүз бир жерге барып келебиз. Менден кам санабагыла. Ал шаарды жакшы билет эмеспи. Экөөбүз кечээ жолукканда убадашалып койдук эле. Бул сөздү укканда келини Алина кабатырланган түр менен өңүн бузуп үнүн жогору чыгарып, айта турган сөзүн шашып айтты:
- Ата, биз бүгүн сизди өз ишин тыкан билген "профессор" деген наамга ээ болгон докторго көргөзөлү деп убакытты белгилеп койбодук беле? Адыгей карыя кабатырлана:
- Балам, мен анча деле ооруган жокмун го. Убара болбой эле койгула. Курортко барсам, ошол жактын эле доктуру көрөт. Мага ошол эле жетиштүү.
- Ата, ушунча келген соң, сизди жакшылап дарыланып кетсин деген эле ой. Биз сүйлөшүп койгон доктурга көрүнгөнгө кезекке тургандардын саны арбын. Бүгүн барбасак болбойт. Адыгей карыя чоң иштен куру калып жаткансып, шашып:
- Эмне ал доктор ушунчалык кыйын экенби? Ушул жашка келгени Ахунбаевден кыйын докторду укпаптырмын. "Кыйын" - деген ал доктор деле каза болбодубу. Бу шаардыктар бирөөнү көтөрө чаап мактаганга кыйын экенсиңер. Келини сөз төркүнү такыр башка жакка бурулуп кеткенине бушайман болуп:
- Ата, сиз мага түшүнбөй калдыңыз көрүнөт. Азыр деген илим өсүп, ооруган адамды техниканын күчү менен көрүп калган. Сизди алгач ал киши УЗИге тартып көрөт дагы, анан өзүнүн оюн айтат. Бул сөздү укканда Адыгей карыя уурулугу кармалып кала турган адамдай сездене түштү. Дароо оюна " Узи" деген немеси менин жаш кызга ашык болуп калганымды билип калса кантем деп ойлогонго үлгүрүп, кабагы бүркөлө түштү. Бирок ушул саам ылайыктуу шылтоо таба албай, ичинен эзилип кыйналып кетти.
************
Бул жалганда тээ атам замандан бери эле күлүк ат менен сулуу кыз талашка түшүп келгенин танып болбойт. Ушул себептен "сулуунун болбойт жүрөгү, суусардын болбойт түнөгү" деген сөз бекер айтылып калбаганына турмуш өзү күбө.
Айткандай Айикеге барган сайын ашык болгондордун саны арбыды. Ал турсун башка класстын балдары дагы шынаарлап, тийишип, сөз айткандар бура бастырбай калды. Ал сайын Айике өзүн жогору сезип, сабакка көңүл бурганга аракет кылганы менен тийишкен балдардын кылыгы көңүлүнө уялап, оюу бузула баштады. Айтмакчы тээ илгертен бери эле сулуу кыздар эрте жетилип, көзгө урунуп, ойду бузуп, көңүл сересинен орун аларын эч ким тана албайт. Андан дагы аял затындагы көйрөңдүк сапатты сулуу кыздар жана чырайлуу аял заты байкатып коёт эмеспи.
Айике эмнегедир акыркы кездерде баштагыдан катуу жасанып, боюна карап, кийимди тандап кийе баштаганын алгач чоң апасы Айым байкады.
Колдо өскөн бала менен кыздын ар бир кыймылы кантип эле чоң эне менен чоң атанын көз жаздымынан кетип калсын. Улам убакыт алга жылган сайын Айикенин бой келбети баштагыдан чырайына чыгып, бышкан алмадай толукшуп жетилип, суктанган көздөрдүн суугуна кабылып жатканын курган кыз анча таназар алган жок.
Күнгө бейшемби, бул күнү дайыма класста жыйын болот. Окуучулардын тартиби, сабакка кандай катышты ушул сыяктуу маселе каралат. Класс жетекчи эже өзгөчө кыздарга эскертүү берди "ашыкча жасанбагыла, силер али секелек кызсыңар, чоң балдар тийишкенге өзүңөр жол ачып жатасыңар" -деп. Бул сын пикирге анча деле көңүл бурбаган Айике сабактан чыгып келе жатканда алдын тосуп өңү серт, өзүнөн төрт-беш жашка улуу, сол бетинде көзгө дароо көрүнгөн бычак менен кесилгендей тырыгы бар, көзү менен сүрдүү караган бала чыгып, алгач учурашкан соң:
- Чоң кыз, сен менин жүрөгүмдү козгоп койдуң. Эгер менин сунушума каршы болсоң, анда өзүңө эле жаман болот. Мага туура түшүн, мен ойлогон оюма жетмейин жаным тынбаган адатым бар. Мен сен үчүн керек болсо баарына барууга даярмын. Сен менин аялым болушуң керек. Ушул жагын эсиңе бекем түйүп кой. Менден качып эч жакка бара албайсың. Асманга чыксаң бутуңдан жерге кирсең чачыңдан тартып алам. Эртең так ушул жерден жолугам, ойлонуп жакшы жооп бергендей бол. Ойлон, болбосо мындан наркы тагдырыңа доо кетип калышы толук мүмкүн. Мени эч ким токтото албайт деп айтып, кайра жооп укпастан, жерди карап чыйт түкүрүп изине түшү кетип калды.
Бул сөздү укканда Айикенин денеси калтырап, көзү алайып, корккондон тили буулуп, ушул жерден кетип калса эле бир балээден кутулчудай сезип, калдастап шашып алдыга кадам таштады. Ушундайда жол дагы алыстап кетет эмеспи. Көзүнө тиги ырайы суук бала элестеп, анын өктөм жана ишенимдүү айткан сөздөрү кулагына жаңырып, көзү караңгылашып кетип, жерге олтура калды, болбосо жыгылып кетет беле ким билет. Аз убакыт илгери эле өзүнүн сулуу болуп жаралып калганына сүйүнүп, мектептен көңүлдүү чыкса, эми минтип аз убакыт өтпөй сулуу келбети өзүнө жоо болорун билип, өкүнүп турду.
Бир кезде өйдө туруп, өзүн карманып кайра жолун улады. Чынында катуу ойлонгонгобу, башы чыңалып катуу ооруп, көзү караңгылашып кеткен эле. Болбосо, ушул жашка келгени мындай абалга кабылып көргөн эмес.
Эптеп үйгө келип эле сөзгө келбей, ал турсун кийимин чечпестен диванга кулады. Жаны жер тартып келгенгеби, жатканда денеси ушуну самап турганын сезди. Аңгыча эле ички үйдөн чыга келген чоң апасы Айым үйрүлүп түшүп:
-Айике сага эмне болду?! - деп, сурады эле, Айике колун шилтеп:
- Апа, мени жайыма койгулачы, анан айтып берем. Азыр сүйлөгөнгө дарманым жок - деди. Курган эне жүрөгү менен сезди, эмне болгонун. Ушул саам эмнегедир көз алдына өзүнүн жаш кези элестеп, баягы "сени алмайын менин жаным тынбайт" - деген ырайы суук Бекташ көз алдына тартыла түштү. Ал булакка сууга келгенде кармап алып, жүрөгүн катуу түшүргөн болучу. Ушул саам дагы кызы ошондой абалга кабылгандай сезилип кетти. Эненин жүрөгү баары бир, бир нерсени сезет эмеспи. Айымдын бекеринен оюна Бекташ түшкөн жок. Санаа кандай күлүк. Ар нерсени ойлоп кеминде эки сааттай олтурганда гана Айике кыймылга келди. Көзүнүн нуру өчүп, санаа тарканы өңүнөн билинип, алгач кийимин чечип, которунуп кийинди да, анан гана сөзгө келди:
- Чоң апа, мен кайра эле айылга барып окушум керек болуп калды.
- Эмнеге?
- Билбейм, бул жактын балдары мени тынч окутпай калды көрүнөт.
- Кандайча?
- Аны өзүңүз деле түшүнүп тургандайсыз.
- Кызым деги жакшылап түшүндүрүп айтып берчи, эмне болду деги? Жан дили менен бушайман болгон чоң апасынын бул жоругуна ичи жылый түшкөн курган кыз, мыйыгынан болор болбос жылмайып:
- Апа, мен бир кездеги сиздин тагдырды кайталап жашайт окшоймун. Балдар бура бастырбай тийишип азыртан эле "мага аял бол"- деп жатышат. Сиздин учур эски заман, азыр ал кездегидей ыйман жок, болбосо кыз балага дагы ушинтип айтабы? Айым кызынын сөзүн угуп болуп:
- Айике, бул жалганда билсең баардык ашыкча нерсенин зыяны болбой койбойт. Бекер айтылган эмес " баарынын чеги менен болгону жакшы" - деп. Алсак, бир кезде аракты деле дарычылык үчүн ойлоп табышкан экен. Анан аны ашыкча ичип алышып эмне болуп жатышат? Ал эми байлыкка деле көп эле жутуна берген жакшы жышаан эмес. Кечинде теледен берди го, бир бай адамдын үйүн тоноп кеткенин. Ошол сымал эле чектен сырт сулуу болгондун дагы чоң түйшүгү болот. "Мага аял бол" деген сөз эч нерсе эмес, мени түйшөлткөн маселе, сени уурдап кетишпесе болду. Угуп эле жүрбөйсүңбү, кыздарды Турцияга, Аравияга уурдап кетип жатканын. Ал жакка деле сага окшогон чырайлуу кыздарды уурдап кетишет. Айылда окусаң ала качып кетеби деп ойлодук, шаардын балдары минтип ачык эле сөз айтып жатса, эми эмне кылабыз?
Бул сөз менен Айым эне "ашыкча жасанба" - деген сөздү ачык айтпаса дагы, алыстатып айткансыды. Айике бир саамга үнсүз олтуруп, эмнегедир Марселди эстеп кетти. Бул кыйынчылыктан бир гана ал алып чыкчудай сезилип, кандайдыр бир үмүттүн оту жангандай болду.
Ушул саам билди аял заты баары бир алсыз экенин. Ордунан туруп келип тамакка карады. Бирок табити тамакка анча тарткан жок, жүрөгү түпөйүл тартып, жагымсыз окуя болорун ички дүйнөсү менен сезип, ушундайда акыл кошчу бирөөнү оюу менен издеди. Андайда адам баласына кайдагы жакшы ой келмек эле. Бир күндө, ал турсун бир ооз сөздүн күчү менен кейпи кетип, өңүнөн аза түштү. Санаа адамды кандай жейт. Ушул жолу дагы эмнегедир Адыгей карыя оюна келе түштү. Аны эмнеге эстеди буга жооп таба албай турганда, оюн бөлүп телефон шыңгырап калды. Элпектик менен олтурган ордунан тура калып барып трубканы көтөрүп, Марселдин үнүн укканда чын ниетинен сүйүнүп кетип:
- Убактың болсо келип жолугуп кетчи, сага айта турган сөз чыгып калды деп, кыска сүйлөп трубканы койду да, ага болгон ишти айтып, даттанып алса эле чоң санаадан кутулчудай сезилди.
Күн уясына батып, күндүн сапары карып, түндүн келишинен белги берилип калган кезде, Айике биринчи жолу өз ыкласын коюп, жигит менен жолугушуу үчүн сыртка чыкты.
Баятан бери чыдамы кетип күтүп турган Марсел, кыздын кылыктана басып келе жаткан абалына көз агытып, ушул пейзаж, ушул көрүнүш көзүнө укмуш кооз көрүнүп кеткенсиди. Бир саатка чукул күтүп турган азабы көрсө ушундай кооздук тартуулаганына ичинен ыраазы болуп, көзү токтоп калган адамдай сулуунун ар бир кыймылын жаздым кетирбей карап туруп, өзүн бактылуу сезип кетти. "Кыз кылыгы менен кымбат" - деген сөздүн бекер жерден айтылбаганын Марсел, Айикенин кыймылынан, кылыгынан билди. Атакесинин акчасынын күчү жана мектепте жакшы окуганы себеп болуп, канча кызды колунан чыгарды. Бирок ал кыздардан мындай жашоого көркөмдүк, кооздук тартуулаган кыймыл аракетти, кылыктана баскан кыймылды байкабаптыр. Балким, чын эле Айике башка кыздардан ашыкча сулуу болгон үчүн көзүнө ушундай келбеттүү көрүндүбү, ага жооп таба албай турганда, Айике жанына жакын келип калды.
Марсел өзүнчө эле тайсалдап, сүрдөп, сыр алдырып койду. Бул жолу эмнегедир Айике сөздү өзү алып, өзү баштады:
- Марсел, мага сенин чоң жардамың керек болуп калды. Эгер сен мага ушул жолу жардам бере алсаң, анда мен сенин бул жардамыңды эч качан унутпайт элем. Кыздын жагымдуу үнү, жалжылдай караган көз карашы, өтүнүч менен суранганы Марселдин чыдамын кетирип, калдастатып салды да:
- Мен, сен үчүн баарына даярмын! - деген сөздү айттырды. Сөз кезеги келгенде Айике бир баштан болгон окуяны түшүнүктүү кылып айтып берди да, кандай жардам кыла аласың деген таризде сын көз менен карады , Марсел:
- Мунун жарасы жеңил эле экен. Эртең айтылган маалда сен ал жерге жолугушууга бара бер, калганын өзүм бүтүрөм, эч коркпо! Андай кыйын чыкмалар менен тез эле тил табышкам, колдон келе турган иш.
- Мага анын зыяны тийбегендей болгону жана менин сенден жардам сураганым билинбегендей болсо жакшы болот эле.
- Ал жагынан эч кам санабай эле кой! Баарын тынч анан колдон келишинче жай сөз менен бүтүрөм. Аны коюп азыр шаар аралап келбейлиби. Билесиң да, "менин сен" - деп ооруп жүргөнүмдү? Айике бул сөздү укканда кыз кылыгы кылып, уялгансып жер караган болду эле, кирпиги ылдый төгүлүп, келбети баштагыдан дагы сулуу көрүнүп "кыз" -деген үч тамгадан турган сөздүн улуулугунан белги бергендей болуп кетти. Ооба, чындап көз агытып караган кишиге сулуунун, деги эле жүрөк жактырып калган ургаачы жандын кийген кийими боюна куп жарашып, көзгө көрүнүктүү көрүнүп калаарын эч ким тана албас белем... Айткандай Айикенин бул турган турпаты, боюна жарашыктуу кийген ак көйнөгү, экиге бөлүнүп өрүлгөн кундуздай кара чачы, моймолжуган көздөрү тим эле сүрөтчү колго тарткандай сулуулукту тартуулап, Марселдин алты айласын кетирип, ичи жылып эмне кылып ушул саам Айикени ыраазы кылышты билбей турду. Эмнегедир Айике көзүнө баштагыдан миң эсе сулуу көрүнүп, ушундай көз тойбой караган сулуунун жанында турганына ишене албай кетти. Айике акырын унчукту:
- Марсел, менин азыр иштерим бар эле, андан дагы үйдөгүлөргө эч нерсе айтпай чыккам. Макул көрсөң башка жолу шаар кыдырып келели-деди, тарткынчыктап. Кыздын тартынып, өтүнүч менен айткан сөзү дагы таасир берип, Марсел айта турган сөзүн таппай калды. Бирок кызды сүрдөтө карап, ушул көз карашы менен билгизди чындап ашык болуп калганын.
Кыз балага кандай гана жарашат, уялып жер караган. Ошол себептен тээ илгертен "кыздын кыздай болгону жакшы" - деген кеп бар эмеспи.
- Айике, мен сага туура түшүнөм. Сен абдан эстүү жансың, анан да сенде илгерки кыздардын элеси катылган бир башкача сыр бар. Мага керек болсо сенин баардык сапатың жагат. Макул мен сенин оюң менен болоюн. Баса, эртең эч коркпой тиги балага барып жолуга бер. Бирок ага эч кандай убада бербе. Бир нерсе айтса "убадалашканым бар" деп гана кой. Калганын өзүм териштирип алам. Айике бул сөздү укканда аз да болсо өзүн жеңил сезип, оор жүктөн кутулгандай үшкүрүнүп жиберди. Эки жаш сүйлөшүп бир топко турушту да, анан издерине кайтканда Айике жолдо ката Марселдин ишенимдүү айткан сөздөрүнөн өзүнө кубат алып, кабагы ачык үйдүн астанасын көңүлдүү аттаганда, артынан кирген чоң апасы Айым:
- Кызым, сени алам деген алиги балабы? - деди. Бул суроону күтпөгөн Айикенин өңү өзгөрүлүп, уялгандан кыпкызыл боло түштү. Жооп бергенге сөз таба албай жер караган тейде, мындай деди:
- Апа, сиз мени аңдыдыңызбы?
- Кызым, мен аңдыган деле жокмун, сенин абалыңды көрүп туруп кантип тынч олтура алат элем. Акмалап карап турдум. Бирок экөөңөр тең байкаган жоксуңар. Силерди бир өңү суук бала машинада бир топко карап турду. Баамымда ал бала абак даамын татып калган бала белем, чылымды көп чегип, ашыкча түкүрүнө берген адаты бар экенин байкадым. Андан дагы оң бетинде тырыгы бар экен.
- Апа аны кантип байкап калдыңыз?
- Кызым, кантип байкабайм. Силер керек болсо мени дагы көргөн жоксуңар. Мен дүкөнгө бара жатканда эле тиги баланы байкагам. Бир топ убакыттан кийин келе жатып карасам дагы эле ал бала силерди телмире тиктеп турганын элес алып, кызыгуум артты. Качан сен үйдү көздөй басканыңда, ал бала тиги баланын артына түштү. Эми сен жолуккан классташ балаңа анын зыяны тийбесе болду. Айике апасынын бул айткан сөзүн укканда кабатырлана түштү да:
- Апа, мени ошол өңү серт бала алам дегенинен, тиги мени менен чогуу окуган балага айтканы жолугушууга бардым. Ал бала чоңдун баласы анан дагы сабакты жакшы окуйт. Айым кабагы салыңкы:
- Кызым, тилимди алсаң сен кайра эле айылга барып окугандай бол. Бул жактан сага өзүң айткандай тынчтык болбой калды көрүнөт. Дегеним, тиги өңү серт бала сенин жаныңды койбойт өңдүү. Бекер үйдүн дагы дайынын билип алган экен. Сөз ушул жерге келгенде иштен колдору бошобогон үй ээлери келип калышты. Акча деген неменин кумарына азгырылган үй ээлери экөө таң эрте кетишет дагы, минтип кеч келишет. Кээде кафеден тамак ичип келишеби, жасалган тамакка да карашпай төшөккө жалп кулаган адаттары. Айым бул көрүнүшкө көнүп деле бүткөн.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
#40 04 April 2014 - 22:49
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 8229
- 25 February 13
- : 10 Feb 2025 14:40
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кереметтүү жерде.
********
Кечтен берки "Айикени көрөм" - деген тилеги иш жүзүнө ашпай кала турганын эстегенде Адыгей карыянын кабагы дароо бүркөлүп, эч сөзгө келбей үңкүйүп олтуруп калганда келини:
- Ата, сизге эмне болду? - деп сураган болду. Бирок бул берилген суроо абага айтылып калгандай сезилип, жооп болгон жок. Адыгей карыя берилген суроого жооп бермек турсун, уккан да эмес. Колунан алдырган куштай болуп, жер тиктеп олтурган карыянын кейиштүү бул көрүнүшү келинин сестенти белем, ал дагы кайра жаңыртып сурамак турсун сөз жалгаганга жарабай кайын атасын телмире тиктеп туруп, анын бул көрүнүшүнөн бир сырды байкады. Бирок ал эмне сыр экенин биле бербеди. Кайын ата менен келин урушкан адамдардай сөзгө келбей өз ойлору менен алек болуп олтурганда, майкечен үйдөн чыккан Эркинбек:
- Ата, сизге эмне болду? - деп, алгач атасына суроо менен кайрылды. Уулунун берген суроосунан улам чочуп кеткен Адыгей:
- Эч нерсе болгон жок! - деп бир башкача карады эле уулу:
- Билбейм, келиниң экөөңөр соодасы бүткөн сарттай эле шалдырап олтуруп калыптырсыңар?
- Балам, тилимди алсаң мени алиги доктуруңа алып барбай эле койчу. Бүгүн Медалбек курдашым менен бара турган жерим бар эле...
- Ата, кызык экенсиз. Сиз келгенден бери акча төлөп жатып эптеп кезек алсак, ошол кантип болсун. Ушунча келгенден кийин жакшылап көрүнүп кетиңиз. Бизди багам деп жүрүп оорусаңыз, анан сизди дурусураак доктурга көрсөтө албасак, биз анда шаарда эмнеге басып жүрөбүз. Эжем дагы катуу эскерткен "жакшылап дарылаткыла" - деп. Курдашыңыз бир сааттай убакыт күтө турар. Ашып кетсе бир саатта бошоп каласыз.
Бул сөздү укканда Адыгей карыяда үмүт оту жанып:
- Эмне алиги докторуң бир саатта эле көрүп коюбу?
- Анын эмнеси бар экен. Керек болсо он беш мүнөттө көрөт. Ал доктур бир күндө сизге окшогон "көрүнөм" - деп келген, көп кишини көргөнгө үлгүрүшү керек. Бир кишини бир күн кечке көрсө анда болмок беле. Адыгей карыя өңүн өзгөртүп:
- Анда эрте барып көрүнөлү. Мени эрте бошоткондой бол, болбосо Медалбек курдашыма уят болуп калам.
- Ата эч кам санабаңыз. Узиге тартат, анан жообун эртең өзүм алып коём. Курдашыңыз келсе үйдө күтүп тура турар - деп, сыртка чыга жөнөдү.
Айткандай мына үйдөн чыга берерде оңдой берди болуп Медалбек өзү келип калды. Саламдашып, ал акыбалды сурашкан соң Адыгей карыя:
- Медалбек, ырас учурунда келбедиңби, жүрү биз менен. Ошол жактан нары эле барчу жерге баралы деп, кайда барарын үстүртөн айтып берди. Медалбек бир нерсе айтайын деп оозун таптап барып, айта албай калды. Анткени Адыгейдин көз карашынан "ашыкча сөз сүйлөбө"- деген белгини байкап калды да, башын ийкеген болуп машинанын салонунан орун алып олтурду.
Узиге түшүп, бир сыйра көрүнгөндө маңдай чачы жок, саргычынан келген, орто жаштан өтүп калган, көз айнекчен доктор:
- Сиз ашыкча санаа чегип, бир нерсеге катуу капа болгонсуз. Сиздин ички органдарыңыз абдан таза экен. Болгону сизди ооруга кабылткан ичтен жеген санаа деп, сын көз менен карады эле, Адыгей карыя уурусун карматкан адамдай жүзүн ала качып:
- Менде эч деле санаа жок. Бир гана ойду эзген нерсе, карылыктын билинбей келгени. Акыркы кездерде кыймылым оор тартып, олтуруп - турганым жай болуп калды деп, үн каткан болду. Доктор мыйыгынан күлүп:
- Карыя, бул эми карылыктын келгени эмеспи. Жашоонун шарты ушул. Адам карыйт, жаштар ордун басат. Сиздин эми санаа тарта турган деле кезиңиз эмес экен. Балдарыңыз, ордун таап кетиптир, жашоо - турмушуңуз деле жаман эместей өңдүү. Бул сөздү укканда Адыгей карыя башын ийкеп:
- Туура айттыңыз. Бала-бакыра жагынан санаа тынч. Бирок эмнеге мындай болуп жатам билбейм?
- Аксакал, балким бирөөнү арзып калып жүрбөңүз? Карыганда келген ашыктыктын санаасы жаман деп уктум эле - деп, сын көз менен мыйыгынан күлө караганда, Адыгей карыя катар олтурган келин-уулунан уялып:
- Балам азыр кайдагы ашыктык, минтип жашоо сапары карып бара жатканда деп, жооткото сүйлөдү эле доктор:
- Карыя билсеңиз мага кечээ эле бир абышка келди. Ал абышканын өзүнүн айткан сөзүнө караганда бир келинди арзып калып, катуу санаа чеккенден улам, кудум сиздикиндей ооруга кабылыптыр. Мен сизден бекер сураган жокмун "бирөөнү арзып калган жоксузбу?" - деп. Бул "ашыктык" - деген неме дагы билинбегени менен адамды санаага салат. Азыр турмуш - шарт, жашоо багыты такыр башка нукка бурулуп калбадыбы. Уялбай эле айта бериңиз, сизди эзген санаанын дарегин. Балким ошого жараша иш кылат чыгарбыз. Карыя бул сөздү укканда катуу чычалаган болду. Бирок доктор, психолог болгон үчүнбү, карыянын дартын айттырбай эле билип койду. Адам баласы бир тилден, бир өзүнө билинбеген кыймыл аракеттен сыр алдырып коёрун жашырып болбойт. Адыгей карыя чычалабаган болсо анда, доктор шек албайт эле. Кимдин - ким экенин адистер, тактап айтканда психологдор алдына ала эле билип коюшат эмеспи. Сөз узарып бара жатканда доктор:
- Мени сыртта күтүп калышты. Бара берсеңиздер болот. Бул дарыларды ичиңиз деп, кагазга дарыларды жазып берди да. - Калганын убакыт өзү көрсөтөт - деди. Доктор тигилер сыртка чыгып бара жатканда, Эркинбекке кайрылды:
Сиз аярлап, бул кагаздарга кол коюп берсеңиз - деп шылтоо айтып бөлүп калды да:
- Атаңыздын дени сак, болгону ириде айттым го, санаа жеп жатат деп. Балким тилин таап жаш аял алып берсең, атаң жүзгө жете жашайт. Тоодо кымыз ичип, таза абада жашаган адамдардын ден-соолугу чың болот. Балким чекип сурап көр. Ата сеники, санаадан арылса эле болду, атаңдын алиги кесел адамдай болуп көрүнгөн сырт келбети калыбына келе түшөт. Көңүл өсмөйүн, көөдөн өспөйт эмеспи. Көңүлүн өстүрүп же жер көрсөтүп алаксыт. Дары ичип, ийне алгандан эч пайда жок.
Доктурдун айткан сөзүн үн дебей башын ийкеп угуп олтуруп, сыртка чыкканда ойго алаксып кетти "кантип эле атам ушул жашында сүйүүгө кабылсын?" - деп.
Бул кезде Адыгей карыя ичинен санаага батып "доктор уулума эмне айты болду экен, чын эле тиги киши кыйын экен, менин дартымды билип койду" - деп, бул жакка келгенине өкүнүп турганда уулу Эркинбек келип калды да:
- Ата, силер кайда барат элеңер, мен машина менен жеткирип коёюн! - деди эле, Адыгей карыя дагы калдастап:
- Балам, биз өзүбүз эле барабыз, сен ишиңден калбай кете бер. Бул сөз менен курган киши дагы сыр алдырып койду. Медалбек өзүн токтоо кармап:
- Эркинбек, сен келинди алып кете берсең болот. Биздин өзүбүзчө ишибиз бар. Курдашым курортко барганча, мени менен болсун. Биздин сагыныч тарай элек. Айылга барганда Адыгейдин далай сыйын көрдүм, эми менин дагы сыйымды көрсүн. Шаардын жакшы деген жерлерине алып барып, тоодон түшпөгөн курдашыма шаардын өскөнүн көрсөтөйүн. Эркинбек каршы экенин билгизип:
- Жок дегенде бир кафеге кирип даамдашалы, аяш ата - деди. Бул сунушка макул экенин билгизип:
- Анда бизге бирден кружка пиво алып бер. Тээ илгери жаш кезде Адыгейди мен жашыл базардан пиво алып берип сыйладым эле, азыр ал кездегидей пиво жок. Аттиң жаш кезек бир келет экен да көрсө, анан гүлдөп-бүрдөп турган жаш кезди булакка түшкөн мончоктой таппай калат экенсиң. Биз Адыгей экөөбүз тээ бала кезден бирге өсүп, бирге чоңойгонго, бири-бирибизге абдан жакын өстүк. Келин экөөңөр бизге туура түшүнгүлө. Силер дагы карыйсыңар деп, Эркинбек менен Алинаны карады.
Алина айткандай аялдык сын көз менен эки карыянын ар бир айткан сөзүнөн өзүнчө тыянак чыгарып жаткан. Бул жолу Медалбек карыянын даректүү айткан сөзүнө муюп, башын ийкеген болуп жооп берди. Ал эми Эркинбек күлө карап:
- Аяш ата, мен сиздерге туура түшүнөм. Силердин сөөгүңөр таза, жаш кезиңиздерден бери кара жумушка бышканыңар үчүн, дениңер соо, карылыкка баш бербей келе жатпайсыңарбы. Биз карыганда кандай болобуз аны эч ким билбейт. Жүрүңүздөр, анда мен сиздерди жакшы бир кафеге алып барып сыйлайын. Сен Алина үйгө кете бер - деди эле, Алина макул экенин билгизип:
- Макул анда жакшы барыңызыдар деп, жолуна түштү. Келини кеткенде Адыгей карыя кадимкидей өзүн эркин сезе түштү белем, үшкүрүнүп алды. Ооба, кайын атадан келин уялса, кайын ата дагы өз ордун билип кантип келинден жазганбайт. Баарынан дагы алиги доктор ачык эле " бирөөнү арзып калган жоксузбу?" -дегенде, өлбөгөн төрт шыйрагы калбадыбы. Андан дагы курдашы ашыкча сөз айтпаса экен деп, ичинен кымыңдап олтурду.
Машина түз эле Баха көчөсүндөгү "Апшерон" - деген шашылык саткан жерге келип токтоду. Эркинбек бул жердин пивосуна жана шашылыгына карады. Андан дагы атасынын катылып жаткан сырын чечмелеп билүү үчүн, акчасын аябай көп нерсеге заказ берип, анан акырын ичкилик ичирүүнү эп көрүп, аракка заказ берээрде Медалбек колун жаңсап:
- Эркинбек, арактын кереги жок. Биздин алыбыз калбай калбадыбы, ушул пивону эле аш кылалык. Минтип карылык айылына баш багып калганда, биздин пиво ичкенибиз дагы түшүнгөн кишиге уят. Эркинбек бул сунушка моюн сунуп:
- Аяш ата, мен да азыраак эреркеп кетпедимби, силер менен биринчи жолу кафеге киргенге. Биз сиздер үчүн баарын жасаганга милдеттүүбүз. Сөздү Адыгей бузду:
- Балам, бул сыйыңа ыракмат. Канча болду чын эле пиво ичпегениме. Бул шаарың жашап көнүп калган кишиге жөн эле жыргал турбайбы. Карасаң баары бар, эң негизгиси акчаң болсо болду экен да. Медалбек бир жерди теше тиктеп туруп:
- Адыгей, билесиңби, шаар бир караган кишиге жакшы болгону менен абасы кир, киши көп, ызы-чуу. Мага айыл эле жагат. Карыганда айыл көздөн учуп, эңсөө күч алып калат экен.
- Билесиңби, экөөбүз баягы Чырмаштын үйүнө келген шаардык кызга барганыбызды. Ал кыз өзүн "шаардан келдим"- деп бизди теңине албай кыйын болгонунан мен ойлоптурмун да "шаарда жашасам мен дагы көптү билип, көп нерсеге жетишем" - деп. Көрсө болгон таланттын баары, ишке жөндөмдүү кишинин көбүн байкасам, айылдан эле келген кишилер экен. Сөз ушул жерге келгенде Эркинбек ыгын келтирип:
- Аяш ата, бул "ашыктык" - деген неме карыганда дагы келе берчү немеби? Жана атамды көргөн доктор бир абышканы айтты го "бир келинге ашык болуп калып, санаа чегип ооруп жатат деген мааниде" Бул суроону күтпөгөн Медалбек өзүн дагы токтоо кармап:
- Эркинбек уулум, билсең "эркектин көзү -душман дагы, аял кишинин - кулагы душман"- деп бекер айтылып калган эмес. Эч качан эркектин көзү аялга анан байлыкка тойбойт жана тойгон эмес.
Мындан бир канча кылым илгери бир сексенге жашы барып калган аксакал карыя жаш кезинен кыйынчылык эмне экенин билбей өскөнгө, карыганга чейин жакшы тамак жеп, жакшы кийим кийгенге денеси чыйрак болуп, сексен жашында атка үсөнгү теппей секирип минчү экен. Адам баласынын көңүлү өсмөйүн, денеси өспөйт.
Анан бир күнү ал карыя булактан суу алып жаткан ай чырайлуу бир жаш келинге көзү түшүп калат да, биринчи көз караштан аны жактырып калып, ашыктык оорусу менен ооруп калган экен. Айтканга оңой болгону менен карыганда келген арзуу сезими адамдын кандай эзет. Жаш кезде келген ашыктыктан, карыганда келген ашыктыктын илебинин табы күчтүү болот. Аны башына келген киши эле билбесе, куру сөз менен айтып жеткизүүгө болбойт.
Анан курган киши ал сырын эч кимге айта албай, ичинен эзилип кайратынан кайта баштайт. Бул жалганда адам баласы карыганда, ашыктык илдетинин азабын тартпасын. Айткандай жаш өйдөлөгөндө ашыктык өзгөчө эркектерге келет. Ал эми аял затына келбесе керек. Анткени ушул жашка келгени бирөөнө ашык болгон карыган кемпирди көрмөк турсун, кулагым чалбаптыр. Ошол сепетен айтылган кеп бар эмеспи "кырк жашта жигит кыз жандайт, кырктагы кызды ким карайт" - деген. Ооба, ушундан улам аял затынын жашоодогу жолу кууш келет. Ак нерсеге көө сүйкөсөң тез көрүнөт, ал эми кара нерсеге көө сүйкөсөң эч нерсе байкалбагандай, эркектерге караганда аял затына сөз тез тийет.
Анан баягы карыя ашыктык отуна күйүп, ичинен бышып, күндө бир маал келин сууга келе турган учурда анын жолун карап олтурганды адатка айланткан экен. Бул жашоодо ар бир адамга бир жагынан берсе, бир жагынан кемитип коёт тура. Тиги карыянын баласы болуш болуп эл башкарып, эл жакшысы аталып, төбөсү көрүнүп турса, анан карыяны элде жок илдетке кабылтып койгонун карабайсыңбы. Ашыктык дагы билинбегени менен чоң илдетке кирет, ооз учунан айтып койгон менен. Башка илдеттин дарысы табылат, асты ашыктыктын илдетинин дабаасы табылышы кыйын. Анысысыңары абышка кимге айтат "мага тиги келинди алып бергиле" - деп. Андан дагы өзү оозго алынган аксакал, айыл башчысынын атасы болсо. Ал кезде намыс деген укмуш болгон да. Ооздон чыккан сөз ок болуп сайылчу. Азыркылардай оозуна келгенди оттоп, ашыкча сөз сүйлөө деген болгон эмес.
Акыры карыяны баягы ашыктык оорусу төшөккө жыгат. Төшөктөн турбай калган карыянын көзүнөн келиндин келбети учуп, аны бир көргөнгө зар болот. Уйку качып, болгон дитин жаш келиндин элеси ээлеп алат дагы, акыры көзү тунарып, тамакка табити тартпай калат. Бул жалганда баарынан ашыктыктын санаасынан өткөн санаа, күйүтүнөн өткөн күйүт жок. Айттым го, тиги кишиге байлыкты - байлыктай, баланы-баладай берген дагы, тигинтип урмат-сый көрүп төрдө олтурар кезинде, ашыктык илдетин берип койгонун.
Абышкага келин келип, көзүнө бир көрүнсө эле баштагы калыбына келчүдөй сезилет. Бирок келин кантип болуштун атасынын үйүнө келип, көзүнө көрүнмөк эле. Башка дартка кабылса дагы карыя айтат беле... Минтип ооздон чыкпаган дартка кабылганына ичинен сызып жатып күйүтү ичине түшүп кетет. Үшкүрсө оозунан ысык жалын чыгып, сөзгө келбей жатып калат. Жок эле дегенде баягы чогуу өскөн курдаштары эле болсо эмне. Аларга ичтен жеген санаасын айтып жеңилденип алат беле, ким билет.
Болуш атасынын ооруп төшөккө жыгылганына бушайман болуп "мен кыйын" - деген табып, молдо- кожо, көзү - ачык дегендердин баарын алдырат. Бирок эч ким илдеттин дабаасын таба албайт.
Бир күнү абышканын оорусу катуу экенин элден угуп, баягы келин өзү келет. Бул жашоодо жүрөктү эч ким алдай албайт. Анткени келин дагы өзүнө абышка ашык болуп калганын сууга келген сайын телмире тиктегенинен улам билип, акыркы кездерде өзүн карап күтүп турчу абышканы көрбөй калат дагы, ал дагы өзүнчө ойго алаксыйт. Анан баягы суудан өзүн күтүп алчу абышканын ооруп калганын кулагы чалып, эбин келтирип аны көрүү үчүн бир шылтоо айтып, өзү абышка жаткан боз үйгө баш багат. Эркинбек кызуу сөзгө куштар экенин билгизип:
- Эмне деген шылтоо айтат экен? - деп сураганда Медалбек карыя:
- Келин алгач абышканын кемпирине жолугат да, минтип айтат " Менин чоң апамдан калган эмчилик өнөрүм бар, азыр дагы жүрөгү түшкөн балдарды эмдей койгон адатымды кармап жүрөм. Балким атага менин эмим тийип калаар" - дейт. Бул сөздү укканда тиги кемпир көп жактыра бербей башын ийкеп макул экенин билгизет. Келин абышка жаткан боз үйгө баш баккан кезде карыя көзүн чылк жумуп, акырын дем алып жаткан болот, тилге келбей.
Келин дароо эле абышканын дартын билип, тегеректеп олтургандарды сыртка чыгышын суранат да, анан өзү абышкага жакын келип, кулагына акырын шыбырайт. "Мен келдим" - деп. Абышка келиндин үнүн укканда ишене бербейт. Качан келин экинчи жолу үнүн жогору чыгарып, абышканын билегинен кармаганда тамыры араң эле согуп жатканын сезип, кулагына дагы шыбырайт. "Мен атайын сиз үчүн келдим" - деп. Карыянын түшүнө кирбеген жорук. Уккан кулагына ишене бербей дагы бир азга жатат дагы, келиндин наздуу үнүн кайра дагы укканда жан кирип, көзүн ачып, көргөн көзүнө ишене бербей ушундай бир жагымдуу көз караш менен келинди карап, анын аппак болгон билегинен кыса кармап:
- Мен сени канча күттүм, сен деп санаа чегип, сен деп ооруп калбадымбы, акыры келдиңби?! - дейт. Аттиң, ашыктыктын жалынынын илеби. Курган абышканын тамыры араң эле согуп калганын билген келин, башын ийкеп жооп берип:
- Сиз өзүңүзгө караңыз, мен сиздин ооруп калганыңызды кеч угуп калдым, болбосо эрте келмекмин - дегендей болот. Карыя өзүнө жан тартып сүйлөгөн келиндин сөзүнөн ушундай бир кубат алып, алсыз көздөрүнө келиндин келбетин сактап калганга аракет кылат. Качан келин дагы жылуу сөзүн арнап, сыртагылар шексип калбасын деген ойдо акырын абышканын колунан сылап - Эртең дагы келем, ага чейин сак болуңуз деп сыртка чыгат. Келин келип кеткени абышка жаткан ордунан туруп, тамак ичкенге жарап калат. Мына ашыктык сезимдин кудуретинин бир белгиси. Абышка "эртең келем" - деп кеткен келиндин убадасын медер тутуп, абдан берилүү менен аны күтүп, тынч уктап, жүзүнө кан жүгүрө түшөт. Көңүлү өсүп, жашоого жаңы жаралып калгандай сезет. Бул жалганда ашык болуп калган адамдын жылуу сөзүн уккандан өткөн бакыт жок. Ар бир адам арзып калат, бирөөнү. Чындап алып карасак бул жашоодо арзып калган адамга жолугуп сүйлөшүү, пикир алышуу билинбегени менен кандай бакыт. Бирок баарынан жетпей калган сүйүү барктуу. Муну баардык эле адамдар билсе керек.
- Баса, мен сөздөн алыстап кеткен турбаймынбы. - Келин эртеси дагы келип, бир чай кайнам убакыт олтуруп, абышканын көңүл отун жандырып кетет. Абышка келин келип кеткени кадимкидей калыбына келе баштаганда, анын болуш баласы баш болуп, келиндин жасаган аракетине ишенип калышат "ырымдап жатат" - деген ойдо. Качан абышка арзуунун азабынан аз да болсо бошоно баштаган кезде, келин алыскы төркүнүнө кетип, ал айтылган учурдан кечигип келбей калат. Чыдамы кете күткөн абышка, келин менен сүйлөшүп, анын колун кармап, арзуусун ага билгизгени баштагыдан дагы ашыктыктын жибине бекем байланып калганга, күтүп олтуруп, чыдамы кете түшкөнгөбү аны ачык айтып болбойт, күтүүнүн чегине жетипби, келиндин акыркы жолу ысмын айтып, жан берген экен. Мына ашыктыктын карыганда келгендеги бир гана сыры. Абышка дүйнөдөн көчкөнүн уккан келин, ушундай болорун билгенин кийин айткан экен. Бул эми карыганда келген бир гана абышканын башына келген жорук - деп, сөзүнүн аягына чыгып:
- Эркинбек, билсең мен дагы карыганда ашыктыктын азабын тартып калгам. Сен эми эркек эмессиңби, бул айтылган сөздү ичиңе сакта деп, пиводон сыпаа ууртап:
- Эркек жандын башына эмнелер келип, эмнелер кетет. Ушул жагын эске ал деп, сөзүн кыска бүтүрүп, Адыгей карыяга акырын көз кысып койду. Бул белгинин артында чоң сыр жатканын Эркинбек биле бербеди. Анткени аны Медалбектин кызыктуу окуясы ойго салып койгон эле.
Суусундары канганча пиво ичкен эки карыя Эркинбектин сыйына абдан ыраазы болушту. Бирок экөө тең эч сыр беришкен жок жана бул күнү сасык жыттанып калдык деп, бара турган жерлерине барбай калышты.
***********
Таң күлөөнөк атканга чейин Айике кирпик ирмеген жок. Болгон дитин бир гана жашоосуна тынчтык бербегендер ээлеп алып, кантип бул машакаттан кутулуунун жолун издеди. Чынында жаш туруп турмушка чыккысы келген жок. Мектепти аяктары менен кимдир бирөөлөр ала качып кетээрин жүрөгү менен сезип, айла амал таба албай, сулуу болуп жаралып калганына өкүндү. Чоң апасынын кыз кезиндеги тарткан азабынан алда канча ашык азап тартаарын алдына ала эле билди. Айткандай оюна дагы эмнегедир сөз айткан балдар менен бирге Адыгей карыя дагы келип, чындап аны көргүсү келип кетти. Анткени өзүнө ашык болгондордун арасынан эң көп азап чеккени Адыгей карыя экенин тую сезими менен сезип, билип келет.
Абышканын мээрим төгө уурдана караган көз карашы, күндө алдынан тозуп чыкканы, сөз айта албай кыйналганын кантип эсинен чыгарат. Бир чети айылда жашаган жашоосу эле жакшы экен, байкаса. Шаарга келгени аз убакыт ичинде эле канча бала жолугушууга чакырып, арзуу эшигин кагышпады. Бирок бирине дагы жүрөгү жибип, көңүлү азгырылбады. Бир гана Марселдин "жардам берем" - деп жан тартканы болбосо, башка балдарды көңүлү жактыра бербеди.
Анткен менен Марселдин жан алы калбай сулуулугуна катуу кызыкканы, кулагы уга элек сөздөрдү айтып, өзүнө менчиктеп алуу үчүн жан далбастаганы бир жагынан күлкүсүн келтирсе, бир жагынан ойго салды. Ооба, чынында эле бойго жеткен кыздар үчүн жигиттерден жагымдуу сөз угуу эмне деген бакыт. Ал эми Айике үчүн жигиттерден сөз угуу кадыресе көрүнүшкө айланган үчүн, сөз айткандардын кадырына баа бербей, айтылган сөздөрүнө кулагы көнүп калган. Бирок алиги өңү суук баланын ишенимдүү "мага аял болушуң керек" - деп айткан сөзү кулагына жаңырып "анын көзүнө кантип чалдыкпоо керек?" - деген суроого жооп таба албай, башы катты. Ал турсун мындан ары аны көрбөй койгусу келди. Эгер ал чын эле уурдап кетип, катып алса анда кандай айла кылат. Ага аял болгончо. жашоодон кечип кеткени артык экенин анализдеп ой жүгүртүп көрдү. Түрүнүн суугу көз алдына тартылып, кара чаар жыланды көргөнсүп, аны эстесе эле итиркейи келип, ичиркенип алып жатты. Ушул жашка келгени адам баласынан андай ырайы суук баланы көзү чалбаптыр. Көзү менен атып жиберчүүдөй караган көз карашы, өзүнө ишеним арта айткан сөзүн эстегиси келбей кетти.
Таң эрте гана уйкуга көзү илинген Айике бул күнү сабакка барбай калды. Чоң апасы Айым ойготкону келип, көшүлүп уктап жаткан кызы таң атканга чейин уктабай чыкканын анын уктап жаткан калыбынан улам билип, ойготпой койду.
Айике чоң шашкеде гана ойгонуп, терезден сыртты карап, дароо ордунан тура калып саатка көз агытты. Сааттын жебеси он экини көргөзүп турганына көзү жеткенде сабакка барбай калганын билип, кайра жылуу төшөккө жата кетти.
Атаганат, уйкудан өткөн таттуу эмне бар? Уйку адамды кандай азгырып, кандай гана алаксытат. Айикени эле алып карасак, аягы жок санаа менен түбү жок ойдун кучагынан бир гана уйку алаксытпадыбы. Ушул себептен "уйку баарынан татуу"- деп айтылып калса керек.
Бир сааттай убакыт дагы уктап жатты да, анан уйкусу канганда жылуу төшөктөн туруп, сыртка чыкты. Чоң апасы ушуну эле күтүп тургансып:
- Кызым турдуңбу деги? - деди эле, Айике кабагы салыңкы:
- Апа, ойготуп койбойт белеңиз, бекер сабактан калдым.
- Кызым, ойготоюн деп кирсем сен менин киргенимди сезбей абдан катуу уктап жаткан экенсиң, уйкуң бузулбасын дедим. Бир күн сабактан калсаң эч нерсе деле болбойт. Сен эмес тиги эл башкарган чоңдор деле мурунку күнү тойго барып ичимдик ичип алышса, кийинки күнү ишке барбай эле коюшат экен. Алардын ишине караганда сенин окуган окуң жеңил эле эмеспи. Азыр жакшы окуган окуучу эмес, атасы бай окуучу кадырлуу болуп калган. Бул сөздү укканда Айике чоң апасынын таасын айткан сөзүнө муюп, ичинен ойлоп койду "апам туура айтат" - деп. Азыркы мектепте окуган классташтары, адамдын кийген кийимине жана акчасы көп адамга басып жасаарын келген күнү эле байкаган. Мугалимдер дагы байдын балдар - кыздарын көтөрмөлөп, көзүн карап турарын көп эле жолу баам салып билгени чын. Эмнегедир апасынын айткан сөзүнө эч жооп айтпастан сыртка чыкты да, дарбазадан окчун жерде токтоп турган машинаны бир башкача карап алып, ал машинадан шекшине түштү. Анткени ички тую сезими менен билдиби айтор, ал машина көзүнө бир башкача көрүнүп кетти. Дароо ал машина кечээки өзүнө ашык болгон ырайы суук баланын машинасы экенин аңдап билип, ичкери киргенче шашты да, апасына жакын келип:
- Апа, кечээки сиз көргөн машинанын өңү кандай эле? - деди. Айым жасап жаткан ишин токтотуп:
- Анын сага кандай кереги бар, эмне болду? - деп, суроолуу карады. Айике өңүн өзгөртүп:
- Билбейм, көчө жакта турган машина көзүмө бир башкача көрүнүп кетти. Балким тиги баланын машинасыбы? - деп ойлоп, сизден сурайын дедим. Айым кашын серпип, көзүн алайтып:
- Ал машинанын өңү кара түстө болучу. Азыр мен чыгып карайынчы деп, олтурган ордунан элпек туруп, сыртка чыга жөнөдү.
Көзүнө дароо баягы көзгө тааныш машина урунганда эле, жүрөгү бир башкача согуп, корккону өңүнөн билинип,изине кайтып, кызы Айикеге айтканга ашыкты. Санаа деген неме кандай күлүк. Дарбазадан ичкери киргенге чейин эмне деген гана ойду ойлогонго жетишти. Тиги бала машинасы менен кызын уурдап кетип бара жатканы көз алдына тартылып, шашканынан калдастап жыгылып кете дагы жаздады. Алдынан чыккан Айикеге үнүн бир башкача чыгарып:
- Кызым, жашын! Ал машина нак кечээки сени аңдыган баланын машинасы экен. Колуңдан келсе үйдөн чыга көрбө. Бөөдө сени ал балага уурдатып жиберип, жер сабап олтуруп калбайын. Сулуу болбой сумураң калгырдыкы десе. Бул сулуунун дагы ашыкча азабы болот. Ал менин башымдан өткөн, сулуулуктун азабын тарткам. Апасынын ашыкча чамынып айткан сөзү Айикенин дагы шаштысын кетирип салды. Дароо төркү үйгө кирип, терезеден сыртты карады. Машина дале ордунан жылбай турат. Коркконго кош көрүнөт болуп, жөн гана токтоп турган машина кыздын көзүнө бир укмуштай коркунучтуу көрүнүп кетти. Мына бул эми " колдун күчүнөн, сөздүн күчү күчтүүрөк кылат" - деп айтылган сөздүн аныктамасы. Сөз адам баласын кандай гана коркутуп, кандай гана кубанычка бөлөйт. Бекер айтылган эмес да "адам курсагынан эмес, кулагынан арыктайт" - деп. "Бирөө жете албай жүрсө, бирөө качып кете албай жүрөт" - дегендей, Разидин, Айикеге жете албай жүрсө, Айике андан качып кутула албасына көзү жетип, бөлмөдөн чыкпай бир топко олтурду.
Кечтен берки "Айикени көрөм" - деген тилеги иш жүзүнө ашпай кала турганын эстегенде Адыгей карыянын кабагы дароо бүркөлүп, эч сөзгө келбей үңкүйүп олтуруп калганда келини:
- Ата, сизге эмне болду? - деп сураган болду. Бирок бул берилген суроо абага айтылып калгандай сезилип, жооп болгон жок. Адыгей карыя берилген суроого жооп бермек турсун, уккан да эмес. Колунан алдырган куштай болуп, жер тиктеп олтурган карыянын кейиштүү бул көрүнүшү келинин сестенти белем, ал дагы кайра жаңыртып сурамак турсун сөз жалгаганга жарабай кайын атасын телмире тиктеп туруп, анын бул көрүнүшүнөн бир сырды байкады. Бирок ал эмне сыр экенин биле бербеди. Кайын ата менен келин урушкан адамдардай сөзгө келбей өз ойлору менен алек болуп олтурганда, майкечен үйдөн чыккан Эркинбек:
- Ата, сизге эмне болду? - деп, алгач атасына суроо менен кайрылды. Уулунун берген суроосунан улам чочуп кеткен Адыгей:
- Эч нерсе болгон жок! - деп бир башкача карады эле уулу:
- Билбейм, келиниң экөөңөр соодасы бүткөн сарттай эле шалдырап олтуруп калыптырсыңар?
- Балам, тилимди алсаң мени алиги доктуруңа алып барбай эле койчу. Бүгүн Медалбек курдашым менен бара турган жерим бар эле...
- Ата, кызык экенсиз. Сиз келгенден бери акча төлөп жатып эптеп кезек алсак, ошол кантип болсун. Ушунча келгенден кийин жакшылап көрүнүп кетиңиз. Бизди багам деп жүрүп оорусаңыз, анан сизди дурусураак доктурга көрсөтө албасак, биз анда шаарда эмнеге басып жүрөбүз. Эжем дагы катуу эскерткен "жакшылап дарылаткыла" - деп. Курдашыңыз бир сааттай убакыт күтө турар. Ашып кетсе бир саатта бошоп каласыз.
Бул сөздү укканда Адыгей карыяда үмүт оту жанып:
- Эмне алиги докторуң бир саатта эле көрүп коюбу?
- Анын эмнеси бар экен. Керек болсо он беш мүнөттө көрөт. Ал доктур бир күндө сизге окшогон "көрүнөм" - деп келген, көп кишини көргөнгө үлгүрүшү керек. Бир кишини бир күн кечке көрсө анда болмок беле. Адыгей карыя өңүн өзгөртүп:
- Анда эрте барып көрүнөлү. Мени эрте бошоткондой бол, болбосо Медалбек курдашыма уят болуп калам.
- Ата эч кам санабаңыз. Узиге тартат, анан жообун эртең өзүм алып коём. Курдашыңыз келсе үйдө күтүп тура турар - деп, сыртка чыга жөнөдү.
Айткандай мына үйдөн чыга берерде оңдой берди болуп Медалбек өзү келип калды. Саламдашып, ал акыбалды сурашкан соң Адыгей карыя:
- Медалбек, ырас учурунда келбедиңби, жүрү биз менен. Ошол жактан нары эле барчу жерге баралы деп, кайда барарын үстүртөн айтып берди. Медалбек бир нерсе айтайын деп оозун таптап барып, айта албай калды. Анткени Адыгейдин көз карашынан "ашыкча сөз сүйлөбө"- деген белгини байкап калды да, башын ийкеген болуп машинанын салонунан орун алып олтурду.
Узиге түшүп, бир сыйра көрүнгөндө маңдай чачы жок, саргычынан келген, орто жаштан өтүп калган, көз айнекчен доктор:
- Сиз ашыкча санаа чегип, бир нерсеге катуу капа болгонсуз. Сиздин ички органдарыңыз абдан таза экен. Болгону сизди ооруга кабылткан ичтен жеген санаа деп, сын көз менен карады эле, Адыгей карыя уурусун карматкан адамдай жүзүн ала качып:
- Менде эч деле санаа жок. Бир гана ойду эзген нерсе, карылыктын билинбей келгени. Акыркы кездерде кыймылым оор тартып, олтуруп - турганым жай болуп калды деп, үн каткан болду. Доктор мыйыгынан күлүп:
- Карыя, бул эми карылыктын келгени эмеспи. Жашоонун шарты ушул. Адам карыйт, жаштар ордун басат. Сиздин эми санаа тарта турган деле кезиңиз эмес экен. Балдарыңыз, ордун таап кетиптир, жашоо - турмушуңуз деле жаман эместей өңдүү. Бул сөздү укканда Адыгей карыя башын ийкеп:
- Туура айттыңыз. Бала-бакыра жагынан санаа тынч. Бирок эмнеге мындай болуп жатам билбейм?
- Аксакал, балким бирөөнү арзып калып жүрбөңүз? Карыганда келген ашыктыктын санаасы жаман деп уктум эле - деп, сын көз менен мыйыгынан күлө караганда, Адыгей карыя катар олтурган келин-уулунан уялып:
- Балам азыр кайдагы ашыктык, минтип жашоо сапары карып бара жатканда деп, жооткото сүйлөдү эле доктор:
- Карыя билсеңиз мага кечээ эле бир абышка келди. Ал абышканын өзүнүн айткан сөзүнө караганда бир келинди арзып калып, катуу санаа чеккенден улам, кудум сиздикиндей ооруга кабылыптыр. Мен сизден бекер сураган жокмун "бирөөнү арзып калган жоксузбу?" - деп. Бул "ашыктык" - деген неме дагы билинбегени менен адамды санаага салат. Азыр турмуш - шарт, жашоо багыты такыр башка нукка бурулуп калбадыбы. Уялбай эле айта бериңиз, сизди эзген санаанын дарегин. Балким ошого жараша иш кылат чыгарбыз. Карыя бул сөздү укканда катуу чычалаган болду. Бирок доктор, психолог болгон үчүнбү, карыянын дартын айттырбай эле билип койду. Адам баласы бир тилден, бир өзүнө билинбеген кыймыл аракеттен сыр алдырып коёрун жашырып болбойт. Адыгей карыя чычалабаган болсо анда, доктор шек албайт эле. Кимдин - ким экенин адистер, тактап айтканда психологдор алдына ала эле билип коюшат эмеспи. Сөз узарып бара жатканда доктор:
- Мени сыртта күтүп калышты. Бара берсеңиздер болот. Бул дарыларды ичиңиз деп, кагазга дарыларды жазып берди да. - Калганын убакыт өзү көрсөтөт - деди. Доктор тигилер сыртка чыгып бара жатканда, Эркинбекке кайрылды:
Сиз аярлап, бул кагаздарга кол коюп берсеңиз - деп шылтоо айтып бөлүп калды да:
- Атаңыздын дени сак, болгону ириде айттым го, санаа жеп жатат деп. Балким тилин таап жаш аял алып берсең, атаң жүзгө жете жашайт. Тоодо кымыз ичип, таза абада жашаган адамдардын ден-соолугу чың болот. Балким чекип сурап көр. Ата сеники, санаадан арылса эле болду, атаңдын алиги кесел адамдай болуп көрүнгөн сырт келбети калыбына келе түшөт. Көңүл өсмөйүн, көөдөн өспөйт эмеспи. Көңүлүн өстүрүп же жер көрсөтүп алаксыт. Дары ичип, ийне алгандан эч пайда жок.
Доктурдун айткан сөзүн үн дебей башын ийкеп угуп олтуруп, сыртка чыкканда ойго алаксып кетти "кантип эле атам ушул жашында сүйүүгө кабылсын?" - деп.
Бул кезде Адыгей карыя ичинен санаага батып "доктор уулума эмне айты болду экен, чын эле тиги киши кыйын экен, менин дартымды билип койду" - деп, бул жакка келгенине өкүнүп турганда уулу Эркинбек келип калды да:
- Ата, силер кайда барат элеңер, мен машина менен жеткирип коёюн! - деди эле, Адыгей карыя дагы калдастап:
- Балам, биз өзүбүз эле барабыз, сен ишиңден калбай кете бер. Бул сөз менен курган киши дагы сыр алдырып койду. Медалбек өзүн токтоо кармап:
- Эркинбек, сен келинди алып кете берсең болот. Биздин өзүбүзчө ишибиз бар. Курдашым курортко барганча, мени менен болсун. Биздин сагыныч тарай элек. Айылга барганда Адыгейдин далай сыйын көрдүм, эми менин дагы сыйымды көрсүн. Шаардын жакшы деген жерлерине алып барып, тоодон түшпөгөн курдашыма шаардын өскөнүн көрсөтөйүн. Эркинбек каршы экенин билгизип:
- Жок дегенде бир кафеге кирип даамдашалы, аяш ата - деди. Бул сунушка макул экенин билгизип:
- Анда бизге бирден кружка пиво алып бер. Тээ илгери жаш кезде Адыгейди мен жашыл базардан пиво алып берип сыйладым эле, азыр ал кездегидей пиво жок. Аттиң жаш кезек бир келет экен да көрсө, анан гүлдөп-бүрдөп турган жаш кезди булакка түшкөн мончоктой таппай калат экенсиң. Биз Адыгей экөөбүз тээ бала кезден бирге өсүп, бирге чоңойгонго, бири-бирибизге абдан жакын өстүк. Келин экөөңөр бизге туура түшүнгүлө. Силер дагы карыйсыңар деп, Эркинбек менен Алинаны карады.
Алина айткандай аялдык сын көз менен эки карыянын ар бир айткан сөзүнөн өзүнчө тыянак чыгарып жаткан. Бул жолу Медалбек карыянын даректүү айткан сөзүнө муюп, башын ийкеген болуп жооп берди. Ал эми Эркинбек күлө карап:
- Аяш ата, мен сиздерге туура түшүнөм. Силердин сөөгүңөр таза, жаш кезиңиздерден бери кара жумушка бышканыңар үчүн, дениңер соо, карылыкка баш бербей келе жатпайсыңарбы. Биз карыганда кандай болобуз аны эч ким билбейт. Жүрүңүздөр, анда мен сиздерди жакшы бир кафеге алып барып сыйлайын. Сен Алина үйгө кете бер - деди эле, Алина макул экенин билгизип:
- Макул анда жакшы барыңызыдар деп, жолуна түштү. Келини кеткенде Адыгей карыя кадимкидей өзүн эркин сезе түштү белем, үшкүрүнүп алды. Ооба, кайын атадан келин уялса, кайын ата дагы өз ордун билип кантип келинден жазганбайт. Баарынан дагы алиги доктор ачык эле " бирөөнү арзып калган жоксузбу?" -дегенде, өлбөгөн төрт шыйрагы калбадыбы. Андан дагы курдашы ашыкча сөз айтпаса экен деп, ичинен кымыңдап олтурду.
Машина түз эле Баха көчөсүндөгү "Апшерон" - деген шашылык саткан жерге келип токтоду. Эркинбек бул жердин пивосуна жана шашылыгына карады. Андан дагы атасынын катылып жаткан сырын чечмелеп билүү үчүн, акчасын аябай көп нерсеге заказ берип, анан акырын ичкилик ичирүүнү эп көрүп, аракка заказ берээрде Медалбек колун жаңсап:
- Эркинбек, арактын кереги жок. Биздин алыбыз калбай калбадыбы, ушул пивону эле аш кылалык. Минтип карылык айылына баш багып калганда, биздин пиво ичкенибиз дагы түшүнгөн кишиге уят. Эркинбек бул сунушка моюн сунуп:
- Аяш ата, мен да азыраак эреркеп кетпедимби, силер менен биринчи жолу кафеге киргенге. Биз сиздер үчүн баарын жасаганга милдеттүүбүз. Сөздү Адыгей бузду:
- Балам, бул сыйыңа ыракмат. Канча болду чын эле пиво ичпегениме. Бул шаарың жашап көнүп калган кишиге жөн эле жыргал турбайбы. Карасаң баары бар, эң негизгиси акчаң болсо болду экен да. Медалбек бир жерди теше тиктеп туруп:
- Адыгей, билесиңби, шаар бир караган кишиге жакшы болгону менен абасы кир, киши көп, ызы-чуу. Мага айыл эле жагат. Карыганда айыл көздөн учуп, эңсөө күч алып калат экен.
- Билесиңби, экөөбүз баягы Чырмаштын үйүнө келген шаардык кызга барганыбызды. Ал кыз өзүн "шаардан келдим"- деп бизди теңине албай кыйын болгонунан мен ойлоптурмун да "шаарда жашасам мен дагы көптү билип, көп нерсеге жетишем" - деп. Көрсө болгон таланттын баары, ишке жөндөмдүү кишинин көбүн байкасам, айылдан эле келген кишилер экен. Сөз ушул жерге келгенде Эркинбек ыгын келтирип:
- Аяш ата, бул "ашыктык" - деген неме карыганда дагы келе берчү немеби? Жана атамды көргөн доктор бир абышканы айтты го "бир келинге ашык болуп калып, санаа чегип ооруп жатат деген мааниде" Бул суроону күтпөгөн Медалбек өзүн дагы токтоо кармап:
- Эркинбек уулум, билсең "эркектин көзү -душман дагы, аял кишинин - кулагы душман"- деп бекер айтылып калган эмес. Эч качан эркектин көзү аялга анан байлыкка тойбойт жана тойгон эмес.
Мындан бир канча кылым илгери бир сексенге жашы барып калган аксакал карыя жаш кезинен кыйынчылык эмне экенин билбей өскөнгө, карыганга чейин жакшы тамак жеп, жакшы кийим кийгенге денеси чыйрак болуп, сексен жашында атка үсөнгү теппей секирип минчү экен. Адам баласынын көңүлү өсмөйүн, денеси өспөйт.
Анан бир күнү ал карыя булактан суу алып жаткан ай чырайлуу бир жаш келинге көзү түшүп калат да, биринчи көз караштан аны жактырып калып, ашыктык оорусу менен ооруп калган экен. Айтканга оңой болгону менен карыганда келген арзуу сезими адамдын кандай эзет. Жаш кезде келген ашыктыктан, карыганда келген ашыктыктын илебинин табы күчтүү болот. Аны башына келген киши эле билбесе, куру сөз менен айтып жеткизүүгө болбойт.
Анан курган киши ал сырын эч кимге айта албай, ичинен эзилип кайратынан кайта баштайт. Бул жалганда адам баласы карыганда, ашыктык илдетинин азабын тартпасын. Айткандай жаш өйдөлөгөндө ашыктык өзгөчө эркектерге келет. Ал эми аял затына келбесе керек. Анткени ушул жашка келгени бирөөнө ашык болгон карыган кемпирди көрмөк турсун, кулагым чалбаптыр. Ошол сепетен айтылган кеп бар эмеспи "кырк жашта жигит кыз жандайт, кырктагы кызды ким карайт" - деген. Ооба, ушундан улам аял затынын жашоодогу жолу кууш келет. Ак нерсеге көө сүйкөсөң тез көрүнөт, ал эми кара нерсеге көө сүйкөсөң эч нерсе байкалбагандай, эркектерге караганда аял затына сөз тез тийет.
Анан баягы карыя ашыктык отуна күйүп, ичинен бышып, күндө бир маал келин сууга келе турган учурда анын жолун карап олтурганды адатка айланткан экен. Бул жашоодо ар бир адамга бир жагынан берсе, бир жагынан кемитип коёт тура. Тиги карыянын баласы болуш болуп эл башкарып, эл жакшысы аталып, төбөсү көрүнүп турса, анан карыяны элде жок илдетке кабылтып койгонун карабайсыңбы. Ашыктык дагы билинбегени менен чоң илдетке кирет, ооз учунан айтып койгон менен. Башка илдеттин дарысы табылат, асты ашыктыктын илдетинин дабаасы табылышы кыйын. Анысысыңары абышка кимге айтат "мага тиги келинди алып бергиле" - деп. Андан дагы өзү оозго алынган аксакал, айыл башчысынын атасы болсо. Ал кезде намыс деген укмуш болгон да. Ооздон чыккан сөз ок болуп сайылчу. Азыркылардай оозуна келгенди оттоп, ашыкча сөз сүйлөө деген болгон эмес.
Акыры карыяны баягы ашыктык оорусу төшөккө жыгат. Төшөктөн турбай калган карыянын көзүнөн келиндин келбети учуп, аны бир көргөнгө зар болот. Уйку качып, болгон дитин жаш келиндин элеси ээлеп алат дагы, акыры көзү тунарып, тамакка табити тартпай калат. Бул жалганда баарынан ашыктыктын санаасынан өткөн санаа, күйүтүнөн өткөн күйүт жок. Айттым го, тиги кишиге байлыкты - байлыктай, баланы-баладай берген дагы, тигинтип урмат-сый көрүп төрдө олтурар кезинде, ашыктык илдетин берип койгонун.
Абышкага келин келип, көзүнө бир көрүнсө эле баштагы калыбына келчүдөй сезилет. Бирок келин кантип болуштун атасынын үйүнө келип, көзүнө көрүнмөк эле. Башка дартка кабылса дагы карыя айтат беле... Минтип ооздон чыкпаган дартка кабылганына ичинен сызып жатып күйүтү ичине түшүп кетет. Үшкүрсө оозунан ысык жалын чыгып, сөзгө келбей жатып калат. Жок эле дегенде баягы чогуу өскөн курдаштары эле болсо эмне. Аларга ичтен жеген санаасын айтып жеңилденип алат беле, ким билет.
Болуш атасынын ооруп төшөккө жыгылганына бушайман болуп "мен кыйын" - деген табып, молдо- кожо, көзү - ачык дегендердин баарын алдырат. Бирок эч ким илдеттин дабаасын таба албайт.
Бир күнү абышканын оорусу катуу экенин элден угуп, баягы келин өзү келет. Бул жашоодо жүрөктү эч ким алдай албайт. Анткени келин дагы өзүнө абышка ашык болуп калганын сууга келген сайын телмире тиктегенинен улам билип, акыркы кездерде өзүн карап күтүп турчу абышканы көрбөй калат дагы, ал дагы өзүнчө ойго алаксыйт. Анан баягы суудан өзүн күтүп алчу абышканын ооруп калганын кулагы чалып, эбин келтирип аны көрүү үчүн бир шылтоо айтып, өзү абышка жаткан боз үйгө баш багат. Эркинбек кызуу сөзгө куштар экенин билгизип:
- Эмне деген шылтоо айтат экен? - деп сураганда Медалбек карыя:
- Келин алгач абышканын кемпирине жолугат да, минтип айтат " Менин чоң апамдан калган эмчилик өнөрүм бар, азыр дагы жүрөгү түшкөн балдарды эмдей койгон адатымды кармап жүрөм. Балким атага менин эмим тийип калаар" - дейт. Бул сөздү укканда тиги кемпир көп жактыра бербей башын ийкеп макул экенин билгизет. Келин абышка жаткан боз үйгө баш баккан кезде карыя көзүн чылк жумуп, акырын дем алып жаткан болот, тилге келбей.
Келин дароо эле абышканын дартын билип, тегеректеп олтургандарды сыртка чыгышын суранат да, анан өзү абышкага жакын келип, кулагына акырын шыбырайт. "Мен келдим" - деп. Абышка келиндин үнүн укканда ишене бербейт. Качан келин экинчи жолу үнүн жогору чыгарып, абышканын билегинен кармаганда тамыры араң эле согуп жатканын сезип, кулагына дагы шыбырайт. "Мен атайын сиз үчүн келдим" - деп. Карыянын түшүнө кирбеген жорук. Уккан кулагына ишене бербей дагы бир азга жатат дагы, келиндин наздуу үнүн кайра дагы укканда жан кирип, көзүн ачып, көргөн көзүнө ишене бербей ушундай бир жагымдуу көз караш менен келинди карап, анын аппак болгон билегинен кыса кармап:
- Мен сени канча күттүм, сен деп санаа чегип, сен деп ооруп калбадымбы, акыры келдиңби?! - дейт. Аттиң, ашыктыктын жалынынын илеби. Курган абышканын тамыры араң эле согуп калганын билген келин, башын ийкеп жооп берип:
- Сиз өзүңүзгө караңыз, мен сиздин ооруп калганыңызды кеч угуп калдым, болбосо эрте келмекмин - дегендей болот. Карыя өзүнө жан тартып сүйлөгөн келиндин сөзүнөн ушундай бир кубат алып, алсыз көздөрүнө келиндин келбетин сактап калганга аракет кылат. Качан келин дагы жылуу сөзүн арнап, сыртагылар шексип калбасын деген ойдо акырын абышканын колунан сылап - Эртең дагы келем, ага чейин сак болуңуз деп сыртка чыгат. Келин келип кеткени абышка жаткан ордунан туруп, тамак ичкенге жарап калат. Мына ашыктык сезимдин кудуретинин бир белгиси. Абышка "эртең келем" - деп кеткен келиндин убадасын медер тутуп, абдан берилүү менен аны күтүп, тынч уктап, жүзүнө кан жүгүрө түшөт. Көңүлү өсүп, жашоого жаңы жаралып калгандай сезет. Бул жалганда ашык болуп калган адамдын жылуу сөзүн уккандан өткөн бакыт жок. Ар бир адам арзып калат, бирөөнү. Чындап алып карасак бул жашоодо арзып калган адамга жолугуп сүйлөшүү, пикир алышуу билинбегени менен кандай бакыт. Бирок баарынан жетпей калган сүйүү барктуу. Муну баардык эле адамдар билсе керек.
- Баса, мен сөздөн алыстап кеткен турбаймынбы. - Келин эртеси дагы келип, бир чай кайнам убакыт олтуруп, абышканын көңүл отун жандырып кетет. Абышка келин келип кеткени кадимкидей калыбына келе баштаганда, анын болуш баласы баш болуп, келиндин жасаган аракетине ишенип калышат "ырымдап жатат" - деген ойдо. Качан абышка арзуунун азабынан аз да болсо бошоно баштаган кезде, келин алыскы төркүнүнө кетип, ал айтылган учурдан кечигип келбей калат. Чыдамы кете күткөн абышка, келин менен сүйлөшүп, анын колун кармап, арзуусун ага билгизгени баштагыдан дагы ашыктыктын жибине бекем байланып калганга, күтүп олтуруп, чыдамы кете түшкөнгөбү аны ачык айтып болбойт, күтүүнүн чегине жетипби, келиндин акыркы жолу ысмын айтып, жан берген экен. Мына ашыктыктын карыганда келгендеги бир гана сыры. Абышка дүйнөдөн көчкөнүн уккан келин, ушундай болорун билгенин кийин айткан экен. Бул эми карыганда келген бир гана абышканын башына келген жорук - деп, сөзүнүн аягына чыгып:
- Эркинбек, билсең мен дагы карыганда ашыктыктын азабын тартып калгам. Сен эми эркек эмессиңби, бул айтылган сөздү ичиңе сакта деп, пиводон сыпаа ууртап:
- Эркек жандын башына эмнелер келип, эмнелер кетет. Ушул жагын эске ал деп, сөзүн кыска бүтүрүп, Адыгей карыяга акырын көз кысып койду. Бул белгинин артында чоң сыр жатканын Эркинбек биле бербеди. Анткени аны Медалбектин кызыктуу окуясы ойго салып койгон эле.
Суусундары канганча пиво ичкен эки карыя Эркинбектин сыйына абдан ыраазы болушту. Бирок экөө тең эч сыр беришкен жок жана бул күнү сасык жыттанып калдык деп, бара турган жерлерине барбай калышты.
***********
Таң күлөөнөк атканга чейин Айике кирпик ирмеген жок. Болгон дитин бир гана жашоосуна тынчтык бербегендер ээлеп алып, кантип бул машакаттан кутулуунун жолун издеди. Чынында жаш туруп турмушка чыккысы келген жок. Мектепти аяктары менен кимдир бирөөлөр ала качып кетээрин жүрөгү менен сезип, айла амал таба албай, сулуу болуп жаралып калганына өкүндү. Чоң апасынын кыз кезиндеги тарткан азабынан алда канча ашык азап тартаарын алдына ала эле билди. Айткандай оюна дагы эмнегедир сөз айткан балдар менен бирге Адыгей карыя дагы келип, чындап аны көргүсү келип кетти. Анткени өзүнө ашык болгондордун арасынан эң көп азап чеккени Адыгей карыя экенин тую сезими менен сезип, билип келет.
Абышканын мээрим төгө уурдана караган көз карашы, күндө алдынан тозуп чыкканы, сөз айта албай кыйналганын кантип эсинен чыгарат. Бир чети айылда жашаган жашоосу эле жакшы экен, байкаса. Шаарга келгени аз убакыт ичинде эле канча бала жолугушууга чакырып, арзуу эшигин кагышпады. Бирок бирине дагы жүрөгү жибип, көңүлү азгырылбады. Бир гана Марселдин "жардам берем" - деп жан тартканы болбосо, башка балдарды көңүлү жактыра бербеди.
Анткен менен Марселдин жан алы калбай сулуулугуна катуу кызыкканы, кулагы уга элек сөздөрдү айтып, өзүнө менчиктеп алуу үчүн жан далбастаганы бир жагынан күлкүсүн келтирсе, бир жагынан ойго салды. Ооба, чынында эле бойго жеткен кыздар үчүн жигиттерден жагымдуу сөз угуу эмне деген бакыт. Ал эми Айике үчүн жигиттерден сөз угуу кадыресе көрүнүшкө айланган үчүн, сөз айткандардын кадырына баа бербей, айтылган сөздөрүнө кулагы көнүп калган. Бирок алиги өңү суук баланын ишенимдүү "мага аял болушуң керек" - деп айткан сөзү кулагына жаңырып "анын көзүнө кантип чалдыкпоо керек?" - деген суроого жооп таба албай, башы катты. Ал турсун мындан ары аны көрбөй койгусу келди. Эгер ал чын эле уурдап кетип, катып алса анда кандай айла кылат. Ага аял болгончо. жашоодон кечип кеткени артык экенин анализдеп ой жүгүртүп көрдү. Түрүнүн суугу көз алдына тартылып, кара чаар жыланды көргөнсүп, аны эстесе эле итиркейи келип, ичиркенип алып жатты. Ушул жашка келгени адам баласынан андай ырайы суук баланы көзү чалбаптыр. Көзү менен атып жиберчүүдөй караган көз карашы, өзүнө ишеним арта айткан сөзүн эстегиси келбей кетти.
Таң эрте гана уйкуга көзү илинген Айике бул күнү сабакка барбай калды. Чоң апасы Айым ойготкону келип, көшүлүп уктап жаткан кызы таң атканга чейин уктабай чыкканын анын уктап жаткан калыбынан улам билип, ойготпой койду.
Айике чоң шашкеде гана ойгонуп, терезден сыртты карап, дароо ордунан тура калып саатка көз агытты. Сааттын жебеси он экини көргөзүп турганына көзү жеткенде сабакка барбай калганын билип, кайра жылуу төшөккө жата кетти.
Атаганат, уйкудан өткөн таттуу эмне бар? Уйку адамды кандай азгырып, кандай гана алаксытат. Айикени эле алып карасак, аягы жок санаа менен түбү жок ойдун кучагынан бир гана уйку алаксытпадыбы. Ушул себептен "уйку баарынан татуу"- деп айтылып калса керек.
Бир сааттай убакыт дагы уктап жатты да, анан уйкусу канганда жылуу төшөктөн туруп, сыртка чыкты. Чоң апасы ушуну эле күтүп тургансып:
- Кызым турдуңбу деги? - деди эле, Айике кабагы салыңкы:
- Апа, ойготуп койбойт белеңиз, бекер сабактан калдым.
- Кызым, ойготоюн деп кирсем сен менин киргенимди сезбей абдан катуу уктап жаткан экенсиң, уйкуң бузулбасын дедим. Бир күн сабактан калсаң эч нерсе деле болбойт. Сен эмес тиги эл башкарган чоңдор деле мурунку күнү тойго барып ичимдик ичип алышса, кийинки күнү ишке барбай эле коюшат экен. Алардын ишине караганда сенин окуган окуң жеңил эле эмеспи. Азыр жакшы окуган окуучу эмес, атасы бай окуучу кадырлуу болуп калган. Бул сөздү укканда Айике чоң апасынын таасын айткан сөзүнө муюп, ичинен ойлоп койду "апам туура айтат" - деп. Азыркы мектепте окуган классташтары, адамдын кийген кийимине жана акчасы көп адамга басып жасаарын келген күнү эле байкаган. Мугалимдер дагы байдын балдар - кыздарын көтөрмөлөп, көзүн карап турарын көп эле жолу баам салып билгени чын. Эмнегедир апасынын айткан сөзүнө эч жооп айтпастан сыртка чыкты да, дарбазадан окчун жерде токтоп турган машинаны бир башкача карап алып, ал машинадан шекшине түштү. Анткени ички тую сезими менен билдиби айтор, ал машина көзүнө бир башкача көрүнүп кетти. Дароо ал машина кечээки өзүнө ашык болгон ырайы суук баланын машинасы экенин аңдап билип, ичкери киргенче шашты да, апасына жакын келип:
- Апа, кечээки сиз көргөн машинанын өңү кандай эле? - деди. Айым жасап жаткан ишин токтотуп:
- Анын сага кандай кереги бар, эмне болду? - деп, суроолуу карады. Айике өңүн өзгөртүп:
- Билбейм, көчө жакта турган машина көзүмө бир башкача көрүнүп кетти. Балким тиги баланын машинасыбы? - деп ойлоп, сизден сурайын дедим. Айым кашын серпип, көзүн алайтып:
- Ал машинанын өңү кара түстө болучу. Азыр мен чыгып карайынчы деп, олтурган ордунан элпек туруп, сыртка чыга жөнөдү.
Көзүнө дароо баягы көзгө тааныш машина урунганда эле, жүрөгү бир башкача согуп, корккону өңүнөн билинип,изине кайтып, кызы Айикеге айтканга ашыкты. Санаа деген неме кандай күлүк. Дарбазадан ичкери киргенге чейин эмне деген гана ойду ойлогонго жетишти. Тиги бала машинасы менен кызын уурдап кетип бара жатканы көз алдына тартылып, шашканынан калдастап жыгылып кете дагы жаздады. Алдынан чыккан Айикеге үнүн бир башкача чыгарып:
- Кызым, жашын! Ал машина нак кечээки сени аңдыган баланын машинасы экен. Колуңдан келсе үйдөн чыга көрбө. Бөөдө сени ал балага уурдатып жиберип, жер сабап олтуруп калбайын. Сулуу болбой сумураң калгырдыкы десе. Бул сулуунун дагы ашыкча азабы болот. Ал менин башымдан өткөн, сулуулуктун азабын тарткам. Апасынын ашыкча чамынып айткан сөзү Айикенин дагы шаштысын кетирип салды. Дароо төркү үйгө кирип, терезеден сыртты карады. Машина дале ордунан жылбай турат. Коркконго кош көрүнөт болуп, жөн гана токтоп турган машина кыздын көзүнө бир укмуштай коркунучтуу көрүнүп кетти. Мына бул эми " колдун күчүнөн, сөздүн күчү күчтүүрөк кылат" - деп айтылган сөздүн аныктамасы. Сөз адам баласын кандай гана коркутуп, кандай гана кубанычка бөлөйт. Бекер айтылган эмес да "адам курсагынан эмес, кулагынан арыктайт" - деп. "Бирөө жете албай жүрсө, бирөө качып кете албай жүрөт" - дегендей, Разидин, Айикеге жете албай жүрсө, Айике андан качып кутула албасына көзү жетип, бөлмөдөн чыкпай бир топко олтурду.
Никогда не путай мой характер с моим отношением.
Мой характер зависит от меня, а мое отношение - от твоего поведения.
