Супер-Инфо
super.kg
видео
Ошентип баштоо керек чынында, кичинеден, аздан, майдадан чон-чон жаман нерселер келип чыгаарын коптор тушунбой жатпайбы 
МЫНА, ПАТРИОТТОР ДЕЛЕ БАР ЭКЕН ГО
Кыргыз тили эмнеге күнүмдүк турмушта колдонулбайт. Кыргыз тили жок болуп бара жатабы.
#42 01 June 2007 - 14:13
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 2067
- 06 March 07
- : 04 Apr 2018 21:11
- Жынысы:Эркек
- Калаасы:Бишкек
МЫНА,
ПАТРИОТТОР ДЕЛЕ БАР ЭКЕН ГО
Сени дагы Мекенчил (патриот) мырза деп ишенем
Ат жалында кыргыз гана алдырбайт!!!
#43 01 June 2007 - 20:49
Сени дагы Мекенчил (патриот) мырза деп ишенем
Ишеничин учун рахмат.
Келгиле, биримдикке чогулабыз! !!
#44 11 June 2007 - 17:18
- Карапайым
-
- Кыймылы жок
- 138
- 04 June 07
- : 11 Mar 2008 15:14
- Калаасы:Кыргызстан
Ишеничин учун рахмат.
Келгиле, биримдикке чогулабыз! !!
Келгиле, биримдикке чогулабыз! !!
Биз чогулуп жатабыз, кааласан кеч калбай кел
Йээ, азыр кыргыз эли кыргыз дегенде ичкен ашын жерге койгон азамат уул-кыздарга чанкап турган кези, ошон учун биз ошондой азаматтар болушубуз керек, жана баш кошуубуз керек биримдикте
Бакытым да, таалайым да сени менен КЫРГЫЗ ЭЛ!!!
#45 26 August 2007 - 02:46
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 2067
- 06 March 07
- : 04 Apr 2018 21:11
- Жынысы:Эркек
- Калаасы:Бишкек
Теманы тазалап, ыраатына салып койдум. Эми башаламан кылбай тема боюнча талкуу жургузсонор болот.
Бул теманы ЭРКИН ТЕМА болумунон маанисине карап Силер жакка жылдырып койдум. МЕН КЫРГЫЗМЫН болумунун модераторлору балким КЫРГЫЗ ТИЛИНЕ байланышкан темаларды ынгайын келтирип бириктирип, маанилууроок кылып форумчуларга сунуштап коёт чыгаарсынар.
Анан дагы айтчу нерсе, эгер бул жана буга окшош темаларды бириктирсенер мумкун болсо КЫРГЫЗ ТИЛИН КӨТӨРҮ Ү ҮЧҮН БИРИГЕЛИ! деп атап койсонор болот го дейм. Мен бул теманы ушундай озгортом деп шашып кетип жылдырып жиберипмин.
Бул теманы ЭРКИН ТЕМА болумунон маанисине карап Силер жакка жылдырып койдум. МЕН КЫРГЫЗМЫН болумунун модераторлору балким КЫРГЫЗ ТИЛИНЕ байланышкан темаларды ынгайын келтирип бириктирип, маанилууроок кылып форумчуларга сунуштап коёт чыгаарсынар.
Анан дагы айтчу нерсе, эгер бул жана буга окшош темаларды бириктирсенер мумкун болсо КЫРГЫЗ ТИЛИН КӨТӨРҮ Ү ҮЧҮН БИРИГЕЛИ! деп атап койсонор болот го дейм. Мен бул теманы ушундай озгортом деп шашып кетип жылдырып жиберипмин.
Ат жалында кыргыз гана алдырбайт!!!
#46 06 November 2007 - 22:17
- Момун
-
- Кыймылы жок
- 20
- 28 February 07
- : 16 May 2016 22:46
- Жынысы:Эркек
boyla
Рахмат сага!!!
Омурлуу бол
Рахмат сага!!!
Омурлуу бол
Мен таза болсом, сен таза болсон коом таза болот!
Кыргызымдан айланайын...
Кыргызымдан айланайын...
#47 03 April 2009 - 21:28
- Супер-активист
-
- Аким
- 2987
- 24 October 08
- : 14 Oct 2025 17:37
- Жынысы:Эркек
- Калаасы:Айылда
Ошентип, 6.11.2007,22:17 акыркы билдирүү
дөн кийин бул темага эч ким кирбептир. Балким, ошондон кийин эле кыргыз тили Кыргыз мамлекетинде өз ордун таап, мамыр-жумур жашап калды бекен? Кыргыз өлкөсү
нүн ар бир жараны Мамлекеттик тилде сүйлөп,
иш кагаздары толук кыргыз тилинде жүрө баштады бекен? Андай болсо кана!!!
Көйгөйдү
н баары чечилип калбай эле, дагы баягы ыкшоолугубуздун натыйжасында,
баштаган ишти, бологондо да Улуу жана Ыйык ишти таштап салыппыз...Кайрадан жандандыралы деп, менин кесиптешим,
мектептин катардагы мугалими Сыдык Хайдаровдун төмөнкү
макаласын сунуш кыламын. Өз оюңуздарды,
сунуштарың
ыздарды айтып, талкууга катышат деген үмүттө
мүн.
Сыдык Хайдаров
Аксы районундагы
Т. Мавлянов атындагы жалпы билим берүүчү
орто мектептин кыргыз тили жана адабияты мугалими.
«Жарды» деп жалаа жаптык тилибизге,
Жарандар, айтчы күнөө кимибизде?
Мурдун балта кеспей, кош колун бөйрөккө алып мардая туруп алып, эне тилибизге “жарды”, “чоркок” деген эпитеттерди жармаштыра айтып, жүрөгү нүн бир чети чымын чакканча “тыз” этип койбой, орус, кыргыз сөздөрү н аралаштыра балдырап, өзү болсо эне тилибизге куурай башын сындырганча салым кошпой бейкапар басып жүргөн жарандар көздөн учуп тургансып, ар кайсы шартта, ар кайсы жерде кайра-кайра жолугат. Мындай баканооздордун арасында эртеңки күнү кыргыз элинин, өлкөнү н тагдырына жан-дилинен күйө турган атуулдарды тарбиялаймын деп ак мектепке кирип-чыгып жүргөн биздин кесиптештердин- мугалимдердин да аз эмес экендиги көңү лүңдү чөгөрө т. Башка бирөөнү н кулагын кесип жатса, экинчисине кийиз кесилгендей сезилбейт дейт элибиз. Ал эми өзүбү здүн эне тилибиздин кулагынын чунайтып кесилгенин көрүп- билип жүрүп, огеле билген киши болуп, “кыргыз тили жармач” деп коюп, ток пейил басып жүргөнү бүз бери болгондо күнкордук, байкуштук аң-сезимден өйдо боло албай жаткандыгыбыздын эле алааматы эмеспи.
Тилибизди жарды, чоркок дегенибиз-улуттун акыл-эсинде бир мандем бар. Ошол оору алмустактан бери кыргызды кем кылып келе жатат дегенибиз да. Анткени, тил-ойдун тикеден-тике чындыгы, тил-амалыяттагы эс-акыл. Казанда болсо, чөмүчкө чыгат. Анда эмне үчүн кыргыз элинин казаны какшып, тилине тибиртке чыгып кашайып олтуруп калды экен?! Жаамы түрк атпай журттун аксакалдарынын бири болгон кыргыз эли өз тарыхынын бир нече миң жылдарында ой бакпай эле, кой багып, чой-чойлоп жүрүп, кылымдан кылым аттап, оозун ачып келе бергенби?! Андай болсо, учу-кыйырына көз жетпеген түпсүз мухиттей ченемге батпас “Манас” баштаган ондогон дастандарыбызды кайсы эс-акылдын, кайсы тилдин кудурети менен жаратышты экен? Миллиондогон ыр саптарынан турган уютулган алтындай баалуу улуу рухубузду кандай эс тутумдун керемети менен азыркы күнгө чейин жеткирип келишти экен? Жайсаң ырчы, Толубай сынчы, Жээренче чеченге чейин тереңдебейли, кечээ эле орус келээрдин алдында “Зар заман” келе жатат” деп, кыргыз атпайды зар какшатып ыйлатып, замананын бүгүн бар да, эртең жок оомал-төкмө лдүгүн айтып ойго муютуп, улуу кыргыз элинин барга-жокко түбүнө н бардаш берип келе жаткан, түгөтө м десе, түтөгө н, кырам десе кычаган түптүү эл экенин ак жаандай төгүп, ар бир жандын дилине үмүттү н шамын жаккан Арстанбек биз ушул чоркок деп жээрип, аны кантип өөрчү түүнү ойлоп да койбогон биздин тилде ырдады бекен? Он сегиз миң ааламды оодарыштыра кара нөөшө рдөй төгүп, бирде жылдыздардын арасында сызса, бирде аккан суунун улуулугун, Ала-Тоонун сулуулугун бир нече күндөп- түндөп айтып түгөтө албаган чагылган тилдүү Жеңижок кайсы улуттун сөздөрү нүн кудуретинен пайдаланды экен?
Менимче, кептин баары биздин эне тилибиздин жармачтыгында эмес, кылымдар бою ар бир сөзү акактай абайланып, шурудай тизмектелген эне тилибиздин берекелү ү кызыл кырманынан өз үлүшү бүздү ала албай, аны аспиеттеп, башка кошуна бир тууган түрк элдериндей арбытуунун ордуна отоо чөпкө бастырып алган өзүбү здө бир мандем болуп жүрбөсү н.
Жанында эртеден кечке олтурсаң да, саймедиреп, кеп чечегин безеп, сөздөн сөз учугун улаган сабатсыз эле карыларыбыз бар. Алардын кебинин арасынан отоо чөптөй жулуп, күрүчтү н күрмөгү ндөй терип таштай турган жат сөздү учуратпайсың , Ширин сухбатынын ширесине тамшанып олтуруп, түндүн жарымынан эбак оодарылганын сезбей да каласың киши. Ошондон улам улуу акын Токтогулдун:
“Эки күн ырдап олтурсам,
Эл жадабайт кебимден”,- деген ыр саптарынын суу кошулбаган чындык экенине эч кандай күмөн калбайт.
Ал эми замандаштардын көпчүлү гү К. Маркстин “Капиталы” баш болгон философиялык эмгектерди кааласак да, каалабасак да “казып” окудук. Бүгүнкү күндө басма сөз каражатары менен киндигибиз туташ. Алдыбыз компьютерди жылоолоп, интернеттин ааламына сүңгү дүк. Төгөрө ктүн төрт бурчунан кабардарбыз.
Бирок... Сөздү бир саамга токтото туруп, КТРдин 1-каналына көңү л буралы. Мына бет алдыңыздагы сыналгыдан көп жылдар бою бир мекемени мыкчый кармап, башкарып келе жаткан башкы директор менен, кабарчынын маеги берилип жатыптыр. Илгертен бери күнөө лүү адамдарды абакка камап, орго салып, балак алып, жазалап келишкенин билебиз. Азыр шаардык кыргыздардын көпчүлү к бөлүгү н антип олтурбай эле, кыстап жатып кыргызча сүйлөткө ндөн өтөө р жаза жок сыяктанат. Бечара башкы директор оор жүк көтөрү п алып, өргө чыгып бараткансып: “и-и... ым-м...”, “анан...” деп ыйынып-ычкынып жатып, ай караңгы түндө сыйпалап, издеп тапкансып, алты ооз сөз айтса, анын да үчөө -орусча. Кабарчы-маектеши да “мындайды биринчи көрүп жатыптырмынбы? ” дегенсип деле коймаарек. Мындайлардын маегин уга берип, бышыкулак болуп бүткөн да. Сыналгыдан ушундай маекти көрүп олтурган биздин көрүү чүлөрдү н чыдамдуулугуна да миң ырахмат. Эгер КТРди таштай качып, башка телеберү үлөргө өтүп кетпегендери калган болсо...
Кудайдын ит азабын тартып жатып, өз оюн эне тилинде айтып бере албай жаткан башкы директордун сөз арасында: “Биз мындайды “мелькая кража” деп коебуз”,-деп өттү. “Биз” дегени ким? Кыргыздарбы? ! Баамымда директордун чөйрөсү ндөгү бардык эле кызматкерлер, деги эле, бул киши менен алака-катышта болгон шаар калкынын кыргызмын деп жүргөн басымдуу көпчүлү гү. Азыр жөнөкө й эле түшүнө турган сөздөрдү н орусчасын “деп коюушчу “ болушту. Шаардык чөйрөдө гүлөр ушинтип “деп коюшуп” жатышып, эне тилибизди бир четинен жеп коюшуп жатышпайбы! Маңкурт болбосо кайсы кыргыз Бөкөнбаев көчөсү н “Баканбаева” десин?! Мамлекеттик кызматта “мелькая кража” менен күрөшү мүш болуп жүргөн бул инсандын жана буга окшогон пиджин тилдүү лөрдүн өздөрү нүн аң сезимдеринде “большая кража” болгондугун, “Мамлекеттик тил жөнүндө гү” мыйзамдын кабыл алынганына 20 жыл толуп олтурганына карабай, сезип да коюша элек. Буга окшогон адамдар гендиректорлуктун эки тизгин, бир чылбырын бекем кармап, үзөң гүнү чирене тээп турганда, 2010-жылы эле иш кагаздарынын баары мамтилде жаркырап чыга келет дегенибиз кышында бакта гүлдөр ачылып, булбул сайрайт дегенге окшош сандырактык да. Балтика бою менен Украинаны айтып күйүнбө йлү, жаныбыздагы өзбек, тажик, казак туугандарыбыздын мекенинде мамлекеттик тилдин мыйзамдары кыска убактын ичинде толук ишке ашып олтурат. Ал эми биздин өлкөдө өз улутунун тилине , маданиятына, тарыхына кош көңү л караган оёндор мамлекеттик бийликтин тээ жогорку тепкичтеринен баштап, аягы карапайым адамдардын катмарына чейин каймагы бузулбай, ал тургай сары чырмооктой оожалып өсүп, улуттук рухубузду муунтуп бараткандыгын кимден жашырабыз.
Тээ улуу тоолордон башталып, кылымдан кылым оошкон сайын жээгинен ашып мелмилдеп, кыргыз бүткөндү н баарынын моокумун кандырып келген рух дайрабыз биздин заманга келип тартыла түштү. “Мамлекеттик” деген желекти желбирете илип, кайра жаңылап жатсак да, эне тилибиздин аппак ак кемеси суусу артка тартылып кеткен жээкте кумга сайылып токтоп турат. Мамлекеттик тилдин аткарылышын камсыз кылууга тийиш болгон Кыргыз Өкмөтү нүн отурумдарында бир ооз кыргызча сөз сүйлөнбө сө, Жогорку Кеңештин сессияларында эл ишенип шайлаган депутаттарыбыздын көпчүлү гү калайык-калкыбыздын баарын ооздоруна каратып туруп, орус, кыргыз сөздөрү н аралаштыра семичкедей чагып жатышса, ак кемебиз аркырап баратат деп ким айта алат?! Жакында Кыргыз Өкмөтү нүн башчысынын эки орунбасары жаңыдан дайындалышты да, өздөрү нүн кичи мекендерине- бири Таласка, экинчиси Ошко келишти. Сүйлөшү п алышкансып эл арасында экөөнү н тең тили орусча буудай кууруп жатты. Анда Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик тили жөнүндө гү мыйзам ким үчүн кабыл алынган? Ош менен Таласта кыргыз тилин түшүнбө й Домбунун кунун салганы олтурган ким бар дейсиз? Эгер түшүнбө гөндөр болсо, тил үйрөнү үгө 20 жыл аздык кылабы? Алыскы чет өлкөдө н келген япондор менен корейлер бир эле жылда кыргызча түш жооруп жатышпайбы? Бул-жөн гана эне тилибизге жасалган текеберлик. Жогорку жактагылардын ушинтип бир келип кетиши Т. Жумагулов баштаган тил комиссиясындагыларды
н тил кербенин баштап чырылдап 6 миң эмес, 60 миң чакырым жол басканын жокко чыгарып жууп кетпейт бекен?! СССРдин мезгилинен калган эне тилибизге, улуттук маданиятыбызга, тарыхыбызга кемсинтү ү менен мамиле жасалган стереотиптен эң алды менен жогорку тепкичтегилер арылбаса, арууланбаса, жоопкерчиликти өз моюндарына алып, башкалардан талап кылбаса, дагы эки жыйырма жыл өтсө да, алдыга жылбай тургандыгыбыз алакандагыдай көрүнү п турат.
Тил-адамдардын ортосундагы, коомдун мүчөлө рүнүн арасындагы пикир алышуучу, байланыш-катыш муктаждыгын канаатандыруучу зарылдык. Анын зарылдыгына коомдун бардык мүчөлө рү ар дайым муктаж болгондо гана тил өзүнү н чыныгы кадыр-баркына ээ боло алат. Совет мезгилинде Республикабыздын көпчүлү к тармактарында, көпчүлү к жерлерде ошол зарылдыкты орус тили аткарып, кыргыз тили ала шалбырттагы ак кардай улам тоолорду карай сүрүлү п калбады беле. Биз жогорку окуу жайынын кыргыз филологиясы бөлүмү ндө окусак да, биз үчүн орус тилин үйрөнү ү турмуштук зарылдык болгон: көпчүлү к сабактар орусча өтүлгө н, кыргызча окуу китептери, кошумча адабияттар табылган эмес. Кайсы тейлөө чү мекемеге барсак да, орус тилине муктаж болгонбуз. Зарылдыгына жараша үйрөндү к. Башка жакка көчүп кетип калабыз дебей, эч кимге нааразы болуп догубузду артпай, алдыбызга сөздүктө рдү коюп алып, орусча тексттерди окуп, алынча болсо да үйрөнгө нбүз. Ал тургай ошол замандын Таңсыкбаев, Кочкорбаевдерин ээрчип, аларга жагынып жатып, кара малды-КРС (крупно-рогатый скот), жандыкты мүйүзү болбосо да-МРС (мелько-рогатый скот), кой короону-овчарня, тубар койду-овцематок, уйкананы-коровник деп эне тилибизди кокту-колотко чегинген жеринен да кырып-жоюп жатпадыкпы.
Улуттук чектелүү лөр жоюлуп, бир гана тилде сүйлөгө н совет эли түзүлө тургандыгын КПССтин программасына тартынбай эле жазып, жашап турган мезгилинин ичинде 100гө жакын улуттар менен элдердин жоюлушуна үлгүргө н зор империя өз ичинен ыдырап жоюлуп, Ала-Тоого кудайдын куту жаап, эгемендү үлүгү бүзгө ээ болуп турабыз. Бирок, эркин өлкөбү здүн Мамлекеттик тили тууралуу мыйзам кабыл алууда да, аны ишке ашырууда да жетимиш жыл бою көнүп бүтүп, канга сиңип кеткен байкуштук, жер карама адатыбыздан арыла албай, кимдир бирөөлө рдү таарынтып алабызбы деп, чечкиндү ү кадамдарга бара албай жатабыз. Эне тилибизди эгемендү ү өлкөбү здө жашаган ар бир адам зарылдыгына муктаж боло турган деңгээлге көтөрө албай жатабыз. 2004-жылдын 2-апрелинде кайра кабыл алынган Кыргыз Республикасынын “Мамлекеттик тил тууралуу” Мыйзамдын 5-статьясында: “Кыргыз Республикасынын жарандары мамлекеттик бийлик, жергиликтү ү өз алдынча башкаруу органдарына жана башка уюм, мекемелерге мамлекеттик, же расмий тилде кайрылышат” деп белгиленет. Турмушта “же” байламтасы байламта эмей эле буйрук этишке айланып, өзүнө н мурунку турган “мамлекеттик” деген сөздү жеп коюп жатпайбы.
7-статьяда: “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бийлик, жергиликтү ү өз алдынча башкаруу органдарынын, башка уюм, мекемелердин иши мамлекеттик, зарыл учурда расмий тилде да жүргүзү лөт” деп көрсөтү лөт. Эми гана өз укугуна ээ боло баштаган, араң жан мамлекеттик тилге караганда эзелтен бийликте келген түшүнгө ндү да, түшүнбө гөндү да кыңк этпей баш ийдирип келген, сүрү менен отту өчүрө караган “расмий” тил зарыл болуп кетип жатпайбы. Бул сыяктуу беренелерибиз мыйзамда толтура. Бир мамлекеттин бир Президенти, бир борбору, бир гана Гимни, Герби, Туусу болгон сыяктуу эле бир гана мамлекеттик тили болууга тийиш. Бир колтукка эки дарбызды колтуктасаң ыз, экөө тең жарылат. Бир мезгилде эки атка минем десеңиз, жамбашың ыз сынат. Эки жайлоонун отун эңсеген эчки ачкадан өлөт. “Эки кочкордун башы бир казанга кайнабайт” деп, миң жыл мурда Кашкарлык Махмуд бабабыз эскерткен. Ошондуктан, “Расмий тил “деп кылчактаганыбыз эне тилибизге болгон чыккынчылыктан башка эч нересе эмес. Муну Кыргыз Республикасынын бардык жарандары түшүнү ү менен кабыл алууга тийиш. Каршы чыккан айрым бир атуулдар болсо, алар зилинде бизге дос эмес. Кыргызда: “Ажырашаар дос ээрдин кашын сурайт” деген кеп бар эмеспи...
Өткөн кылымдарда эне тили эненин бешик ыры, атанын насааттары, сөзмөр карылардын коломто жаныдагы аңгемелери, санжыралары, чоң энелердин жөө жомоктору аркылуу балдардын сезимдерине сиңирилген. Ал эми айылдан айыл кыдырган ырчы жомокчулардын, комузчулардын келиши айыл эли үчүн кадыресе майрам болгон. Туурдуктары сыйрылып ташталган боз үйдүн төрү ырчы үчүн куттуу сахна, анын айланасындагы ачык асмандын алды концерттик залдын кызматын аткарган. Ырдалган ырларды, жомокторду куйма кулак идиректү ү жаштар илип калып, ооздон-оозго тараган. XIX кылымдын 50-жылдарында биринчи эле жолуккан манасчыга жакасын кармап, Ч.Валиханов :”феномен”(укмуш) десе, В.В.Радлов кыргыздардын жөн эле сүйлөгө н сөздөрү да, ырга окшоп ыргакка түшүп турганына там берет. Ал эми 20-кылымдын 30-40-жылдарынан тартып сабаттууу адамдар эл арасында көбөйө баштады. Гезит-журналдар, адабий китептер таберик буюмдай аспиеттелип колдон-колго өтүп, атайын чогулган адамдар кайра-кайра окутуп угушканынын аталарыбыздан эчен ирет эшиткенбиз. Ал тургай кечээ эле 60-жылдарда карыялардын агаларыбызга элдик дастандардан сырткары “Каныбек” романын окутуп кайра-кайра шыпшынып олтуруп угушкандарына биз да күбө болуп калдык.
Ошол замандын балдары чыбык аттарыбызды “Телтору”, “Арчатору”, “Чалкуйрук” атап, өзүбү здү Курманбек, Эл Табылды сезип, колубуздагы таяк “кылычтардан” канча-канча чогойнолордун баштары “калмактардын башы” болуп жерге ыргыбады. Кийинчерээк айылдагыларга китеп окуп берип, коломто боюнда ширин маектерге катышуу бактысы биздин энчибизге да туш болду.Көркө м сөзгө болгон кызыгуубуз ойгонуп, биздин курактагы жаштар “Ала-Тоо” журналынын, “Кыргызстан маданияты”гезитинин ар бир санын чыдамсыздык менен күтүп алып окучубуз. Ошол мезгилде чыгармалары басылып чыгып жаткан акын, жазуучулардын чыгармаларынын биздин көз жаздымда калгандары чанда эле болчу. Классташтар, жор-жолдоштор, ал тургай кыздар менен жолугушканда да окуган повесть-романдар , ырлар тууралуу аңгемелешчү бүз. Ошондон улам ал мезгилдеги айыл жаштарынын жан дүйнөсү бай, өз элинин каада-салтын жакшы билип, аны сыйлаган, оозеки, жазма кеби бир кыйла жакшы өнүккө н. Азыркыдай “дедовщина”, карөзгө йлүк, мыкаачылык айыл жаштарына дээрлик жат болгон.
Акыркы жылдарда жаштар гана эмес, улгайгандары да колуна китеп кармабай калды. Кыргызстаныбыздын эгемендү үлүгү н айыл калкы китептерге болгон ачкачылык менен тосуп алып, ошол ачкарын бойдон кала берди. Ошондуктан тай мингенден таяк таянганына чейин акыйып тиктегени эле- сыналгы. Эгер кыргыз теле берүүсү калктын рухий талаптарын толук канаатандырып, жан дүйнөнү байытып, билимин арттыра турган программаларды даярдап, улуттук тилибиздин өнүгү шүнө өбөлгө түзсө кана! Мындай берүүлө р биздин көгүлтү р экранда өтө аз. Качан сыналгынын кулагын бурасаң-орусча берүү. Күйгөнү ңдө Россиянын “Орто Азиядагы облусубузбу? !” дейсиң кимдир бирөө менен урушуп.
-Өзбекстанга алып кой!-дейт ачууланган дагы бирөө. Чек арадагы посттордо биздин, алардын аскерлери бейчеки адамдарды өткөрбө й сак турушса да, Республикабыздын түштүгү нүн ар бир үйүнү н төрүндө Кореянын, Түркиянын сериялуу кинолорун которуп, аларды өзбекче коштогон кошуна элибиздин артисттеринин авазы жаңырып турат. Муну натыйжасында орусчадан тазалана албай жаткан лесикабызга өзбекче сөздөр каптап кирип келе жатат.
Кошунам айтат:
-Балдар футбол ойноп жатышкан. Топ менен бараткан балага жарданып карап турган достору: “ Зарба бер!” “Зарба бер!” деп кыйкырышат.
-Ал эмне дегениң?- деп сурасам, жанымдагы кыпкыргыз эле балдар кыргызчасын таап айта алышпайт. Көрсө “сокку бер” дегени тура, -дейт.
-Балдарыбыз сериал көрүп жатып сарт болуп кетеби дейм,-дейт дагы бир кошунам:
-Балам апасына:”апа, жеңем камиладар окшойт го,-дейт имиш кош бойлуу” деген сөздү таба албай,-тигинин сөзүн ырастайт дагы бир кошуна:
-Телевизор күнү-тү нү сериалдан бошобойт. “Ала-Тоонун” көрүп алайын деп бала-чакага күндө жаман көрүнө мүн. “Эми кызык жерине келди”,-деп болушпайт. Ачуум келип КТРге коюп олтуруп алдым. “ Күн сайын муама кылы бербей, башка телевизор алыңыз”, - дешет. “ Муамаң эмне?”-десем, “Муама да”,- дешет кыргызча айта алышпай. Балдардын апасы да ошолор тарапта,-деп күйүнө т үчүнчү кошунам.
-Ой агай, балдарды адабий китеп оку дебейсиң ерби! Сен экөөбү з окубаган кыргыз акын-жазуучуларынын китеби калбаган. Кудайга шүгүгр, ой өрүшү бүз кенен, тилибиз так,-дейт тракторчу кошунам, менин жүрөк жаратымдын картын сыйрый тырмап.
Үйгө кирип “Манастын” 1-томун алып чыктым.
-Азыр ”Манас” эпосун өтүп жатабыз. Айыл боюнча бул китеп менде гана бар. Сенден берип жиберейин, балаң эртеңки адабият сабагына “Чоң казатты” окуп келсин,-дедим. Досум тайсалдайт:
-Баланы сериалдардан кантип сууруп алып, окууга саламын? Эргеш айткандай муама болот да.
Ошентип, айылга китептердин жетип келбегендигинен, келсе да, айылдыктардын чөнтөгү нүн көтөрө албагандыгынан улам, Кыргыз теле көрсөтү үсүнү н элдин чаңкаган руханий талаптарын канаатандыра албагандыгынан балдарыбыздын оозеки, жазма кебин (речин) өнүктү рүүнү н өзү –кошуналар айткандай “муамма” (проблема).
Бүгүнкү күндө биздин айылдын базарына барып:
-Балдардын байпагын бериңизчи, -десеңиз, сатуучу сиздин оозуңузга карап көпкө турат. Колуңуз менен көрсөтсө ңүз:
-Детский наски дебейсизби? Каадаланбай, -деп, сатуучу кайра өзүң үздү жемелейт.
Дагы башкасына келип:
-Булгаары күрмөң үздү көрсөтү ңүзчү ?-десеңиз, ал ойлоно түшүп, анан жанындагысынан сурайт. Анысы ийнин кысат.жанындагы илгич таяк менен өзүң үз ала баштасаң ыз:
-Кожный куртканы эмне балакет деп жатат? Бир шойкому бар немеби? –деп чочулай карайт.
Анан кантесиң ? Аалы менен Чыңгыздын энелери сыяктуу жөө жомокторду, элдик ырларды айтып берчү энелерден, коломто боюнда таттуу маек куруп, санжыра айтчу аталардан бери сыналгыга акыят. Айтканда да баягыдай кепке жакын балдар кана! Илгеркидей адабий китептер айылга жетпей калды. Жеткенде дагы аны окуганга моюн жар бербей калган. өзбекче сериалдарды ким көрөт анда?! Ушундай шартта тилибиз жакырланбаганда, байманасы ашып-ташып кетмек беле. Лексикабыз орус, кыргыз, өзбек сөздөрү нөн куралган аргын ансамбль болуп чыгаары алыс эмес көрүнө т.
Айыл жеринде илгертен окуучулар гана эмес улуулар да түшүнбө гөнүн мугалимдерден сурап, аларды идеал тутуп, алардай басып-турганга, алардай сүйлөгө нгө аракет жасашкан. Дагы эле болсо мугалимдер өз окуучулары үчүн үлгү. Балдар агайларындай, эжекелериндей сүйлөгө нгө аракет жасашат. Ал эми көпчүлү к мугалимдер “вообще”, “то есть”, “так”, “смотри”, “значить” сыяктуу таяныч сөздөрдө н сырткары “начальный класстын балдары үчүн суббота, воскрасенье выходной”, “Понедельник, среда күндөрү история болот” деген сыяктуу сүйлөмдө рдү таптаза кыргызча сүйлөп жатам деген ишеним менен эртеңки замандын ээлерин окутуп, тарбиялап келе жатышат.
Ал тургай мен капысынан чогулушуна катышып калган бир мектепте жетекчилеринин бири :
-Понедельник күнү ачык сабак болот, -деп калды, катардагы мугалимдердин бири:
-Дүйшө мбү күнү,-деп оңдогон болду.
Жеткечи кадимкидей кызаңдап ачууланды:
-Мен понедельник дегим келди, дедим. Менин оозума кожоюнсуң бу?!
Эмне демекчисиң ! Көпчүлү к адамдар өзү сезбей калып орусча кошуп сүйлөсө , биз сөз кылган жетекечи “дегиси келгенинен дептир”. Өз оозуна өзү кожоюн боло албаган кишинин оозуна ким кожоюн боло алмак эле. Тек гана кожого ишенген карапайым элибиздин бир окуясы эске түшөт. “Касиеттү ү” деп эл сыйынып жүргөн кожо: “Дарыяны артка агызып жиберемин”, - деп мактанган тура. Элдин баары ага ишенип энедекей жүргөн күндөрдү н биринде капысынан келген сел алдыда бастырып бараткан кожону ат-көлү гү менен агызып жөнөптү р. Ошондо ага баардык дити менен ишенгендердин бири:
-Ой, ишенген кожом селге акты, алды-алдың дан тал карма!-деп кыйкырган турбайбы.
Кеп соңунда “Ар жагынан бери жагына куш эмес, бороон дагы калтырап араң өткөн Ала-Тообуздун” айрым жарандарынын сезимин сенейткен кайдигерликтин музу ээрип, жан дүйнөсү нөн агып чыккан туптунук чоң, кичине булактар улуттун рух дайрасына агып жетип кошулса экен!! Ар бир жарандын жүрөгү “Мекеним”- деп, “Ала-Тоом”- деп, “Эне тилим”-деп күйүп жанса экен деп тилеймин.
Анткени:
“Мен күйүп жанбасам,
Сен күйүп жанбасаң,
Ал күйүп жанбаса,
Бул дүйнө кайдан от алып күйөт?-дейт Назым Хикмет.
Сыдык Хайдаров
Аксы районундагы
Т. Мавлянов атындагы жалпы билим берүүчү
орто мектептин кыргыз тили жана адабияты мугалими.
«Жарды» деп жалаа жаптык тилибизге,
Жарандар, айтчы күнөө кимибизде?
Мурдун балта кеспей, кош колун бөйрөккө алып мардая туруп алып, эне тилибизге “жарды”, “чоркок” деген эпитеттерди жармаштыра айтып, жүрөгү нүн бир чети чымын чакканча “тыз” этип койбой, орус, кыргыз сөздөрү н аралаштыра балдырап, өзү болсо эне тилибизге куурай башын сындырганча салым кошпой бейкапар басып жүргөн жарандар көздөн учуп тургансып, ар кайсы шартта, ар кайсы жерде кайра-кайра жолугат. Мындай баканооздордун арасында эртеңки күнү кыргыз элинин, өлкөнү н тагдырына жан-дилинен күйө турган атуулдарды тарбиялаймын деп ак мектепке кирип-чыгып жүргөн биздин кесиптештердин- мугалимдердин да аз эмес экендиги көңү лүңдү чөгөрө т. Башка бирөөнү н кулагын кесип жатса, экинчисине кийиз кесилгендей сезилбейт дейт элибиз. Ал эми өзүбү здүн эне тилибиздин кулагынын чунайтып кесилгенин көрүп- билип жүрүп, огеле билген киши болуп, “кыргыз тили жармач” деп коюп, ток пейил басып жүргөнү бүз бери болгондо күнкордук, байкуштук аң-сезимден өйдо боло албай жаткандыгыбыздын эле алааматы эмеспи.
Тилибизди жарды, чоркок дегенибиз-улуттун акыл-эсинде бир мандем бар. Ошол оору алмустактан бери кыргызды кем кылып келе жатат дегенибиз да. Анткени, тил-ойдун тикеден-тике чындыгы, тил-амалыяттагы эс-акыл. Казанда болсо, чөмүчкө чыгат. Анда эмне үчүн кыргыз элинин казаны какшып, тилине тибиртке чыгып кашайып олтуруп калды экен?! Жаамы түрк атпай журттун аксакалдарынын бири болгон кыргыз эли өз тарыхынын бир нече миң жылдарында ой бакпай эле, кой багып, чой-чойлоп жүрүп, кылымдан кылым аттап, оозун ачып келе бергенби?! Андай болсо, учу-кыйырына көз жетпеген түпсүз мухиттей ченемге батпас “Манас” баштаган ондогон дастандарыбызды кайсы эс-акылдын, кайсы тилдин кудурети менен жаратышты экен? Миллиондогон ыр саптарынан турган уютулган алтындай баалуу улуу рухубузду кандай эс тутумдун керемети менен азыркы күнгө чейин жеткирип келишти экен? Жайсаң ырчы, Толубай сынчы, Жээренче чеченге чейин тереңдебейли, кечээ эле орус келээрдин алдында “Зар заман” келе жатат” деп, кыргыз атпайды зар какшатып ыйлатып, замананын бүгүн бар да, эртең жок оомал-төкмө лдүгүн айтып ойго муютуп, улуу кыргыз элинин барга-жокко түбүнө н бардаш берип келе жаткан, түгөтө м десе, түтөгө н, кырам десе кычаган түптүү эл экенин ак жаандай төгүп, ар бир жандын дилине үмүттү н шамын жаккан Арстанбек биз ушул чоркок деп жээрип, аны кантип өөрчү түүнү ойлоп да койбогон биздин тилде ырдады бекен? Он сегиз миң ааламды оодарыштыра кара нөөшө рдөй төгүп, бирде жылдыздардын арасында сызса, бирде аккан суунун улуулугун, Ала-Тоонун сулуулугун бир нече күндөп- түндөп айтып түгөтө албаган чагылган тилдүү Жеңижок кайсы улуттун сөздөрү нүн кудуретинен пайдаланды экен?
Менимче, кептин баары биздин эне тилибиздин жармачтыгында эмес, кылымдар бою ар бир сөзү акактай абайланып, шурудай тизмектелген эне тилибиздин берекелү ү кызыл кырманынан өз үлүшү бүздү ала албай, аны аспиеттеп, башка кошуна бир тууган түрк элдериндей арбытуунун ордуна отоо чөпкө бастырып алган өзүбү здө бир мандем болуп жүрбөсү н.
Жанында эртеден кечке олтурсаң да, саймедиреп, кеп чечегин безеп, сөздөн сөз учугун улаган сабатсыз эле карыларыбыз бар. Алардын кебинин арасынан отоо чөптөй жулуп, күрүчтү н күрмөгү ндөй терип таштай турган жат сөздү учуратпайсың , Ширин сухбатынын ширесине тамшанып олтуруп, түндүн жарымынан эбак оодарылганын сезбей да каласың киши. Ошондон улам улуу акын Токтогулдун:
“Эки күн ырдап олтурсам,
Эл жадабайт кебимден”,- деген ыр саптарынын суу кошулбаган чындык экенине эч кандай күмөн калбайт.
Ал эми замандаштардын көпчүлү гү К. Маркстин “Капиталы” баш болгон философиялык эмгектерди кааласак да, каалабасак да “казып” окудук. Бүгүнкү күндө басма сөз каражатары менен киндигибиз туташ. Алдыбыз компьютерди жылоолоп, интернеттин ааламына сүңгү дүк. Төгөрө ктүн төрт бурчунан кабардарбыз.
Бирок... Сөздү бир саамга токтото туруп, КТРдин 1-каналына көңү л буралы. Мына бет алдыңыздагы сыналгыдан көп жылдар бою бир мекемени мыкчый кармап, башкарып келе жаткан башкы директор менен, кабарчынын маеги берилип жатыптыр. Илгертен бери күнөө лүү адамдарды абакка камап, орго салып, балак алып, жазалап келишкенин билебиз. Азыр шаардык кыргыздардын көпчүлү к бөлүгү н антип олтурбай эле, кыстап жатып кыргызча сүйлөткө ндөн өтөө р жаза жок сыяктанат. Бечара башкы директор оор жүк көтөрү п алып, өргө чыгып бараткансып: “и-и... ым-м...”, “анан...” деп ыйынып-ычкынып жатып, ай караңгы түндө сыйпалап, издеп тапкансып, алты ооз сөз айтса, анын да үчөө -орусча. Кабарчы-маектеши да “мындайды биринчи көрүп жатыптырмынбы? ” дегенсип деле коймаарек. Мындайлардын маегин уга берип, бышыкулак болуп бүткөн да. Сыналгыдан ушундай маекти көрүп олтурган биздин көрүү чүлөрдү н чыдамдуулугуна да миң ырахмат. Эгер КТРди таштай качып, башка телеберү үлөргө өтүп кетпегендери калган болсо...
Кудайдын ит азабын тартып жатып, өз оюн эне тилинде айтып бере албай жаткан башкы директордун сөз арасында: “Биз мындайды “мелькая кража” деп коебуз”,-деп өттү. “Биз” дегени ким? Кыргыздарбы? ! Баамымда директордун чөйрөсү ндөгү бардык эле кызматкерлер, деги эле, бул киши менен алака-катышта болгон шаар калкынын кыргызмын деп жүргөн басымдуу көпчүлү гү. Азыр жөнөкө й эле түшүнө турган сөздөрдү н орусчасын “деп коюушчу “ болушту. Шаардык чөйрөдө гүлөр ушинтип “деп коюшуп” жатышып, эне тилибизди бир четинен жеп коюшуп жатышпайбы! Маңкурт болбосо кайсы кыргыз Бөкөнбаев көчөсү н “Баканбаева” десин?! Мамлекеттик кызматта “мелькая кража” менен күрөшү мүш болуп жүргөн бул инсандын жана буга окшогон пиджин тилдүү лөрдүн өздөрү нүн аң сезимдеринде “большая кража” болгондугун, “Мамлекеттик тил жөнүндө гү” мыйзамдын кабыл алынганына 20 жыл толуп олтурганына карабай, сезип да коюша элек. Буга окшогон адамдар гендиректорлуктун эки тизгин, бир чылбырын бекем кармап, үзөң гүнү чирене тээп турганда, 2010-жылы эле иш кагаздарынын баары мамтилде жаркырап чыга келет дегенибиз кышында бакта гүлдөр ачылып, булбул сайрайт дегенге окшош сандырактык да. Балтика бою менен Украинаны айтып күйүнбө йлү, жаныбыздагы өзбек, тажик, казак туугандарыбыздын мекенинде мамлекеттик тилдин мыйзамдары кыска убактын ичинде толук ишке ашып олтурат. Ал эми биздин өлкөдө өз улутунун тилине , маданиятына, тарыхына кош көңү л караган оёндор мамлекеттик бийликтин тээ жогорку тепкичтеринен баштап, аягы карапайым адамдардын катмарына чейин каймагы бузулбай, ал тургай сары чырмооктой оожалып өсүп, улуттук рухубузду муунтуп бараткандыгын кимден жашырабыз.
Тээ улуу тоолордон башталып, кылымдан кылым оошкон сайын жээгинен ашып мелмилдеп, кыргыз бүткөндү н баарынын моокумун кандырып келген рух дайрабыз биздин заманга келип тартыла түштү. “Мамлекеттик” деген желекти желбирете илип, кайра жаңылап жатсак да, эне тилибиздин аппак ак кемеси суусу артка тартылып кеткен жээкте кумга сайылып токтоп турат. Мамлекеттик тилдин аткарылышын камсыз кылууга тийиш болгон Кыргыз Өкмөтү нүн отурумдарында бир ооз кыргызча сөз сүйлөнбө сө, Жогорку Кеңештин сессияларында эл ишенип шайлаган депутаттарыбыздын көпчүлү гү калайык-калкыбыздын баарын ооздоруна каратып туруп, орус, кыргыз сөздөрү н аралаштыра семичкедей чагып жатышса, ак кемебиз аркырап баратат деп ким айта алат?! Жакында Кыргыз Өкмөтү нүн башчысынын эки орунбасары жаңыдан дайындалышты да, өздөрү нүн кичи мекендерине- бири Таласка, экинчиси Ошко келишти. Сүйлөшү п алышкансып эл арасында экөөнү н тең тили орусча буудай кууруп жатты. Анда Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик тили жөнүндө гү мыйзам ким үчүн кабыл алынган? Ош менен Таласта кыргыз тилин түшүнбө й Домбунун кунун салганы олтурган ким бар дейсиз? Эгер түшүнбө гөндөр болсо, тил үйрөнү үгө 20 жыл аздык кылабы? Алыскы чет өлкөдө н келген япондор менен корейлер бир эле жылда кыргызча түш жооруп жатышпайбы? Бул-жөн гана эне тилибизге жасалган текеберлик. Жогорку жактагылардын ушинтип бир келип кетиши Т. Жумагулов баштаган тил комиссиясындагыларды
н тил кербенин баштап чырылдап 6 миң эмес, 60 миң чакырым жол басканын жокко чыгарып жууп кетпейт бекен?! СССРдин мезгилинен калган эне тилибизге, улуттук маданиятыбызга, тарыхыбызга кемсинтү ү менен мамиле жасалган стереотиптен эң алды менен жогорку тепкичтегилер арылбаса, арууланбаса, жоопкерчиликти өз моюндарына алып, башкалардан талап кылбаса, дагы эки жыйырма жыл өтсө да, алдыга жылбай тургандыгыбыз алакандагыдай көрүнү п турат.
Тил-адамдардын ортосундагы, коомдун мүчөлө рүнүн арасындагы пикир алышуучу, байланыш-катыш муктаждыгын канаатандыруучу зарылдык. Анын зарылдыгына коомдун бардык мүчөлө рү ар дайым муктаж болгондо гана тил өзүнү н чыныгы кадыр-баркына ээ боло алат. Совет мезгилинде Республикабыздын көпчүлү к тармактарында, көпчүлү к жерлерде ошол зарылдыкты орус тили аткарып, кыргыз тили ала шалбырттагы ак кардай улам тоолорду карай сүрүлү п калбады беле. Биз жогорку окуу жайынын кыргыз филологиясы бөлүмү ндө окусак да, биз үчүн орус тилин үйрөнү ү турмуштук зарылдык болгон: көпчүлү к сабактар орусча өтүлгө н, кыргызча окуу китептери, кошумча адабияттар табылган эмес. Кайсы тейлөө чү мекемеге барсак да, орус тилине муктаж болгонбуз. Зарылдыгына жараша үйрөндү к. Башка жакка көчүп кетип калабыз дебей, эч кимге нааразы болуп догубузду артпай, алдыбызга сөздүктө рдү коюп алып, орусча тексттерди окуп, алынча болсо да үйрөнгө нбүз. Ал тургай ошол замандын Таңсыкбаев, Кочкорбаевдерин ээрчип, аларга жагынып жатып, кара малды-КРС (крупно-рогатый скот), жандыкты мүйүзү болбосо да-МРС (мелько-рогатый скот), кой короону-овчарня, тубар койду-овцематок, уйкананы-коровник деп эне тилибизди кокту-колотко чегинген жеринен да кырып-жоюп жатпадыкпы.
Улуттук чектелүү лөр жоюлуп, бир гана тилде сүйлөгө н совет эли түзүлө тургандыгын КПССтин программасына тартынбай эле жазып, жашап турган мезгилинин ичинде 100гө жакын улуттар менен элдердин жоюлушуна үлгүргө н зор империя өз ичинен ыдырап жоюлуп, Ала-Тоого кудайдын куту жаап, эгемендү үлүгү бүзгө ээ болуп турабыз. Бирок, эркин өлкөбү здүн Мамлекеттик тили тууралуу мыйзам кабыл алууда да, аны ишке ашырууда да жетимиш жыл бою көнүп бүтүп, канга сиңип кеткен байкуштук, жер карама адатыбыздан арыла албай, кимдир бирөөлө рдү таарынтып алабызбы деп, чечкиндү ү кадамдарга бара албай жатабыз. Эне тилибизди эгемендү ү өлкөбү здө жашаган ар бир адам зарылдыгына муктаж боло турган деңгээлге көтөрө албай жатабыз. 2004-жылдын 2-апрелинде кайра кабыл алынган Кыргыз Республикасынын “Мамлекеттик тил тууралуу” Мыйзамдын 5-статьясында: “Кыргыз Республикасынын жарандары мамлекеттик бийлик, жергиликтү ү өз алдынча башкаруу органдарына жана башка уюм, мекемелерге мамлекеттик, же расмий тилде кайрылышат” деп белгиленет. Турмушта “же” байламтасы байламта эмей эле буйрук этишке айланып, өзүнө н мурунку турган “мамлекеттик” деген сөздү жеп коюп жатпайбы.
7-статьяда: “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бийлик, жергиликтү ү өз алдынча башкаруу органдарынын, башка уюм, мекемелердин иши мамлекеттик, зарыл учурда расмий тилде да жүргүзү лөт” деп көрсөтү лөт. Эми гана өз укугуна ээ боло баштаган, араң жан мамлекеттик тилге караганда эзелтен бийликте келген түшүнгө ндү да, түшүнбө гөндү да кыңк этпей баш ийдирип келген, сүрү менен отту өчүрө караган “расмий” тил зарыл болуп кетип жатпайбы. Бул сыяктуу беренелерибиз мыйзамда толтура. Бир мамлекеттин бир Президенти, бир борбору, бир гана Гимни, Герби, Туусу болгон сыяктуу эле бир гана мамлекеттик тили болууга тийиш. Бир колтукка эки дарбызды колтуктасаң ыз, экөө тең жарылат. Бир мезгилде эки атка минем десеңиз, жамбашың ыз сынат. Эки жайлоонун отун эңсеген эчки ачкадан өлөт. “Эки кочкордун башы бир казанга кайнабайт” деп, миң жыл мурда Кашкарлык Махмуд бабабыз эскерткен. Ошондуктан, “Расмий тил “деп кылчактаганыбыз эне тилибизге болгон чыккынчылыктан башка эч нересе эмес. Муну Кыргыз Республикасынын бардык жарандары түшүнү ү менен кабыл алууга тийиш. Каршы чыккан айрым бир атуулдар болсо, алар зилинде бизге дос эмес. Кыргызда: “Ажырашаар дос ээрдин кашын сурайт” деген кеп бар эмеспи...
Өткөн кылымдарда эне тили эненин бешик ыры, атанын насааттары, сөзмөр карылардын коломто жаныдагы аңгемелери, санжыралары, чоң энелердин жөө жомоктору аркылуу балдардын сезимдерине сиңирилген. Ал эми айылдан айыл кыдырган ырчы жомокчулардын, комузчулардын келиши айыл эли үчүн кадыресе майрам болгон. Туурдуктары сыйрылып ташталган боз үйдүн төрү ырчы үчүн куттуу сахна, анын айланасындагы ачык асмандын алды концерттик залдын кызматын аткарган. Ырдалган ырларды, жомокторду куйма кулак идиректү ү жаштар илип калып, ооздон-оозго тараган. XIX кылымдын 50-жылдарында биринчи эле жолуккан манасчыга жакасын кармап, Ч.Валиханов :”феномен”(укмуш) десе, В.В.Радлов кыргыздардын жөн эле сүйлөгө н сөздөрү да, ырга окшоп ыргакка түшүп турганына там берет. Ал эми 20-кылымдын 30-40-жылдарынан тартып сабаттууу адамдар эл арасында көбөйө баштады. Гезит-журналдар, адабий китептер таберик буюмдай аспиеттелип колдон-колго өтүп, атайын чогулган адамдар кайра-кайра окутуп угушканынын аталарыбыздан эчен ирет эшиткенбиз. Ал тургай кечээ эле 60-жылдарда карыялардын агаларыбызга элдик дастандардан сырткары “Каныбек” романын окутуп кайра-кайра шыпшынып олтуруп угушкандарына биз да күбө болуп калдык.
Ошол замандын балдары чыбык аттарыбызды “Телтору”, “Арчатору”, “Чалкуйрук” атап, өзүбү здү Курманбек, Эл Табылды сезип, колубуздагы таяк “кылычтардан” канча-канча чогойнолордун баштары “калмактардын башы” болуп жерге ыргыбады. Кийинчерээк айылдагыларга китеп окуп берип, коломто боюнда ширин маектерге катышуу бактысы биздин энчибизге да туш болду.Көркө м сөзгө болгон кызыгуубуз ойгонуп, биздин курактагы жаштар “Ала-Тоо” журналынын, “Кыргызстан маданияты”гезитинин ар бир санын чыдамсыздык менен күтүп алып окучубуз. Ошол мезгилде чыгармалары басылып чыгып жаткан акын, жазуучулардын чыгармаларынын биздин көз жаздымда калгандары чанда эле болчу. Классташтар, жор-жолдоштор, ал тургай кыздар менен жолугушканда да окуган повесть-романдар , ырлар тууралуу аңгемелешчү бүз. Ошондон улам ал мезгилдеги айыл жаштарынын жан дүйнөсү бай, өз элинин каада-салтын жакшы билип, аны сыйлаган, оозеки, жазма кеби бир кыйла жакшы өнүккө н. Азыркыдай “дедовщина”, карөзгө йлүк, мыкаачылык айыл жаштарына дээрлик жат болгон.
Акыркы жылдарда жаштар гана эмес, улгайгандары да колуна китеп кармабай калды. Кыргызстаныбыздын эгемендү үлүгү н айыл калкы китептерге болгон ачкачылык менен тосуп алып, ошол ачкарын бойдон кала берди. Ошондуктан тай мингенден таяк таянганына чейин акыйып тиктегени эле- сыналгы. Эгер кыргыз теле берүүсү калктын рухий талаптарын толук канаатандырып, жан дүйнөнү байытып, билимин арттыра турган программаларды даярдап, улуттук тилибиздин өнүгү шүнө өбөлгө түзсө кана! Мындай берүүлө р биздин көгүлтү р экранда өтө аз. Качан сыналгынын кулагын бурасаң-орусча берүү. Күйгөнү ңдө Россиянын “Орто Азиядагы облусубузбу? !” дейсиң кимдир бирөө менен урушуп.
-Өзбекстанга алып кой!-дейт ачууланган дагы бирөө. Чек арадагы посттордо биздин, алардын аскерлери бейчеки адамдарды өткөрбө й сак турушса да, Республикабыздын түштүгү нүн ар бир үйүнү н төрүндө Кореянын, Түркиянын сериялуу кинолорун которуп, аларды өзбекче коштогон кошуна элибиздин артисттеринин авазы жаңырып турат. Муну натыйжасында орусчадан тазалана албай жаткан лесикабызга өзбекче сөздөр каптап кирип келе жатат.
Кошунам айтат:
-Балдар футбол ойноп жатышкан. Топ менен бараткан балага жарданып карап турган достору: “ Зарба бер!” “Зарба бер!” деп кыйкырышат.
-Ал эмне дегениң?- деп сурасам, жанымдагы кыпкыргыз эле балдар кыргызчасын таап айта алышпайт. Көрсө “сокку бер” дегени тура, -дейт.
-Балдарыбыз сериал көрүп жатып сарт болуп кетеби дейм,-дейт дагы бир кошунам:
-Балам апасына:”апа, жеңем камиладар окшойт го,-дейт имиш кош бойлуу” деген сөздү таба албай,-тигинин сөзүн ырастайт дагы бир кошуна:
-Телевизор күнү-тү нү сериалдан бошобойт. “Ала-Тоонун” көрүп алайын деп бала-чакага күндө жаман көрүнө мүн. “Эми кызык жерине келди”,-деп болушпайт. Ачуум келип КТРге коюп олтуруп алдым. “ Күн сайын муама кылы бербей, башка телевизор алыңыз”, - дешет. “ Муамаң эмне?”-десем, “Муама да”,- дешет кыргызча айта алышпай. Балдардын апасы да ошолор тарапта,-деп күйүнө т үчүнчү кошунам.
-Ой агай, балдарды адабий китеп оку дебейсиң ерби! Сен экөөбү з окубаган кыргыз акын-жазуучуларынын китеби калбаган. Кудайга шүгүгр, ой өрүшү бүз кенен, тилибиз так,-дейт тракторчу кошунам, менин жүрөк жаратымдын картын сыйрый тырмап.
Үйгө кирип “Манастын” 1-томун алып чыктым.
-Азыр ”Манас” эпосун өтүп жатабыз. Айыл боюнча бул китеп менде гана бар. Сенден берип жиберейин, балаң эртеңки адабият сабагына “Чоң казатты” окуп келсин,-дедим. Досум тайсалдайт:
-Баланы сериалдардан кантип сууруп алып, окууга саламын? Эргеш айткандай муама болот да.
Ошентип, айылга китептердин жетип келбегендигинен, келсе да, айылдыктардын чөнтөгү нүн көтөрө албагандыгынан улам, Кыргыз теле көрсөтү үсүнү н элдин чаңкаган руханий талаптарын канаатандыра албагандыгынан балдарыбыздын оозеки, жазма кебин (речин) өнүктү рүүнү н өзү –кошуналар айткандай “муамма” (проблема).
Бүгүнкү күндө биздин айылдын базарына барып:
-Балдардын байпагын бериңизчи, -десеңиз, сатуучу сиздин оозуңузга карап көпкө турат. Колуңуз менен көрсөтсө ңүз:
-Детский наски дебейсизби? Каадаланбай, -деп, сатуучу кайра өзүң үздү жемелейт.
Дагы башкасына келип:
-Булгаары күрмөң үздү көрсөтү ңүзчү ?-десеңиз, ал ойлоно түшүп, анан жанындагысынан сурайт. Анысы ийнин кысат.жанындагы илгич таяк менен өзүң үз ала баштасаң ыз:
-Кожный куртканы эмне балакет деп жатат? Бир шойкому бар немеби? –деп чочулай карайт.
Анан кантесиң ? Аалы менен Чыңгыздын энелери сыяктуу жөө жомокторду, элдик ырларды айтып берчү энелерден, коломто боюнда таттуу маек куруп, санжыра айтчу аталардан бери сыналгыга акыят. Айтканда да баягыдай кепке жакын балдар кана! Илгеркидей адабий китептер айылга жетпей калды. Жеткенде дагы аны окуганга моюн жар бербей калган. өзбекче сериалдарды ким көрөт анда?! Ушундай шартта тилибиз жакырланбаганда, байманасы ашып-ташып кетмек беле. Лексикабыз орус, кыргыз, өзбек сөздөрү нөн куралган аргын ансамбль болуп чыгаары алыс эмес көрүнө т.
Айыл жеринде илгертен окуучулар гана эмес улуулар да түшүнбө гөнүн мугалимдерден сурап, аларды идеал тутуп, алардай басып-турганга, алардай сүйлөгө нгө аракет жасашкан. Дагы эле болсо мугалимдер өз окуучулары үчүн үлгү. Балдар агайларындай, эжекелериндей сүйлөгө нгө аракет жасашат. Ал эми көпчүлү к мугалимдер “вообще”, “то есть”, “так”, “смотри”, “значить” сыяктуу таяныч сөздөрдө н сырткары “начальный класстын балдары үчүн суббота, воскрасенье выходной”, “Понедельник, среда күндөрү история болот” деген сыяктуу сүйлөмдө рдү таптаза кыргызча сүйлөп жатам деген ишеним менен эртеңки замандын ээлерин окутуп, тарбиялап келе жатышат.
Ал тургай мен капысынан чогулушуна катышып калган бир мектепте жетекчилеринин бири :
-Понедельник күнү ачык сабак болот, -деп калды, катардагы мугалимдердин бири:
-Дүйшө мбү күнү,-деп оңдогон болду.
Жеткечи кадимкидей кызаңдап ачууланды:
-Мен понедельник дегим келди, дедим. Менин оозума кожоюнсуң бу?!
Эмне демекчисиң ! Көпчүлү к адамдар өзү сезбей калып орусча кошуп сүйлөсө , биз сөз кылган жетекечи “дегиси келгенинен дептир”. Өз оозуна өзү кожоюн боло албаган кишинин оозуна ким кожоюн боло алмак эле. Тек гана кожого ишенген карапайым элибиздин бир окуясы эске түшөт. “Касиеттү ү” деп эл сыйынып жүргөн кожо: “Дарыяны артка агызып жиберемин”, - деп мактанган тура. Элдин баары ага ишенип энедекей жүргөн күндөрдү н биринде капысынан келген сел алдыда бастырып бараткан кожону ат-көлү гү менен агызып жөнөптү р. Ошондо ага баардык дити менен ишенгендердин бири:
-Ой, ишенген кожом селге акты, алды-алдың дан тал карма!-деп кыйкырган турбайбы.
Кеп соңунда “Ар жагынан бери жагына куш эмес, бороон дагы калтырап араң өткөн Ала-Тообуздун” айрым жарандарынын сезимин сенейткен кайдигерликтин музу ээрип, жан дүйнөсү нөн агып чыккан туптунук чоң, кичине булактар улуттун рух дайрасына агып жетип кошулса экен!! Ар бир жарандын жүрөгү “Мекеним”- деп, “Ала-Тоом”- деп, “Эне тилим”-деп күйүп жанса экен деп тилеймин.
Анткени:
“Мен күйүп жанбасам,
Сен күйүп жанбасаң,
Ал күйүп жанбаса,
Бул дүйнө кайдан от алып күйөт?-дейт Назым Хикмет.
Үчтүктө үч сап - үч күлүк!
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...
#48 03 April 2009 - 21:41
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 1653
- 15 December 08
- : 04 Oct 2019 12:08
- Жынысы:Белгисиз
- Калаасы:Рф
эн туура менда кошулам.кыргыз тили эч качан очпосун!кудай озу колдосун!
#49 04 April 2009 - 10:43
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 605
- 04 October 08
- : 22 Oct 2013 14:27
- Жынысы:Белгисиз
Мени да кошуп эсептей бергиле. Анткени мен да кыргыз тили дегенде куйуп-бышкан адамдардын биримин.
#50 04 April 2009 - 15:57
- Супер-активист
-
- Аким
- 2987
- 24 October 08
- : 14 Oct 2025 17:37
- Жынысы:Эркек
- Калаасы:Айылда
Урматтуу достор! Силердин кыргыз тили үчүн күйө турганың
арга кымындай да шек жок. Үн кошкон кыздарга чоооң ырахмат! Мүмкүн болсо буга дагы кошумча жогорудагы С. Хайдаровдун макаласында көтөрү
лгөн көйгөйлө
ргө (проблемаларга),
аларды чечүүнү
н жолдоруна өз оюңарды кошсоңор жакшы болор эле. Балким, макаладагы кээ бир ойлорго каршы пикирлериң
ер бардыр, аны да тартынбай жаза кетсеңер?
!!
Алдын-ала ырахмат!
Алдын-ала ырахмат!
Үчтүктө үч сап - үч күлүк!
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...
#51 04 April 2009 - 16:43
- Карапайым
-
- Кыймылы жок
- 238
- 12 January 09
- : 20 Feb 2022 21:57
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Бишкек
Бул макалада бугунку кундогу мамлекеттик тилдин койгойу ар тараптуу, далилдуу чагылдырылыптыр.
Муну форумга чыгарып койгонунуз эн туура болду. Кандайдыр бир денгээлде улуттук ан-сезимдин ойгонушуна салым болот. Бул макаланын авторуна ыраазычылык билдирем.
Биз бардык нерсени озубуздон баштасак жакшы болот эле. Анткени коп учурда биз кемчиликти башкадан издейбиз да, "эмнеге башка улуттардын окулдору кыргызча суйлошпойт? " деген сыяктуу дооматтарды коюп келебиз. Мисалы, мен иштеген жерде иш кагаздары орусча жазылчу. Мен жакшы эле мамлекеттик тилде жазайын десем, жетекчилик озу расмий тилди колдонот экен. Жетекчи кыргыз, мен кыргызмын, эмнеге анан мен орусча жазышым керек эле? Мен айтып-айтып, суйлоп-суйлоп кала берем, а жетекчилик бул жонундо эч ойлонбойт. Менимче, бул маселени Мамлекеттик тил комиссиясы катуу козомолго алса жакшы болмок. "Комиссия келатат" дегенде кичине "коркуп" калышат го, бардык эле жерде, ошол ыкманы колдонуу менен, же дагы башка жолдорун иштеп чыгуу керекпи. Негизгиси, озубуз кайдыгер болбосок жакшы болот эле. Анткени кыргыз тили бизге керек, мамлекет бизге керек. Булар учун бизден башка эч ким куйбойт. Улут---тил---- мамлекет. Бул учоо ажырагыс тушунуктор. Улуттун улут экенин билгизип турган нерсе бул - тил, тил жоголсо улут жоголот, а мамлекетти тузуп турган бул - калк, анын ичинен улут.А мамлекет - бул экоонун гаранты. Андыктан мамлекет башчыларынан, жетекчиликтерден коп нерсе коз каранды деп ойлойм. Жонокой эл оз тилинде суйлой берет, кептип баары жогору жактагыларда, жетекчиликтерде болуп жатат го дейм.
Биз бардык нерсени озубуздон баштасак жакшы болот эле. Анткени коп учурда биз кемчиликти башкадан издейбиз да, "эмнеге башка улуттардын окулдору кыргызча суйлошпойт? " деген сыяктуу дооматтарды коюп келебиз. Мисалы, мен иштеген жерде иш кагаздары орусча жазылчу. Мен жакшы эле мамлекеттик тилде жазайын десем, жетекчилик озу расмий тилди колдонот экен. Жетекчи кыргыз, мен кыргызмын, эмнеге анан мен орусча жазышым керек эле? Мен айтып-айтып, суйлоп-суйлоп кала берем, а жетекчилик бул жонундо эч ойлонбойт. Менимче, бул маселени Мамлекеттик тил комиссиясы катуу козомолго алса жакшы болмок. "Комиссия келатат" дегенде кичине "коркуп" калышат го, бардык эле жерде, ошол ыкманы колдонуу менен, же дагы башка жолдорун иштеп чыгуу керекпи. Негизгиси, озубуз кайдыгер болбосок жакшы болот эле. Анткени кыргыз тили бизге керек, мамлекет бизге керек. Булар учун бизден башка эч ким куйбойт. Улут---тил---- мамлекет. Бул учоо ажырагыс тушунуктор. Улуттун улут экенин билгизип турган нерсе бул - тил, тил жоголсо улут жоголот, а мамлекетти тузуп турган бул - калк, анын ичинен улут.А мамлекет - бул экоонун гаранты. Андыктан мамлекет башчыларынан, жетекчиликтерден коп нерсе коз каранды деп ойлойм. Жонокой эл оз тилинде суйлой берет, кептип баары жогору жактагыларда, жетекчиликтерде болуп жатат го дейм.
#52 04 April 2009 - 17:15
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 605
- 04 October 08
- : 22 Oct 2013 14:27
- Жынысы:Белгисиз
Жогорудагы макалага мен да толугу менен кошулам. Абдан курч создор менен туптуура жазылыптыр.
Менимче, кудум эле Барс мырза жазып койгондой сезилди, мумкун жазгандыр? Менин сизге сунушум бул макаланызды борбордогу "Кыргыз тили" аттуу гезитке жарыяласаныз абдан жакшы болмок. Билсениз керек тил жонундо макалалар, айрыкча мугалимдердин ушул сыяктуу макаласы жарык корорун. Же болбосо башка бир басылмаларга берсениздер жакшы болмок. Кыргыз тили дегенде, негизи, аз санда гана адамдар куйуп-бышарын билип капа болом. Кобунчо тил маселесин карапайым мугалимдер гана которуп чыкканы окунучтуу.
#53 04 April 2009 - 18:15
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 3933
- 25 December 08
- : 24 Feb 2022 11:14
- Жынысы:Эркек
- Калаасы:Бишкек
Кээде туруп ойлонуп кетет экенсин...бу кыргыздарга камчы гана жетишпейби деп....карап корсок бизде баары жетиштуудой.
..бирок.
..эмне учун оз тилибизди озубуз баалай албайбыз? Эмне учун кыргыз тили,кыргыз пайда болгондон бери келе жаткан улуу тилибиз азыркы учурда жан кейитээрлик абалда? Эмне учун кыргызча суйло,кыргыз тилин унутпа деген создорду ,кеп-кенештерди туура эмес кабыл алабыз? Эмне учун куйбойбуз,кыргыз экенибизге сыймыктанбайбыз? Эмне учун деген суроолор чачтан коп.....акыры кыргыз болгондон кийин улуттук намыс деген болуш керек да.....мен деле мисалы,мурун кыргызча музыка укчу эмесмин,чондор комуз куулорун,кыргызча беруулорду коруп жатышса,ээ тиги каналда американын "боевик" киносун корбой калдым деп жиним келчу эле...мени эч ким деле кыйнаган жок,озум эле тил учун куйгон,жан тарткан адам болуп озгордум....демек, ар бир кыргызда кыргызмын деген тушунук бар болсо ишибиздин онолгону..... Ошол тушунукту кантип ойготуу керек...мына ушул жагы бизде чон маселеге айланды.... Биринчиден, албетте,м
амлекеттик тил жонундо кучтуу мыйзам керек...коз салып туруш керек аны,жон эле кагаздар томуна айлантпай... . Кош тилдуулук деген озу бир балакет нерсе экен,эне тилибизди басынткандардын эн кучтуусу ошол мыйзам менимче..... Андан кийинки маселе-улуттук идеологиянын жоктугу...." Кыргызстан наш общий дом" деген созду туура эмес тушунуп алганыбызда. .... Эне тилибизди жайылтууда жана таасирин кучотуудо ММК,КТР,интернет да эмгеги бар..... Улуттук деген наам алып жургон Кыргыз телерадиосун (Биринчи улуттук канал деп озгорду болуш керек) карап королу....улуттук деген атына канчалык денгээлде татыктуу? Айтайын дегеним,телеканалдын беруулору 60-70 пайыз орусча....кыргыздын эле кинолорун орусча берет....же бул телеканалды орустар коробу? Орустар карап да койбойт КТРди.....жаш балдарга арналган кыргызча мультфильмдерди чыгарыш керек же кыргызчага которуш керек.... Барс туура баамдаган,туштук аймактарда озбек тилиндеги сериалдар каптап кетти,осуп келе жаткан жаш жеткинчектердин ан-сезимине тескери таасир тийгизип жатат.... Борборго келип кыргызча суйлосон шылдындашат "колхоз" дешип....коодонун которгон...орусча шакылдатып адамды куйгузгон кокурогу сокур манкурттар. ... Форумду деле байкап корсок орусча жазгандар бар...тил учун куйуп койсон чычалап кеткендер да жок эмес.....форумду да мамлекеттин кичинекей макети катары карап королучу....ушул жерден бири-бирибизди сыйлабай,ой- пикир менен эсептешпей, туура айтылган сынды угуп,катаны моюнга алыштын ордуна кайра чырга айлантабыз. ... Анан кантип бут Кыргызстан кыргызча суйлойт? Ошондуктан ар бирибиз озубуздон баштасак,ойгонгон ой башкаларды ойготот демекчи онолуп кетээрбиз... ..акырын
да айтаарым,Женижок атабыз тируу болгондо азыр,эне тилибиздин азыркы абалын коруп жети кун эмес,жетимиш кун токтобой ыйлап ырдамак........
..эмне учун оз тилибизди озубуз баалай албайбыз? Эмне учун кыргыз тили,кыргыз пайда болгондон бери келе жаткан улуу тилибиз азыркы учурда жан кейитээрлик абалда? Эмне учун кыргызча суйло,кыргыз тилин унутпа деген создорду ,кеп-кенештерди туура эмес кабыл алабыз? Эмне учун куйбойбуз,кыргыз экенибизге сыймыктанбайбыз? Эмне учун деген суроолор чачтан коп.....акыры кыргыз болгондон кийин улуттук намыс деген болуш керек да.....мен деле мисалы,мурун кыргызча музыка укчу эмесмин,чондор комуз куулорун,кыргызча беруулорду коруп жатышса,ээ тиги каналда американын "боевик" киносун корбой калдым деп жиним келчу эле...мени эч ким деле кыйнаган жок,озум эле тил учун куйгон,жан тарткан адам болуп озгордум....демек, ар бир кыргызда кыргызмын деген тушунук бар болсо ишибиздин онолгону..... Ошол тушунукту кантип ойготуу керек...мына ушул жагы бизде чон маселеге айланды.... Биринчиден, албетте,м
амлекеттик тил жонундо кучтуу мыйзам керек...коз салып туруш керек аны,жон эле кагаздар томуна айлантпай... . Кош тилдуулук деген озу бир балакет нерсе экен,эне тилибизди басынткандардын эн кучтуусу ошол мыйзам менимче..... Андан кийинки маселе-улуттук идеологиянын жоктугу...." Кыргызстан наш общий дом" деген созду туура эмес тушунуп алганыбызда. .... Эне тилибизди жайылтууда жана таасирин кучотуудо ММК,КТР,интернет да эмгеги бар..... Улуттук деген наам алып жургон Кыргыз телерадиосун (Биринчи улуттук канал деп озгорду болуш керек) карап королу....улуттук деген атына канчалык денгээлде татыктуу? Айтайын дегеним,телеканалдын беруулору 60-70 пайыз орусча....кыргыздын эле кинолорун орусча берет....же бул телеканалды орустар коробу? Орустар карап да койбойт КТРди.....жаш балдарга арналган кыргызча мультфильмдерди чыгарыш керек же кыргызчага которуш керек.... Барс туура баамдаган,туштук аймактарда озбек тилиндеги сериалдар каптап кетти,осуп келе жаткан жаш жеткинчектердин ан-сезимине тескери таасир тийгизип жатат.... Борборго келип кыргызча суйлосон шылдындашат "колхоз" дешип....коодонун которгон...орусча шакылдатып адамды куйгузгон кокурогу сокур манкурттар. ... Форумду деле байкап корсок орусча жазгандар бар...тил учун куйуп койсон чычалап кеткендер да жок эмес.....форумду да мамлекеттин кичинекей макети катары карап королучу....ушул жерден бири-бирибизди сыйлабай,ой- пикир менен эсептешпей, туура айтылган сынды угуп,катаны моюнга алыштын ордуна кайра чырга айлантабыз. ... Анан кантип бут Кыргызстан кыргызча суйлойт? Ошондуктан ар бирибиз озубуздон баштасак,ойгонгон ой башкаларды ойготот демекчи онолуп кетээрбиз... ..акырын
да айтаарым,Женижок атабыз тируу болгондо азыр,эне тилибиздин азыркы абалын коруп жети кун эмес,жетимиш кун токтобой ыйлап ырдамак........
#54 04 April 2009 - 18:47
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 605
- 04 October 08
- : 22 Oct 2013 14:27
- Жынысы:Белгисиз
Барс туура баамдаган,туштук аймактарда озбек тилиндеги сериалдар каптап кетти,осуп келе жаткан жаш жеткинчектердин ан-сезимине тескери таасир тийгизип жатат....
Ушул жерге мен да бир нерсени кошумчалап кетким келди. "Туштук жергесиндеги озбек тилиндеги ММКнын( массалык маалымат каражаттарынын) бугунку кундогу абалы......" деген темада дипломдук ишимди жазганмын. Ошондо изилдеп корсом Жалал-Абадда бир озбек тилиндеги гезит бар босо, Ошто 3 басылма озбек тилинде мамлекеттик эмес "Ахборот" , "Мезон" , жана облустук "Уш садоси" деген гезиттер чыгат. Мындан сырткары, "Мезон" элдик деп (оздору коюп алышкан) телеканалы, ОшТВ телеканалы, ДДД деген аталыштагы каналдар озбек тилдуу каналдар деп аталат. Мында ОшТВ менен ДДД гана кичине кыргызча кошуп койгону болбосо Мезон телеканалы уруп да койбойт. Туура, биз демократиялуу мамлекетпиз, ММКда тилдик чектоолор деле... аз улуттун тилине таандык ММК ачууга болот ...Ошентсе да алардын жетекчилиги тил коммисиясы менен талашканы талашкан. "Эгер биздин канал болбосо туштуктогулор озбекстанды корот. озбек президентин биздин президентибиз деп калат. Биз озбек тилиндеги беруубуз, а эмнеге кыргызча беришибиз керек" деп бир каналдын жетекчиси туура эле чондорго бакырып да чыккан.
Мына замандаш, кордунузбу. .. тил кандай абалда болуп жатканын...
Ушул жерге мен да бир нерсени кошумчалап кетким келди. "Туштук жергесиндеги озбек тилиндеги ММКнын( массалык маалымат каражаттарынын) бугунку кундогу абалы......" деген темада дипломдук ишимди жазганмын. Ошондо изилдеп корсом Жалал-Абадда бир озбек тилиндеги гезит бар босо, Ошто 3 басылма озбек тилинде мамлекеттик эмес "Ахборот" , "Мезон" , жана облустук "Уш садоси" деген гезиттер чыгат. Мындан сырткары, "Мезон" элдик деп (оздору коюп алышкан) телеканалы, ОшТВ телеканалы, ДДД деген аталыштагы каналдар озбек тилдуу каналдар деп аталат. Мында ОшТВ менен ДДД гана кичине кыргызча кошуп койгону болбосо Мезон телеканалы уруп да койбойт. Туура, биз демократиялуу мамлекетпиз, ММКда тилдик чектоолор деле... аз улуттун тилине таандык ММК ачууга болот ...Ошентсе да алардын жетекчилиги тил коммисиясы менен талашканы талашкан. "Эгер биздин канал болбосо туштуктогулор озбекстанды корот. озбек президентин биздин президентибиз деп калат. Биз озбек тилиндеги беруубуз, а эмнеге кыргызча беришибиз керек" деп бир каналдын жетекчиси туура эле чондорго бакырып да чыккан.
Мына замандаш, кордунузбу. .. тил кандай абалда болуп жатканын...
#55 04 April 2009 - 19:02
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 3933
- 25 December 08
- : 24 Feb 2022 11:14
- Жынысы:Эркек
- Калаасы:Бишкек
Эхх....коншу Казакстанды алалычы....калктын басымдуу болугу орус улуту...бирок.
..каза
к тилинин азыркы аброй-денгээлин коруп козун куйот...
к тилинин азыркы аброй-денгээлин коруп козун куйот...
#56 04 April 2009 - 22:10
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 1453
- 12 September 08
- : 29 Sep 2011 15:03
- Жынысы:Эркек
- Калаасы:Шаарда турам.
Республика боюнча расмий тил катары кызмат кылуучу тилди неге түштүк тарапта өзбек тили басып бара жаткандыгы тууралуу бир кичине жекече жүйө айта кетейин айып көрбөсө
ңөр. Ошонун негизинде кимдин ою туура экендигин байкаштырып көрөсү
здөр.
1-жагдай. Кыргызстанда 80ден ашуун улуттардын өкүлдө рү жашайт. Муну бардыгыбыз билебиз. Жергиликтү ү калк болгон кыргыздардын сандык көрсөткү чү өлкөнү н 52 пайызын түзөт жаңылбасам. Андан кийинки кезекте орус улутундагылар, үчүнчү орун биздин боордошторубуз өзбектерге таандык. Бирок акыркы жылдардагы Кыргызстандын орус улутундагы жарандарынын тышкы миграциясынан улам өлкөдө алардын саны кескин азайып бара жатканы чындык. Ал эми өзбектер сан жагынан көбөйү п бара жатат. Демек, сан жагынан үчүнчү орунга түшүп бара жаткан орустардын тили мамлекет боюнча колдонулуп жаткандан кийин, өзбектер да жеке демилгелери менен экинчи орунга чыгып калгыбыз бардыр… ошону менен катар тилибиз да Республика боюнча болбосо да, биз жашаган жерде кеңири колдонулууга тийиш дегендей ойду жаратып жатышса керек. Орус тилинин азыркы статусу ушул бойдон тура берсе, өзбектер да өз тилинин Кыргызстандагы ордун издеши мүмкүн. Азыр орус тилинен жапа чегип жаткан кыргыз тили өзбек тили менен жарышып калбас бекен?.. Негизи, мыйзам кабыл алып жатканда бир түрдүү кабыл алыш керек деген ойдомун. Бир үйдө кошунанын сөзү өтүмдү ү болсо ал үй өнүкпө йт. Кыргызстанда бир эле тил болушу керек.
2-жагдай. Ааламдашуу процессине, чынын айтканда, биз, кыргыздар, өз тилибиздин деңгээлин чыгара албай жатат окшойбуз. Ааламдашуу процесси десе эле жагымсыз окуяларды эске түшүргө ндөр чекебизден чыкпай койбойт. Кыргыздардын ааламдашуусу – кыргыз элинин маданиятын, тилин, тарыхын сактап, аны туура багытта өнүктү рүп, жаңы өнүгү үлөргө кадам шилтей алышы, жеке пикиримде. Экономикалык, технологиялык өнүгү үлөр да кыргыз тилинин абалына терс таасирин тийгизип жатат. Чындыгында, экономиканы, технологияны кыргыз эли, кыргыз тили үчүн колдонгон жетекчилер көп болсо жакшы болмок. Кыргыз тилин өнүктү рүш керек десе, экономиканы өнүктү рүш керек дегендер аябай көп. Экономикада тилди колдонбостон, аны кантип өнүктү рүүгө болот. Ушул суроолорду эстеп алып башым маң. Кошуна өзбек эли болсо технологияны колдон келишинче ыкчамдык менен өздөштү рүп, аны өз элинин кызматы үчүн пайдаланууга аракет кылып жаткансыйт. Керек болсо, биздин аймакка чейин жайып жатат. Өзбек телерадиосу, маалымат булактары менен чоңойгон кыргыз баласы андан таасирленбей койбойт. Ошондуктан маалымат булактарынын берилүү сүнүн ортосундагы үлүштү к деңгээлин жакшылап талдап чыгып, мамлекет бул өңү ттө жаңы иш-чараларды жүргүзүүгө тийиш.
1-жагдай. Кыргызстанда 80ден ашуун улуттардын өкүлдө рү жашайт. Муну бардыгыбыз билебиз. Жергиликтү ү калк болгон кыргыздардын сандык көрсөткү чү өлкөнү н 52 пайызын түзөт жаңылбасам. Андан кийинки кезекте орус улутундагылар, үчүнчү орун биздин боордошторубуз өзбектерге таандык. Бирок акыркы жылдардагы Кыргызстандын орус улутундагы жарандарынын тышкы миграциясынан улам өлкөдө алардын саны кескин азайып бара жатканы чындык. Ал эми өзбектер сан жагынан көбөйү п бара жатат. Демек, сан жагынан үчүнчү орунга түшүп бара жаткан орустардын тили мамлекет боюнча колдонулуп жаткандан кийин, өзбектер да жеке демилгелери менен экинчи орунга чыгып калгыбыз бардыр… ошону менен катар тилибиз да Республика боюнча болбосо да, биз жашаган жерде кеңири колдонулууга тийиш дегендей ойду жаратып жатышса керек. Орус тилинин азыркы статусу ушул бойдон тура берсе, өзбектер да өз тилинин Кыргызстандагы ордун издеши мүмкүн. Азыр орус тилинен жапа чегип жаткан кыргыз тили өзбек тили менен жарышып калбас бекен?.. Негизи, мыйзам кабыл алып жатканда бир түрдүү кабыл алыш керек деген ойдомун. Бир үйдө кошунанын сөзү өтүмдү ү болсо ал үй өнүкпө йт. Кыргызстанда бир эле тил болушу керек.
2-жагдай. Ааламдашуу процессине, чынын айтканда, биз, кыргыздар, өз тилибиздин деңгээлин чыгара албай жатат окшойбуз. Ааламдашуу процесси десе эле жагымсыз окуяларды эске түшүргө ндөр чекебизден чыкпай койбойт. Кыргыздардын ааламдашуусу – кыргыз элинин маданиятын, тилин, тарыхын сактап, аны туура багытта өнүктү рүп, жаңы өнүгү үлөргө кадам шилтей алышы, жеке пикиримде. Экономикалык, технологиялык өнүгү үлөр да кыргыз тилинин абалына терс таасирин тийгизип жатат. Чындыгында, экономиканы, технологияны кыргыз эли, кыргыз тили үчүн колдонгон жетекчилер көп болсо жакшы болмок. Кыргыз тилин өнүктү рүш керек десе, экономиканы өнүктү рүш керек дегендер аябай көп. Экономикада тилди колдонбостон, аны кантип өнүктү рүүгө болот. Ушул суроолорду эстеп алып башым маң. Кошуна өзбек эли болсо технологияны колдон келишинче ыкчамдык менен өздөштү рүп, аны өз элинин кызматы үчүн пайдаланууга аракет кылып жаткансыйт. Керек болсо, биздин аймакка чейин жайып жатат. Өзбек телерадиосу, маалымат булактары менен чоңойгон кыргыз баласы андан таасирленбей койбойт. Ошондуктан маалымат булактарынын берилүү сүнүн ортосундагы үлүштү к деңгээлин жакшылап талдап чыгып, мамлекет бул өңү ттө жаңы иш-чараларды жүргүзүүгө тийиш.
Жердин формуласы кичине көз жаш сымал болгон.
Кензабуро Оэ
#57 04 April 2009 - 22:28
- Супер-активист
-
- Аким
- 2987
- 24 October 08
- : 14 Oct 2025 17:37
- Жынысы:Эркек
- Калаасы:Айылда
Ырахмат.
Жакшы ойлор айтылып жатат. Бирок, ушул бөлүмдү
н мүдүрү
нөн өтүнү
ч: Теманын аты "Кыргыз тилин которуу учун биригели"
болуп калыптыр. Кыргыз тилин бир жакка которуу учун бирикпей, Кыргыз тилин көтөрү
ү үчүн бирикпейлиби,
я? Ушуну оңдоп койсо, жакшы болор эле!!!
Үчтүктө үч сап - үч күлүк!
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...
#58 05 April 2009 - 09:13
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 891
- 26 October 07
- : 03 Mar 2017 07:03
- Жынысы:Эркек
Менин бул созду жазып жатканым "Келгиле достор Эне-Тилибизди суйобуз" жана эне тилибизде (кыргызча) суйлойбуз. Мен каршы эмесмин коп тил билгенге. 4 чет тилин уйрондум чет жерде болдум. Орус классты бутургом. Эмне сиздерге айткым келет келгиле эне тилибизди которобуз бийикке. Мисалы казактар оз эне тилинде суйлошот жана орус тилин ж б арам соз дешет экен. Келгиле эне тилин суйобуз жана досторубузду да чакырыбыз. Келгиле Манас атабыздын арбагы колдосун!
!!!
+1 мен кошулам
#59 05 April 2009 - 09:51
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 2019
- 09 February 09
- : 30 Jan 2022 07:55
Кээде туруп ойлонуп кетет экенсин...бу кыргыздарга камчы гана жетишпейби деп....карап корсок бизде баары жетиштуудой.
..бирок.
..эмне учун оз тилибизди озубуз баалай албайбыз? Эмне учун кыргыз тили,кыргыз пайда болгондон бери келе жаткан улуу тилибиз азыркы учурда жан кейитээрлик абалда? Эмне учун кыргызча суйло,кыргыз тилин унутпа деген создорду ,кеп-кенештерди туура эмес кабыл алабыз? Эмне учун куйбойбуз,кыргыз экенибизге сыймыктанбайбыз? Эмне учун деген суроолор чачтан коп.....акыры кыргыз болгондон кийин улуттук намыс деген болуш керек да.....мен деле мисалы,мурун кыргызча музыка укчу эмесмин,чондор комуз куулорун,кыргызча беруулорду коруп жатышса,ээ тиги каналда американын "боевик" киносун корбой калдым деп жиним келчу эле...мени эч ким деле кыйнаган жок,озум эле тил учун куйгон,жан тарткан адам болуп озгордум....демек, ар бир кыргызда кыргызмын деген тушунук бар болсо ишибиздин онолгону..... Ошол тушунукту кантип ойготуу керек...мына ушул жагы бизде чон маселеге айланды.... Биринчиден, албетте,м
амлекеттик тил жонундо кучтуу мыйзам керек...коз салып туруш керек аны,жон эле кагаздар томуна айлантпай... . Кош тилдуулук деген озу бир балакет нерсе экен,эне тилибизди басынткандардын эн кучтуусу ошол мыйзам менимче..... Андан кийинки маселе-улуттук идеологиянын жоктугу...." Кыргызстан наш общий дом" деген созду туура эмес тушунуп алганыбызда. .... Эне тилибизди жайылтууда жана таасирин кучотуудо ММК,КТР,интернет да эмгеги бар..... Улуттук деген наам алып жургон Кыргыз телерадиосун (Биринчи улуттук канал деп озгорду болуш керек) карап королу....улуттук деген атына канчалык денгээлде татыктуу? Айтайын дегеним,телеканалдын беруулору 60-70 пайыз орусча....кыргыздын эле кинолорун орусча берет....же бул телеканалды орустар коробу? Орустар карап да койбойт КТРди.....жаш балдарга арналган кыргызча мультфильмдерди чыгарыш керек же кыргызчага которуш керек.... Барс туура баамдаган,туштук аймактарда озбек тилиндеги сериалдар каптап кетти,осуп келе жаткан жаш жеткинчектердин ан-сезимине тескери таасир тийгизип жатат.... Борборго келип кыргызча суйлосон шылдындашат "колхоз" дешип....коодонун которгон...орусча шакылдатып адамды куйгузгон кокурогу сокур манкурттар. ... Форумду деле байкап корсок орусча жазгандар бар...тил учун куйуп койсон чычалап кеткендер да жок эмес.....форумду да мамлекеттин кичинекей макети катары карап королучу....ушул жерден бири-бирибизди сыйлабай,ой- пикир менен эсептешпей, туура айтылган сынды угуп,катаны моюнга алыштын ордуна кайра чырга айлантабыз. ... Анан кантип бут Кыргызстан кыргызча суйлойт? Ошондуктан ар бирибиз озубуздон баштасак,ойгонгон ой башкаларды ойготот демекчи онолуп кетээрбиз... ..акырын
да айтаарым,Женижок атабыз тируу болгондо азыр,эне тилибиздин азыркы абалын коруп жети кун эмес,жетимиш кун токтобой ыйлап ырдамак....... .
..эмне учун оз тилибизди озубуз баалай албайбыз? Эмне учун кыргыз тили,кыргыз пайда болгондон бери келе жаткан улуу тилибиз азыркы учурда жан кейитээрлик абалда? Эмне учун кыргызча суйло,кыргыз тилин унутпа деген создорду ,кеп-кенештерди туура эмес кабыл алабыз? Эмне учун куйбойбуз,кыргыз экенибизге сыймыктанбайбыз? Эмне учун деген суроолор чачтан коп.....акыры кыргыз болгондон кийин улуттук намыс деген болуш керек да.....мен деле мисалы,мурун кыргызча музыка укчу эмесмин,чондор комуз куулорун,кыргызча беруулорду коруп жатышса,ээ тиги каналда американын "боевик" киносун корбой калдым деп жиним келчу эле...мени эч ким деле кыйнаган жок,озум эле тил учун куйгон,жан тарткан адам болуп озгордум....демек, ар бир кыргызда кыргызмын деген тушунук бар болсо ишибиздин онолгону..... Ошол тушунукту кантип ойготуу керек...мына ушул жагы бизде чон маселеге айланды.... Биринчиден, албетте,м
амлекеттик тил жонундо кучтуу мыйзам керек...коз салып туруш керек аны,жон эле кагаздар томуна айлантпай... . Кош тилдуулук деген озу бир балакет нерсе экен,эне тилибизди басынткандардын эн кучтуусу ошол мыйзам менимче..... Андан кийинки маселе-улуттук идеологиянын жоктугу...." Кыргызстан наш общий дом" деген созду туура эмес тушунуп алганыбызда. .... Эне тилибизди жайылтууда жана таасирин кучотуудо ММК,КТР,интернет да эмгеги бар..... Улуттук деген наам алып жургон Кыргыз телерадиосун (Биринчи улуттук канал деп озгорду болуш керек) карап королу....улуттук деген атына канчалык денгээлде татыктуу? Айтайын дегеним,телеканалдын беруулору 60-70 пайыз орусча....кыргыздын эле кинолорун орусча берет....же бул телеканалды орустар коробу? Орустар карап да койбойт КТРди.....жаш балдарга арналган кыргызча мультфильмдерди чыгарыш керек же кыргызчага которуш керек.... Барс туура баамдаган,туштук аймактарда озбек тилиндеги сериалдар каптап кетти,осуп келе жаткан жаш жеткинчектердин ан-сезимине тескери таасир тийгизип жатат.... Борборго келип кыргызча суйлосон шылдындашат "колхоз" дешип....коодонун которгон...орусча шакылдатып адамды куйгузгон кокурогу сокур манкурттар. ... Форумду деле байкап корсок орусча жазгандар бар...тил учун куйуп койсон чычалап кеткендер да жок эмес.....форумду да мамлекеттин кичинекей макети катары карап королучу....ушул жерден бири-бирибизди сыйлабай,ой- пикир менен эсептешпей, туура айтылган сынды угуп,катаны моюнга алыштын ордуна кайра чырга айлантабыз. ... Анан кантип бут Кыргызстан кыргызча суйлойт? Ошондуктан ар бирибиз озубуздон баштасак,ойгонгон ой башкаларды ойготот демекчи онолуп кетээрбиз... ..акырын
да айтаарым,Женижок атабыз тируу болгондо азыр,эне тилибиздин азыркы абалын коруп жети кун эмес,жетимиш кун токтобой ыйлап ырдамак....... .
Эх СССР чынында куйуторлуу жазыпсыз жазгандарыныз окуп ар адамдын башына жетсе кана ушул создор билесизби кыргыз тилин онуктруу учун аябай чон салым керек ал учун аябай коп жылдар керек,ошол жылдардын тубуно жетуу учун бугундон баштообуз керек аракетибизди эртен онолот деп журсок так ушундай уламыш катары улана берет.Андыктан эмне кылуу керек албетте биринчи орунда малекет кам коруу устубуздо керилип жаткан министирлер Кыргыз тилин устундо башчылык кылып жургон агалар дегендей анан ар адамды козуно чок кылгыдай кылып эскертуу андан кийин келечекте тороло турган наристеден баштообуз керек.Булар учун ар адам озу куйбосо ар адамды муштап чыгуу аябай кыйын маселе байке.Кыргызыбыз тилин сатмак тургун абройун сатып жатпайбы чет олколордо кул сымал иштеп жатпайбы буларга кандай коз караштасыздар. Жана дагы бир нерсе борборго туштук жактан барса мазак кылып мыскылдашат манкурттар деп жазыпсыз так ушул нерсе сизде болуп жатпайбы Оштуктарды (бизам)деп тамаша катары мыскылга алып жатасыз буларды кандай тушунууго болот акыр озунуз Ош тараптан болосузго мына ушундай ар адам озуну сыйлай билбесе озгону сыйлай албайт эч качан.Бул менен создорумо капа болбонуз чындыкты жаздым.
#60 05 April 2009 - 10:07
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 955
- 26 February 09
- : 22 Feb 2020 12:34
- Жынысы:Белгисиз
- Калаасы:Ош
которолу чогулуп тилди (чоооон тилди чооон жолдо которуп баратыпбыз да )
Не с первого взгляда, но до последнего вздоха,
Верю в любовь, в нас, в себя, верю в бога. (KREC)
Верю в любовь, в нас, в себя, верю в бога. (KREC)
