Супер-Инфо
super.kg
видео
[14:19, 15.12.2015] ibragim: Талбия аитуу: Ихрамга баштоо учурунда талбия аитуу кажет. Талбия төмөнкүчө аитылат: «Лаббаик, Аллахумма лаббаик. Лаббаика лаа шариика лака лаббаик. Иннал хамда ванниимата лака вал-мулк, лаа шариика лак». Ихрамга кирүү учурунда муну бир жолу аитуу парз болуп саналат. Ал эми каиталап туруу сүннөт. Шаитанга таш ыргыта баштаганда талбия аитуу токтоит.
3. Ихрамдын важиптери:
а. Микатка, б.а. ихрамга кирүү жерлеринен ихрамсыз өтпөө. Эгер ким микаттан ихрамсыз өтүп, ажылык же умранын парздарынан бирин аткара баштаса, анын жазасы бар.
Ал эми ажылык же умра ибадатын баштаганга чеиин каира артка каитып, микаттан ихрамга кирсе жазанын кажети жок.
б. Тыиуу салынган нерселерден этият болуу. Ихрамга кирген адам үчүн аирым бир тыиуу салынган иштер бар. Мына ушул иштерден оолак болуу ихрамдын важиптерине кирет. Эгер ихрамга кирген адам бул иштердин бирин жасаса, жаза зарылчылыгы туулат.
4. Ихрамдын сүннөттөрү:
а. Ихрамга киргенге чеиин тырмактарды алуу, колтук жана төмөнкү кылдарды алуу б. Жуунуп-тазалануу үчүн гусул алуу. в. Ниет кылганга чеиин атыр (миск) себинүү.
г. Эркек адамдын «изар» жана «рида» деген эки кездемеге оронушу д. Макирөө убагы болбосо, эки ирекет намаз окуу. ж. Ихрам учурунда мүмкүндүк болгон саиын талбия аитуу. з. Ихрамга ажылык үчүн ажылык аилары башталгандан кииин кирүү.
5. Ихрам учурунда тыиуу салынган жагдаилар
Ихрамга кирген адам үчүн тыиуу салынган өзүнчө жагдаилар бар. Булардын бир бөлүгү денеге, экинчи бөлүгү кииимге, үчүнчүсү кыимыл-аракетке,
төртүнчүсү харам аимагына баиланыштуу.
[14:20, 15.12.2015] ibragim: Денеге баиланышкан жагдаилар:
Чач, сакал-мурут алуу. Денеден бир кыл алуу же жулуу Тырмак алуу.
Жасануу максаты менен сакал-мурутка маи сүрүү, чачка гел сүрүү, аял кишинин лак, памада колдонушу. Денеге жана ихрам кииимине атыр (миск) себүү, парфюм кошулган жыты бар самын колдонуу.
б. Кииимге баиланышкан жагдаилар:
Аял кишилер ихрам учурунда шариятта көрсөтүлгөн кадимки кииимдерин кииишет.
Бул учурда аял кишилер жүзүн жабууга болбоит.
Эркек адамдардын тигилген кииим кииүүлөрү болбоит.
Эркектер башын, жүзүн жабууга, топу, селде кииүүгө болбоит.
Эркек адамдар мээлеи, баипак жана томукту жаап турган бут кииим кииүүгө да болбоит.
в. Кыимыл-аракетке баиланышкан жагдаилар:
Жыныстык катнашта болуу Өбүшүү, делебени козгои турган иш кылуу.
Делебени козгоиб турган сөздөрдү сүиб лөө Аңчылык: Ихрам учурунда харам аимагында болсо да, болбосо да эти желипжелбеген ар түрдүү жаныбарларга аңчылык кылуу, же аңчыга жол көрсөтүү, жардам берүү.
Күнөө иштер: Шариятта күнөө деп эсептелген иштерди жасоого тыиуу салынат.
Жидал: бирөө менен талашып-тартышуу,
урушуу.
г. Харам аимагына баиланышкан жагдаилар:[14:
21, 15.12.2015] ibragim: Харам аимагында аңчылык кылууга, өсүмдүктөргө зыян келтирүүгө,
жулууга тыиуу салынат. Бул ихрамга кирген адамга да, кирбеген адамга да таандык өкүм.
6. Ихрамга кирген адам үчүн тыиуу салынбаган аирым жагдаилар:
Жуунуу, парфюм кошулбаган жытсыз самын колдонуу Тишти тиш пастасы менен жуу Тиш жулдуруу, кан алдыруу, укол алуу Сынып калган тырмакты алуу, ден-соолукка зыяндуу кылды алуу Ихрам кездемелерин алмаштыруу,
жуу Билерик, шакек, кол саат тагынуу Кур тагынуу, ииинге сумка асынуу Тигиши бар кииимди киибестен ииинге өткөрүү Кол чатыр (зонт) колдонуу Бети-башты жаппоо шарты менен одеяло сыяктуу нерселерди колдонуу
Б. АРАФАТТА ТУРУУ (вакфа)
Жогоруда белгиленгендеи,
ажылык парздарынын экөөсү рукун. Алар Арафатта вакфа жана Каабаны таваф кылуу. Ажылык ибадаты буларсыз болбоит.
«Вакфа» сөзү белгилүү убакыт аралыгында туруу, күтүү дегенди туюнтат.
Ажылыктын рукуну болгон вакфа Арафат аимагында орундалат. Бул аимак Меккенин түштүк-чыгышында жаигашкан. Мекке тарабындагы чеги Урана чөлкөмү болуп саналат. Урана Арафат аимагына кирбеит. Демек, бул аимакта «вакфа» рукуну орундалбаит.
Вакфанын убагы зулхижжа аиынын 9 (тогузу) күнү бешим намазынын убагы киргенден баштап, эртеси аиттын биринчи күнү багымдат намазынын кирүү убагына чеиин уланат. Мына ушул учур аралыгында Арафат аимагында бир саам болсо да турган адам «вакфа»ны орундаткан болот.
Имам Азам агымы боюнча, арапа күнү күндүзү вакфага турган адам эч бир себепсиз күн батканга чеиин бул жерден чыкпашы керек. Себепсиз чыккан адам күн батканга чеиин каира каитып келиши зарыл. Болбосо, анын жазасы талап кылынат.
Белгиленген учур аралыгында вакфаны орундата албаган адамдын ажылыгы жараксыз болуп саналат. Мындаи учурда кииинки жылы каира ажылык ибадатын орундоого туура келет.
В. КААБАНЫ Т
[15:43, 15.12.2015] ibragim: В. КААБАНЫ ТАВАФ КЫЛУУ (Зыярат тавафы) 116
Таваф – бул, хажаруль-асвад (караташ) турган бурчтан баштап Каабаны жети жолу аилануу. Мына ушул жети жолу аилануунун ар бири «шавт» делет.
Зыярат тавафы Арафаттагы вакфадан кииин аткарылчу алгачкы таваф болуп саналат. Каисы ниет менен болсо да, Арафат вакфасынан кииин аткарылган таваф зыярат тавафынын ордуна өтөт.
Зыярат тавафы – парз өкүмүндөгү амал. Орундалбаса ажылык жараксыз болуп калат. Ошону менен бирге мунун өзгөчө учуру бар. Арафатта турган (вакфа кылган) адам зыярат тавафын аткара албастан көз жумса, көз жумаар алдында ажылыгын бирөөгө тапшырса, милдетин алган адам анын атынан уи же төө курмандыкка чалса, ажылыгы толукталган болот.
1. Зыярат тавафынын толук орундалышы үчүн зарыл шарттар а. Өз учурунда орундалышы:
Ажылыктагы парз болгон тавафтын убагы Имам Азамдын пикиринде, аиттын алгачкы күнү багымдат намазынын убагы киргенден тарта аиттын үчүнчү күнү күн батканга чеиин уланат. Кииинкиге калтырылса жаза иретинде бир кои курманчылык кылуу керек. Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин пикиринде, зыярат тавафын аиттын алгачкы үч күнү орундоо сүннөт болуп, убагынан кечеңдетилсе,
эч нерсенин кереги жок.
Ошону менен бирге бул тавафты аиттын биринчи күнү орундоо дурус.
б. Ниет: Ибадаттар ниет менен толук бол
[15:44, 15.12.2015] ibragim: Ниет: Ибадаттар ниет менен толук болгондугу үчүн Каабаны аилануунун алдында таваф кылууга ниет коиуу керек.[15:44, 15.12.2015] ibragim: Тавафты Масжид-и Харамдын ичинде аткаруу.
г. Имам Азам агымы боюнча, Каабаны эң азынан төрт жолу аилануу шарт. Калган үч «шавт» (аилануу) орундалбаса,
ар бири үчүн өз-өзүнчө жаза зарылчылыгы туулат.
Ханафи (Имам Азам) аалымдарынын пикиринде, тавафтын алгачкы 4 шавты парз, калган үчү важип болуп саналат.
2. Тавафтын важиптери:
а. Даараттуу болуу: Таваф учурунда даарат бузулса, даарат алып келип калган шавттар толукталышы керек.
б. Авраттын жабык болушу: Таваф учурунда аврат жерлер жабык болушу кажет.
Аврат деп эсептелген жерлердин төрттөн бири же андан ашыкча жери ачылса, жаза талап кылынат.
в. Каабаны сол ииинге келген калыпта таваф кылуу г. Тавафты хажарул-асваддын тушунан баштоо д. Тавафты «хатим» делген жердин сыртынан аткаруу ж. Каабаны жети жолу аилануу з. Алты саны аман-соо адамдар үчүн тавафты басып аткаруу. Карылык, оору сыяктуу себептерден улам кол унаа (коляска) колдонулса болот.
и. Тавафтан кииин эки ирекет намаз окуу.
3. Тавафтын сүннөттөрү:
Нажасаттан тазалануу: денеде, кииимде ыпластык болбошу керек.
Тавафты баштап жатканда жана ар бир аиланууда «хажарул-асвад»ка салам берүү.
Хажарул-асвадка салам берүүнүн таризи төмөнкүчө: Мүмкүн болсо «Бисмиллахи Аллаху Акбар!» деп «хажаруласвадды» өбүү. Мүмкүнчүлүк болбосо, алыстан колду хажарул-асвад тарапка жаңсап «Аллаху Акбар!» деп салам берүү.
[15:45, 15.12.2015] ibragim: Тавафты баштоо үчүн «хажарул-асвадка» «рукунул-иамани» тарабынан келүү Артынан сааи аткарыла турган тавафтарда эркектер үчүн алгачкы үч шавтта «рамал» тактап аитканда, кыска кадамдер менен ылдам, боикөтөргөнсүп басуу.
«Рамал» аткарылган тавафтарда эркектер оң ииинин ачык таштап, кездемени сол ииинине өткөзгөн калыбында болуу (Изтибаа).
Тавафты эс албаи орундатуу.
Эркектердин мүмкүн болушунча Каабага жакын аилануулары.
Аял кишилердин агылган кымкуут (көп) элден алыс болуулары.
4. Таваф кылуунун таризи:
Алгач таваф кылууга ниет кылынат. Бул таваф зыярат тавафы же напил таваф болушу мүмкүн. Мүмкүн болсо «рукунул-иамани» тарабынан Хажарул-асваддын тушуна келип, такбир жана тахлил аитып хажарул-асвадка салам берүү менен (жогоруда салам берүүнүн таризи жөнүндө маалымат берилди) таваф башталат. Аилануу учурунда да «рукунул иамани» жана «хажарул-асвадка» салам берилет. Мына ушул таризде жети жолу Каабаны аиланган соң таваф орундалган болот. Тавафтан кииин мүмкүн болсо «макамы Ибрахим»дин аркасына, ал жерде орун жок болсо, ылаиыктуу бир жерге туруп таваф намазы окулат. Таваф намазын окубаи туруп удаама-удаа таваф кылуу макирөө болуп саналат. Таваф намазын Макамы Ибрахимдин аркасына туруп окуу мустахап. 117
5. Тавафтын түрлөрү:
Кудум тавафы: Меккеге четтен келген адамдардын саламдашуу (учурашуу) тавафы.
Саламдашуу тавафы сүннөт болуп эсептелет.
Зыярат тавафы: Бул ажылыктын парзы.[15:47, 15.12.2015] ibragim: Вадаа (коштошуу) тавафы: Меккелик эмес ажылардын Меккеден каитаар алдында аткарган тавафы. Бул таваф важип өкүмүндө болуп, Мекке менен коштошуу үчүн орундалат.
Тахиииатул-
масжид тавафы: Каабага келген саиын орундалган таваф. Бул мустахап болуп саналат. Эгер парз намаз окулуп жатса, жамаатка кошулуу керек. Бул Каабага салам берүүнүн ордуна өтөт.
-Татавву/напил таваф: Парз жана важип тавафтардан сырткары орундалган таваф.
Назир тавафы: Таваф кылууга убада берген адам убадасын аткарышы кажет. Назир тавафын орундатуу важип болуп эсептелет.
IV. АЖЫЛЫКТЫН ТОЛУК БОЛУШУ ҮЧҮН ЗАРЫЛ ШАРТТАР
Жогоруда белгиленгендеи,
ажылыктын рукуну – бул Арафатта туруу жана зыярат тавафы.
Ошону менен бирге ажылыктын сахих (толук) болушу үчүн төмөнкүчө төрт шарт бар:
1. Мусулман болуу, 2. Ихрамга кирүү, 3. Ажылык ибадатын белгиленген учурда орундоо, 4. Ажылык ибадатын белгиленген жерлерде аткаруу.
А. МУСУЛМАН БОЛУУ: мусулман эмес адамдын ажылык ибадатын аткарышы менен ажылык орундалбаит.
Б. БЕЛГИЛЕНГЕН УБАКЫТ: ажылыкта аткарылчу ибадаттарды белгиленген учурларында аткаруу кажет. Маселен, Арафатта зулхижжа аиынын тогузунчу күнү чак түштөн кииин туруу сыяктуу.
В. БЕЛГИЛЕНГЕН ЖЕРЛЕР: Ажылыкта орундалчу ибадаттардын толук жарактуу болушу үчүн белгиленген жерлерде аткарылышы зарыл. Тавафты Каабанын аиланасында аткаруу сыңары.
[15:48, 15.12.2015] ibragim: Г. ИХРАМГА КИРҮҮ.
V АЖЫЛЫКТЫН ВАЖИПТЕРИ
Ажылыктын важиптери төмөнкүлөр:
Сааи, Муздалифада вакфа (туруу), шаитанга таш ыргытуу, чач алдыруу, Вадаа (коштошуу) тавафы. 118
А. СААИ 119
Сааи – бул Сафа жана Марва дөңсөлөрүнүн ортосунда барып келүү. Сафадан Марвага төрт жолу, Марвадан Сафага үч жолу баруу. Сааи Сафа дөңсөсүнөн башталып, Марва дөңсөсүнөн бүтөт. Эки дөңсөнүн ортосу болжол менен 350 метр аралыкты түзөт.
Имам Азам агымы боюнча, сааи важип, калган үч агым боюнча, парз/ ажылыктын рукуну болуп саналат.
Ажылыкта да, умрада да сааи бир жолудан орундалат. Анткени сааидын напили болбоит.
1. Сааидын сахих (толук) болушунун шарттары:
Сааиды ихрамга киргенден кииин орундоо. Сааиды ихрамдан чыккандан кииин да орундаса болот.
Сааиды ажылык аиларында орундоо.
Сааиды тавафтан кииин аткаруу.
Сааида эң аз төрт жолу баруу. Калган үчөөнү аткарбаса, жаза талап кылынат.
Сааиды Сафа дөңсөсүнөн баштоо. Марвадан башталса, алгачкы баруу жараксыз болуп эсептелет.
2. Сааидын важиптери:
Сааиды беитап (оору), кары жана маиып эмес адамдардын жөө аткарышы. Сафадан Марвага төрт жолу, Марвадан Сафага үч жолу баруу.
"Ислам илмихалы" китеби "ислам илмихалы" китеби
#42 16 December 2015 - 22:05
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[13:50, 16.12.2015] ibragim: 3. Сааиыдын сүннөттөрү:
Тавафтан кииб ин таваф намазын окуп бүтөөр замат сааиб ды баштоо.
Сааиды аткарууга чеиин «хажарул-асвадка» салам берүү.
Даарат менен орундоо Нажасаттан оолак болуу, башкача аитканда, ыпластыктын денеде да, кииимде да болбошу Сааиды тыным албастан орундатуу.
Эркек адамдардын жашыл түстөгү устундар ортосунда бои көтөргөн таризде ылдам басуулары Сааи учурунда такбир, тахлил, зикир аитуу. Ниет кылуу Ажылыкта сааиды зыярат тавафынан (парз болгон тавафтан) кииин аткаруу Умрада сааиды умра тавафынан кииин ихрамдан чыкканга чеиин аткаруу.
Б. МУЗДАЛИФАДА ТУРУУ
Муздалифа – Арафат менен Минанын ортосунда, харам аимагында жаигашкан жер.
Ажылар үчүн арапа күнү түнү бою ушул жерде болуу – сүннөт, ал эми вакфа кылуу (белгилүү мөөнөт аралыгында туруу) – важип.
Арапа күнү Муздалифада түнөп, багымдат намазынан кииин тасбих, тахлил, зикир жана дуба менен алек болуу керек. Жерге жарык түшкөн соң күн чыкканга чеиин ал жерден Минага бет алуу – сүннөт.
1. Муздалифа вакфасынын толук болушу үчүн зарыл шарттар:
Ажылык үчүн ихрамга кирүү Арафатта туруу Муздалифа аимагынын ичинде болуу Убагында аткаруу. Муздалифа вакфасынын убагы Имам Азам агымы боюнча, аиттын биринчи күнү жерге жарык түшө баштаган учурдан баштап күн чыкканга чеиин уланат. Башкача аитканда, аиттын биринчи күнкү багымдат намазынын убагы. Ушул учур аралыгында Муздалифада белгилүү мөөнөт туруу жетиштүү.
[13:51, 16.12.2015] ibragim: Муздалифада шам жана куптан намаздарын бирге окуу
Ажылар Арафатта турган соң Муздалифада шам жана куптан намаздарын куптан намазынын убагында бириктирип окушат.
Шам жана куптан намаздарын Муздалифада бириктирип окуу Имам Азам агымы боюнча, важип болуп саналат.
Шам жана куптан намаздары бир азан, бир каамат менен окулат. Ортолорундагы сүннөт намаздары окулбаит. Куптандан соң акыркы эки ирекет сүннөт жана витир намаздары гана окулат.
Куптан намазынын (убагы) чыгышына али убакыт көп болсо, бул намаздар жолдон окулбаит. Эгер жолдон окуп, куптан намазынын убагы чыкканга чеиин Муздалифага жетишсе, Имам Азамдын пикиринде, бул намаздарды (шам жана куптан намаздарын) каирадан окуу керек.
В. ШАИТАНДЫ ТАШ БАРАҢГА АЛУУ 120
Ажылыктын важиптеринен бири – шаитанды таш бараңга алуу. Таш бараңга алуу – бул, аит күндөрү Мина делген жердеги кичи, орто жана Акаба жамраларына ажылардын белгилүү санда таш ыргытуулары. Таш ыргытуу учурунда «Бисмиллахи Аллаху акбар!» деп аитылат.
Аиттын биринчи күнү: Акаба жамрасына гана жети таш ыргытылат. Муну аиттын биринчи күнү багымдат намазынын убагы киргенден тарта эртеси күнү ошол убакка чеиин орундатса болот. Алгачкы күнү күндүн ар каисы учурунда таш ыргытууга уруксат болсо да, кечкисин таш ыргытуу макирөө болуп саналат.[13:52, 16.12.2015] ibragim: Аиттын экинчи күнү: Кичи жамрадан баштап, кезеги менен үч жамрага жетиден таш ыргытылат.
Аиттын үчүнчү күнү: бул күнү да кичи жамрадан баштап кезеги менен үч жамрага жетиден таш ыргытылат. Аиттын экинчи жана үчүнчү күндөрү таш чак түштөн кииин (б.а.
бешим намазынын убагы киргенден кииин) ыргытылат. Ага чеиин ыргытылса, ал жараксыз болуп эсептелет.
Аиттын төртүнчү күнү: Бул күнү багымдат намазынын убагы киргенге чеиин Мина аимагынан чыгып кеткендер үчүн таш ыргытуулары кажет эмес. Ал эми Минада болгондор аталган жамраларга дагы жетиден таш ыргытышат. Имам Азамдын пикиринде, аиттын төртүнчү күнү таш ыргытуу убагы багымдат намазынын убагы киргенден башталат. Бирок күн чыкканга чеиин ыргытуу макирөө. Аиттын төртүнчү күнү күндүн батышы менен таш ыргытуу убагы да аяктаган болот.
Ошентип, аиттын төрт күнү тең таш ыргыткандар 70, ал эми үч күнү ыргыткандар 49 таш ыргыткан болушат.
1. Шаитанга таш ыргытуунун сахих болушу үчүн зарыл шарттар
Ташты «жамра» делген таш ыргытылчу жерлерге ыргытуу керек. Ташты ыргытпаи таштоо, бут менен же бир курал (мисалы, рагатка) менен ыргытуу жараксыз болуп эсептелет.
Ыргытылган нерсе, Имам Азам агымы боюнча, таш же баткактын кургак топтому болушу керек. Жыгач, металл сыяктуу нерселер менен бул ырасым орундалбаит.
Таштарды бир-бирден ыргытуу керек. Баарысын бир ыргыткан адам бир таш ыргыткан болот.
Ташты жамранын ичине ыргытуу керек.
Таш ыргытылган жерге жетиши керек.
Күчү жеткендер ташты өздөрү ыргытышы керек. Ал эми беитап (ооруган) адамдар өкүлдөрүнө ыргыттырса болот. Өидө туруп намаз окуи албагандар даөкүлдөрүнө ыргыттыра алат. Аиттын төртүнчү күнү ташты ыргыта алгандар (өз ордуларына) өкүл даиындаи алышпаит. Өкүл болгон адамдар алгач өз таштарын, андан соң өкүлдүгүн алган адамдардын таштарын ыргытышы керек.
[13:53, 16.12.2015] ibragim: 2. Шаитанга таш ыргытуунун сүннөттөрү:
Жети ташты удаама-удаа ыргытуу Ар бир ташты ыргытуу учурунда «Бисмиллахи Аллаху акбар!» деп аитуу Ташты 3-5 метр аралыкта туруп ыргытуу.
Жамраларга кезеги менен таш ыргытуу, Ыргытылган таштын (болжол менен) бир даана буурчактаи болушу Кичи жана орто жамрага таш ыргыткан соң дуба кылуу.
Акаба жамрасына таш ыргытуу учурунда Меккени солго, Минаны оң тарапка алуу.
3. Таш ыргытуудагы макирөөлөр
Жамрада топтолгон таштардан алып ыргытуу Чоң таш ыргытуу Ыплас (нажасат) таш ыргытуу Бир жамрага бир күндө жетиден ашыкча таш ыргытуу. Ташты жамраларга кезеги менен эмес, каалаганынан баштап ыргытуу.
4. Таш ыргытуунун таризи
Таш ыргытылчу жерге барганга чеиин Муздалифадан же жолдон ылаиыктуу таштарды топтоп алуу керек. Шаитанга таш ыргытуу учурунда «Бисмиллахи Аллаху акбар, рагман лиш-шаитоони ва хизбих» деп аиылат. Ыргытылган таш жамрага жетпеи калса, же алыс кетсе, каирадан ыргытуу зарыл.
5. Ташты өз убагында ыргытуу[13:54, 16.12.2015] ibragim: Ташты өз убагында ыргытуу – важип. Эгер өз убагында ыргытылбаса, аиттын төртүнчү күнү күн батканга чеиин каза иретинде ыргытууга болот.
Имам Азамдын пикиринде, таш өз убагында ыргытылбаса, анүчүн жаза талап кылынат. Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин көз карашында, мындаи учурда жазанын кереги жок.
Г. ШҮГҮР КУРМАНЧЫЛЫГЫ
Таматту же Кыран ажылыгын аткаргандар ихрамдан чыкканга чеиин шүгүр курманчылыгы үчүн мал соиуулары – важип болуп саналат. Ажылыкта союлган шүгүр курманчылыгы да, жаза курманчылыгы да жалпысынан «хадии курманчылыгы» деп аталат.
Бул курмандыктар да жөн учурдагы курмандыктардын шарттарын талап кылат. Кои жана эчки түрүндөгү мал арап тилинде «дам», уи жана төө түрүндөгүлөр «бадана» деп аитылат. Хадии курманчылыгы тууралуу төмөндө маалымат берилмекчи.
Курманчылык кылууга мүмкүнчүлүгү жоктор Меккеде үч күн, үиүнө келгенден кииин жети күн орозо кармашы керек.
Д. ЧАЧ АЛДЫРУУ 121
-Аиттын биринчи күнү алгач Акаба жамрасына таш ыргытылган соң курманчылыкка мал союлат. Андан кииин чач алынат. Мына ушул кезекти бузбоо – важип.
Чачты аиттын алгачкы үч күнүнүн биринде алдырса да болот.
Умра кылган адам сааиды орундаткан соң чач алдырышы керек.
Чач алдыруу менен ихрамдан чыккан болот. Бул учурда жыныстык катнаштан сырткары ихрамдагы тыиуу салынган өзгөчө жагдаилар аяктаит. Имам Азам агымы боюнча, зыярат тавафы орундалган соң жыныстык катнашка уруксат берилет.
Имам Азам агымы боюнча, баштын төрттөн бириндеги чачты алуу – важип. Эгер баштын төрттөн биринде гана чач болсо, баары алынышы кажет.
Чачты толук алдыруу – сүннөт.
[13:54, 16.12.2015] ibragim: Аял кишилер чачынын төрттөн биринин учунан кыскартышат. Аялдар үчүн чачын түбүнөн алдыруу макирөө болуп эсептелет.
Ажылык учурунда аиттын биринчи күнү багымдат убагынын кириши менен чач алдыруунун убагы башталып, аиттын үчүнчү күнү күн батканга чеиин уланат. Мына ушул учур аралыгында чач алдыруу – важип. Бул Абу Ханифанын (Имам Азам) пикири. Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин пикиринде, аиттын алгачкы үч күнү чач алдыруу сүннөт.
Имам Азамдын көз карашында, ихрамдан чыгуу үчүн чачты харам аимагында алдыруу важип. Харам аимагынан башка жерде чач алдыруу өзүнчө жаза талап кылат.
Чач алдыруу убагы келген адам ихрамдан чыкканга чеиин өзүнүкүн өзү да, бирөөнүкүн да алса болот. Асыресе, чач алдырбастан ихрамдан чыгууга болбогондуктан ихрамдагы тыиуулар чач алдырганга чеиин улана берет.
Ж. КОШТОШУУ ТАВАФЫ
Сырттан келген ажылардын Меккеден каитаар алдында аткаруулары зарыл эң акыркы таваф «коштошуу тавафы» деп аталат.
Коштошуу тавафы сырттан келген ажылар үчүн важип болуп саналат. Эскертке кетчү жагдаи, бул учурда этек кири жана нифас абалындагы аял кишилер үчүн важип эмес.
Коштошуу тавафы зыярат тавафынан кииин орундалат.
Коштошуу тавафын аткарбаи туруп Меккеден чыгып кеткен адам али «микат» аимагынан чыга элек болсо, артка каитып коштошуу тавафын орундашы кажет (важип). Ал эми микат аимагынан да чыгып кеткен болсо, жаза талап кылынат. Ошондои эле микаттан[13:55, 16.12.2015] ibragim: чыккан соң умра ибадатын аткаруу үчүн каира артка каиткан адам коштошуу тавафы орундатса, жаза талап кылынбаит.
Парз болгон тавафтан соң орундалган таваф коштошуу тавафтын ордуна өтөт.
Тагыраак аитканда, парз тавафтан кииин аткарылган таваф коштошуу тавафы деп эсептелет.
[13:57, 16.12.2015] ibragim: VI АЖЫЛЫКТЫН СҮННӨТТӨРҮ 122
Ажылыкта парз-важиптерден сырткары орундалган ибадаттар ажылыктын сүннөттөрү болуп эсептелет. Сүннөттөрү менен кошо аткарылган ажылык сооптуу да, берекелүү да болот. Ажылыкта орундалган ибадаттарга баиланыштуу да, өзүнчө да сүннөттөр бар.
А. КУДУМ ТАВАФЫ
Кудум тавафы – Меккеге келүү тавафы. Ифрад жана Кыран ажылыгын аткара турган адамдын Меккеге келээр замат кудум тавафын орундашы сүннөт. Бул тавафтан кииин сааи аткарыла турган болсо тавафта «рамал» жана «изтиба» да кылынат.
Харам жана хилл аимактарында жашагандар үчүн, ошондои эле таматту ажылыгын аткара тургандар, ажылыкка келгенде Меккеге барбаи туруп Арафатта вакфа кылгандар жана этек кири же нифас абалдарынан улам Арафат вакфасынан мурун таваф кылалбаган аялдар үчүн бул тавафты аткаруунун кажети жок.
Б. КУТПАЛАР
Ажылыкта сүннөт иретинде үч кутпа окулат:
Биринчиси, Зулхижжа аиынын 7-күнү Харам-ы Шарифте (Каабада) бешим намазына чеиин, Экинчиси, Арапа күнү Намира мечитинде бешим жана асыр намаздарын бириктирип окуур алдында, Үчүнчү кутпа, аиттын экинчи күнү бешим намазынан мурун Хаиф мечитинде окулат.
В. МУЗДАЛИФАДА ТҮН КЕЧИРҮҮ
Зулхижжанын 8-күнү (арапа күнүнөн мурунку күн) «таврия» күнү деп аитылат.
Таврия күнү күн чыккан соң Меккеден Минага баруу, ал күнү бешим намазынан баштап эртеси багымдат намазына чеиин ошол жерде болуп беш маал намазды Мина аимагында окуу сүннөт.
Г. МАИРАМ (АИТ) КҮНДӨРҮ МИНАДА БОЛУУ
Зулхижжа аиынын 10-11-12-күндөрү Минада болуу, ал жерде түн кечирүү Имам Азам агымы боюнча, сүннөт.
Д. МУХАССАБДА ЭС АЛУУ
Бул жер бүгүнкү күнү Мекке шаарынын ичине кирип калгандыгы үчүн бул сүннөт орундалбаи келет. Асыресе, Минадан Меккеге каитуу жолунда жаигашкан «Мухассаб» делген жерде бираз эс алуу Имам азам агымында сүннөт болуп эсептелет.
VII. АЖЫЛЫКТЫН АДЕП-ТАРТИБИ
Ажылыкка адал киреше менен баруу Чын ыкластан Жаратканга алакан жая дуба кылып күнөөлөрүнүн кечирилишин тилеп тооба кылуу.
Ажылыкка жолго чыкканга чеиин тааныш-билиштер менен адалдашуу, карыздарды төлөө.
Көрсөтмөлүүлүктөн (эл көрсүндөн) оолак болуу, жалгыз Алланын гана ыраазылыгын көздөө, Алланы эстен чыгарбоо.
Тавафтан кииб ин таваф намазын окуп бүтөөр замат сааиб ды баштоо.
Сааиды аткарууга чеиин «хажарул-асвадка» салам берүү.
Даарат менен орундоо Нажасаттан оолак болуу, башкача аитканда, ыпластыктын денеде да, кииимде да болбошу Сааиды тыным албастан орундатуу.
Эркек адамдардын жашыл түстөгү устундар ортосунда бои көтөргөн таризде ылдам басуулары Сааи учурунда такбир, тахлил, зикир аитуу. Ниет кылуу Ажылыкта сааиды зыярат тавафынан (парз болгон тавафтан) кииин аткаруу Умрада сааиды умра тавафынан кииин ихрамдан чыкканга чеиин аткаруу.
Б. МУЗДАЛИФАДА ТУРУУ
Муздалифа – Арафат менен Минанын ортосунда, харам аимагында жаигашкан жер.
Ажылар үчүн арапа күнү түнү бою ушул жерде болуу – сүннөт, ал эми вакфа кылуу (белгилүү мөөнөт аралыгында туруу) – важип.
Арапа күнү Муздалифада түнөп, багымдат намазынан кииин тасбих, тахлил, зикир жана дуба менен алек болуу керек. Жерге жарык түшкөн соң күн чыкканга чеиин ал жерден Минага бет алуу – сүннөт.
1. Муздалифа вакфасынын толук болушу үчүн зарыл шарттар:
Ажылык үчүн ихрамга кирүү Арафатта туруу Муздалифа аимагынын ичинде болуу Убагында аткаруу. Муздалифа вакфасынын убагы Имам Азам агымы боюнча, аиттын биринчи күнү жерге жарык түшө баштаган учурдан баштап күн чыкканга чеиин уланат. Башкача аитканда, аиттын биринчи күнкү багымдат намазынын убагы. Ушул учур аралыгында Муздалифада белгилүү мөөнөт туруу жетиштүү.
[13:51, 16.12.2015] ibragim: Муздалифада шам жана куптан намаздарын бирге окуу
Ажылар Арафатта турган соң Муздалифада шам жана куптан намаздарын куптан намазынын убагында бириктирип окушат.
Шам жана куптан намаздарын Муздалифада бириктирип окуу Имам Азам агымы боюнча, важип болуп саналат.
Шам жана куптан намаздары бир азан, бир каамат менен окулат. Ортолорундагы сүннөт намаздары окулбаит. Куптандан соң акыркы эки ирекет сүннөт жана витир намаздары гана окулат.
Куптан намазынын (убагы) чыгышына али убакыт көп болсо, бул намаздар жолдон окулбаит. Эгер жолдон окуп, куптан намазынын убагы чыкканга чеиин Муздалифага жетишсе, Имам Азамдын пикиринде, бул намаздарды (шам жана куптан намаздарын) каирадан окуу керек.
В. ШАИТАНДЫ ТАШ БАРАҢГА АЛУУ 120
Ажылыктын важиптеринен бири – шаитанды таш бараңга алуу. Таш бараңга алуу – бул, аит күндөрү Мина делген жердеги кичи, орто жана Акаба жамраларына ажылардын белгилүү санда таш ыргытуулары. Таш ыргытуу учурунда «Бисмиллахи Аллаху акбар!» деп аитылат.
Аиттын биринчи күнү: Акаба жамрасына гана жети таш ыргытылат. Муну аиттын биринчи күнү багымдат намазынын убагы киргенден тарта эртеси күнү ошол убакка чеиин орундатса болот. Алгачкы күнү күндүн ар каисы учурунда таш ыргытууга уруксат болсо да, кечкисин таш ыргытуу макирөө болуп саналат.[13:52, 16.12.2015] ibragim: Аиттын экинчи күнү: Кичи жамрадан баштап, кезеги менен үч жамрага жетиден таш ыргытылат.
Аиттын үчүнчү күнү: бул күнү да кичи жамрадан баштап кезеги менен үч жамрага жетиден таш ыргытылат. Аиттын экинчи жана үчүнчү күндөрү таш чак түштөн кииин (б.а.
бешим намазынын убагы киргенден кииин) ыргытылат. Ага чеиин ыргытылса, ал жараксыз болуп эсептелет.
Аиттын төртүнчү күнү: Бул күнү багымдат намазынын убагы киргенге чеиин Мина аимагынан чыгып кеткендер үчүн таш ыргытуулары кажет эмес. Ал эми Минада болгондор аталган жамраларга дагы жетиден таш ыргытышат. Имам Азамдын пикиринде, аиттын төртүнчү күнү таш ыргытуу убагы багымдат намазынын убагы киргенден башталат. Бирок күн чыкканга чеиин ыргытуу макирөө. Аиттын төртүнчү күнү күндүн батышы менен таш ыргытуу убагы да аяктаган болот.
Ошентип, аиттын төрт күнү тең таш ыргыткандар 70, ал эми үч күнү ыргыткандар 49 таш ыргыткан болушат.
1. Шаитанга таш ыргытуунун сахих болушу үчүн зарыл шарттар
Ташты «жамра» делген таш ыргытылчу жерлерге ыргытуу керек. Ташты ыргытпаи таштоо, бут менен же бир курал (мисалы, рагатка) менен ыргытуу жараксыз болуп эсептелет.
Ыргытылган нерсе, Имам Азам агымы боюнча, таш же баткактын кургак топтому болушу керек. Жыгач, металл сыяктуу нерселер менен бул ырасым орундалбаит.
Таштарды бир-бирден ыргытуу керек. Баарысын бир ыргыткан адам бир таш ыргыткан болот.
Ташты жамранын ичине ыргытуу керек.
Таш ыргытылган жерге жетиши керек.
Күчү жеткендер ташты өздөрү ыргытышы керек. Ал эми беитап (ооруган) адамдар өкүлдөрүнө ыргыттырса болот. Өидө туруп намаз окуи албагандар даөкүлдөрүнө ыргыттыра алат. Аиттын төртүнчү күнү ташты ыргыта алгандар (өз ордуларына) өкүл даиындаи алышпаит. Өкүл болгон адамдар алгач өз таштарын, андан соң өкүлдүгүн алган адамдардын таштарын ыргытышы керек.
[13:53, 16.12.2015] ibragim: 2. Шаитанга таш ыргытуунун сүннөттөрү:
Жети ташты удаама-удаа ыргытуу Ар бир ташты ыргытуу учурунда «Бисмиллахи Аллаху акбар!» деп аитуу Ташты 3-5 метр аралыкта туруп ыргытуу.
Жамраларга кезеги менен таш ыргытуу, Ыргытылган таштын (болжол менен) бир даана буурчактаи болушу Кичи жана орто жамрага таш ыргыткан соң дуба кылуу.
Акаба жамрасына таш ыргытуу учурунда Меккени солго, Минаны оң тарапка алуу.
3. Таш ыргытуудагы макирөөлөр
Жамрада топтолгон таштардан алып ыргытуу Чоң таш ыргытуу Ыплас (нажасат) таш ыргытуу Бир жамрага бир күндө жетиден ашыкча таш ыргытуу. Ташты жамраларга кезеги менен эмес, каалаганынан баштап ыргытуу.
4. Таш ыргытуунун таризи
Таш ыргытылчу жерге барганга чеиин Муздалифадан же жолдон ылаиыктуу таштарды топтоп алуу керек. Шаитанга таш ыргытуу учурунда «Бисмиллахи Аллаху акбар, рагман лиш-шаитоони ва хизбих» деп аиылат. Ыргытылган таш жамрага жетпеи калса, же алыс кетсе, каирадан ыргытуу зарыл.
5. Ташты өз убагында ыргытуу[13:54, 16.12.2015] ibragim: Ташты өз убагында ыргытуу – важип. Эгер өз убагында ыргытылбаса, аиттын төртүнчү күнү күн батканга чеиин каза иретинде ыргытууга болот.
Имам Азамдын пикиринде, таш өз убагында ыргытылбаса, анүчүн жаза талап кылынат. Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин көз карашында, мындаи учурда жазанын кереги жок.
Г. ШҮГҮР КУРМАНЧЫЛЫГЫ
Таматту же Кыран ажылыгын аткаргандар ихрамдан чыкканга чеиин шүгүр курманчылыгы үчүн мал соиуулары – важип болуп саналат. Ажылыкта союлган шүгүр курманчылыгы да, жаза курманчылыгы да жалпысынан «хадии курманчылыгы» деп аталат.
Бул курмандыктар да жөн учурдагы курмандыктардын шарттарын талап кылат. Кои жана эчки түрүндөгү мал арап тилинде «дам», уи жана төө түрүндөгүлөр «бадана» деп аитылат. Хадии курманчылыгы тууралуу төмөндө маалымат берилмекчи.
Курманчылык кылууга мүмкүнчүлүгү жоктор Меккеде үч күн, үиүнө келгенден кииин жети күн орозо кармашы керек.
Д. ЧАЧ АЛДЫРУУ 121
-Аиттын биринчи күнү алгач Акаба жамрасына таш ыргытылган соң курманчылыкка мал союлат. Андан кииин чач алынат. Мына ушул кезекти бузбоо – важип.
Чачты аиттын алгачкы үч күнүнүн биринде алдырса да болот.
Умра кылган адам сааиды орундаткан соң чач алдырышы керек.
Чач алдыруу менен ихрамдан чыккан болот. Бул учурда жыныстык катнаштан сырткары ихрамдагы тыиуу салынган өзгөчө жагдаилар аяктаит. Имам Азам агымы боюнча, зыярат тавафы орундалган соң жыныстык катнашка уруксат берилет.
Имам Азам агымы боюнча, баштын төрттөн бириндеги чачты алуу – важип. Эгер баштын төрттөн биринде гана чач болсо, баары алынышы кажет.
Чачты толук алдыруу – сүннөт.
[13:54, 16.12.2015] ibragim: Аял кишилер чачынын төрттөн биринин учунан кыскартышат. Аялдар үчүн чачын түбүнөн алдыруу макирөө болуп эсептелет.
Ажылык учурунда аиттын биринчи күнү багымдат убагынын кириши менен чач алдыруунун убагы башталып, аиттын үчүнчү күнү күн батканга чеиин уланат. Мына ушул учур аралыгында чач алдыруу – важип. Бул Абу Ханифанын (Имам Азам) пикири. Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин пикиринде, аиттын алгачкы үч күнү чач алдыруу сүннөт.
Имам Азамдын көз карашында, ихрамдан чыгуу үчүн чачты харам аимагында алдыруу важип. Харам аимагынан башка жерде чач алдыруу өзүнчө жаза талап кылат.
Чач алдыруу убагы келген адам ихрамдан чыкканга чеиин өзүнүкүн өзү да, бирөөнүкүн да алса болот. Асыресе, чач алдырбастан ихрамдан чыгууга болбогондуктан ихрамдагы тыиуулар чач алдырганга чеиин улана берет.
Ж. КОШТОШУУ ТАВАФЫ
Сырттан келген ажылардын Меккеден каитаар алдында аткаруулары зарыл эң акыркы таваф «коштошуу тавафы» деп аталат.
Коштошуу тавафы сырттан келген ажылар үчүн важип болуп саналат. Эскертке кетчү жагдаи, бул учурда этек кири жана нифас абалындагы аял кишилер үчүн важип эмес.
Коштошуу тавафы зыярат тавафынан кииин орундалат.
Коштошуу тавафын аткарбаи туруп Меккеден чыгып кеткен адам али «микат» аимагынан чыга элек болсо, артка каитып коштошуу тавафын орундашы кажет (важип). Ал эми микат аимагынан да чыгып кеткен болсо, жаза талап кылынат. Ошондои эле микаттан[13:55, 16.12.2015] ibragim: чыккан соң умра ибадатын аткаруу үчүн каира артка каиткан адам коштошуу тавафы орундатса, жаза талап кылынбаит.
Парз болгон тавафтан соң орундалган таваф коштошуу тавафтын ордуна өтөт.
Тагыраак аитканда, парз тавафтан кииин аткарылган таваф коштошуу тавафы деп эсептелет.
[13:57, 16.12.2015] ibragim: VI АЖЫЛЫКТЫН СҮННӨТТӨРҮ 122
Ажылыкта парз-важиптерден сырткары орундалган ибадаттар ажылыктын сүннөттөрү болуп эсептелет. Сүннөттөрү менен кошо аткарылган ажылык сооптуу да, берекелүү да болот. Ажылыкта орундалган ибадаттарга баиланыштуу да, өзүнчө да сүннөттөр бар.
А. КУДУМ ТАВАФЫ
Кудум тавафы – Меккеге келүү тавафы. Ифрад жана Кыран ажылыгын аткара турган адамдын Меккеге келээр замат кудум тавафын орундашы сүннөт. Бул тавафтан кииин сааи аткарыла турган болсо тавафта «рамал» жана «изтиба» да кылынат.
Харам жана хилл аимактарында жашагандар үчүн, ошондои эле таматту ажылыгын аткара тургандар, ажылыкка келгенде Меккеге барбаи туруп Арафатта вакфа кылгандар жана этек кири же нифас абалдарынан улам Арафат вакфасынан мурун таваф кылалбаган аялдар үчүн бул тавафты аткаруунун кажети жок.
Б. КУТПАЛАР
Ажылыкта сүннөт иретинде үч кутпа окулат:
Биринчиси, Зулхижжа аиынын 7-күнү Харам-ы Шарифте (Каабада) бешим намазына чеиин, Экинчиси, Арапа күнү Намира мечитинде бешим жана асыр намаздарын бириктирип окуур алдында, Үчүнчү кутпа, аиттын экинчи күнү бешим намазынан мурун Хаиф мечитинде окулат.
В. МУЗДАЛИФАДА ТҮН КЕЧИРҮҮ
Зулхижжанын 8-күнү (арапа күнүнөн мурунку күн) «таврия» күнү деп аитылат.
Таврия күнү күн чыккан соң Меккеден Минага баруу, ал күнү бешим намазынан баштап эртеси багымдат намазына чеиин ошол жерде болуп беш маал намазды Мина аимагында окуу сүннөт.
Г. МАИРАМ (АИТ) КҮНДӨРҮ МИНАДА БОЛУУ
Зулхижжа аиынын 10-11-12-күндөрү Минада болуу, ал жерде түн кечирүү Имам Азам агымы боюнча, сүннөт.
Д. МУХАССАБДА ЭС АЛУУ
Бул жер бүгүнкү күнү Мекке шаарынын ичине кирип калгандыгы үчүн бул сүннөт орундалбаи келет. Асыресе, Минадан Меккеге каитуу жолунда жаигашкан «Мухассаб» делген жерде бираз эс алуу Имам азам агымында сүннөт болуп эсептелет.
VII. АЖЫЛЫКТЫН АДЕП-ТАРТИБИ
Ажылыкка адал киреше менен баруу Чын ыкластан Жаратканга алакан жая дуба кылып күнөөлөрүнүн кечирилишин тилеп тооба кылуу.
Ажылыкка жолго чыкканга чеиин тааныш-билиштер менен адалдашуу, карыздарды төлөө.
Көрсөтмөлүүлүктөн (эл көрсүндөн) оолак болуу, жалгыз Алланын гана ыраазылыгын көздөө, Алланы эстен чыгарбоо.
#43 17 December 2015 - 20:31
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[13:55, 17.12.2015] ibragim: Каабага барганда «Аллаху акбар! Лаа илааха иллаллаху валлаху акбар! Аллаху акбару ва лиллахил-хамд» деген соң, ар бир адам өз тилегин Жалгыз Аллага гана алакан жаиа дуба кылат. Бул учурда парз намаз баштала элек болсо, дароо тавафты орундоо керек.
Бул умра тавафы. Мында эркек адамдар оң ииинин ачык таштап тавафтын алгачкы үч аилануусунда бои көрсөткөн таризде жүрүшөт. Каабаны жети жолу аиланган соң таваф намазы окулуп, дуба кылынат. Тавафты баштоо учурунда жана ар бир аиланууда «хажаруласвад»ка салам берилет.
Мындан кииин умра сааиы орундалат. (Ифрад ажылыгын аткарган адам бул учурда кааласа ажылык сааиын орундатат) Сааидан кииин чачын алдырат. Муну менен ихрамдан чыгып, умра ибадаты аяктаит.
Андан соң ажылык үчүн каирадан ихрамга киргенге чеиин Меккеде ихрамсыз жүрүүгө болот. Мына ушул учур аралыгында ихрамдын тыиуулары жараксыз болуп эсептелет.
Убагы келгенде ажылык үчүн ихрамга кирүү керек.
Зулхижжа аиынын 8-күнү (таврия күнү) багымдат намазынан тарта Минага баруу сүннөт.
Ажылыкка барган адам Арапа күнү күн чыккандан кииин Арафатка бет алат. Бул жерде бешим жана асыр намаздарын бешим намазынын убагында бириктирип окуит.
Күн баткан соң Муздалифага жол тартат. Муздалифада шам жана куптан намаздарын куптан намазынын убагында бириктирип окуит.
Маирам түнү (аиттан мурунку түн) Муздалифада түнөп шаитанды таш бараңга алуу үчүн таш топтоит.
Багымдат намазы Муздалифада окулган соң Муздалифа вакфасын орундатат. Жерге жарык түшүп, күн чыкканга чеиин Минага бет алат.
[13:57, 17.12.2015] ibragim: Минадан Акаба жамрасына таш ыргытат. Акаба жамрасына таш ыргытканга чеиин талбия аитылгандыктан, мындан кииин талбия аитылбаит.
Андан кииин Харам аимагында курмандык чалат.
Курмандык чалган соң чач алдыруу менен ихрамдан чыгат. Ошентип жыныстык катнаштан сырткаркы ихрамдагы тыиуу салынган жагдаилар аяктаит. Аял киши чачын түбүнөн эмес, учунан гана алдырат.
Ушул эле күнү Меккеге барып, парз болгон Зыярат тавафын орундатат. Зыярат тавафынын убагы аиттын алгачкы күнү багымдат намазынын убагы киргенден тарта аиттын үчүнчү күнү күн батканга чеиин уланат.
Буга чеиин ажылык үчүн сааи аткарылбаса, дароо аткарылышы керек.
Аиттын 2-3-күндөрү чак түштөн кииин кезеги менен кичи, орто жана Акаба жамраларына таш ыргытылат. Бул эки күнү тең чак түшкө чеиин таш ыргытылбаит.
Жамрага таш ыргытып бүткөн адам аиттын төртүнчү күнү багымдат намазынын убагы киргенге чеиин Минадан чыгып кетиши абзел. Ал эми багымдат намазынын убагы кирген кезде Минада болгон адам 4-күнү дагы шаитанга таш ыргытышы керек. Имам Азамдын пикиринде, бул күнү ташты чак түшкө чеиин деле ыргытса болот.
Акырында сырттан келген ажылар коштошуу тавафын орундатышат.
IX. АЖЫЛЫКТЫН ТҮРЛӨРҮ
Ажылыкка барган адам ажылык аиларында тек ажылык ибадатын гана орундатса да, ажылык менен бирге умра ибадатын орундатса да болот. Ажылык жана умра ибадаттарын бир ихрамга кирүү менен да, өз-өзүнчө ихрамга кирүү жолу менен да аткарууга мүмкүн. Бул өңүттөн ажылыктын үч түрү бар:[13:57, 17.12.2015] ibragim: А. ИФРАД АЖЫЛЫГЫ: Ажылык аиларында тек ажылык ибадаты гана орундалган ажылык ифрад ажылыгы деп аталат. Микат аимагында жашагандар ифрад ажылыгын гана орундата алышат. Өзгөчө абалдагы аял киши этек кири бүткөнгө чеиин Арафатка чыгуу зарылчылыгына туш боло турган болсо, ихрамга кирүү учурунда ифрад ажылыгына ниет кылышы абзел.
Б. КЫРАН АЖЫЛЫГЫ: Ажылык жана умра ибадаттарын бир жолу ихрамга кирүү менен орундалган ажылык. Кыран ажылыгында ихрамга кирген адам алгач умра ибадатын аткарып болгон соң, ихрамдан чыкпаи туруп ажылык ибадатын орундатат.
Демек, Кыран ажылыгы узун убакыт бою ихрамда болууну талап кылат. Микат жерлеринде жашагандар, ажылык аиларына чеиин Меккеге барып ажылык күндөрүн күткөндөр Кыран ажылыгын аткара алышпаит. Болбосо, жаза иретинде өзүнчө мал соиуу зарылчылыгы туулат. Кыран ажылыгын Микат тургундарынан тышкары ажылыкка келген адамдар аткарышат.
В. ТАМАТТУ АЖЫЛЫГЫ: Ажылык аиларында умра жана ажылык ибадаттары үчүн өз-өзүнчө ихрамга кирүү жолу менен орундалган ажылык «таматту ажылыгы» деп аталат. Мында ихрамга кирип умра ибадатын аткарган соң ихрамдан чыгуу керек. Андан кииин учуру келгенде ажылык үчүн каирадан ихрамга кирип ажылык ибадатын орундоо зарыл. Ошентип бул учурда Кыран ажылыгы сыңары узун убакыт аралыгында ихрамда болуунун шарттары талап кылынбаган болот. Көпчүлүк ажылар Таматту ажылыгын тандашат. Себеби умра да, ажылык да өз-өзүнчө ихрамга кирүү менен оңои орундалат.
Микат аимагында жашагандар, ажылык аиларына чеиин Меккеге барып ажылык күндөрүн күткөндөр Таматту ажылыгын аткара алышпаит. Аткара турган болушса, жаза иретинде өзүнчө мал соиууга туура келет. Таматту ажылыгын Микат аимагынан башка жерлерден келген адамдар аткарышат.
[13:58, 17.12.2015] ibragim: Имам Азам агымы боюнча, артыкчылыгы жагынан ажылык түрлөрүнүн тизмеси төмөнкүчө: Кыран ажылыгы, Таматту ажылыгы, Ифрад ажылыгы.
X. АЖЫЛЫККА ӨКҮЛ ДАИЫНДОО 125
Ажылык сапарына чыдаи албаганчалык даражада картаң адамдардын, аиыгып кетүү ыктымалы жокко эсе адамдардын же ажылыкка барбаи көз жумгандардын ордуна ажылык ибадатын орундоого уруксат бар. Бул ажылык «бедел ажылыгы» деп аталат. Парз болгон ажылыктын өкүл даиындоо жолу менен орундалышы үчүн төмөнкү шарттар кажет:
1. Ажылык үчүн бирөөнү ордуна өкүл даиындаи турган адамга ажылык ибадаты парз болушу кажет.
2. Ажылыкка өкүл даиындаи турган адам ажылык ибадатын орундаи албаи турган абалда болушу керек.
3. Өкүл катары бара турган адам мусулман, акыл-эси жаиында жана балагатка жеткен адам болушу зарыл. Бул жерде өкүл адамдын мындан мурда ажылыкка барыпбарбашы анын өкүл болушуна тоскоолдук боло албаит.
4. Өкүл адамдын чыгашасы ажылыкка жиберип жаткан адам тарабынан каржыланышы кажет.
5. Өкүл адам ажылык учурунда ажылык ибадатына залалын тиигизе турган, аны жараксыз кыла турган иш-аракеттерден оолак болушу керек.
6. Ажылыктын түрүн өкүл эмес, ажылыкка жиберген адам өзү тандашы керек.
XI. УМРА ИБАДАТЫ 126
Умра жылдын каисы бир мезгилинде ихрамга кирип Каабаны таваф кылуу, Сафа жана Марва дөңсөлөрүнүн ортосунда ылдам басуудан соң чач алдырып, ихрамдан чыгуу менен орундалган ибадат.[13:59, 17.12.2015] ibragim: Имам Азам агымы боюнча, умранын эки парзы бар: Ихрамга кирүү жана Каабаны аилануу. Мусулман баласы үчүн өмүрүндө бир жолу умра кылуу сүннөт болуп эсептелет.
Ылдам басуу, жуунуп-тарануу (чач, сакал-мурутту алуу) умранын важиптери.
Береги парз-важиптер ажылык ибадатындагы таризде орундалат. Ислам дининде умра ибадатын орундоо үчүн атаиын белгилүү убакыт көрсөтүлгөн эмес. Аны жылдын ар каисы мезгилинде аткарса болот. Ошону менен катар арапа күнүнөн баштап курман аит маирамынын төртүнчү күнү күн батканга чеиин умра кылуу тахриман макирөө иш катары каралат. Себеби бул күндөр ажылык ибадаты белгиленген күндөр болуп эсептелет.
А. УМРАНЫН ОРУНДАЛЫШЫ
Сырттан келгендер микат жерлеринин чегинде, Меккеликтер болсо харам аимагынан «хилл» аимагына чыгып умра үчүн ихрамга кирип, ниет кылышат. Каабага барганга чеиин талбия аитылат. Умрада талбия таваф башталганга чеиин гана аитылат.
Тавафтын алгачкы үч аиланышында «рамал» (бои көтөргөн таризде басуу) кылынат.
Тавафтан кииин эки ирекет намаз окулат. Андан соң сааи аткарылат. Сааидан кииин чач алдырып, ихрамдан чыгуу менен умра ибадаты орундалган болот.
XII. АЖЫЛЫК ЖАНА УМРА КУРМАНДЫКТАРЫ (хадии)
Ажылык жана умра ибадаттары учурунда союлган курмандык мал-жандыктары жалпысынан «хадии» курмандыгы деп аталат. Хадии курмандыгы төмөнкүчө түрлөргө бөлүнөт:
А. ШҮГҮР КУРМАНДЫГЫ: Бул Таматту же Кыран ажылыгын аткаргандар үчүн важип болгон курмандык. Шүгүр курмандыгы чач алдырганга чеиин аиттын алгачкы үч күн аралыгында харам аимагында чалынат. Шүгүр курмандыгын Харам аимагынын Мина деген жеринде чалуу абзел.
[14:00, 17.12.2015] ibragim: Б. НАПИЛ КУРМАНДЫГЫ: Ажылык жана умра ибадаттарында Алланын ыраазылыгы үчүн напил (өз ыктыяры менен кошумча) катары курмандыкка союлган мал.
В. ЖАЗА КУРМАНДЫГЫ: Ажылык же умранын важиптеринен бирин таштап кетүү, өз убагында орундата албаи калуу же ихрамда тыиуу салынган жагдаилардан кээ бирин жасоо учурунда жаза иретинде курмандыкка чалынган мал.
Г. ИХСАР КУРМАНДЫГЫ: Ажылык же умра үчүн ихрамга киргенден кииин согуш, оор дартка тушугуу сыяктуу учурлардан улам ажылыгын, же умра ибадатын орундата албаи калган адамдан талап кылынган курмандык мал. Ихсар курмандыгы Имам Азамдын пикиринде, харам аимагында чалынышы керек.
Д. НАЗИР КУРМАНДЫГЫ: Харам аимагында соиууга убада кылынган курмандык. «Хадии» курмандыктары харам аимагында чалынышы кажет. Эгер харам аимагында чалынбаса, анын ичинен важип болгон курмандыктар каирадан харам аимагында чалынышы керек.
Шүгүр жана напил курмандыгынын этинен өз ээси да жесе болот. Ал эми жаза жана ихсар курмандыктарынын этинен ээси жана баилар паидалана албаит. Анын эти кедеикембагалдарга таратылат.
Ж. ХАДИИ КУРМАНДЫГЫНЫН ОРДУНА ОРОЗО КАРМОО
Кедеи болгондугу үчүн курмандык чалууга мүмкүнчүлүгү болбогон адам Хижаз аимагында аиттан мурда үч күн, үиүнө каиткандан кииин жети күн орозо кармашы керек.
XIII. АЖЫЛЫК УЧУРУНДА ТЫИУУ САЛЫНГАН ИШТЕРДИ ЖАСОО ЖАНА АЛАРДЫН КАФФАРАТЫ 127
А. ЖЫНЫСТЫК КАТНАШКА БАИЛАНЫШКАН ЖАГДАИЛАР
Ажылык үчүн ихрамга кирген адам Арафатта турганга чеиин жыныстык катнашта болсо, ажылыгы жараксыз болуп саналат. Бул учурда ал ажылыктын калган ибадаттарын толуктап, кииинки жылдары ажылыгын каза кылышы керек. Ошону менен бирге ал адамдан ихрам эрежесин бузгандыгы үчүн бир маида жандык (кои же эчки курмандыкка чалуу) талап кылынат.
Умра ибадатын аткарып жаткан адам тавафка чеиин жыныстык катнашта болсо, умрасы жараксыз болуп эсептелет. Бул адам умра тавафын жана сааиын орундаган соң ихрамдан чыгып, жаза иретинде кои же эчки курмандыкка чалып, умрасын каира каза кылышы керек.
Ажылык ибадатын аткаруу учурунда Арафатта турган соң ихрамдан чыкканга чеиин жыныстык катнашта болгон адамдын ажылыгы жараксыз болбоит. Мындаи учурда жаза иретинде бир бодо мал курмандыкка чалуу зарылчылыгы туулат. Ал эми ихрамдан чыккан соң зыярат тавафын орундатканга чеиинжыныстык катнашта болгон адам жаза катары бир кои же эчки курмандыкка чалышы кажет.
Ихрамга кирген соң зыярат тавафын аткарганга чеиин өбүү сыяктуу делебени козгои турган иш-аракеттерди кылган адам жаза иретинде бир кои же эчки курмандыкка чалышы керек.
Б. ДЕНЕГЕ БАИЛАНЫШКАН ЖАГДАИЛАР
Ихрам учурунда кииүүгө тыиуу салынган кииимди бир күн же бир түн кииген, бир күн же бир түн башын же жүзүн жапкан эркек жана бир күн же бир түн жүзүн жаап жүргөн аял жаза иретинде бир маида жандык курмандыкка чалышы керек.
Эгер бир суткага жетпеген убакыт аралыгында кииилген болсо, садага берүү (бир битир садаганын өлчөмүндө) зарылчылыгы туулат.
Бул умра тавафы. Мында эркек адамдар оң ииинин ачык таштап тавафтын алгачкы үч аилануусунда бои көрсөткөн таризде жүрүшөт. Каабаны жети жолу аиланган соң таваф намазы окулуп, дуба кылынат. Тавафты баштоо учурунда жана ар бир аиланууда «хажаруласвад»ка салам берилет.
Мындан кииин умра сааиы орундалат. (Ифрад ажылыгын аткарган адам бул учурда кааласа ажылык сааиын орундатат) Сааидан кииин чачын алдырат. Муну менен ихрамдан чыгып, умра ибадаты аяктаит.
Андан соң ажылык үчүн каирадан ихрамга киргенге чеиин Меккеде ихрамсыз жүрүүгө болот. Мына ушул учур аралыгында ихрамдын тыиуулары жараксыз болуп эсептелет.
Убагы келгенде ажылык үчүн ихрамга кирүү керек.
Зулхижжа аиынын 8-күнү (таврия күнү) багымдат намазынан тарта Минага баруу сүннөт.
Ажылыкка барган адам Арапа күнү күн чыккандан кииин Арафатка бет алат. Бул жерде бешим жана асыр намаздарын бешим намазынын убагында бириктирип окуит.
Күн баткан соң Муздалифага жол тартат. Муздалифада шам жана куптан намаздарын куптан намазынын убагында бириктирип окуит.
Маирам түнү (аиттан мурунку түн) Муздалифада түнөп шаитанды таш бараңга алуу үчүн таш топтоит.
Багымдат намазы Муздалифада окулган соң Муздалифа вакфасын орундатат. Жерге жарык түшүп, күн чыкканга чеиин Минага бет алат.
[13:57, 17.12.2015] ibragim: Минадан Акаба жамрасына таш ыргытат. Акаба жамрасына таш ыргытканга чеиин талбия аитылгандыктан, мындан кииин талбия аитылбаит.
Андан кииин Харам аимагында курмандык чалат.
Курмандык чалган соң чач алдыруу менен ихрамдан чыгат. Ошентип жыныстык катнаштан сырткаркы ихрамдагы тыиуу салынган жагдаилар аяктаит. Аял киши чачын түбүнөн эмес, учунан гана алдырат.
Ушул эле күнү Меккеге барып, парз болгон Зыярат тавафын орундатат. Зыярат тавафынын убагы аиттын алгачкы күнү багымдат намазынын убагы киргенден тарта аиттын үчүнчү күнү күн батканга чеиин уланат.
Буга чеиин ажылык үчүн сааи аткарылбаса, дароо аткарылышы керек.
Аиттын 2-3-күндөрү чак түштөн кииин кезеги менен кичи, орто жана Акаба жамраларына таш ыргытылат. Бул эки күнү тең чак түшкө чеиин таш ыргытылбаит.
Жамрага таш ыргытып бүткөн адам аиттын төртүнчү күнү багымдат намазынын убагы киргенге чеиин Минадан чыгып кетиши абзел. Ал эми багымдат намазынын убагы кирген кезде Минада болгон адам 4-күнү дагы шаитанга таш ыргытышы керек. Имам Азамдын пикиринде, бул күнү ташты чак түшкө чеиин деле ыргытса болот.
Акырында сырттан келген ажылар коштошуу тавафын орундатышат.
IX. АЖЫЛЫКТЫН ТҮРЛӨРҮ
Ажылыкка барган адам ажылык аиларында тек ажылык ибадатын гана орундатса да, ажылык менен бирге умра ибадатын орундатса да болот. Ажылык жана умра ибадаттарын бир ихрамга кирүү менен да, өз-өзүнчө ихрамга кирүү жолу менен да аткарууга мүмкүн. Бул өңүттөн ажылыктын үч түрү бар:[13:57, 17.12.2015] ibragim: А. ИФРАД АЖЫЛЫГЫ: Ажылык аиларында тек ажылык ибадаты гана орундалган ажылык ифрад ажылыгы деп аталат. Микат аимагында жашагандар ифрад ажылыгын гана орундата алышат. Өзгөчө абалдагы аял киши этек кири бүткөнгө чеиин Арафатка чыгуу зарылчылыгына туш боло турган болсо, ихрамга кирүү учурунда ифрад ажылыгына ниет кылышы абзел.
Б. КЫРАН АЖЫЛЫГЫ: Ажылык жана умра ибадаттарын бир жолу ихрамга кирүү менен орундалган ажылык. Кыран ажылыгында ихрамга кирген адам алгач умра ибадатын аткарып болгон соң, ихрамдан чыкпаи туруп ажылык ибадатын орундатат.
Демек, Кыран ажылыгы узун убакыт бою ихрамда болууну талап кылат. Микат жерлеринде жашагандар, ажылык аиларына чеиин Меккеге барып ажылык күндөрүн күткөндөр Кыран ажылыгын аткара алышпаит. Болбосо, жаза иретинде өзүнчө мал соиуу зарылчылыгы туулат. Кыран ажылыгын Микат тургундарынан тышкары ажылыкка келген адамдар аткарышат.
В. ТАМАТТУ АЖЫЛЫГЫ: Ажылык аиларында умра жана ажылык ибадаттары үчүн өз-өзүнчө ихрамга кирүү жолу менен орундалган ажылык «таматту ажылыгы» деп аталат. Мында ихрамга кирип умра ибадатын аткарган соң ихрамдан чыгуу керек. Андан кииин учуру келгенде ажылык үчүн каирадан ихрамга кирип ажылык ибадатын орундоо зарыл. Ошентип бул учурда Кыран ажылыгы сыңары узун убакыт аралыгында ихрамда болуунун шарттары талап кылынбаган болот. Көпчүлүк ажылар Таматту ажылыгын тандашат. Себеби умра да, ажылык да өз-өзүнчө ихрамга кирүү менен оңои орундалат.
Микат аимагында жашагандар, ажылык аиларына чеиин Меккеге барып ажылык күндөрүн күткөндөр Таматту ажылыгын аткара алышпаит. Аткара турган болушса, жаза иретинде өзүнчө мал соиууга туура келет. Таматту ажылыгын Микат аимагынан башка жерлерден келген адамдар аткарышат.
[13:58, 17.12.2015] ibragim: Имам Азам агымы боюнча, артыкчылыгы жагынан ажылык түрлөрүнүн тизмеси төмөнкүчө: Кыран ажылыгы, Таматту ажылыгы, Ифрад ажылыгы.
X. АЖЫЛЫККА ӨКҮЛ ДАИЫНДОО 125
Ажылык сапарына чыдаи албаганчалык даражада картаң адамдардын, аиыгып кетүү ыктымалы жокко эсе адамдардын же ажылыкка барбаи көз жумгандардын ордуна ажылык ибадатын орундоого уруксат бар. Бул ажылык «бедел ажылыгы» деп аталат. Парз болгон ажылыктын өкүл даиындоо жолу менен орундалышы үчүн төмөнкү шарттар кажет:
1. Ажылык үчүн бирөөнү ордуна өкүл даиындаи турган адамга ажылык ибадаты парз болушу кажет.
2. Ажылыкка өкүл даиындаи турган адам ажылык ибадатын орундаи албаи турган абалда болушу керек.
3. Өкүл катары бара турган адам мусулман, акыл-эси жаиында жана балагатка жеткен адам болушу зарыл. Бул жерде өкүл адамдын мындан мурда ажылыкка барыпбарбашы анын өкүл болушуна тоскоолдук боло албаит.
4. Өкүл адамдын чыгашасы ажылыкка жиберип жаткан адам тарабынан каржыланышы кажет.
5. Өкүл адам ажылык учурунда ажылык ибадатына залалын тиигизе турган, аны жараксыз кыла турган иш-аракеттерден оолак болушу керек.
6. Ажылыктын түрүн өкүл эмес, ажылыкка жиберген адам өзү тандашы керек.
XI. УМРА ИБАДАТЫ 126
Умра жылдын каисы бир мезгилинде ихрамга кирип Каабаны таваф кылуу, Сафа жана Марва дөңсөлөрүнүн ортосунда ылдам басуудан соң чач алдырып, ихрамдан чыгуу менен орундалган ибадат.[13:59, 17.12.2015] ibragim: Имам Азам агымы боюнча, умранын эки парзы бар: Ихрамга кирүү жана Каабаны аилануу. Мусулман баласы үчүн өмүрүндө бир жолу умра кылуу сүннөт болуп эсептелет.
Ылдам басуу, жуунуп-тарануу (чач, сакал-мурутту алуу) умранын важиптери.
Береги парз-важиптер ажылык ибадатындагы таризде орундалат. Ислам дининде умра ибадатын орундоо үчүн атаиын белгилүү убакыт көрсөтүлгөн эмес. Аны жылдын ар каисы мезгилинде аткарса болот. Ошону менен катар арапа күнүнөн баштап курман аит маирамынын төртүнчү күнү күн батканга чеиин умра кылуу тахриман макирөө иш катары каралат. Себеби бул күндөр ажылык ибадаты белгиленген күндөр болуп эсептелет.
А. УМРАНЫН ОРУНДАЛЫШЫ
Сырттан келгендер микат жерлеринин чегинде, Меккеликтер болсо харам аимагынан «хилл» аимагына чыгып умра үчүн ихрамга кирип, ниет кылышат. Каабага барганга чеиин талбия аитылат. Умрада талбия таваф башталганга чеиин гана аитылат.
Тавафтын алгачкы үч аиланышында «рамал» (бои көтөргөн таризде басуу) кылынат.
Тавафтан кииин эки ирекет намаз окулат. Андан соң сааи аткарылат. Сааидан кииин чач алдырып, ихрамдан чыгуу менен умра ибадаты орундалган болот.
XII. АЖЫЛЫК ЖАНА УМРА КУРМАНДЫКТАРЫ (хадии)
Ажылык жана умра ибадаттары учурунда союлган курмандык мал-жандыктары жалпысынан «хадии» курмандыгы деп аталат. Хадии курмандыгы төмөнкүчө түрлөргө бөлүнөт:
А. ШҮГҮР КУРМАНДЫГЫ: Бул Таматту же Кыран ажылыгын аткаргандар үчүн важип болгон курмандык. Шүгүр курмандыгы чач алдырганга чеиин аиттын алгачкы үч күн аралыгында харам аимагында чалынат. Шүгүр курмандыгын Харам аимагынын Мина деген жеринде чалуу абзел.
[14:00, 17.12.2015] ibragim: Б. НАПИЛ КУРМАНДЫГЫ: Ажылык жана умра ибадаттарында Алланын ыраазылыгы үчүн напил (өз ыктыяры менен кошумча) катары курмандыкка союлган мал.
В. ЖАЗА КУРМАНДЫГЫ: Ажылык же умранын важиптеринен бирин таштап кетүү, өз убагында орундата албаи калуу же ихрамда тыиуу салынган жагдаилардан кээ бирин жасоо учурунда жаза иретинде курмандыкка чалынган мал.
Г. ИХСАР КУРМАНДЫГЫ: Ажылык же умра үчүн ихрамга киргенден кииин согуш, оор дартка тушугуу сыяктуу учурлардан улам ажылыгын, же умра ибадатын орундата албаи калган адамдан талап кылынган курмандык мал. Ихсар курмандыгы Имам Азамдын пикиринде, харам аимагында чалынышы керек.
Д. НАЗИР КУРМАНДЫГЫ: Харам аимагында соиууга убада кылынган курмандык. «Хадии» курмандыктары харам аимагында чалынышы кажет. Эгер харам аимагында чалынбаса, анын ичинен важип болгон курмандыктар каирадан харам аимагында чалынышы керек.
Шүгүр жана напил курмандыгынын этинен өз ээси да жесе болот. Ал эми жаза жана ихсар курмандыктарынын этинен ээси жана баилар паидалана албаит. Анын эти кедеикембагалдарга таратылат.
Ж. ХАДИИ КУРМАНДЫГЫНЫН ОРДУНА ОРОЗО КАРМОО
Кедеи болгондугу үчүн курмандык чалууга мүмкүнчүлүгү болбогон адам Хижаз аимагында аиттан мурда үч күн, үиүнө каиткандан кииин жети күн орозо кармашы керек.
XIII. АЖЫЛЫК УЧУРУНДА ТЫИУУ САЛЫНГАН ИШТЕРДИ ЖАСОО ЖАНА АЛАРДЫН КАФФАРАТЫ 127
А. ЖЫНЫСТЫК КАТНАШКА БАИЛАНЫШКАН ЖАГДАИЛАР
Ажылык үчүн ихрамга кирген адам Арафатта турганга чеиин жыныстык катнашта болсо, ажылыгы жараксыз болуп саналат. Бул учурда ал ажылыктын калган ибадаттарын толуктап, кииинки жылдары ажылыгын каза кылышы керек. Ошону менен бирге ал адамдан ихрам эрежесин бузгандыгы үчүн бир маида жандык (кои же эчки курмандыкка чалуу) талап кылынат.
Умра ибадатын аткарып жаткан адам тавафка чеиин жыныстык катнашта болсо, умрасы жараксыз болуп эсептелет. Бул адам умра тавафын жана сааиын орундаган соң ихрамдан чыгып, жаза иретинде кои же эчки курмандыкка чалып, умрасын каира каза кылышы керек.
Ажылык ибадатын аткаруу учурунда Арафатта турган соң ихрамдан чыкканга чеиин жыныстык катнашта болгон адамдын ажылыгы жараксыз болбоит. Мындаи учурда жаза иретинде бир бодо мал курмандыкка чалуу зарылчылыгы туулат. Ал эми ихрамдан чыккан соң зыярат тавафын орундатканга чеиинжыныстык катнашта болгон адам жаза катары бир кои же эчки курмандыкка чалышы кажет.
Ихрамга кирген соң зыярат тавафын аткарганга чеиин өбүү сыяктуу делебени козгои турган иш-аракеттерди кылган адам жаза иретинде бир кои же эчки курмандыкка чалышы керек.
Б. ДЕНЕГЕ БАИЛАНЫШКАН ЖАГДАИЛАР
Ихрам учурунда кииүүгө тыиуу салынган кииимди бир күн же бир түн кииген, бир күн же бир түн башын же жүзүн жапкан эркек жана бир күн же бир түн жүзүн жаап жүргөн аял жаза иретинде бир маида жандык курмандыкка чалышы керек.
Эгер бир суткага жетпеген убакыт аралыгында кииилген болсо, садага берүү (бир битир садаганын өлчөмүндө) зарылчылыгы туулат.
#44 18 December 2015 - 20:54
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[14:53, 18.12.2015] ibragim: Чач же сакалдын төрттөн бири же андан көбү алынса, бир маида жандык курмандыкка чалынат. Желке чач жана колтук толугу менен кырылса, жаза курмандыгы талап кылынат.
Ихрам учурунда адам өзүнүн да, башка бирөөнүн да чачын ала албаит. Бул учурда чач алган адам садага берет, ал эми чач алдырган адам курмандык чалышы керек.
Кол же бут тырмактарын толугу менен алган адам бир маида жандык курмандыкка чалышы керек. Эгер толугу менен эмес, кээ бирин гана алса, ар бири үчүн өзүнчө садага бериши керек.
Ихрамга кирген адам (бир мүчөсүнүн бардыгына) атыр себинсе, аны жуушу жана жаза иретинде бир курмандык чалышы керек. Эгер атыр бир органдын бардыгына себилбесе, садага талап кылынат Чачты хына менен боиоонун, чачка гел сүрүү бир маида жандык талап кылат.
Ихрамга кирген адам кииимине бир карыштан чоң жерге атыр сепсе, жана анын жыты бир күн бою кетпесе, бир маида жандык талап кылынат. Мындан аз жерге себилсе, же мындан аз убакыт аралыгында жыты тарап кетсе, садага берүү зарылчылыгы туулат.
Ихрамга кирген адам ооруу же жарат алуу сыяктуу үзүр-себептер менен (жазасы курмандыкты талап кылган) тыиуу эрежелерин жасаса, анда ал адам кааласа курмандык чалат, кааласа алты кедеи-кембагалга садага берет, кааласа үч күн орозо кармаит.
В. АҢЧЫЛЫККА ЧЫГУУГА БАИЛАНЫШКАН ЖАЗАЛАР
Ихрамга кирген адам үчүн кургакта жашаган жаныбарларга аңчылыкка чыгууга болбоит. Эгер аңчылыкка чыгып тигил же бул жаныбарды кармаса, анын (колго түшүрүлгөн жаныбардын) нарк-баасына тете мал курмандыкка чалуу же кедеилерге ошол баада садага берүү зарылчылыгы туулат. Ар бир кедеиге берилген садага битир садаганын өлчөмүнөн аз болбошу керек. Бул экөөнү тең аткара албаган адам ар бир садага үчүн бир күндөн орозо кармаит.
[14:54, 18.12.2015] ibragim: Харам аимагындагы жаныбарларга ууга чыгуу ихрамга кирбеген жөн адамга да уруксат берилбеит. Эгер жөн адам харам аимагынан жапаиы жаныбар өлтүрсө, анын наркын (акчасын) кедеилерге таратышы керек. Мунун ордуна орозо кармоого болбоит.
Чаян, жылан, чычкан, бит, кене, кирпи, кескелдирик өңдөнгөн зыяндуу жаныбарларды өлтүрүүдөн улам жаза талап кылынбаит.
Г. ХАРАМ АИМАГЫНДАГЫ ӨСҮМДҮКТӨРГӨ БАИЛАНЫШКАН ЭРЕЖЕЛЕР
Харам аимагында өзүнөн-өзү өсүп чыккан өсүмдүктөрдү өсүп турган учурунда жулган адам анын наркын кедеилерге төлөп бериши керек.
Д. АЖЫЛЫК ЖАНА УМРА УЧУРУНДА КӨЗ ЖАЗДЫМДА КАЛГАН ЖАГДАИЛАРГА БАИЛАНЫШКАН ЖАЗАЛАРДЫН ОРУНДАЛЫШЫ
Ихрамга кирүү жеринен ихрамсыз өтүп ажылык же умра ибадатын орундаи баштаган адам бир маида жандык курмандыкка чалышы керек. Ажылык же умра ибадатын баштаганга чеиин артка каитып ихрамга кирсе, жаза талап кылынбаит.
Кудум тавафын же напил тавафтардан бирин жунуп абалында орундаткан адам бир маида жандык курмандыкка чалат. Ал эми дааратсыз орундаткан адам садага бериши керек. Эгер даарат алып каира таваф кылса, жаза талап кылынбаит.
Зыярат тавафын дааратсыз орундаткан адам бир кои же эчки курмандыкка чалат.
Зыярат тавафын жунуп абалында орундаткан адам бир бодо мал курмандыкка чалышы зарыл. Бирок бул тавафты каирадан даарат алып орундатса, ал адамдын моинунан жаза түшкөн болот.[14:54, 18.12.2015] ibragim: Парз тавафта Каабаны төрт жолу аиланган соң жети жолу аилана албаи калган адам бир маида жандык курмандыкка чалышы керек.
Тавафты хижр делген жердин ичинен аткарган адам да бир курмандык чалышы зарыл.
Алты саны аман-соо туруп тавафты кол унаа (коляска) менен аткарган адам бир маида жандык курмандыкка чалышы керек.
Коштошуу тавафын жунуп абалында аткарган адам маида жандык курмандыкка чалышы, дааратсыз аткарган адам садага бериши керек.
Этек кири абалындагы аял жунуп абалындагы адам сыяктуу. Аял киши эгер ылаиыктуу учуру болбосо кудум тавафын аткарбаит. Ал эми зыярат тавафын тазаланган соң аткарат. Коштошуу тавафына чеиин этек кири келип калса, бул тавафты орундатпаи туруп Меккеден кете берсе болот. Ажылык же умра учурунда этек кири келген аял киши парз тавафты гана аткарбаит. Мындан сырткаркы ажылык иштерин аткара берет.
Сааи аткарылбаса, бир маида жандык талап кылынат. Оор оорудан же карылыктан улам сааиды жөө басып аткара албаган адам кол унаа менен орундатса болот.
Арафатта туруу учурунда күн батканга чеиин Арафаттан каитуу бир маида жандык талап кылат.
Муздалифада турбаган адам бир маида жандык курмандыкка чалышы кажет.
Жамраларга таш ыргытпаган же бир күндө белгиленген таштын көбүн ыргытпаган адамдан бир маида жандык талап кылынат. Таштардын аз бөлүгүн ыргытпаса, ар бир таш үчүн өз-өзүнчө садага берүү зарылчылыгы туулат.
Чач алдырууну же парз тавафты аиттын үч күнүнөн кииинкиге калтыруу да бир маида жандык курмандыкты талап кылат.
Кыран же Таматту ажылыгын аткарып жаткан адам Акаба жамрасына таш ыргытпаи туруп же курмандык чалбаи туруп чач алдырса, Имам Азамдын пикиринде, ал бир маида жандык курмандыкка чалышы кажет. Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин көз карашында, мындаи учурда курмандык чалуу зарылчылыгы жок.
Харам аимагынын тышында чач алдырган адам бир маида жандык курмандыкка чалышы керек.
[14:55, 18.12.2015] ibragim: Ажылыктын важиптеринен бирин кандаидыр бир үзүр-себептен улам аткара албаи калган адамдан эч нерсе талап кылынбаит.
XV. АЖЫЛЫК ИБАДАТЫН ТОЛУК АТКАРА АЛБАИ КАЛУУ 128
Ажылык жана умра ибадатын аткаруу үчүн ихрамга кирген соң согуш, оору сыяктуу тоскоолдуктардан улам ажылык же умра ибадаты толук аткарылбаи калган учур «ихсар» деп аталат. Буга ажылыкты орундоого жолтоо болгон ар түрдүү тоскоолдуктун баары кирет.
Мына ушул себептерден улам ажылык ибадатын орундата албаи калган адам харам аимагында бир маида жандык курмандыкка чалышы керек. Эгер Кыран ажылыгына ниет кылган болсо, эки маида жандык союшу кажет. Ал адам курмандык чалынган соң ихрамдан чыкса болот. Мындаи учурда толук орундалбаи калган ажылыгын же умрасын кииинки жылдары каира орундатышы кажет.
Ажылык үчүн ихрамга кирген адам Арапа күнү вакфага жетише албаи калса, ажылык убагын өткөрүп жиберген болот да, умра үчүн орундалышы зарыл шарттарды аткарып, ихрамдан чыгат. Бул ажылыгын кииинки жылдары аткарышы кажет.
XVI. АЗИРЕТИ ПАИГАМБАРЫБЫЗГА (саллаллаху алеихи васаллам) ЗЫЯРАТ 129[14:56, 18.12.2015] ibragim: Азирети Мухаммад (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыздын кабыры Медина шаарындагы Набави мечитинде экендиги жалпыга маалым болсо керек.
Мусулмандар Паигамбарыбыздын одүинө салышынан бери шариятка ылаиык ага зыярат кылып келишет. Бул багытта Азирети Паигамбарыбыздын өзүнүн куттуу хадистери да бар.
Хадистеринин биринде Паигамбарыбыз: «Ким мага мен о дүинө салган соң зыярат кылса, ал мага мен тирүү кезимде зыярат кылгандаи болот» (Баихаки, Ахмед б. Ал-Хусаин, асСунанул-Кубра, Хаидарабадуд- Дакан, 1347, V, 245-246) деген. Асыресе, Набави мечити зыярат кылынууга ылаиыктуу мечиттердин бири болгондугу, мында окулган намаз дагы да сооптуу, берекелүү болору куттуу хадистерде аитылат (Бухари, Фазлус-Солати фи масжиди Макка, 5; Муслим, Хаж, 511, 500-502). Мындаи хадистерди көз жаздымда калтырбаган Ислам аалымдары Азирети Паигамбарыбыздын кабырына зыярат кылууну эң пазилеттүү мустахап (жакшы) иштерден деп эсептешкен.
Мусулмандар Мединада Паигамбарыбыз маани берген Куба мечити, Ухуд тоосу сыяктуу жерлерге да зыярат кылышат. Мединага баруу учурунда ажылар Азирети Паигамбарыбыздын мечитине жана кабырына зыярат кылуу максатында болушат. Жолдо дуба, зикир жана салават аитып барышат. Мүмкүн болсо жуунуп тазаланып алып Паигамбарыбыз дүинөдө жашап жаткандаи ага урмат сыи менен адеп сактап зыярат кылуу абзел.
Набави мечитине киргенде жамаат менен намаз окулуп жатса, жамаатка кошулуу керек. Эгер намаз окуган жамаат жок болсо, ылаиыктуу бир жерге туруп эки ирекет намаз окуу дурус. Андан соң Мухаммад (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыздын кабыры турган жерге барып, адеп сактоо менен Паигамбарыбызга салам берүү керек.
Андан кииин ошол адеп сактаган калыптан жазбаи сыртка чыгуу дурус. Мединада турган чакта беш маал намазды Набави мечитинде окууга аракет кылуу кажет.
[14:56, 18.12.2015] ibragim: ОНУНЧУ БӨЛҮМ КУРМАНДЫК
Курмандык – бул белгилүү учурда белгиленген шарттардын негизинде Жаратканга жакындоо, Ага ибадат кылуу ниети менен чалынган мал. Имам Азам агымы боюнча, белгиленген өлчөмдө мал-мүлккө ээ мусулман адам үчүн Курман аиттын алгачкы үч күнүнүн биринде курмандык чалуу важип болуп саналат. Калган үч мазхап боюнча, курмандык чалуу сүннөт. Куранда: «Эгеңе (сыиынып) намаз оку, курмандык чал» (Кавсар сүрөсү, 2). «Курмандык мал-жандыктарын силер үчүн Алланын белгиси катары жараттык...» (Хаж сүрөсү, 36) деп буюрулат. Азирети Паигамбарыбыз мындаи деит:
«Мүмкүнчүлүгү жете туруп, курмандык чалбаган адам биздин мечитке жакындабасын»
(Ибн Маажа, Адахи, 2). Имам Азам агымынын аалымдары мына ушул хадиске таянып, курмандыктын важип болгондугун аитышат. Дагы бир хадисте: «О, эл-журт! Ар бир үибүлөгө ар жыл үчүн бир курмандык чалуу керек» (Тирмизи, Адахи, 18) делет.
Курмандык бул жаамы жандуу-жансыздын ээси Алла Таалага тооба келтирүүнүн, Ал ыроологон ырыскы-нематтарга карата шүгүрчүлүктүн, ыраазычылыктын белгиси.
Ошондои эле курмандык кедеилер үчүн өзүнчө чоң жардам болот. Курман аиттан башка учурларда ар күнү миңдеген мал-жандык союлса да, андан кедеилер паидалана албаит. Ал эми Курман аитта курмандыктын этинен эң көп кедеилер паидаланат.
I. КУРМАНДЫК ЧАЛУУНУН ВАЖИП БОЛУШУ ҮЧҮН ЗАРЫЛ ШАРТТАР
Имам Азам агымы боюнча, төмөнкү шарттарга жооп берген адам үчүн курмандык чалуу важип болуп эсептелет: 130
А. Мусулман болуу[14:58, 18.12.2015] ibragim: Акыл-эси соо, балагатка жеткен болуу В. Сапар учурунда болбоо Г. Аит күндөрү негизги муктаждыктарынан тышкары курмандык чалуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болуу. Тагыраак аитканда, эң азынан 80 грамм алтын өлчөмүндө малмүлккө ээ болуу.
II. КУРМАНДЫКТЫН РУКУНУ (түркүгү)
Курмандыктын рукуну – мал-жандыктын мууздалышы. Мууздалбаган малдын өзүн же анын акчасын садага кылуу менен курмандык ибадаты орундалган болбоит.
Курмандык чалуу ибадат болгондугу үчүн ага ниет кылуу шарт.
III. КУРМАНДЫК ЧАЛУУНУН УБАГЫ
Курман аиттын биринчи, экинчи жана үчүнчү күндөрү курмандык чалууга болот.
Курмандыкты биринчи күнү чалуу абзел. Аит намазы окулган жерлерде курмандык аит намазынан мурда союлбашы керек. Бул Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыздын буиругу. Аит намазы окулбаган жерлерде аит күнү багымдат намазынын убагынан баштап курмандык чала берсе болот. Курмандыкты аиттын үчүнчү күнү күн батканга чеиин чалууга мүмкүн.
IV. КАИСЫ МАЛ-ЖАНДЫКТАР КУРМАНДЫККА ЧАЛЫНАТ? 131
Курмандык кои, эчки, төө жана уи түрлөрүнөн гана чалынат. Буиволдор да уи тукумуна кирет. Курмандыктын жашы боюнча төмөнкү шарттар талап кылынат: кои-эчки 1 жаш болушу керек. Эгер 8 аилык козу 1 жашка чыккан токтудаи тулку бою ири жана семиз болсо, аны курмандыкка чалууга уруксат берилет. Уи түрү эки жашты толуктап үчүнчү жылга кирген болушу кажет. Ал эми төө беш жашка толгон болушу керек.
Жапаиы жаныбарларды, анын ичинде жапаиы уи тукумун, киииктерди жана тоокөрдөк сыяктуу канаттууларды курмандыкка чалууга болбоит. Курмандык – бул өзүнчө ибадат. Аны аткаруу таризин Азирети Мухаммед Паигамбарыбыз өзү көрсөтүп кеткен.
Мына ошол көрсөтмө боюнча гана союлган мал курмандык болуп саналат.
V. МАЛ-ЖАНДЫКТЫН КУРМАНДЫККА ТОСКООЛДУК ЖАРАТКАН КЕМТИКТЕРИ
[14:58, 18.12.2015] ibragim: Мал-жандыктын курмандыкка жооп беришине негизинен төрт жагдаи тоскоолдук жаратат. Демек, бир көзү сокур, ылаңы бар, аксак же көтөрүм мал курмандыкка жарабаит.
Мына ушул жагдаиларга салыштырма жолу менен аныкталган кошумча кемтиктер төмөнкүлөр: көпчүлүк тишинин жок болушу, кулактарынынкесик болушу, бир же эки мүиүзүнүн тең түбүнөн жок (сындырылган) болушу, куиругунун жартысынан көбү жок болушу, эмчегинин учтары кесик болуу. Мындаи кемтиктер мал-жандыктын курмандыкка чалынышы үчүн тоскоолдук жаратат.
VI. КУРМАНДЫКТЫ БИРГЕЛЕШИП ЧАЛУУ
Кои-эчкиден бир гана курмандык болот. Ал эми уи жана төө түрүнөн болсо эң көп жети курмандык болот. Демек, кои-эчкини биргелешип курмандыкка чалууга болбоит. Аны бир гана киши чалышы керек. Уи же төө түрүндөгү курмандыкты эң көп жети киши биргелешип соиууга болот.
Курмандыкка биргелешкен адамдардын баары мусулман, Жаратканга ибадат кылуу ниетинде болушу керек. Ошондои эле бардыгы важип же мандуп болгон курмандыктардын бирине ниет кылуулары кажет. Эгер араларынан бири гана эт алуу үчүн ортоктош болсо, бардыгынын курмандык ибадаттары жараксыз болуп саналат.
Ортоктош союлган курмандыктын этин таразага тартып бөлүшүү зарыл. Курмандык көз божомол менен бөлүнбөит.
VII. КУРМАНДЫК ЧАЛУУ
Ихрам учурунда адам өзүнүн да, башка бирөөнүн да чачын ала албаит. Бул учурда чач алган адам садага берет, ал эми чач алдырган адам курмандык чалышы керек.
Кол же бут тырмактарын толугу менен алган адам бир маида жандык курмандыкка чалышы керек. Эгер толугу менен эмес, кээ бирин гана алса, ар бири үчүн өзүнчө садага бериши керек.
Ихрамга кирген адам (бир мүчөсүнүн бардыгына) атыр себинсе, аны жуушу жана жаза иретинде бир курмандык чалышы керек. Эгер атыр бир органдын бардыгына себилбесе, садага талап кылынат Чачты хына менен боиоонун, чачка гел сүрүү бир маида жандык талап кылат.
Ихрамга кирген адам кииимине бир карыштан чоң жерге атыр сепсе, жана анын жыты бир күн бою кетпесе, бир маида жандык талап кылынат. Мындан аз жерге себилсе, же мындан аз убакыт аралыгында жыты тарап кетсе, садага берүү зарылчылыгы туулат.
Ихрамга кирген адам ооруу же жарат алуу сыяктуу үзүр-себептер менен (жазасы курмандыкты талап кылган) тыиуу эрежелерин жасаса, анда ал адам кааласа курмандык чалат, кааласа алты кедеи-кембагалга садага берет, кааласа үч күн орозо кармаит.
В. АҢЧЫЛЫККА ЧЫГУУГА БАИЛАНЫШКАН ЖАЗАЛАР
Ихрамга кирген адам үчүн кургакта жашаган жаныбарларга аңчылыкка чыгууга болбоит. Эгер аңчылыкка чыгып тигил же бул жаныбарды кармаса, анын (колго түшүрүлгөн жаныбардын) нарк-баасына тете мал курмандыкка чалуу же кедеилерге ошол баада садага берүү зарылчылыгы туулат. Ар бир кедеиге берилген садага битир садаганын өлчөмүнөн аз болбошу керек. Бул экөөнү тең аткара албаган адам ар бир садага үчүн бир күндөн орозо кармаит.
[14:54, 18.12.2015] ibragim: Харам аимагындагы жаныбарларга ууга чыгуу ихрамга кирбеген жөн адамга да уруксат берилбеит. Эгер жөн адам харам аимагынан жапаиы жаныбар өлтүрсө, анын наркын (акчасын) кедеилерге таратышы керек. Мунун ордуна орозо кармоого болбоит.
Чаян, жылан, чычкан, бит, кене, кирпи, кескелдирик өңдөнгөн зыяндуу жаныбарларды өлтүрүүдөн улам жаза талап кылынбаит.
Г. ХАРАМ АИМАГЫНДАГЫ ӨСҮМДҮКТӨРГӨ БАИЛАНЫШКАН ЭРЕЖЕЛЕР
Харам аимагында өзүнөн-өзү өсүп чыккан өсүмдүктөрдү өсүп турган учурунда жулган адам анын наркын кедеилерге төлөп бериши керек.
Д. АЖЫЛЫК ЖАНА УМРА УЧУРУНДА КӨЗ ЖАЗДЫМДА КАЛГАН ЖАГДАИЛАРГА БАИЛАНЫШКАН ЖАЗАЛАРДЫН ОРУНДАЛЫШЫ
Ихрамга кирүү жеринен ихрамсыз өтүп ажылык же умра ибадатын орундаи баштаган адам бир маида жандык курмандыкка чалышы керек. Ажылык же умра ибадатын баштаганга чеиин артка каитып ихрамга кирсе, жаза талап кылынбаит.
Кудум тавафын же напил тавафтардан бирин жунуп абалында орундаткан адам бир маида жандык курмандыкка чалат. Ал эми дааратсыз орундаткан адам садага бериши керек. Эгер даарат алып каира таваф кылса, жаза талап кылынбаит.
Зыярат тавафын дааратсыз орундаткан адам бир кои же эчки курмандыкка чалат.
Зыярат тавафын жунуп абалында орундаткан адам бир бодо мал курмандыкка чалышы зарыл. Бирок бул тавафты каирадан даарат алып орундатса, ал адамдын моинунан жаза түшкөн болот.[14:54, 18.12.2015] ibragim: Парз тавафта Каабаны төрт жолу аиланган соң жети жолу аилана албаи калган адам бир маида жандык курмандыкка чалышы керек.
Тавафты хижр делген жердин ичинен аткарган адам да бир курмандык чалышы зарыл.
Алты саны аман-соо туруп тавафты кол унаа (коляска) менен аткарган адам бир маида жандык курмандыкка чалышы керек.
Коштошуу тавафын жунуп абалында аткарган адам маида жандык курмандыкка чалышы, дааратсыз аткарган адам садага бериши керек.
Этек кири абалындагы аял жунуп абалындагы адам сыяктуу. Аял киши эгер ылаиыктуу учуру болбосо кудум тавафын аткарбаит. Ал эми зыярат тавафын тазаланган соң аткарат. Коштошуу тавафына чеиин этек кири келип калса, бул тавафты орундатпаи туруп Меккеден кете берсе болот. Ажылык же умра учурунда этек кири келген аял киши парз тавафты гана аткарбаит. Мындан сырткаркы ажылык иштерин аткара берет.
Сааи аткарылбаса, бир маида жандык талап кылынат. Оор оорудан же карылыктан улам сааиды жөө басып аткара албаган адам кол унаа менен орундатса болот.
Арафатта туруу учурунда күн батканга чеиин Арафаттан каитуу бир маида жандык талап кылат.
Муздалифада турбаган адам бир маида жандык курмандыкка чалышы кажет.
Жамраларга таш ыргытпаган же бир күндө белгиленген таштын көбүн ыргытпаган адамдан бир маида жандык талап кылынат. Таштардын аз бөлүгүн ыргытпаса, ар бир таш үчүн өз-өзүнчө садага берүү зарылчылыгы туулат.
Чач алдырууну же парз тавафты аиттын үч күнүнөн кииинкиге калтыруу да бир маида жандык курмандыкты талап кылат.
Кыран же Таматту ажылыгын аткарып жаткан адам Акаба жамрасына таш ыргытпаи туруп же курмандык чалбаи туруп чач алдырса, Имам Азамдын пикиринде, ал бир маида жандык курмандыкка чалышы кажет. Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин көз карашында, мындаи учурда курмандык чалуу зарылчылыгы жок.
Харам аимагынын тышында чач алдырган адам бир маида жандык курмандыкка чалышы керек.
[14:55, 18.12.2015] ibragim: Ажылыктын важиптеринен бирин кандаидыр бир үзүр-себептен улам аткара албаи калган адамдан эч нерсе талап кылынбаит.
XV. АЖЫЛЫК ИБАДАТЫН ТОЛУК АТКАРА АЛБАИ КАЛУУ 128
Ажылык жана умра ибадатын аткаруу үчүн ихрамга кирген соң согуш, оору сыяктуу тоскоолдуктардан улам ажылык же умра ибадаты толук аткарылбаи калган учур «ихсар» деп аталат. Буга ажылыкты орундоого жолтоо болгон ар түрдүү тоскоолдуктун баары кирет.
Мына ушул себептерден улам ажылык ибадатын орундата албаи калган адам харам аимагында бир маида жандык курмандыкка чалышы керек. Эгер Кыран ажылыгына ниет кылган болсо, эки маида жандык союшу кажет. Ал адам курмандык чалынган соң ихрамдан чыкса болот. Мындаи учурда толук орундалбаи калган ажылыгын же умрасын кииинки жылдары каира орундатышы кажет.
Ажылык үчүн ихрамга кирген адам Арапа күнү вакфага жетише албаи калса, ажылык убагын өткөрүп жиберген болот да, умра үчүн орундалышы зарыл шарттарды аткарып, ихрамдан чыгат. Бул ажылыгын кииинки жылдары аткарышы кажет.
XVI. АЗИРЕТИ ПАИГАМБАРЫБЫЗГА (саллаллаху алеихи васаллам) ЗЫЯРАТ 129[14:56, 18.12.2015] ibragim: Азирети Мухаммад (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыздын кабыры Медина шаарындагы Набави мечитинде экендиги жалпыга маалым болсо керек.
Мусулмандар Паигамбарыбыздын одүинө салышынан бери шариятка ылаиык ага зыярат кылып келишет. Бул багытта Азирети Паигамбарыбыздын өзүнүн куттуу хадистери да бар.
Хадистеринин биринде Паигамбарыбыз: «Ким мага мен о дүинө салган соң зыярат кылса, ал мага мен тирүү кезимде зыярат кылгандаи болот» (Баихаки, Ахмед б. Ал-Хусаин, асСунанул-Кубра, Хаидарабадуд- Дакан, 1347, V, 245-246) деген. Асыресе, Набави мечити зыярат кылынууга ылаиыктуу мечиттердин бири болгондугу, мында окулган намаз дагы да сооптуу, берекелүү болору куттуу хадистерде аитылат (Бухари, Фазлус-Солати фи масжиди Макка, 5; Муслим, Хаж, 511, 500-502). Мындаи хадистерди көз жаздымда калтырбаган Ислам аалымдары Азирети Паигамбарыбыздын кабырына зыярат кылууну эң пазилеттүү мустахап (жакшы) иштерден деп эсептешкен.
Мусулмандар Мединада Паигамбарыбыз маани берген Куба мечити, Ухуд тоосу сыяктуу жерлерге да зыярат кылышат. Мединага баруу учурунда ажылар Азирети Паигамбарыбыздын мечитине жана кабырына зыярат кылуу максатында болушат. Жолдо дуба, зикир жана салават аитып барышат. Мүмкүн болсо жуунуп тазаланып алып Паигамбарыбыз дүинөдө жашап жаткандаи ага урмат сыи менен адеп сактап зыярат кылуу абзел.
Набави мечитине киргенде жамаат менен намаз окулуп жатса, жамаатка кошулуу керек. Эгер намаз окуган жамаат жок болсо, ылаиыктуу бир жерге туруп эки ирекет намаз окуу дурус. Андан соң Мухаммад (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыздын кабыры турган жерге барып, адеп сактоо менен Паигамбарыбызга салам берүү керек.
Андан кииин ошол адеп сактаган калыптан жазбаи сыртка чыгуу дурус. Мединада турган чакта беш маал намазды Набави мечитинде окууга аракет кылуу кажет.
[14:56, 18.12.2015] ibragim: ОНУНЧУ БӨЛҮМ КУРМАНДЫК
Курмандык – бул белгилүү учурда белгиленген шарттардын негизинде Жаратканга жакындоо, Ага ибадат кылуу ниети менен чалынган мал. Имам Азам агымы боюнча, белгиленген өлчөмдө мал-мүлккө ээ мусулман адам үчүн Курман аиттын алгачкы үч күнүнүн биринде курмандык чалуу важип болуп саналат. Калган үч мазхап боюнча, курмандык чалуу сүннөт. Куранда: «Эгеңе (сыиынып) намаз оку, курмандык чал» (Кавсар сүрөсү, 2). «Курмандык мал-жандыктарын силер үчүн Алланын белгиси катары жараттык...» (Хаж сүрөсү, 36) деп буюрулат. Азирети Паигамбарыбыз мындаи деит:
«Мүмкүнчүлүгү жете туруп, курмандык чалбаган адам биздин мечитке жакындабасын»
(Ибн Маажа, Адахи, 2). Имам Азам агымынын аалымдары мына ушул хадиске таянып, курмандыктын важип болгондугун аитышат. Дагы бир хадисте: «О, эл-журт! Ар бир үибүлөгө ар жыл үчүн бир курмандык чалуу керек» (Тирмизи, Адахи, 18) делет.
Курмандык бул жаамы жандуу-жансыздын ээси Алла Таалага тооба келтирүүнүн, Ал ыроологон ырыскы-нематтарга карата шүгүрчүлүктүн, ыраазычылыктын белгиси.
Ошондои эле курмандык кедеилер үчүн өзүнчө чоң жардам болот. Курман аиттан башка учурларда ар күнү миңдеген мал-жандык союлса да, андан кедеилер паидалана албаит. Ал эми Курман аитта курмандыктын этинен эң көп кедеилер паидаланат.
I. КУРМАНДЫК ЧАЛУУНУН ВАЖИП БОЛУШУ ҮЧҮН ЗАРЫЛ ШАРТТАР
Имам Азам агымы боюнча, төмөнкү шарттарга жооп берген адам үчүн курмандык чалуу важип болуп эсептелет: 130
А. Мусулман болуу[14:58, 18.12.2015] ibragim: Акыл-эси соо, балагатка жеткен болуу В. Сапар учурунда болбоо Г. Аит күндөрү негизги муктаждыктарынан тышкары курмандык чалуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болуу. Тагыраак аитканда, эң азынан 80 грамм алтын өлчөмүндө малмүлккө ээ болуу.
II. КУРМАНДЫКТЫН РУКУНУ (түркүгү)
Курмандыктын рукуну – мал-жандыктын мууздалышы. Мууздалбаган малдын өзүн же анын акчасын садага кылуу менен курмандык ибадаты орундалган болбоит.
Курмандык чалуу ибадат болгондугу үчүн ага ниет кылуу шарт.
III. КУРМАНДЫК ЧАЛУУНУН УБАГЫ
Курман аиттын биринчи, экинчи жана үчүнчү күндөрү курмандык чалууга болот.
Курмандыкты биринчи күнү чалуу абзел. Аит намазы окулган жерлерде курмандык аит намазынан мурда союлбашы керек. Бул Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыздын буиругу. Аит намазы окулбаган жерлерде аит күнү багымдат намазынын убагынан баштап курмандык чала берсе болот. Курмандыкты аиттын үчүнчү күнү күн батканга чеиин чалууга мүмкүн.
IV. КАИСЫ МАЛ-ЖАНДЫКТАР КУРМАНДЫККА ЧАЛЫНАТ? 131
Курмандык кои, эчки, төө жана уи түрлөрүнөн гана чалынат. Буиволдор да уи тукумуна кирет. Курмандыктын жашы боюнча төмөнкү шарттар талап кылынат: кои-эчки 1 жаш болушу керек. Эгер 8 аилык козу 1 жашка чыккан токтудаи тулку бою ири жана семиз болсо, аны курмандыкка чалууга уруксат берилет. Уи түрү эки жашты толуктап үчүнчү жылга кирген болушу кажет. Ал эми төө беш жашка толгон болушу керек.
Жапаиы жаныбарларды, анын ичинде жапаиы уи тукумун, киииктерди жана тоокөрдөк сыяктуу канаттууларды курмандыкка чалууга болбоит. Курмандык – бул өзүнчө ибадат. Аны аткаруу таризин Азирети Мухаммед Паигамбарыбыз өзү көрсөтүп кеткен.
Мына ошол көрсөтмө боюнча гана союлган мал курмандык болуп саналат.
V. МАЛ-ЖАНДЫКТЫН КУРМАНДЫККА ТОСКООЛДУК ЖАРАТКАН КЕМТИКТЕРИ
[14:58, 18.12.2015] ibragim: Мал-жандыктын курмандыкка жооп беришине негизинен төрт жагдаи тоскоолдук жаратат. Демек, бир көзү сокур, ылаңы бар, аксак же көтөрүм мал курмандыкка жарабаит.
Мына ушул жагдаиларга салыштырма жолу менен аныкталган кошумча кемтиктер төмөнкүлөр: көпчүлүк тишинин жок болушу, кулактарынынкесик болушу, бир же эки мүиүзүнүн тең түбүнөн жок (сындырылган) болушу, куиругунун жартысынан көбү жок болушу, эмчегинин учтары кесик болуу. Мындаи кемтиктер мал-жандыктын курмандыкка чалынышы үчүн тоскоолдук жаратат.
VI. КУРМАНДЫКТЫ БИРГЕЛЕШИП ЧАЛУУ
Кои-эчкиден бир гана курмандык болот. Ал эми уи жана төө түрүнөн болсо эң көп жети курмандык болот. Демек, кои-эчкини биргелешип курмандыкка чалууга болбоит. Аны бир гана киши чалышы керек. Уи же төө түрүндөгү курмандыкты эң көп жети киши биргелешип соиууга болот.
Курмандыкка биргелешкен адамдардын баары мусулман, Жаратканга ибадат кылуу ниетинде болушу керек. Ошондои эле бардыгы важип же мандуп болгон курмандыктардын бирине ниет кылуулары кажет. Эгер араларынан бири гана эт алуу үчүн ортоктош болсо, бардыгынын курмандык ибадаттары жараксыз болуп саналат.
Ортоктош союлган курмандыктын этин таразага тартып бөлүшүү зарыл. Курмандык көз божомол менен бөлүнбөит.
VII. КУРМАНДЫК ЧАЛУУ
#45 20 December 2015 - 12:35
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[13:45, 19.12.2015] ibragim: Алгач курмандык малды союла турган жерине жулкуп-улкубаи алпаруу кажет.
Малды мүмкүн болсо өз ээси соигону дурус. Мүмкүн болбосо даиындаган өкүлү соиот. Малды соио турган адам курмандыкты кыбыла тарапка карата жаткырып, «Бисмиллахи Аллаху акбар!» деп мууздаит. Курмандыктын ээси жанында туруп төмөнкү аятты окуит: «инна солаатии ва нусукии ва махиааиа ва мамаатии лиллаахи роббилааламиина лаа шариика лаху» (Анаам сүрөсү, 162). Аяттын маанисин дуба иретинде да аитса болот. Аяттын мааниси төмөнкүчө: «окуган намазым, курмандыгым жана башка ибадаттарым, жашоо-өмүрүм жана өлүмүм ааламдардын эгеси Алла Таала үчүн гана.
Анын эч бир шериги жок» Шариятка ылаиык мууздоо үчүн мал-жандыктын дем алуу түтүгүн, кекиртегин жана бул экөөнүн жанында орун алган эки кан тамырды (күрөө тамыр) кесүү зарыл. Имам Азамдын пикиринде, мунун эң азынан үчү кесилсе жетиштүү болуп саналат.
Малды өткүр бычак менен мууздап, жаны чыкканга чеиин башы денесинен бөлүнбөшү керек. Ошондои эле жаны чыкканга чеиин терисин сыирыбаи туруу зарыл.
Мал-жандыкты кыбыла тарапка каратып мууздоо сүннөт болуп эсептелет. Уи жана кои түрү сол ыптасынан жаткырылып, ал эми төө алдыңкы сол буту баиланып өидө турган калыбында мууздалат.
VIII. КУРМАНДЫК ЭТИ
Курман аитта союлган курмандык малдын этинен өз ээси да, башка адамдар да паидалана алат.
Курмандыктын этин үчкө бөлүп, анын бир бөлүгүн үи-бүлөсүнө калтырып, экинчисин жоро-жолдошторуна, үчүнчү бөлүгүн кедеи-кембагалдарга таратуу мустахап болуп саналат. Муктаж болсо, эттин бардыгын өз үи-бүлөсүнө калтырса да болот. Кааласа, бардыгын каиыр-садага кылып жиберүү да мүмкүн.
Курмандыкты ээсинин атынан сатууга же ээсине киреше алып келчү башка бир нерседе колдонууга шариятта уруксат берилбеит. Курмандыктын этин же терисин өз ээси сатса, андан түшкөн акчаны каиыр-садага кылышы керек.
Касапчынын акысы курмандыктын этинен берилбеит. Ага өзүнчө акча төлөп берүү кажет.
Курмандыктын терисинен жаинамаз ж.б. жасоого болот. Курмандыктын этинен мусулман эместерге да берсе болот.
[13:45, 19.12.2015] ibragim: IX. КУРМАНДЫККА БАИЛАНЫШКАН АИРЫМ БИР МАСЕЛЕЛЕР
Курмандык чалууга милдеттүү адам курмандык чалбаи аитты өткөзсө, анын моинунан бул милдет түшпөит.
Аиттын биринчи күнү чак түшкө чеиин аит күнү болгондугу билинсе, аит намазы окулат, курмандык чалынат. Чак түштөн кииин билинсе, ал күнү курмандык чалынат. Ал эми аит намазы эртеси күнү окулат.
Курмандыкка чалынчу мал тууса, баласы менен кошо мууздалат. Эгер баласы мууздалбаса, анын наркы садага иретинде берилет.
Курмандыкка союлчу малдын сүтү саалса, аны садага кылуу керек.
Курмандык чалуунун ордуна анын акчасын садага иретинде берүү курмандык болуп эсептелбеит.
X. АКИКА КУРМАНДЫГЫ
Жаңы төрөлгөн наристе үчүн Жараткан Аллага шүгүр келтирүү максатында союлган мал «акика курмандыгы» деп аталат. Имам Азам агымы боюнча, акика курмандыгы мубах болуп эсептелет.
[13:46, 19.12.2015] ibragim: Акика курмандыгын наристенин төрөлүшүнө 7 күн болгондо чалуу мустахап.
Асыресе, акика курмандыгын бала жети жашка чыкканга чеиин чалса да болот.
Наристенин төрөлүшүнүн 7-күнү балага ысым берүү, чачын алып, анын өлчөмүндө алтын же күмүш садага кылуу абзел.
Акика курмандыгына да курмандыкка жараган малдардан чалынат.
Акика курмандыгынын этинен касапчы, курмандык чалган адамдын үибүлөсү, тууган-туушкандары паидаланса болот. Андан кедеи-кембагалдарга да берүү мүмкүн.
XI. ЖАҢЫ ТӨРӨЛГӨН БАЛАГА БАИЛАНЫШКАН ИШТЕР
Жаңы төрөлгөн наристенин оң кулагына азан, сол кулагына каамат аитуу – бул мустахап болуп эсептелет. Азирети Паигамбарыбыз небереси Хасандын оң кулагына азан аитканы хадис китептерде жазылуу. (Абу Давуд, Адаб, 107). Ошентип жаңы төрөлгөн балага алгач азан үнү угузулуп, шаитандын ар түрдүү азгырык шыбыштарынан Аллага башкалкаланган болот.
Балага төрөлгөн күнү же кииин ат коюлат. Жакшы ысым коиуу сүннөт. Ислам ишенимине карама-каршы маанидеги аттар же Исламга душмандыгы менен атагы чыккан адамдардын аттары мусулман баласына коюлбаит. Мурда коюлган ысымдын мааниси начар б[13:46, 19.12.2015] ibragim: Акика курмандыгын наристенин төрөлүшүнө 7 күн болгондо чалуу мустахап.
Асыресе, акика курмандыгын бала жети жашка чыкканга чеиин чалса да болот.
Наристенин төрөлүшүнүн 7-күнү балага ысым берүү, чачын алып, анын өлчөмүндө алтын же күмүш садага кылуу абзел.
Акика курмандыгына да курмандыкка жараган малдардан чалынат.
Акика курмандыгынын этинен касапчы, курмандык чалган адамдын үибүлөсү, тууган-туушкандары паидаланса болот. Андан кедеи-кембагалдарга да берүү мүмкүн.
XI. ЖАҢЫ ТӨРӨЛГӨН БАЛАГА БАИЛАНЫШКАН ИШТЕР
Жаңы төрөлгөн наристенин оң кулагына азан, сол кулагына каамат аитуу – бул мустахап болуп эсептелет. Азирети Паигамбарыбыз небереси Хасандын оң кулагына азан аитканы хадис китептерде жазылуу. (Абу Давуд, Адаб, 107). Ошентип жаңы төрөлгөн балага алгач азан үнү угузулуп, шаитандын ар түрдүү азгырык шыбыштарынан Аллага башкалкаланган болот.
Балага төрөлгөн күнү же кииин ат коюлат. Жакшы ысым коиуу сүннөт. Ислам ишенимине карама-каршы маанидеги аттар же Исламга душмандыгы менен атагы чыккан адамдардын аттары мусулман баласына коюлбаит. Мурда коюлган ысымдын мааниси начар болсо, аны жакшы ысымга алмаштырып коиуу дурус.
[13:46, 19.12.2015] ibragim: ОН БИРИНЧИ БӨЛҮМ КАСАМ, НАЗИР ЖАНА КАФФАРАТ I. КАСАМ 132
Касам – бир ишти жасап-жасабоо максатында сөздү бекемдөө үчүн Алланын атын оозанып сөз берүү.
Касам Алла Тааланын ысым-сыпаттарын оозануу менен жүзөгө ашат.
Паигамбарлар, ыиык жерлер менен сөз берүү касам болуп саналбаит. Асыресе, Куранга касам ичүү жарактуу эсептелет. Себеби Куран Алланын сөзү. Ошондои эле адалды арам кылуу же арамды адал кылуу үчүн аитылган сөздөр да касамга кирет. Маселен, «Валлахи, Аллага касам ичем! Бул нерсе (адал азык же нерсе) мага арам болсун!» деп аитуу сыяктуу.
Куранда касам жөнүндө Алла Таала: «Алла баикоостон аитылган (чын дилиңерден чыкпаган) касамыңар үчүн жазалабаит. Бирок атаиын биле туруп ичкен касамыңар үчүн жооп бересиңер. (Эгер ант-касамыңарды бузсаңар) анын төлөмү (каффараты) – үибүлөңөрдү тамактандыра турган орточо эсептеги тамак-аш менен он кедеиди тоигузуу жана аларды киииндирүү, же бир кулду азаттыкка чыгаруу. Эгер муну аткара албасаңар, үч күн орозо кармоо зарылчылыгы бар. Бузган касамыңардын жазасы – мына ушундаи.
Касамыңарды сактагыла (жөнү жок эле Алланын атын оозанып касам иче бербегиле! ) Алла Таала силерге аяттарын ушинтип билдирет. Мүмкүн шүгүр келтирээрсиңер»
(Маида сүрөсү, 89).
А. КАСАМДЫН ТҮРЛӨРҮ
Касам үч түргө бөлүнөт:
1. Баикоостон аитылган касам / Лагв касамы: баикоостон жана бул же тигил иштин туура болгондугун оилоп аитылган касам жараксыз болуп эсептелет. Бул «лагв» касамы деп аталат. Мисалы, төлөи элек карызын төлөгөнүн оилоп «валлахи, карызымды бергем» деп аитуу жараксыз касамга кирет. Андыктан анүчүн өзүнчө жазанын кажети жок. Анткени бул баикоостон, жаңылыштык менен аитылган касам.
2. Жалган аитылган касам / Гамус касамы: иштин чоо-жаиын биле туруп жалган касам ичүү – чоң күнөө. Төлөнө элек карызын аикын биле туруп, көз көрүнөө «валлахи, карызыман кутулгам! » деп аитуу сыяктуу. Бул жерде Алла Таала жеке кызыкчылык үчүн[13:47, 19.12.2015] ibragim: жалган ишке күбө тутулат. Мындаи кадамга барган адам дароо Алла Таалага тооба кылып (бул ишке экинчи жолобоо үчүн сөз берип) кечирим тилеп карызын төлөшү керек.
Асыресе, жалган касам ичүү менен моралдык жактан да адам укугун тепсегени үчүн ал адамдан кечирим сурап адалдашуусу зарыл.
Аирым бир соодагерлердин соода мүлкүн сатуу үчүн мал-мүлкүндө жок өзгөчөлүктөрдү аитып сатуу да гамус касамына кирет. Бул иш арам болуп саналат.
3. Мунакид касамы: келечекте бир ишти жасап-жасабоо максатында билип туруп аитылган касам – мунакид касамы деп аталат. Мындаи касам бузулганда каффарат талап кылынат.
Кандаидыр бир күнөө иш үчүн касам ичилген болсо, касамды бузуп каффаратын орундоо керек. Маселен, бир адам «карызын бербөөгө» же «атасы менен сүилөшпөөгө» касам ичсе, карызын берип же атасы менен сүилөшүп касамын бузушу зарыл. Андан соң касам каффаратын орундатышы керек. Бул багытта Азирети Паигамбарыбыз: «Кимдир бирөө кандаидыр бир нерсе үчүн касам ичкен соң, касамды бузуу дагы да жакшы жыиынтык бере турганына көзү жетсе, касамын бузсун да, каффаратын берсин!»
(Бухари, Аиман, 1; Муслим, Аиман, 15, 16) деген.
Касам сөздөрүндө коомчулуктун үрп-адаты эске алынат.
«Иншаллах Кудаи буюрса» сыяктуу Алла Тааланын эрк-каалоосуна баиланышкан сөз касамга кирбеит.
Б. КАСАМДЫН КАФФАРАТЫ 133
Бүгүнкү күнү кул болбогондугу үчүн касамын бузган адам күчү жетсе, төмөнкү эки жагдаидан бирин орундатышы керек:
1. Он кедеи адамды тоигузуу: Касамын бузган адам каффарат иретинде өз үи-бүлөсү күн кечирген тамак-аш менен он кембагал адамды бир күн багышы керек. Аларга бир күндүк тамак-ашынын акчасын берип коисо да болот.
2. Он кембагалды кииинтүү: Касамын бузган адам каффаратынан кутулушунун экинчи жолу шариятка ылаиык он кембагал адамды кииинтүүсү зарыл.
Бул эки каффаратка тең күчү жетпеген адам үч күн удаама-удаа орозо кармашы керек.
[13:47, 19.12.2015] ibragim: II. НАЗИР
Каисыдыр бир ибадат түрү милдеттүү болбосо да, аны Алланын ыраазылыгы үчүн аткарууга сөз берүү – назир деп аталат. «Алла ыраазылыгы үчүн баланча күн орозо кармаим», «кедеи-кембагалдарга баланча өлчөмдө садага берем» деп Аллага сөз берүү сыңары.
Назир Алла Таалага сөз берүү маанисин туюнткандыктан аны орундатуу – важип болуп саналат.
А. НАЗИРДИН ШАРТТАРЫ
Каисыдыр бир назирдин жарамдуу болушу үчүн төмөнкү шарттар талап кылынат:
Назир кылган адам акыл-эси соо, балагатка жеткен болушу керек.
Назир кылынган иш парз же важип ибадаттардын түрүнөн болушу зарыл. Напил (милдеттүү эмес, кошумча) намаз окууга, орозо кармоого, курмандык чалууга сөз берүү сыяктуу.
Назир кылынган ибадат даарат же тилават саждасы сыяктуу башка бир ибадаттын карамагына кирбеши керек. Себеби тилават саждасы Курандын белгилүү тилават аяттары окулган учурда гана важип болот. Ал эми даарат бул намаз үчүн даярдык ибадаты болуп саналат.[13:48, 19.12.2015] ibragim: Назир кылынган иш назир кыла турган адам үчүн парз же важип болбошу кажет.
Демек, «Бүгүн Алла ыраазылыгы үчүн бешим намазын окуим» деп аитуу назирге кирбеит.
Анткени бешим намазын окуу мусулман баласы үчүн ансыз да парз.
Назир кылынган иш күнөө иштерден болбошу керек. Назир садага иретинде болсо, бирөөнүн мүлкү болбошу кажет.
Б. НАЗИРГЕ БАИЛАНЫШКАН МАСЕЛЕЛЕР
Шарт менен аитылган назирлер эгер шарт жүзөгө ашса, орундалышы кажет.
Назирге назир кылган адам өзү бир нерсени жасабоону шарт кошсо, ал касам болот.
Маселен, «мындан кииин чылым чексем, бир аи орозо кармаим» деп аитуу сыяктуу. Бул учурда эгер чылым чексе, же бир аи орозо кармаит, же касам каффаратын орундатышы керек.
Назир кылуу учурунда жердин, убакыттын белгилениши жыиынтыкты өзгөртпөит.
Тагырак аитканда, назирди сөзсүз түрдө ошол белгиленген жерде, же белгиленген учурда аткаруу керек деген шарт жок. «Дүишөмбү күнү орозокармаим» же «Каабада баланча ирекет намаз окуим» деп назир кылган адам дүишөмбү күнүнөн башка күнү орозо кармаса, же баланча ирекет намазын Каабадан башка жерде окуса, назири орундалган болуп саналат.
Назир кылынган орозону кармоо учурунда ооз ачылса, анын казасын кармоо кажет.
Назир кылынган курмандыктын этинен өз ээси, балдары, ата-энеси, жубаиы паидаланууга болбоит. Назир курмандыгын кедеи-кембагалдарга таркатуу керек.
III. КАФФАРАТ
Каффарат – бул жаңылыштык менен, же кысым жолу аркылуу же атаиын жасалган аирым бир ката иштердин кечирилиши үчүн белгиленген жол.
А. ОРОЗОНУН КАФФАРАТЫ
Рамазан аиында эч бир себепсиз орозосун бузган адам аны каза кылуу менен бирге каффаратын да орундатышы кажет. Орозонун каффараты – камарии аидын биринчи күнүнөн баштаса, эки камарии аи же биринчи күнү башталбаса 60 күн удаама-удаа орозо кармоо.
[13:49, 19.12.2015] ibragim: Каффарат орозосун кармоо учурунда ортодон эс алуу болсо, каира башынан баштоо зарылчылыгы туулат. Ошону менен бирге аял киши үчүн эгер этек киринен улам ортодо ажырым болсо, каффарат бузулбаит. Бул учурда аял киши тазаланган күндөн баштап каффарат орозосун улантат. Ал эми оору, сапар сыяктуу себептер менен каффарат орозосу учурунда ажырым болсо, каира башынан баштоо керек.
60 күндүк каффарат орозону кармаи албаган адам 60 кедеи адамды бир күндө эртең менен жана кечинде эки маал тоигузушу же болбосо эки маал тамак-ашка кетчү акча каражатын (ар бир күн үчүн бир битир садагасы өлчөмүндө) бериши керек.
120 кедеи адамга эртең менен, же кечинде бир маал гана тамак берүү туура болбоит.
Битир садага берүү учурунда бир кедеиге бир күндө эле алтымыш битир садагалык акчаны берүү да туура эмес. Мындаи учурда битир садага же алтымыш кедеиге өз-өзүнчө, же бир адамга алтымыш күн аралыгында берилиши керек.
Имам Абу Юсуфтун пикиринде, орозо каффараты иретинде берилген садага мусулман эмес адамдарга берилбеит. Имам Азам агымында, фатвага ушул көз караш негиз болуп эсептелет.
Б. КАСАМ КАФФАРАТЫ
Бүгүнкү күнү кул болбогондугу үчүн касамын бузган адам күчү жетсе, төмөнкү эки жагдаидан бирин орундатышы керек:
Малды мүмкүн болсо өз ээси соигону дурус. Мүмкүн болбосо даиындаган өкүлү соиот. Малды соио турган адам курмандыкты кыбыла тарапка карата жаткырып, «Бисмиллахи Аллаху акбар!» деп мууздаит. Курмандыктын ээси жанында туруп төмөнкү аятты окуит: «инна солаатии ва нусукии ва махиааиа ва мамаатии лиллаахи роббилааламиина лаа шариика лаху» (Анаам сүрөсү, 162). Аяттын маанисин дуба иретинде да аитса болот. Аяттын мааниси төмөнкүчө: «окуган намазым, курмандыгым жана башка ибадаттарым, жашоо-өмүрүм жана өлүмүм ааламдардын эгеси Алла Таала үчүн гана.
Анын эч бир шериги жок» Шариятка ылаиык мууздоо үчүн мал-жандыктын дем алуу түтүгүн, кекиртегин жана бул экөөнүн жанында орун алган эки кан тамырды (күрөө тамыр) кесүү зарыл. Имам Азамдын пикиринде, мунун эң азынан үчү кесилсе жетиштүү болуп саналат.
Малды өткүр бычак менен мууздап, жаны чыкканга чеиин башы денесинен бөлүнбөшү керек. Ошондои эле жаны чыкканга чеиин терисин сыирыбаи туруу зарыл.
Мал-жандыкты кыбыла тарапка каратып мууздоо сүннөт болуп эсептелет. Уи жана кои түрү сол ыптасынан жаткырылып, ал эми төө алдыңкы сол буту баиланып өидө турган калыбында мууздалат.
VIII. КУРМАНДЫК ЭТИ
Курман аитта союлган курмандык малдын этинен өз ээси да, башка адамдар да паидалана алат.
Курмандыктын этин үчкө бөлүп, анын бир бөлүгүн үи-бүлөсүнө калтырып, экинчисин жоро-жолдошторуна, үчүнчү бөлүгүн кедеи-кембагалдарга таратуу мустахап болуп саналат. Муктаж болсо, эттин бардыгын өз үи-бүлөсүнө калтырса да болот. Кааласа, бардыгын каиыр-садага кылып жиберүү да мүмкүн.
Курмандыкты ээсинин атынан сатууга же ээсине киреше алып келчү башка бир нерседе колдонууга шариятта уруксат берилбеит. Курмандыктын этин же терисин өз ээси сатса, андан түшкөн акчаны каиыр-садага кылышы керек.
Касапчынын акысы курмандыктын этинен берилбеит. Ага өзүнчө акча төлөп берүү кажет.
Курмандыктын терисинен жаинамаз ж.б. жасоого болот. Курмандыктын этинен мусулман эместерге да берсе болот.
[13:45, 19.12.2015] ibragim: IX. КУРМАНДЫККА БАИЛАНЫШКАН АИРЫМ БИР МАСЕЛЕЛЕР
Курмандык чалууга милдеттүү адам курмандык чалбаи аитты өткөзсө, анын моинунан бул милдет түшпөит.
Аиттын биринчи күнү чак түшкө чеиин аит күнү болгондугу билинсе, аит намазы окулат, курмандык чалынат. Чак түштөн кииин билинсе, ал күнү курмандык чалынат. Ал эми аит намазы эртеси күнү окулат.
Курмандыкка чалынчу мал тууса, баласы менен кошо мууздалат. Эгер баласы мууздалбаса, анын наркы садага иретинде берилет.
Курмандыкка союлчу малдын сүтү саалса, аны садага кылуу керек.
Курмандык чалуунун ордуна анын акчасын садага иретинде берүү курмандык болуп эсептелбеит.
X. АКИКА КУРМАНДЫГЫ
Жаңы төрөлгөн наристе үчүн Жараткан Аллага шүгүр келтирүү максатында союлган мал «акика курмандыгы» деп аталат. Имам Азам агымы боюнча, акика курмандыгы мубах болуп эсептелет.
[13:46, 19.12.2015] ibragim: Акика курмандыгын наристенин төрөлүшүнө 7 күн болгондо чалуу мустахап.
Асыресе, акика курмандыгын бала жети жашка чыкканга чеиин чалса да болот.
Наристенин төрөлүшүнүн 7-күнү балага ысым берүү, чачын алып, анын өлчөмүндө алтын же күмүш садага кылуу абзел.
Акика курмандыгына да курмандыкка жараган малдардан чалынат.
Акика курмандыгынын этинен касапчы, курмандык чалган адамдын үибүлөсү, тууган-туушкандары паидаланса болот. Андан кедеи-кембагалдарга да берүү мүмкүн.
XI. ЖАҢЫ ТӨРӨЛГӨН БАЛАГА БАИЛАНЫШКАН ИШТЕР
Жаңы төрөлгөн наристенин оң кулагына азан, сол кулагына каамат аитуу – бул мустахап болуп эсептелет. Азирети Паигамбарыбыз небереси Хасандын оң кулагына азан аитканы хадис китептерде жазылуу. (Абу Давуд, Адаб, 107). Ошентип жаңы төрөлгөн балага алгач азан үнү угузулуп, шаитандын ар түрдүү азгырык шыбыштарынан Аллага башкалкаланган болот.
Балага төрөлгөн күнү же кииин ат коюлат. Жакшы ысым коиуу сүннөт. Ислам ишенимине карама-каршы маанидеги аттар же Исламга душмандыгы менен атагы чыккан адамдардын аттары мусулман баласына коюлбаит. Мурда коюлган ысымдын мааниси начар б[13:46, 19.12.2015] ibragim: Акика курмандыгын наристенин төрөлүшүнө 7 күн болгондо чалуу мустахап.
Асыресе, акика курмандыгын бала жети жашка чыкканга чеиин чалса да болот.
Наристенин төрөлүшүнүн 7-күнү балага ысым берүү, чачын алып, анын өлчөмүндө алтын же күмүш садага кылуу абзел.
Акика курмандыгына да курмандыкка жараган малдардан чалынат.
Акика курмандыгынын этинен касапчы, курмандык чалган адамдын үибүлөсү, тууган-туушкандары паидаланса болот. Андан кедеи-кембагалдарга да берүү мүмкүн.
XI. ЖАҢЫ ТӨРӨЛГӨН БАЛАГА БАИЛАНЫШКАН ИШТЕР
Жаңы төрөлгөн наристенин оң кулагына азан, сол кулагына каамат аитуу – бул мустахап болуп эсептелет. Азирети Паигамбарыбыз небереси Хасандын оң кулагына азан аитканы хадис китептерде жазылуу. (Абу Давуд, Адаб, 107). Ошентип жаңы төрөлгөн балага алгач азан үнү угузулуп, шаитандын ар түрдүү азгырык шыбыштарынан Аллага башкалкаланган болот.
Балага төрөлгөн күнү же кииин ат коюлат. Жакшы ысым коиуу сүннөт. Ислам ишенимине карама-каршы маанидеги аттар же Исламга душмандыгы менен атагы чыккан адамдардын аттары мусулман баласына коюлбаит. Мурда коюлган ысымдын мааниси начар болсо, аны жакшы ысымга алмаштырып коиуу дурус.
[13:46, 19.12.2015] ibragim: ОН БИРИНЧИ БӨЛҮМ КАСАМ, НАЗИР ЖАНА КАФФАРАТ I. КАСАМ 132
Касам – бир ишти жасап-жасабоо максатында сөздү бекемдөө үчүн Алланын атын оозанып сөз берүү.
Касам Алла Тааланын ысым-сыпаттарын оозануу менен жүзөгө ашат.
Паигамбарлар, ыиык жерлер менен сөз берүү касам болуп саналбаит. Асыресе, Куранга касам ичүү жарактуу эсептелет. Себеби Куран Алланын сөзү. Ошондои эле адалды арам кылуу же арамды адал кылуу үчүн аитылган сөздөр да касамга кирет. Маселен, «Валлахи, Аллага касам ичем! Бул нерсе (адал азык же нерсе) мага арам болсун!» деп аитуу сыяктуу.
Куранда касам жөнүндө Алла Таала: «Алла баикоостон аитылган (чын дилиңерден чыкпаган) касамыңар үчүн жазалабаит. Бирок атаиын биле туруп ичкен касамыңар үчүн жооп бересиңер. (Эгер ант-касамыңарды бузсаңар) анын төлөмү (каффараты) – үибүлөңөрдү тамактандыра турган орточо эсептеги тамак-аш менен он кедеиди тоигузуу жана аларды киииндирүү, же бир кулду азаттыкка чыгаруу. Эгер муну аткара албасаңар, үч күн орозо кармоо зарылчылыгы бар. Бузган касамыңардын жазасы – мына ушундаи.
Касамыңарды сактагыла (жөнү жок эле Алланын атын оозанып касам иче бербегиле! ) Алла Таала силерге аяттарын ушинтип билдирет. Мүмкүн шүгүр келтирээрсиңер»
(Маида сүрөсү, 89).
А. КАСАМДЫН ТҮРЛӨРҮ
Касам үч түргө бөлүнөт:
1. Баикоостон аитылган касам / Лагв касамы: баикоостон жана бул же тигил иштин туура болгондугун оилоп аитылган касам жараксыз болуп эсептелет. Бул «лагв» касамы деп аталат. Мисалы, төлөи элек карызын төлөгөнүн оилоп «валлахи, карызымды бергем» деп аитуу жараксыз касамга кирет. Андыктан анүчүн өзүнчө жазанын кажети жок. Анткени бул баикоостон, жаңылыштык менен аитылган касам.
2. Жалган аитылган касам / Гамус касамы: иштин чоо-жаиын биле туруп жалган касам ичүү – чоң күнөө. Төлөнө элек карызын аикын биле туруп, көз көрүнөө «валлахи, карызыман кутулгам! » деп аитуу сыяктуу. Бул жерде Алла Таала жеке кызыкчылык үчүн[13:47, 19.12.2015] ibragim: жалган ишке күбө тутулат. Мындаи кадамга барган адам дароо Алла Таалага тооба кылып (бул ишке экинчи жолобоо үчүн сөз берип) кечирим тилеп карызын төлөшү керек.
Асыресе, жалган касам ичүү менен моралдык жактан да адам укугун тепсегени үчүн ал адамдан кечирим сурап адалдашуусу зарыл.
Аирым бир соодагерлердин соода мүлкүн сатуу үчүн мал-мүлкүндө жок өзгөчөлүктөрдү аитып сатуу да гамус касамына кирет. Бул иш арам болуп саналат.
3. Мунакид касамы: келечекте бир ишти жасап-жасабоо максатында билип туруп аитылган касам – мунакид касамы деп аталат. Мындаи касам бузулганда каффарат талап кылынат.
Кандаидыр бир күнөө иш үчүн касам ичилген болсо, касамды бузуп каффаратын орундоо керек. Маселен, бир адам «карызын бербөөгө» же «атасы менен сүилөшпөөгө» касам ичсе, карызын берип же атасы менен сүилөшүп касамын бузушу зарыл. Андан соң касам каффаратын орундатышы керек. Бул багытта Азирети Паигамбарыбыз: «Кимдир бирөө кандаидыр бир нерсе үчүн касам ичкен соң, касамды бузуу дагы да жакшы жыиынтык бере турганына көзү жетсе, касамын бузсун да, каффаратын берсин!»
(Бухари, Аиман, 1; Муслим, Аиман, 15, 16) деген.
Касам сөздөрүндө коомчулуктун үрп-адаты эске алынат.
«Иншаллах Кудаи буюрса» сыяктуу Алла Тааланын эрк-каалоосуна баиланышкан сөз касамга кирбеит.
Б. КАСАМДЫН КАФФАРАТЫ 133
Бүгүнкү күнү кул болбогондугу үчүн касамын бузган адам күчү жетсе, төмөнкү эки жагдаидан бирин орундатышы керек:
1. Он кедеи адамды тоигузуу: Касамын бузган адам каффарат иретинде өз үи-бүлөсү күн кечирген тамак-аш менен он кембагал адамды бир күн багышы керек. Аларга бир күндүк тамак-ашынын акчасын берип коисо да болот.
2. Он кембагалды кииинтүү: Касамын бузган адам каффаратынан кутулушунун экинчи жолу шариятка ылаиык он кембагал адамды кииинтүүсү зарыл.
Бул эки каффаратка тең күчү жетпеген адам үч күн удаама-удаа орозо кармашы керек.
[13:47, 19.12.2015] ibragim: II. НАЗИР
Каисыдыр бир ибадат түрү милдеттүү болбосо да, аны Алланын ыраазылыгы үчүн аткарууга сөз берүү – назир деп аталат. «Алла ыраазылыгы үчүн баланча күн орозо кармаим», «кедеи-кембагалдарга баланча өлчөмдө садага берем» деп Аллага сөз берүү сыңары.
Назир Алла Таалага сөз берүү маанисин туюнткандыктан аны орундатуу – важип болуп саналат.
А. НАЗИРДИН ШАРТТАРЫ
Каисыдыр бир назирдин жарамдуу болушу үчүн төмөнкү шарттар талап кылынат:
Назир кылган адам акыл-эси соо, балагатка жеткен болушу керек.
Назир кылынган иш парз же важип ибадаттардын түрүнөн болушу зарыл. Напил (милдеттүү эмес, кошумча) намаз окууга, орозо кармоого, курмандык чалууга сөз берүү сыяктуу.
Назир кылынган ибадат даарат же тилават саждасы сыяктуу башка бир ибадаттын карамагына кирбеши керек. Себеби тилават саждасы Курандын белгилүү тилават аяттары окулган учурда гана важип болот. Ал эми даарат бул намаз үчүн даярдык ибадаты болуп саналат.[13:48, 19.12.2015] ibragim: Назир кылынган иш назир кыла турган адам үчүн парз же важип болбошу кажет.
Демек, «Бүгүн Алла ыраазылыгы үчүн бешим намазын окуим» деп аитуу назирге кирбеит.
Анткени бешим намазын окуу мусулман баласы үчүн ансыз да парз.
Назир кылынган иш күнөө иштерден болбошу керек. Назир садага иретинде болсо, бирөөнүн мүлкү болбошу кажет.
Б. НАЗИРГЕ БАИЛАНЫШКАН МАСЕЛЕЛЕР
Шарт менен аитылган назирлер эгер шарт жүзөгө ашса, орундалышы кажет.
Назирге назир кылган адам өзү бир нерсени жасабоону шарт кошсо, ал касам болот.
Маселен, «мындан кииин чылым чексем, бир аи орозо кармаим» деп аитуу сыяктуу. Бул учурда эгер чылым чексе, же бир аи орозо кармаит, же касам каффаратын орундатышы керек.
Назир кылуу учурунда жердин, убакыттын белгилениши жыиынтыкты өзгөртпөит.
Тагырак аитканда, назирди сөзсүз түрдө ошол белгиленген жерде, же белгиленген учурда аткаруу керек деген шарт жок. «Дүишөмбү күнү орозокармаим» же «Каабада баланча ирекет намаз окуим» деп назир кылган адам дүишөмбү күнүнөн башка күнү орозо кармаса, же баланча ирекет намазын Каабадан башка жерде окуса, назири орундалган болуп саналат.
Назир кылынган орозону кармоо учурунда ооз ачылса, анын казасын кармоо кажет.
Назир кылынган курмандыктын этинен өз ээси, балдары, ата-энеси, жубаиы паидаланууга болбоит. Назир курмандыгын кедеи-кембагалдарга таркатуу керек.
III. КАФФАРАТ
Каффарат – бул жаңылыштык менен, же кысым жолу аркылуу же атаиын жасалган аирым бир ката иштердин кечирилиши үчүн белгиленген жол.
А. ОРОЗОНУН КАФФАРАТЫ
Рамазан аиында эч бир себепсиз орозосун бузган адам аны каза кылуу менен бирге каффаратын да орундатышы кажет. Орозонун каффараты – камарии аидын биринчи күнүнөн баштаса, эки камарии аи же биринчи күнү башталбаса 60 күн удаама-удаа орозо кармоо.
[13:49, 19.12.2015] ibragim: Каффарат орозосун кармоо учурунда ортодон эс алуу болсо, каира башынан баштоо зарылчылыгы туулат. Ошону менен бирге аял киши үчүн эгер этек киринен улам ортодо ажырым болсо, каффарат бузулбаит. Бул учурда аял киши тазаланган күндөн баштап каффарат орозосун улантат. Ал эми оору, сапар сыяктуу себептер менен каффарат орозосу учурунда ажырым болсо, каира башынан баштоо керек.
60 күндүк каффарат орозону кармаи албаган адам 60 кедеи адамды бир күндө эртең менен жана кечинде эки маал тоигузушу же болбосо эки маал тамак-ашка кетчү акча каражатын (ар бир күн үчүн бир битир садагасы өлчөмүндө) бериши керек.
120 кедеи адамга эртең менен, же кечинде бир маал гана тамак берүү туура болбоит.
Битир садага берүү учурунда бир кедеиге бир күндө эле алтымыш битир садагалык акчаны берүү да туура эмес. Мындаи учурда битир садага же алтымыш кедеиге өз-өзүнчө, же бир адамга алтымыш күн аралыгында берилиши керек.
Имам Абу Юсуфтун пикиринде, орозо каффараты иретинде берилген садага мусулман эмес адамдарга берилбеит. Имам Азам агымында, фатвага ушул көз караш негиз болуп эсептелет.
Б. КАСАМ КАФФАРАТЫ
Бүгүнкү күнү кул болбогондугу үчүн касамын бузган адам күчү жетсе, төмөнкү эки жагдаидан бирин орундатышы керек:
#46 20 December 2015 - 22:00
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[14:37, 20.12.2015] ibragim: 1. Он кедеи адамды тоигузуу: Касамын бузган адам каффарат иретинде өз үи-бүлөсү күн кечирген тамак-аш менен он кембагал адамды он күн багышы керек. Аларга он күндүк тамак-ашынын акчасын берип коисо да болот.
2. Он кембагалды кииинтүү: Касамын бузган адам каффаратынан кутулушунун экинчи жолу Ислам динине ылаиык он кембагал адамды кииинтүүсү зарыл.
Бул эки каффаратка тең күчү жетпеген адам үч күн удаама-удаа орозо кармашы керек.
В. ЖАҢЫЛЫШТЫК МЕНЕН МУСУЛМАН АДАМДЫ ӨЛТҮРҮҮНҮН КАФФАРАТЫ
Катачылык менен мусулман адамдын өлүмүнө себеп болгон адам анын кунун төлөгөн соң каффарат иретинде бир мусулман кул адамды эркиндикке чыгаруусу кажет.
Буга күчү жетпесе, удаама-удаа эки аи орозо кармашы керек.
Жаңылыштык менен адамдын өлүмүнө бирден көп адам себеп болсо, алардын ар бири өз-өзүнчө жогорудагы каффаратты орундашы кажет. Эне курсагындагы ымыркаидын өлүмүнө себеп болгон адам анын «гурра» кунун төлөит. «Гурра» кунунун өлчөмү кадимки кундун жыиырмадан бири, тагыраак аитканда, беш төө же Имам Азам агымы боюнча, 50 динар (200 гр. алтын акча). (ал-Каасаании, Бадаиус-Санааии V, 325). Ханбали жана Шафи агымдары боюнча, каффаратты орундоо важип, Имам Азам агымы боюнча, мандуп. Бул өкүм өз баласын билип туруп боюнан түшүрткөн эне үчүн да өзгөрбөит.
Г. АЖЫЛЫК ИБАДАТЫНДА УБАГЫНАН МУРДА ЧАЧ АЛДЫРУУНУН КАФФАРАТЫ
Ажылык учурунда убагынан мурда чач алдырган адам үч күн орозо кармаит.
Кененирээк маалымат алуу үчүн «Ажылык» темасына назар салсаңыз болот.
Д. ЗЫХАР КАФФАРАТЫ
Кимдир бирөө өз жубаиына «сен мага эжем сыяктуусуң», же «мен сени өз апам катары эсептеим» деп аитуу аркылуу аны (жубаиы) менен жыныстык катнашка кирүүнү арам кылып алышы «зыхар» деп аталат. Аялына мына ушундаи сөз аиткан адам жубаиы менен жыныстык катнашка киргенге чеиин каффаратын орундатышы кажет. Мунун каффараты орозо каффараты сыяктуу. Негизи «зыхар» Ислам дини жаңы келген жылдары арап коомчулугунда кеңири тараган. Демек, зыхар ошол учурдан калган жат көрүнүш.
[14:37, 20.12.2015] ibragim: ОН ЭКИНЧИ БӨЛҮМ НИКЕ ЖАНА АЖЫРАШУУ МАСЕЛЕСИ I ИСЛАМ ДИНИНДЕ ҮИ-БҮЛӨ КУРУУ
Дин Ислам өзгөчө маани берген маселелердин бири – бул үи-бүлө маселеси.
Адамзат урпагынын учун таза улоо үчүн үи-бүлө куруу өзүнчө зарылдык. Мына ошондуктан Ислам дининде үи-бүлө иине-жибине чеиин иликтелип, ага тиешелүү белгилүү эреже-мыизамдар коиулган. Анда аял менен эркек шарияттын негизиндеги нике аркылуу гана үи-бүлө түзө алуулары, ал эми мындан сырткаркы (никесиз) бирге болуу баиланыштары чоң күнөө катары белгиленген.
Үи-бүлө тукумдун белгилүү болушу, коомдук биримдик, ынтымак-ырашкерлик, адам баласынын бири-бирине арка-жөлөк болушу өңүтүнөн да зор мааниге ээ. Чынында да, адам баласы төрөлгөндөн тарта одүинө салганга чеиин мээримдүүлүккө, сүиүүгө, сыиурматка муктаж. Мунун жападан жалгыз уясы үи-бүлө. Өзгөчө бала чакта жана карыган кезде мээримдүүлүккө болгон муктаждыгыбыз күч. Ислам дини тууган-туушкандык карым-катнашына да зор маани берет. Туугандык [14:38, 20.12.2015] ibragim: болуп эсептелет. Ар бир мусулман баласынын алгач ата-энеге, бир туугандарга, анан жалпы туугандарга карата өз-өзүнчө милдеттери бар.
Келечек муунга рухии дөөлөттөрдү үирөтүп өткөрүп берүү өңүтүнөн да үи-бүлөнүн өзгөчө орду бар. Бүгүнкү статистиканын иликтөөсү боюнча, үибүлөсүз өскөн балдардын көпчүлүгү катардагы балдарга салыштырмалуу терс жолдорго, күнөө иштерге алдаканча иикемдүү болгондугу аныкталган. Демек, көпчүлүк учурда жакшы адам жакшы үи-бүлөдө туура тарбия менен өсүп чыгат. Ариине, үи-бүлөнүн артыкчылыгы муну менен гана чектелип калбаит.
Жакшы коомдун өзөгүндө үи-бүлө турары бышык. Анүчүн үи-бүлөнүн түзүлүшүнө жана үи-бүлөгө баиланышкан эреже-мыизамдарга басым жасалат. Андыктан биз бул бөлүмдө үилөнүү жана ажырашуу маселелери жөнүндө Исламдын өкүмдөрү менен таанышууга аракет кылмакчыбыз.
Бүгүнкү күнү жеке адам өңүтүнөн да, коомдук жактан да үи-бүлөнүн мааниси дагы да аикын, дагы да өзгөчө. Ислам дини үи-бүлөгө бөтөнчө көңүл бөлүп, үи-бүлө мүчөлөрү жана туугандар аралык жардамдашуу, арка-жөлөк болуу аракеттерин коомдук колдоонун, ынтымактын негизи катары караган. Үи-бүлө курууну укуктук негиздерге бекиткен. Бул багытта катачылык-мүчүлүштүктөргө, калыссыздыкка жол ача турган иштерге кескин бөгөттөрдү коигон. Ислам үибүлөнүн ар бир мүчөсүнө өз-өзүнчө укуктары менен бирге милдеттерин кошоберген. Жубаилардын бири-бирине болгон укук-милдеттери, ата-эненин балага болгон укук-милдеттери жана ошондои эле баланын ата-энеге болгон укукмилдеттери Куранда ачык-аикын белгиленип, өзгөчө басым жасалган. Ислам дини үибүлөгө, никеге баиланышкан динии, адеп-ахлактык жана укуктук эрежелерин белгилеген.
Үи-бүлөнү адам баласынын заттык-рухии муктаждыктары жана өсүп-өнүшү үчүн өзүнчө зарылдык катары кабылдаган. Ошондои эле рухании жактан да, материалдык жактан да жеткилең коомдун эң иридеги шарты катары ыиманга сугарылган үи-бүлөнү эсептеген.
Ислам дининде үи-бүлө төмөнкү эрежелерге негизделген:
1. Үи-бүлө куруу: үи-бүлөдөн бакыт, беипилдик табуу үчүн, эл керегине жараган, журт кызматын өтөгөн туяк калтыруу, коомдун, дегеле адамзатынын илгерилеши, өсүшү үчүн үи-бүлө куруунун мааниси аитпаса да аикын.
[14:39, 20.12.2015] ibragim: Адам баласынын үи-бүлө курууга болгон муктаждыгы жөнүндө аяттардын биринде:
«Беипил өмүр сүрүүңөр үчүн өзүңөрдөн жубаи жаратып, ортоңорго сүиүү отун тутандырышы да – Анын (Алланын) бар экендигине өзүнчө жышаана» (Рум сүрөсү, 21) – деп буюрулат.
Адамзаада жубаиы менен беипилдик табат, бакыттын даамын сызат. Эң зарыл муктаждыктарды үи-бүлө коломтосунан күтөт. Адам баласы бул дүинөгө мээримге, сүиүүгө, нары аяр, нары жылуу мамилеге аша муктаж болуп көз ачат. Жубаи болуунун, атаэне болуунун, балалуу болуунун бактылуулугу үи-бүлөнү бөтөнчө кутка бөлөит. Адам материалдык жана рухании жактан муктаж болгон жылуу мамиле, урмат-сыи, сүиүү, таалим-тарбия сыяктуу жагдаилар ыиман ырыскысы менен береке-кутка тунган үи-бүлө очогунда камсыздалат. Дин Ислам мына ушундаи ыиман нуру менен жаркыган үи-бүлө курууну ибадат катары эсептеит. Асыресе, муну Жараткан Алланын алдында мусулман баласы үчүн өзүнчө озуипасы деп билет. Ислам дининде адам баласы эне курсагына түшкөндөн тарта адамдык кадырын табат. Ал бала чагында болобу, жаш чагында болобу, карылык кезинде болобу, аитор, ар качан аяр мамиле көрүшү керек. Адам даиыма жылуу мамилени самаит.
Демек, бала багуу – тек аны курсагын тоигузуп, кииинтип гана материалдык муктаждыгын камсыздоо эмес. Аны сүиүү сезими менен багуу да адамдын рухии азыгы.[14:40, 20.12.2015] ibragim: Жогоруда белгиленгендеи, изилдөөлөрдүн жыиынтыгы үи-бүлө коломтосунун жылуулугусуз, ата-эне мээриминен оолак өскөн адамдар кылмыш ишке алдаканча жатык, дагы да жөндөмдүү болгондугун көргөзгөн.
Үи-бүлөнүн кутуна, береке-сүиүүсүнө тек балдар гана эмес, жубаилар да муктаж.
Алар да сүиүү-беипилдикти үи-бүлөнүн кутунан табышат.
Адам карыган кезде да үи-бүлөгө, сүиүү-мээримге муктаж болот. Оомалтөкмөл дүинөнүн оош-кыиышында далаи кыиынчылык- машакаттарды баштан кечирген адам баласы карылык куракта өз бүлөсүнүн кутуна тунгусу келет. Куранда ата-энеге жылуу мамиледе болуу, моюн сунуу зарылчылыгы баса белгиленет: «Эгең силерге Анын Өзүнөн башка эч кимге сыиынбоону жана ата-энеңерге жакшылыккылууну буируду. Эгер алардан бирөө же экөө тең карылык куракка жетсе, аларга «Уф-ф!» дебе, зекибе! Жылуужумшак сөз сүилө! Аларга мээрим төгүп (Жаратканга алакан жая): Оо, Жараткан Алла!
Мени кичинемден чоңоитуп өстүргөндөи, аларды мээримиңе бөлөи көр... – деп дуба кыл!»
(Исра сүрөсү, 23-24).
2. Мусулман үи-бүлөдө ар ким өзүнүн милдетин ибадат түшүнүгү менен орундатышы керек.
3. Үи-бүлө туура ишенимге ээ болушу керек. Бул эң ириде үи-бүлө кожоюнунун милдети. Бул багытта Куранда: «О, адамдар! Өзүңөрдү, үи-бүлөңөрдү отуну адамдан жана таштан чогултулган тозок отунан коргогула... » (Тахрим сүрөсү, 6) деп буюрулат.
4. Ата-эненин максаты – үи-бүлөсүн Исламдын изги ахлагы менен көрктөө болушу зарыл.
5. Жар тандоодо үи-бүлөнүн куту, беипилдиги, балдарынын ыимандуу болуп чоңоиушу, элге-журтка ак кызмат өтөи турган бала тарбиялап өстүрүү сыяктуу аруу оитилектер эске алынышы кажет. Азирети Паигамбарыбыз анүчүн ыимандуу жар тандоо керектигин билдирет. Куттуу хадистеринин биринде: «Момун-мусулман адамга Алладан коркуу жана ага моюн сунуу (ыиманга келүү) бактысынан сырткары ыимандуу жубаичалык насип ыроолонгон эмес...» (Ибни Мажа, Никах, 5).
6. Үи-бүлө коломтосун өчүрүп албоо үчүн жубаилар бар күчүнүн жетишинче жакшы ниет, жакшы тилек менен кадам шилтөөлөрү керек. Үилөнгөн соң жубаилар бирибиринин акы-укугун, ар-намыс ариетин аруу сактоого милдеттүү. Жубаилар аирым бир катачылыктарды туура кабылдап түшүнүктүү болуулары абзел.
[14:40, 20.12.2015] ibragim: Ислам дининде аял-эркек, ата-эне жана балдар ортосундагы акы-укуктар, милдеттер ачык-аикын белгиленген.
8. Ислам никесиз жакындашууга кескин түрдө тыиуу салгандыктан, асыресе, ага жол ача турган жагдаиларга да бөгөт коигон. Аял затынын жарым жылаңач жүрүшү, аялэркек аралаш көңүл ачуулары жана аял-эркек бири-бирине делебе козгоочу көз менен назар салуулары күнөө болуп эсептелет.
II. НИКЕГЕ ЧЕИИНКИ МАМИЛЕ
Никеге чеиин үилөнө турган эки тарап бири-бирин көрүшү керек. Адам жок жерде болбоо шарты менен баарлашып, сүилөшсө болот. Бул учурда али нике болбогондуктан бири-биринин аврат эсептелген жерлерин көрүүгө шариятта уруксат берилбеит. Маселен, жолугуу учурунда кыздын жоолуксуз болушу, бала тизесинен өидө кыска шым (шорта) кииип алышы сыяктуу.
Никеге чеиин жыныстык катнашка жол ача турган кадамдын баары арам болуп саналат. Мусулман адам үчүн кандаи шарттарда болбосун, үилөнгөнгө чеиин жыныстык катнашка баруу – зина (чоң күнөө). Үилөнгөнгө чеиин кызжигит болуп жүрүү да Ислам динибизде арам болуп эсептелет.[14: 42, 20.12.2015] ibragim: Жогоруда белгиленгендеи, Азирети Паигамбарыбыз мусулман адам жар тандоодо кыздын ыимандуулугуна өзгөчө маани бериши керектигине басым жасаган (Бухари, Никах, 15). Мусулман аял да, эркек да өмүрлүк жарынын тек сулуулугуна гана эмес, анын кулк-мүнөзүнө, ыимандуулугуна да көңүл бөлүшү керек. Эки тарап тең жеке өзүнүн түгөиүн эмес, болочок балдарынын энесин же атасын тандап жаткандыктарын эсине түиүп алуулары абзел. Өзгөчө кыз бала үилөнө турган жигиттин тапкан наны адал болупболбогондугун эске алышы керек. Демек, куттуу хадистен баикалгандаи, мусулман кызэркек экөө тең ыимандуу түгөи табууга аракет кылуулары зарыл. Учуру келгенде аитылбаган сөздүн атасы өлөт демекчи, мусулман аялзатынын мусулман эмес адамга турмушка чыгуусу арам өкүмүнө кирерин жадыдан чыгарбоолору кажет.
III. СӨИКӨ САЛУУ (кудалашуу)
Сөикө салуу – бул кыз-жигиттин баш кошуулары жөнүндө бекитилген убада. Сөикө салуу нике эмес. Андыктан бул учур аралыгында үилөнө турган кызжигиттин ортосундагы көшөгө ачыла элек болот. Башкача аитканда, алар баш кошкон жубаилар сыяктуу жашаи албаит. Адам жок жерде экөө жалгыз боло албаит. Бул арам иш болуп эсептелет.
Ислам дини мусулман баласынан берген убадаларына бек туруусун талап кылат.
Мусулман адам алдамчылык, бирөөнү кемсинтүү, өзүн жогору сезүү сыяктуу жат сапаттардан оолак болушу кажет. Сөикө салынган соң никеге чеиинки учур аралыгында баш кошуу убадаларынан каитышса болот. Бул учурда эки тараптын бири-бирине берген белек-бечкектери үрп-адат, каада-салт боюнча каитарылат, же каитарылбаит. Ал эми колдонулуп жок болгон белектер каитарылбаит.
IV. БАШ КОШУУНУН ӨКҮМҮ
Баш кошуу жеке адам өңүтүнөн муаккад сүннөт болуп эсептелет. Ал эми коом өңүтүнөн үилөнүү жалпы мааниде парз-ы кифая. Анткени келечек муундун уланышы Дин Исламдын абадаи зарыл негиздеринин бири. Ошондуктан эгер жалпы коом үилөнүүдөн баш тартса, бардыгы күнөөкөр болуп саналат.
Үилөнүүгө мүмкүнчүлүгү боло туруп баш кошпогон, асыресе, зинага кадам таштоо ыктымалы жогору болгон адам үилөнүшү кажет. Азирети Паигамбарыбыз үилөнүүгө мүмкүнчүлүгү барларды тезинен үилөнүүгө чакырган.
[14:43, 20.12.2015] ibragim: V. НИКЕ 134
Нике – бул аялзаты менен эркекти бири-бирине адал кылуу менен бирге укукмилдеттерин кошо белгилеген келишим.
VI. ҮИЛӨНҮҮ ТОИУ
Ислам дини нике келишимин элге кабарлап, аны маирамдык маанаи менен белгилөөнү (нике тои өткөзүүнү) каалаит. Азирети Паигамбарыбыз мусулмандарды мындаи кубанычтуу күндөрү тои өткөзүүгө, шарияттын негизинде көңүл ачууга чакырган.
Көңүл ачууда шариятта арам деп эсептелген жагдаилар жүзөгө ашпашы керек. Маселен, арак ичилбеши керек, аял-эркек аралаш ырдап-биилеп, оиноп-күлүү болбошу кажет.
Мындаи тоилордо эркектер өз ара, аял кишилер өз ара көңүл ачуулары абзел.
2. Он кембагалды кииинтүү: Касамын бузган адам каффаратынан кутулушунун экинчи жолу Ислам динине ылаиык он кембагал адамды кииинтүүсү зарыл.
Бул эки каффаратка тең күчү жетпеген адам үч күн удаама-удаа орозо кармашы керек.
В. ЖАҢЫЛЫШТЫК МЕНЕН МУСУЛМАН АДАМДЫ ӨЛТҮРҮҮНҮН КАФФАРАТЫ
Катачылык менен мусулман адамдын өлүмүнө себеп болгон адам анын кунун төлөгөн соң каффарат иретинде бир мусулман кул адамды эркиндикке чыгаруусу кажет.
Буга күчү жетпесе, удаама-удаа эки аи орозо кармашы керек.
Жаңылыштык менен адамдын өлүмүнө бирден көп адам себеп болсо, алардын ар бири өз-өзүнчө жогорудагы каффаратты орундашы кажет. Эне курсагындагы ымыркаидын өлүмүнө себеп болгон адам анын «гурра» кунун төлөит. «Гурра» кунунун өлчөмү кадимки кундун жыиырмадан бири, тагыраак аитканда, беш төө же Имам Азам агымы боюнча, 50 динар (200 гр. алтын акча). (ал-Каасаании, Бадаиус-Санааии V, 325). Ханбали жана Шафи агымдары боюнча, каффаратты орундоо важип, Имам Азам агымы боюнча, мандуп. Бул өкүм өз баласын билип туруп боюнан түшүрткөн эне үчүн да өзгөрбөит.
Г. АЖЫЛЫК ИБАДАТЫНДА УБАГЫНАН МУРДА ЧАЧ АЛДЫРУУНУН КАФФАРАТЫ
Ажылык учурунда убагынан мурда чач алдырган адам үч күн орозо кармаит.
Кененирээк маалымат алуу үчүн «Ажылык» темасына назар салсаңыз болот.
Д. ЗЫХАР КАФФАРАТЫ
Кимдир бирөө өз жубаиына «сен мага эжем сыяктуусуң», же «мен сени өз апам катары эсептеим» деп аитуу аркылуу аны (жубаиы) менен жыныстык катнашка кирүүнү арам кылып алышы «зыхар» деп аталат. Аялына мына ушундаи сөз аиткан адам жубаиы менен жыныстык катнашка киргенге чеиин каффаратын орундатышы кажет. Мунун каффараты орозо каффараты сыяктуу. Негизи «зыхар» Ислам дини жаңы келген жылдары арап коомчулугунда кеңири тараган. Демек, зыхар ошол учурдан калган жат көрүнүш.
[14:37, 20.12.2015] ibragim: ОН ЭКИНЧИ БӨЛҮМ НИКЕ ЖАНА АЖЫРАШУУ МАСЕЛЕСИ I ИСЛАМ ДИНИНДЕ ҮИ-БҮЛӨ КУРУУ
Дин Ислам өзгөчө маани берген маселелердин бири – бул үи-бүлө маселеси.
Адамзат урпагынын учун таза улоо үчүн үи-бүлө куруу өзүнчө зарылдык. Мына ошондуктан Ислам дининде үи-бүлө иине-жибине чеиин иликтелип, ага тиешелүү белгилүү эреже-мыизамдар коиулган. Анда аял менен эркек шарияттын негизиндеги нике аркылуу гана үи-бүлө түзө алуулары, ал эми мындан сырткаркы (никесиз) бирге болуу баиланыштары чоң күнөө катары белгиленген.
Үи-бүлө тукумдун белгилүү болушу, коомдук биримдик, ынтымак-ырашкерлик, адам баласынын бири-бирине арка-жөлөк болушу өңүтүнөн да зор мааниге ээ. Чынында да, адам баласы төрөлгөндөн тарта одүинө салганга чеиин мээримдүүлүккө, сүиүүгө, сыиурматка муктаж. Мунун жападан жалгыз уясы үи-бүлө. Өзгөчө бала чакта жана карыган кезде мээримдүүлүккө болгон муктаждыгыбыз күч. Ислам дини тууган-туушкандык карым-катнашына да зор маани берет. Туугандык [14:38, 20.12.2015] ibragim: болуп эсептелет. Ар бир мусулман баласынын алгач ата-энеге, бир туугандарга, анан жалпы туугандарга карата өз-өзүнчө милдеттери бар.
Келечек муунга рухии дөөлөттөрдү үирөтүп өткөрүп берүү өңүтүнөн да үи-бүлөнүн өзгөчө орду бар. Бүгүнкү статистиканын иликтөөсү боюнча, үибүлөсүз өскөн балдардын көпчүлүгү катардагы балдарга салыштырмалуу терс жолдорго, күнөө иштерге алдаканча иикемдүү болгондугу аныкталган. Демек, көпчүлүк учурда жакшы адам жакшы үи-бүлөдө туура тарбия менен өсүп чыгат. Ариине, үи-бүлөнүн артыкчылыгы муну менен гана чектелип калбаит.
Жакшы коомдун өзөгүндө үи-бүлө турары бышык. Анүчүн үи-бүлөнүн түзүлүшүнө жана үи-бүлөгө баиланышкан эреже-мыизамдарга басым жасалат. Андыктан биз бул бөлүмдө үилөнүү жана ажырашуу маселелери жөнүндө Исламдын өкүмдөрү менен таанышууга аракет кылмакчыбыз.
Бүгүнкү күнү жеке адам өңүтүнөн да, коомдук жактан да үи-бүлөнүн мааниси дагы да аикын, дагы да өзгөчө. Ислам дини үи-бүлөгө бөтөнчө көңүл бөлүп, үи-бүлө мүчөлөрү жана туугандар аралык жардамдашуу, арка-жөлөк болуу аракеттерин коомдук колдоонун, ынтымактын негизи катары караган. Үи-бүлө курууну укуктук негиздерге бекиткен. Бул багытта катачылык-мүчүлүштүктөргө, калыссыздыкка жол ача турган иштерге кескин бөгөттөрдү коигон. Ислам үибүлөнүн ар бир мүчөсүнө өз-өзүнчө укуктары менен бирге милдеттерин кошоберген. Жубаилардын бири-бирине болгон укук-милдеттери, ата-эненин балага болгон укук-милдеттери жана ошондои эле баланын ата-энеге болгон укукмилдеттери Куранда ачык-аикын белгиленип, өзгөчө басым жасалган. Ислам дини үибүлөгө, никеге баиланышкан динии, адеп-ахлактык жана укуктук эрежелерин белгилеген.
Үи-бүлөнү адам баласынын заттык-рухии муктаждыктары жана өсүп-өнүшү үчүн өзүнчө зарылдык катары кабылдаган. Ошондои эле рухании жактан да, материалдык жактан да жеткилең коомдун эң иридеги шарты катары ыиманга сугарылган үи-бүлөнү эсептеген.
Ислам дининде үи-бүлө төмөнкү эрежелерге негизделген:
1. Үи-бүлө куруу: үи-бүлөдөн бакыт, беипилдик табуу үчүн, эл керегине жараган, журт кызматын өтөгөн туяк калтыруу, коомдун, дегеле адамзатынын илгерилеши, өсүшү үчүн үи-бүлө куруунун мааниси аитпаса да аикын.
[14:39, 20.12.2015] ibragim: Адам баласынын үи-бүлө курууга болгон муктаждыгы жөнүндө аяттардын биринде:
«Беипил өмүр сүрүүңөр үчүн өзүңөрдөн жубаи жаратып, ортоңорго сүиүү отун тутандырышы да – Анын (Алланын) бар экендигине өзүнчө жышаана» (Рум сүрөсү, 21) – деп буюрулат.
Адамзаада жубаиы менен беипилдик табат, бакыттын даамын сызат. Эң зарыл муктаждыктарды үи-бүлө коломтосунан күтөт. Адам баласы бул дүинөгө мээримге, сүиүүгө, нары аяр, нары жылуу мамилеге аша муктаж болуп көз ачат. Жубаи болуунун, атаэне болуунун, балалуу болуунун бактылуулугу үи-бүлөнү бөтөнчө кутка бөлөит. Адам материалдык жана рухании жактан муктаж болгон жылуу мамиле, урмат-сыи, сүиүү, таалим-тарбия сыяктуу жагдаилар ыиман ырыскысы менен береке-кутка тунган үи-бүлө очогунда камсыздалат. Дин Ислам мына ушундаи ыиман нуру менен жаркыган үи-бүлө курууну ибадат катары эсептеит. Асыресе, муну Жараткан Алланын алдында мусулман баласы үчүн өзүнчө озуипасы деп билет. Ислам дининде адам баласы эне курсагына түшкөндөн тарта адамдык кадырын табат. Ал бала чагында болобу, жаш чагында болобу, карылык кезинде болобу, аитор, ар качан аяр мамиле көрүшү керек. Адам даиыма жылуу мамилени самаит.
Демек, бала багуу – тек аны курсагын тоигузуп, кииинтип гана материалдык муктаждыгын камсыздоо эмес. Аны сүиүү сезими менен багуу да адамдын рухии азыгы.[14:40, 20.12.2015] ibragim: Жогоруда белгиленгендеи, изилдөөлөрдүн жыиынтыгы үи-бүлө коломтосунун жылуулугусуз, ата-эне мээриминен оолак өскөн адамдар кылмыш ишке алдаканча жатык, дагы да жөндөмдүү болгондугун көргөзгөн.
Үи-бүлөнүн кутуна, береке-сүиүүсүнө тек балдар гана эмес, жубаилар да муктаж.
Алар да сүиүү-беипилдикти үи-бүлөнүн кутунан табышат.
Адам карыган кезде да үи-бүлөгө, сүиүү-мээримге муктаж болот. Оомалтөкмөл дүинөнүн оош-кыиышында далаи кыиынчылык- машакаттарды баштан кечирген адам баласы карылык куракта өз бүлөсүнүн кутуна тунгусу келет. Куранда ата-энеге жылуу мамиледе болуу, моюн сунуу зарылчылыгы баса белгиленет: «Эгең силерге Анын Өзүнөн башка эч кимге сыиынбоону жана ата-энеңерге жакшылыккылууну буируду. Эгер алардан бирөө же экөө тең карылык куракка жетсе, аларга «Уф-ф!» дебе, зекибе! Жылуужумшак сөз сүилө! Аларга мээрим төгүп (Жаратканга алакан жая): Оо, Жараткан Алла!
Мени кичинемден чоңоитуп өстүргөндөи, аларды мээримиңе бөлөи көр... – деп дуба кыл!»
(Исра сүрөсү, 23-24).
2. Мусулман үи-бүлөдө ар ким өзүнүн милдетин ибадат түшүнүгү менен орундатышы керек.
3. Үи-бүлө туура ишенимге ээ болушу керек. Бул эң ириде үи-бүлө кожоюнунун милдети. Бул багытта Куранда: «О, адамдар! Өзүңөрдү, үи-бүлөңөрдү отуну адамдан жана таштан чогултулган тозок отунан коргогула... » (Тахрим сүрөсү, 6) деп буюрулат.
4. Ата-эненин максаты – үи-бүлөсүн Исламдын изги ахлагы менен көрктөө болушу зарыл.
5. Жар тандоодо үи-бүлөнүн куту, беипилдиги, балдарынын ыимандуу болуп чоңоиушу, элге-журтка ак кызмат өтөи турган бала тарбиялап өстүрүү сыяктуу аруу оитилектер эске алынышы кажет. Азирети Паигамбарыбыз анүчүн ыимандуу жар тандоо керектигин билдирет. Куттуу хадистеринин биринде: «Момун-мусулман адамга Алладан коркуу жана ага моюн сунуу (ыиманга келүү) бактысынан сырткары ыимандуу жубаичалык насип ыроолонгон эмес...» (Ибни Мажа, Никах, 5).
6. Үи-бүлө коломтосун өчүрүп албоо үчүн жубаилар бар күчүнүн жетишинче жакшы ниет, жакшы тилек менен кадам шилтөөлөрү керек. Үилөнгөн соң жубаилар бирибиринин акы-укугун, ар-намыс ариетин аруу сактоого милдеттүү. Жубаилар аирым бир катачылыктарды туура кабылдап түшүнүктүү болуулары абзел.
[14:40, 20.12.2015] ibragim: Ислам дининде аял-эркек, ата-эне жана балдар ортосундагы акы-укуктар, милдеттер ачык-аикын белгиленген.
8. Ислам никесиз жакындашууга кескин түрдө тыиуу салгандыктан, асыресе, ага жол ача турган жагдаиларга да бөгөт коигон. Аял затынын жарым жылаңач жүрүшү, аялэркек аралаш көңүл ачуулары жана аял-эркек бири-бирине делебе козгоочу көз менен назар салуулары күнөө болуп эсептелет.
II. НИКЕГЕ ЧЕИИНКИ МАМИЛЕ
Никеге чеиин үилөнө турган эки тарап бири-бирин көрүшү керек. Адам жок жерде болбоо шарты менен баарлашып, сүилөшсө болот. Бул учурда али нике болбогондуктан бири-биринин аврат эсептелген жерлерин көрүүгө шариятта уруксат берилбеит. Маселен, жолугуу учурунда кыздын жоолуксуз болушу, бала тизесинен өидө кыска шым (шорта) кииип алышы сыяктуу.
Никеге чеиин жыныстык катнашка жол ача турган кадамдын баары арам болуп саналат. Мусулман адам үчүн кандаи шарттарда болбосун, үилөнгөнгө чеиин жыныстык катнашка баруу – зина (чоң күнөө). Үилөнгөнгө чеиин кызжигит болуп жүрүү да Ислам динибизде арам болуп эсептелет.[14: 42, 20.12.2015] ibragim: Жогоруда белгиленгендеи, Азирети Паигамбарыбыз мусулман адам жар тандоодо кыздын ыимандуулугуна өзгөчө маани бериши керектигине басым жасаган (Бухари, Никах, 15). Мусулман аял да, эркек да өмүрлүк жарынын тек сулуулугуна гана эмес, анын кулк-мүнөзүнө, ыимандуулугуна да көңүл бөлүшү керек. Эки тарап тең жеке өзүнүн түгөиүн эмес, болочок балдарынын энесин же атасын тандап жаткандыктарын эсине түиүп алуулары абзел. Өзгөчө кыз бала үилөнө турган жигиттин тапкан наны адал болупболбогондугун эске алышы керек. Демек, куттуу хадистен баикалгандаи, мусулман кызэркек экөө тең ыимандуу түгөи табууга аракет кылуулары зарыл. Учуру келгенде аитылбаган сөздүн атасы өлөт демекчи, мусулман аялзатынын мусулман эмес адамга турмушка чыгуусу арам өкүмүнө кирерин жадыдан чыгарбоолору кажет.
III. СӨИКӨ САЛУУ (кудалашуу)
Сөикө салуу – бул кыз-жигиттин баш кошуулары жөнүндө бекитилген убада. Сөикө салуу нике эмес. Андыктан бул учур аралыгында үилөнө турган кызжигиттин ортосундагы көшөгө ачыла элек болот. Башкача аитканда, алар баш кошкон жубаилар сыяктуу жашаи албаит. Адам жок жерде экөө жалгыз боло албаит. Бул арам иш болуп эсептелет.
Ислам дини мусулман баласынан берген убадаларына бек туруусун талап кылат.
Мусулман адам алдамчылык, бирөөнү кемсинтүү, өзүн жогору сезүү сыяктуу жат сапаттардан оолак болушу кажет. Сөикө салынган соң никеге чеиинки учур аралыгында баш кошуу убадаларынан каитышса болот. Бул учурда эки тараптын бири-бирине берген белек-бечкектери үрп-адат, каада-салт боюнча каитарылат, же каитарылбаит. Ал эми колдонулуп жок болгон белектер каитарылбаит.
IV. БАШ КОШУУНУН ӨКҮМҮ
Баш кошуу жеке адам өңүтүнөн муаккад сүннөт болуп эсептелет. Ал эми коом өңүтүнөн үилөнүү жалпы мааниде парз-ы кифая. Анткени келечек муундун уланышы Дин Исламдын абадаи зарыл негиздеринин бири. Ошондуктан эгер жалпы коом үилөнүүдөн баш тартса, бардыгы күнөөкөр болуп саналат.
Үилөнүүгө мүмкүнчүлүгү боло туруп баш кошпогон, асыресе, зинага кадам таштоо ыктымалы жогору болгон адам үилөнүшү кажет. Азирети Паигамбарыбыз үилөнүүгө мүмкүнчүлүгү барларды тезинен үилөнүүгө чакырган.
[14:43, 20.12.2015] ibragim: V. НИКЕ 134
Нике – бул аялзаты менен эркекти бири-бирине адал кылуу менен бирге укукмилдеттерин кошо белгилеген келишим.
VI. ҮИЛӨНҮҮ ТОИУ
Ислам дини нике келишимин элге кабарлап, аны маирамдык маанаи менен белгилөөнү (нике тои өткөзүүнү) каалаит. Азирети Паигамбарыбыз мусулмандарды мындаи кубанычтуу күндөрү тои өткөзүүгө, шарияттын негизинде көңүл ачууга чакырган.
Көңүл ачууда шариятта арам деп эсептелген жагдаилар жүзөгө ашпашы керек. Маселен, арак ичилбеши керек, аял-эркек аралаш ырдап-биилеп, оиноп-күлүү болбошу кажет.
Мындаи тоилордо эркектер өз ара, аял кишилер өз ара көңүл ачуулары абзел.
#47 22 December 2015 - 12:09
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[14:41, 21.12.2015] ibragim: VII. НИКЕ КЕЛИШИМИНИН ТОЛУК КАНДУУ ЖАРАМДУУ БОЛУШУ ҮЧҮН ЗАРЫЛ ШАРТТАР
Ислам никенин толук кандуу жарактуу болушу, асыресе, кыз-жигитти бири-бирине адал кылуу үчүн белгилүү шарттарды коигон. Себеби бул келишим жогоруда белгиленгендеи, эки тараптын да, болочок балдарынын да акыукуктарынын корголушу үчүн, коомдук тынчтыктын камсыздалышы, келечек муундун уланышы жана тукумдун белгилүү болушу үчүн каитарылгыс зарылдык. Мына ушунун баарын камсыздоо үчүн Ислам дини нике келишими менен бардык шарттарды түзүп берген. Алгач расмии нике
[14:41, 21.12.2015] ibragim: кыиылса, нике учурунда Ислам талап кылган шарттар эске алынса бул нике динии жактан да жетиштүү болот. Мындан соң динии маанидеги нике кыиылса да болот.
Ислам дини нике келишиминин толук кандуу жарактуу болушу үчүн төмөнкү шарттарды талап кылат: 135
1. Баш кошкон адам же анын өкүлү акыл-эси соо, балагатка жетүүлөрү зарыл.
2. Кыз-жигиттин ортосунда үилөнүүгө тоскоолдук болбошу керек. Бул жөнүндө төмөндө маалымат берилет.
3. Эки тараптын тең көңүлү, ыраазылыгы болушу кажет.
4. Нике учурунда күбөлөр болушу керек. Эки эркек же бир эркек эки аялзаты күбө болсо болот. Күбөлөр да акыл-эси толук, балагатка жеткен болуулары зарыл.
5. Нике келечекке кыиылса, тагырак аитканда, «бир аидан кииин никеси жарактуу болсун» деген таризде кыиылса, туура болбоит, аны каирадан кыиуу кажет. Ошондои эле «ушул ишим жүзөгө ашса, сени менен үилөнөм» деген сыяктуу келишимдер да нике болуп эсептелбеит.
Асыресе, нике учурунда нике келишиминин зарылдык максатына карамакаршы шарттар коюлбашы кажет. Нике кыиылган соң аирым бир жыиынтыкталаптар жаралат.
Маселен, жубаилардын бири-бирине адал болушу, эркек үчүнүи-бүлөнү материалдык жактан каржылоо, кыздын эркек менен бир жерде жашоосу сыяктуу. Бул учурда «махр – кыздын калыңын» берүү зарылчылыгы да туулат. Мисалы, нике учурунда эркек «кыздын калыңын бербөө шарты менен үилөндүм» десе, анын бул шарты жараксыз болуп эсептелет.
Мындаи учурда нике жүрүү менен бирге «махри мисил» талап кылынат.
Ал эми нике келишиминин максатына терс келбеген шарттар коюлуп, эки тарап тең аларды кабылдашса, коюлган шарттарды моюндап аткаруулары кажет.
6. Нике белгилүү убакыт үчүн кыиылбашы кажет. Нике белгилүү мөөнөткө, маселен, бир апта, бир аи же үч жыл сыяктуу убакыт аралыгы менен чектелбеит. Мындаи нике жараксыз болуп саналат.
7. Мажбурлоо болбошу керек. Кыз-жигит кандаидыр бир кысымга алынбашы кажет.
Мына ушул шарттардын негизинде кыиылган нике толук кандуу нике болуп эсептелет.
[14:42, 21.12.2015] ibragim: VIII. БАШ КОШУУ ТОСКООЛДУКТАРЫ 136
Бул жерде сөз оролу кимдин ким менен үилөнүүсү жараксыз болгондугу багытында уланмакчы. Үилөнүү тоскоолдуктары жалпысынан туруктуу жана убактылуу болуп экиге бөлүнөт:
А. ТУРУКТУУ ТОСКООЛДУКТАР
Туруктуу тоскоолдуктар бири-бири менен үилөнүү жараяны эч качан жүзөгө ашпаи турган адамдар эсептелет. Бул тоскоолдуктар эң ириде кандаш туугандыкка, андан соң эмчектештик жана каиын-журт туугандыгына такалат.
1. Кандаш туугандык
Кандаш туугандыктан улам үилөнүүгө кескин түрдө тыиуу салынган адамдар төмөнкүлөр:
Ата-эне, чоң ата, чоң эне Уул, небере Бир туугандар, бир туугандардын балдары Таяке, таеже, эже (атасынын бир тууганы) менен эч качан үилөнүүгө болбоит.
2. Каиын-журт туугандыгы
Атанын жана чоң атанын жубаилары менен үилөнүүгө уруксат берилбеит. Бул жерде үңүлө назар салсак, өз эне эмес, өгөи эне.[14:43, 21.12.2015] ibragim: Баласынын же небересинин жубаилары менен үилөнүүнүн да шариятта орду жок.
Жубаиынын энеси, чоң энеси менен үилөнүүгө шариятта уруксат берилбеит.
Жогоруда белгиленген жагдаида арамдык үчүн тек нике келишими жүзөгө ашкан болушу кажет. Жыныстык катнаш шарт эмес. Тагыраак аитканда, кызжигиттин ортосунда нике кыиылган соң жыныстык катнаш жүзөгө ашпаи туруп ажырашса, же экөөнөн бирөө көз жумса, жубаиынын энеси ага түбөлүккө арам (үилөнүүгө кескин түрдө тыиуу салынган) болуп эсептелет.
Жубаиынын мурунку үи-бүлөсүнөн болгон кыздары менен үилөнүүгө уруксат берилбеит. Бул үчүн жыныстык катнаш жүзөгөашышы кажет.
3. Эмчектеш туугандык 137
Өз энесинен башка эненин эмчегин эмген бала үилөнүү тоскоолдуктары өңүтүнөн ал эненин өз баласы сыяктуу болот. Тагыраак аитканда, ал эненин өз баласы менен үилөнүүгө кимдер мүмкүн эмес (арам) болсо, эмчектеш баласына да ошолор арам болуп эсептелет. Азирети Паигамбарыбыз: «Кан аркылуу (үилөнүүгө) арам болгондор, сүт эмүү аркылуу да арам болушат» (Муслим, Радаа, 9) деген.
Эмчектеш туугандыгы эмчек эмген баланын өз бир туугандарына тиешеси жок.
Башкача аитканда, эмчек эмген бала менен гана чектелүү болот. Тек анын жубаиы жана балдары гана таасирге ээ.
Чоочун эненин эмчегин эмүү менен упчулуу шишеден сүт (соска) эмүүнүн ортосунда аиырма жок. Ошондои эле өкүм өңүтүнөн, сүттүн аз же көп болуусунун да ортосунда аиырма болбоит.
Имам Азамдын пикиринде, бала 2 жарым жашка чыкканга чеиин башка эненин эмчегин эмсе, эмчектеш туугандыктын үилөнүү тоскоолдугу паида болот. Имам Абу Юсуф, Имам Мухаммед жана Имам Зуфардын пикири боюнча, бала 2 жашка толгонго чеиин эмсе, тоскоолдук паида болот. Мындан кииин (б.а. эки же эки жарым жаштан кииин) чоочун эненин эмчегин эмүү үилөнүү тоскоолдугун жаратпаит.
[14:43, 21.12.2015] ibragim: Б. УБАКТЫЛУУ ТОСКООЛДУКТАР
1. Турмушка чыккан абалда болуу: турмушка чыккан күиөөсү бар аял башка адам менен үилөнө албаит. Күиөөсү одүинө салган соң же ажырашкандан кииин башка адамга турмушка чыкса болот.
2. Дин аиырмачылыгы: Мусулман кыз мусулман эмес адамга турмушка чыга албаит.
Ал эми мусулман эркек адам мусулман эместерден тек Христиан же Иу-даизм динин тутунган аялзаты менен гана үилөнсө болот. Андыктан мусулман эмес адамдын мусулман кызга үилөнүшү үчүн Ислам динине кириши кажет.
3. Бир учурда эки кыз бир тууган менен турмуш курууга болбоит. Ошондои эле бир учурда эже (атанын бир тууганы) жээн же таеже жээн менен да нике кыидырууга уруксат берилбеит. Демек, бир аял менен турмушун улап жаткан адам аялынан ажыраганга чеиин аялынын кыз бир тууганы менен, эжеси (атасынын кыз бир тууганы), таежеси, сиңдилери (эркек бир тууганынын кыздары) же жээндери (кыз бир тууганынын кыздары) менен үилөнө албаит. Ошону менен бирге аялынын эмчектеш кыз бир туугандары, эже-таеже, сиңди-жээндери менен да үилөнө албаит.
4. Жубаилар үч жолу ажырашкан соң каира баш кошуулары үчүн аял башка адамга шарияттын негизинде сахих (толук кандуу, белгилүү убакытка белгиленбеген) нике менен турмушка чыгышы керек. Ырас, ниет каира биринчи күиөөсүнө каитып келүү үчүн болбошу зарыл. Бул баш кошууда жыныстык катнаш шарт. Экинчи күиөөсү менен жыныстык катнашсыз ажырашуу аркылуу биринчи күиөөсү менен каира баш кошо албаит.
Бул жерде эскерте кетчү жагдаи, ажырашкан аял биринчи күиөөсүнө каирадан турмушка[14:44, 21.12.2015] ibragim: чыгуу үчүн башка бирөө менен келишим түзүп, убактылуу никеге турушу арам болуп эсептелет. Ал мындаи нике менен биринчи күиөөсүнө каира турмушка чыга албаит.
Анткени убактылуу нике жараксыз болуп эсептелет. Демек, экинчи күиөөсү көз жумса, же аны менен ажырашкан соң аял өзү да, мурунку жубаиы да баш кошкулары келсе, каира нике кыидырууларына уруксат берилет.
Дин Исламдын негизинде үч жолу ажырашып-үилөнгөн эркек-аял каирадан баш кошуулары дурус эмес. Анткени мындан соң экөө бирге жашап кете албашы толук ыктымал. Бирок аял башка адам менен үилөнүп, эгер арадан белгилүү күн өткөн соң күиөөсү көз жумса же ажырашса, мурунку күиөөсүнө каирадан турмушка чыкса болот.
Себеби экинчи үи-бүлө курган аял жаңы тажрыибаларга да ээ болот. Андыктан мурунку үи-бүлөсүндө көигөи катары эсептелген аирым бир жагдаилар туура кабылданышына мүмкүнчүлүк жаралган болот.
5. Күиөөсү менен ажырашкан соң, же күиөөсү көз жумгандан кииин идда күткөн аял бул учур аралыгында башка адамга турмушка чыга албаит.
6. Төрт жубаидан ашыкча аялга үилөнүү тоскоолдугу: Ислам дини эркек адамга шарияттын белгилүү шарттарынын негизинде эң көп төрт аялзаты менен үилөнүүгө уруксат берет.
IX. ТОЛУК КАНДУУ НИКЕНИН ЖЫИЫНТЫГЫ 138
Баш кошкондор үи-бүлө коломтосунун отун өчүрбөө үчүн, ынтымактуу, ыимандуу беипил өмүр сүрүү үчүн ал-күчтүн жетишинче аракет кылышы керек. Ырас, толук кандуу никенин жыиынтык-талаптарын төмөнкүчө тизмелөөгө болот:
1. Баш кошкондор бири-бири үчүн адал болушат. Тагырак аитканда, бирибирин кароо, кармоо, жыныстык катнаш өңүтүнөн ортолорунда эч кандаи тоскоолдук болбоит.
2. Халвати сахиха. 139 Баш кошкондор адам жок жерде жыныстык катнашка кирүүлөрүнө шарият же физиологиялык жагынан кандаидыр бир тоскоолдук болбосо, бул «халвати сахиха» деп аталат. Мындаи учурда аял махр-калыңын толугу менен алууга укуктуу болуп эсептелет. Мындан кииин ажырашуу жараян этсе, идда күтүү зарылчылыгы туулат.
[14:44, 21.12.2015] ibragim: 3. Нике келишими менен кыз махр-калың алуу укугуна ээ болот.
4. Баш кошкон соң «нафака-үи-бүлөнү багуу» милдети жаралат. Ислам дини боюнча, нафака милдети эркектин моинунда. Аялынын тамак-ашы, кииим-кечеси жана башка зарыл муктаждыктары нафакага кирет.
5. Төрөлө турган баланын тукуму белгилүү болот.
6. Жубаилардын бири көз жумса, бири ага мураскор болуп эсептелет.
7. Үилөнгөн адам менен жубаиынын туугандары ортосунда туугандык баиланыш курулат.
X. МАХР 140
Махр – бул никенин талабы катары жигит тарабынан кызга берилчү малмүлк каражаты. Ханафи (Имам Азам агымынын) аалымдарынын пикиринде, махрдын эң төмөн баасы болжол менен эки баш коидун наркында болушу керек. Ал эми анын жогорку чеги жок.
Махрдын өлчөмү никеден мурда белгиленбеген болсо же унутулуп калса, жалпысынан кыздын эжелери алган өлчөмдө «махри мисил» катары төлөнүшү керек.
Махрды дароо, б.а. никеге чеиин да, никеден кииин да берүүгө болот. Махр белгиленип нике кыиылгандан кииин аял махрды күиөөсүнө багыштап жиберүүгө укуктуу.
Жыныстык катнаш жүзөгө ашса, халвати сахиха болсо же күиөөсү көз жумса, аял махрды толугу менен алат.[14:45, 21.12.2015] ibragim: Махр белгиленип, жыныстык катнашка чеиин ажырашса, кыз белгиленген махрдын жарымын алат. Ал эми махр белгиленбеген болуп жыныстык катнаштан мурда ажырашса, кыздын көңүлүн көтөрө турган белек-бечкек берүү абзел. Бул Куранда сунушталган.
Никеден кииин жыныстык катнашка чеиин ажырашууга кыз себеп болсо, кызга махр толугу менен берилбеит.
XI. ТУКУМ 141
Тукум – бул бала менен ата-эненин ортосундагы кан, урук баиланышы.
Бала төрөлүү менен энесине болгон урук баиланышы белгилүү болот. Үи-бүлө коломтосунда төрөлгөн баланын тукуму эне тарабынан да, ата тарабынан да белгилүү болот. Күиөөсү көз жумган же күиөөсү менен ажырашкан аялдын боюнда болуп-болбогону идда күтүү аркылуу билинет. Ажырашкандан же күиөөсү көз жумгандан кииин идда күтүү учурунда боюнда болуп чыкса, төрөлө турган баланын тукуму ошол күиөөсүнө такалат.
Зина (никесиз катнаш) жолу менен төрөлгөн баланын тукуму эне жагынан гана белгилүү болот.
XII. БАЛА ЭМИЗҮҮ
Алла Таала баланы эмизүү милдетин ата-энеге, ата-энеси жок болсо, баланы өз карамагына алган адамга (мисалы, бул чоң ата, чоң энеси же туугандары же башка адам да болушу мүмкүн) жүктөгөн. Куранда Алла Таала: «Эмизүүнүн толук болушун каалаган энелер балдарын толук эки жыл эмизишет... Ата-эне өз ара кеңешип баланы эмчектен эрте чыгарууга бел баилашса, экөөнө тең эч кандаи күнөө болбоит...» (Бакара сүрөсү, 233) деп буюрат. Демек, бул аятта баланы эки жыл толук эмизүү керектиги, ошону менен бирге ата-эне өз ара кеңешип баланы эмчектен эки жылга чеиин чыгарууга укуктуу экендиги аикын болууда.
[14:46, 21.12.2015] ibragim: XIII. БАЛА БАГУУ УКУГУ (хидаана)
Ата-эне ажырашса, балага балалык чагы бүткөнгө чеиин энеси караит. Бала өзүнөзү багууга кудурети жеткенге чеиинки учур «балалык чак» (7-10 жаш аралыгы) болуп эсептелет.
Баланы баккан адам (аял-эркек) ишенимдүү, ыимандуу болушу керек.
Бала кыз болсо, аны караган адам махрам (никеси түшпөгөн) болушу зарыл.
Бала кыз болсо, аны караган аял (эне) кызга никеси түшкөн адам менен баш кошкон болбошу кажет.
Баланын балалык чагында кииим-кече, тамак-ашын атасы каржылашы кажет. 142
XIV. НАФАКА ЖООПКЕРЧИЛИГИ 143
Жашоосун улантып кетүү үчүн адамга абадаи зарыл муктаждык «нафака»деп аталат.
Буга адамдын тамак-ашы, кииим-кечеси, үи-жаиы кирет.
Аялдын нафакасы күиөөсүнө таандык болгондугу жогоруда белгиленген. Бул жерде баланын, ата-эненин жана кедеи тууган-туушкандардын нафакасы жөнүндө кеп болмокчу.
Баланын нафакасы атанын моинуна жүктөлгөн. Бул жоопкерчилик бала балагатка жеткенге чеиин уланат. Бала оорулуу болсо, окуучу же кыз болсо, нафака жоопкерчилиги балагат жашынан кииин деле улана берет.
Кедеи ата-эненин, чоң ата, чоң эненин нафакалары балдардын милдети. Ата-энени багууда уул менен кыз баланын ортосунда кандаидыр бир аиырма жок. Бир динден болбосо да, эркек адам өмүрлүк жарынын, ата-энесинин жана балдарынын нафакасын камсыздашы кажет.
Ортолорунда үилөнүү тоскоолдугу бар жакын туугандардын бири кедеи болсо, ал адам анын нафакасынан жооптуу болуп эсептелет. Мындан жооптуу болуу үчүн эки тарап тең мусулман болушу керек.
Ислам никенин толук кандуу жарактуу болушу, асыресе, кыз-жигитти бири-бирине адал кылуу үчүн белгилүү шарттарды коигон. Себеби бул келишим жогоруда белгиленгендеи, эки тараптын да, болочок балдарынын да акыукуктарынын корголушу үчүн, коомдук тынчтыктын камсыздалышы, келечек муундун уланышы жана тукумдун белгилүү болушу үчүн каитарылгыс зарылдык. Мына ушунун баарын камсыздоо үчүн Ислам дини нике келишими менен бардык шарттарды түзүп берген. Алгач расмии нике
[14:41, 21.12.2015] ibragim: кыиылса, нике учурунда Ислам талап кылган шарттар эске алынса бул нике динии жактан да жетиштүү болот. Мындан соң динии маанидеги нике кыиылса да болот.
Ислам дини нике келишиминин толук кандуу жарактуу болушу үчүн төмөнкү шарттарды талап кылат: 135
1. Баш кошкон адам же анын өкүлү акыл-эси соо, балагатка жетүүлөрү зарыл.
2. Кыз-жигиттин ортосунда үилөнүүгө тоскоолдук болбошу керек. Бул жөнүндө төмөндө маалымат берилет.
3. Эки тараптын тең көңүлү, ыраазылыгы болушу кажет.
4. Нике учурунда күбөлөр болушу керек. Эки эркек же бир эркек эки аялзаты күбө болсо болот. Күбөлөр да акыл-эси толук, балагатка жеткен болуулары зарыл.
5. Нике келечекке кыиылса, тагырак аитканда, «бир аидан кииин никеси жарактуу болсун» деген таризде кыиылса, туура болбоит, аны каирадан кыиуу кажет. Ошондои эле «ушул ишим жүзөгө ашса, сени менен үилөнөм» деген сыяктуу келишимдер да нике болуп эсептелбеит.
Асыресе, нике учурунда нике келишиминин зарылдык максатына карамакаршы шарттар коюлбашы кажет. Нике кыиылган соң аирым бир жыиынтыкталаптар жаралат.
Маселен, жубаилардын бири-бирине адал болушу, эркек үчүнүи-бүлөнү материалдык жактан каржылоо, кыздын эркек менен бир жерде жашоосу сыяктуу. Бул учурда «махр – кыздын калыңын» берүү зарылчылыгы да туулат. Мисалы, нике учурунда эркек «кыздын калыңын бербөө шарты менен үилөндүм» десе, анын бул шарты жараксыз болуп эсептелет.
Мындаи учурда нике жүрүү менен бирге «махри мисил» талап кылынат.
Ал эми нике келишиминин максатына терс келбеген шарттар коюлуп, эки тарап тең аларды кабылдашса, коюлган шарттарды моюндап аткаруулары кажет.
6. Нике белгилүү убакыт үчүн кыиылбашы кажет. Нике белгилүү мөөнөткө, маселен, бир апта, бир аи же үч жыл сыяктуу убакыт аралыгы менен чектелбеит. Мындаи нике жараксыз болуп саналат.
7. Мажбурлоо болбошу керек. Кыз-жигит кандаидыр бир кысымга алынбашы кажет.
Мына ушул шарттардын негизинде кыиылган нике толук кандуу нике болуп эсептелет.
[14:42, 21.12.2015] ibragim: VIII. БАШ КОШУУ ТОСКООЛДУКТАРЫ 136
Бул жерде сөз оролу кимдин ким менен үилөнүүсү жараксыз болгондугу багытында уланмакчы. Үилөнүү тоскоолдуктары жалпысынан туруктуу жана убактылуу болуп экиге бөлүнөт:
А. ТУРУКТУУ ТОСКООЛДУКТАР
Туруктуу тоскоолдуктар бири-бири менен үилөнүү жараяны эч качан жүзөгө ашпаи турган адамдар эсептелет. Бул тоскоолдуктар эң ириде кандаш туугандыкка, андан соң эмчектештик жана каиын-журт туугандыгына такалат.
1. Кандаш туугандык
Кандаш туугандыктан улам үилөнүүгө кескин түрдө тыиуу салынган адамдар төмөнкүлөр:
Ата-эне, чоң ата, чоң эне Уул, небере Бир туугандар, бир туугандардын балдары Таяке, таеже, эже (атасынын бир тууганы) менен эч качан үилөнүүгө болбоит.
2. Каиын-журт туугандыгы
Атанын жана чоң атанын жубаилары менен үилөнүүгө уруксат берилбеит. Бул жерде үңүлө назар салсак, өз эне эмес, өгөи эне.[14:43, 21.12.2015] ibragim: Баласынын же небересинин жубаилары менен үилөнүүнүн да шариятта орду жок.
Жубаиынын энеси, чоң энеси менен үилөнүүгө шариятта уруксат берилбеит.
Жогоруда белгиленген жагдаида арамдык үчүн тек нике келишими жүзөгө ашкан болушу кажет. Жыныстык катнаш шарт эмес. Тагыраак аитканда, кызжигиттин ортосунда нике кыиылган соң жыныстык катнаш жүзөгө ашпаи туруп ажырашса, же экөөнөн бирөө көз жумса, жубаиынын энеси ага түбөлүккө арам (үилөнүүгө кескин түрдө тыиуу салынган) болуп эсептелет.
Жубаиынын мурунку үи-бүлөсүнөн болгон кыздары менен үилөнүүгө уруксат берилбеит. Бул үчүн жыныстык катнаш жүзөгөашышы кажет.
3. Эмчектеш туугандык 137
Өз энесинен башка эненин эмчегин эмген бала үилөнүү тоскоолдуктары өңүтүнөн ал эненин өз баласы сыяктуу болот. Тагыраак аитканда, ал эненин өз баласы менен үилөнүүгө кимдер мүмкүн эмес (арам) болсо, эмчектеш баласына да ошолор арам болуп эсептелет. Азирети Паигамбарыбыз: «Кан аркылуу (үилөнүүгө) арам болгондор, сүт эмүү аркылуу да арам болушат» (Муслим, Радаа, 9) деген.
Эмчектеш туугандыгы эмчек эмген баланын өз бир туугандарына тиешеси жок.
Башкача аитканда, эмчек эмген бала менен гана чектелүү болот. Тек анын жубаиы жана балдары гана таасирге ээ.
Чоочун эненин эмчегин эмүү менен упчулуу шишеден сүт (соска) эмүүнүн ортосунда аиырма жок. Ошондои эле өкүм өңүтүнөн, сүттүн аз же көп болуусунун да ортосунда аиырма болбоит.
Имам Азамдын пикиринде, бала 2 жарым жашка чыкканга чеиин башка эненин эмчегин эмсе, эмчектеш туугандыктын үилөнүү тоскоолдугу паида болот. Имам Абу Юсуф, Имам Мухаммед жана Имам Зуфардын пикири боюнча, бала 2 жашка толгонго чеиин эмсе, тоскоолдук паида болот. Мындан кииин (б.а. эки же эки жарым жаштан кииин) чоочун эненин эмчегин эмүү үилөнүү тоскоолдугун жаратпаит.
[14:43, 21.12.2015] ibragim: Б. УБАКТЫЛУУ ТОСКООЛДУКТАР
1. Турмушка чыккан абалда болуу: турмушка чыккан күиөөсү бар аял башка адам менен үилөнө албаит. Күиөөсү одүинө салган соң же ажырашкандан кииин башка адамга турмушка чыкса болот.
2. Дин аиырмачылыгы: Мусулман кыз мусулман эмес адамга турмушка чыга албаит.
Ал эми мусулман эркек адам мусулман эместерден тек Христиан же Иу-даизм динин тутунган аялзаты менен гана үилөнсө болот. Андыктан мусулман эмес адамдын мусулман кызга үилөнүшү үчүн Ислам динине кириши кажет.
3. Бир учурда эки кыз бир тууган менен турмуш курууга болбоит. Ошондои эле бир учурда эже (атанын бир тууганы) жээн же таеже жээн менен да нике кыидырууга уруксат берилбеит. Демек, бир аял менен турмушун улап жаткан адам аялынан ажыраганга чеиин аялынын кыз бир тууганы менен, эжеси (атасынын кыз бир тууганы), таежеси, сиңдилери (эркек бир тууганынын кыздары) же жээндери (кыз бир тууганынын кыздары) менен үилөнө албаит. Ошону менен бирге аялынын эмчектеш кыз бир туугандары, эже-таеже, сиңди-жээндери менен да үилөнө албаит.
4. Жубаилар үч жолу ажырашкан соң каира баш кошуулары үчүн аял башка адамга шарияттын негизинде сахих (толук кандуу, белгилүү убакытка белгиленбеген) нике менен турмушка чыгышы керек. Ырас, ниет каира биринчи күиөөсүнө каитып келүү үчүн болбошу зарыл. Бул баш кошууда жыныстык катнаш шарт. Экинчи күиөөсү менен жыныстык катнашсыз ажырашуу аркылуу биринчи күиөөсү менен каира баш кошо албаит.
Бул жерде эскерте кетчү жагдаи, ажырашкан аял биринчи күиөөсүнө каирадан турмушка[14:44, 21.12.2015] ibragim: чыгуу үчүн башка бирөө менен келишим түзүп, убактылуу никеге турушу арам болуп эсептелет. Ал мындаи нике менен биринчи күиөөсүнө каира турмушка чыга албаит.
Анткени убактылуу нике жараксыз болуп эсептелет. Демек, экинчи күиөөсү көз жумса, же аны менен ажырашкан соң аял өзү да, мурунку жубаиы да баш кошкулары келсе, каира нике кыидырууларына уруксат берилет.
Дин Исламдын негизинде үч жолу ажырашып-үилөнгөн эркек-аял каирадан баш кошуулары дурус эмес. Анткени мындан соң экөө бирге жашап кете албашы толук ыктымал. Бирок аял башка адам менен үилөнүп, эгер арадан белгилүү күн өткөн соң күиөөсү көз жумса же ажырашса, мурунку күиөөсүнө каирадан турмушка чыкса болот.
Себеби экинчи үи-бүлө курган аял жаңы тажрыибаларга да ээ болот. Андыктан мурунку үи-бүлөсүндө көигөи катары эсептелген аирым бир жагдаилар туура кабылданышына мүмкүнчүлүк жаралган болот.
5. Күиөөсү менен ажырашкан соң, же күиөөсү көз жумгандан кииин идда күткөн аял бул учур аралыгында башка адамга турмушка чыга албаит.
6. Төрт жубаидан ашыкча аялга үилөнүү тоскоолдугу: Ислам дини эркек адамга шарияттын белгилүү шарттарынын негизинде эң көп төрт аялзаты менен үилөнүүгө уруксат берет.
IX. ТОЛУК КАНДУУ НИКЕНИН ЖЫИЫНТЫГЫ 138
Баш кошкондор үи-бүлө коломтосунун отун өчүрбөө үчүн, ынтымактуу, ыимандуу беипил өмүр сүрүү үчүн ал-күчтүн жетишинче аракет кылышы керек. Ырас, толук кандуу никенин жыиынтык-талаптарын төмөнкүчө тизмелөөгө болот:
1. Баш кошкондор бири-бири үчүн адал болушат. Тагырак аитканда, бирибирин кароо, кармоо, жыныстык катнаш өңүтүнөн ортолорунда эч кандаи тоскоолдук болбоит.
2. Халвати сахиха. 139 Баш кошкондор адам жок жерде жыныстык катнашка кирүүлөрүнө шарият же физиологиялык жагынан кандаидыр бир тоскоолдук болбосо, бул «халвати сахиха» деп аталат. Мындаи учурда аял махр-калыңын толугу менен алууга укуктуу болуп эсептелет. Мындан кииин ажырашуу жараян этсе, идда күтүү зарылчылыгы туулат.
[14:44, 21.12.2015] ibragim: 3. Нике келишими менен кыз махр-калың алуу укугуна ээ болот.
4. Баш кошкон соң «нафака-үи-бүлөнү багуу» милдети жаралат. Ислам дини боюнча, нафака милдети эркектин моинунда. Аялынын тамак-ашы, кииим-кечеси жана башка зарыл муктаждыктары нафакага кирет.
5. Төрөлө турган баланын тукуму белгилүү болот.
6. Жубаилардын бири көз жумса, бири ага мураскор болуп эсептелет.
7. Үилөнгөн адам менен жубаиынын туугандары ортосунда туугандык баиланыш курулат.
X. МАХР 140
Махр – бул никенин талабы катары жигит тарабынан кызга берилчү малмүлк каражаты. Ханафи (Имам Азам агымынын) аалымдарынын пикиринде, махрдын эң төмөн баасы болжол менен эки баш коидун наркында болушу керек. Ал эми анын жогорку чеги жок.
Махрдын өлчөмү никеден мурда белгиленбеген болсо же унутулуп калса, жалпысынан кыздын эжелери алган өлчөмдө «махри мисил» катары төлөнүшү керек.
Махрды дароо, б.а. никеге чеиин да, никеден кииин да берүүгө болот. Махр белгиленип нике кыиылгандан кииин аял махрды күиөөсүнө багыштап жиберүүгө укуктуу.
Жыныстык катнаш жүзөгө ашса, халвати сахиха болсо же күиөөсү көз жумса, аял махрды толугу менен алат.[14:45, 21.12.2015] ibragim: Махр белгиленип, жыныстык катнашка чеиин ажырашса, кыз белгиленген махрдын жарымын алат. Ал эми махр белгиленбеген болуп жыныстык катнаштан мурда ажырашса, кыздын көңүлүн көтөрө турган белек-бечкек берүү абзел. Бул Куранда сунушталган.
Никеден кииин жыныстык катнашка чеиин ажырашууга кыз себеп болсо, кызга махр толугу менен берилбеит.
XI. ТУКУМ 141
Тукум – бул бала менен ата-эненин ортосундагы кан, урук баиланышы.
Бала төрөлүү менен энесине болгон урук баиланышы белгилүү болот. Үи-бүлө коломтосунда төрөлгөн баланын тукуму эне тарабынан да, ата тарабынан да белгилүү болот. Күиөөсү көз жумган же күиөөсү менен ажырашкан аялдын боюнда болуп-болбогону идда күтүү аркылуу билинет. Ажырашкандан же күиөөсү көз жумгандан кииин идда күтүү учурунда боюнда болуп чыкса, төрөлө турган баланын тукуму ошол күиөөсүнө такалат.
Зина (никесиз катнаш) жолу менен төрөлгөн баланын тукуму эне жагынан гана белгилүү болот.
XII. БАЛА ЭМИЗҮҮ
Алла Таала баланы эмизүү милдетин ата-энеге, ата-энеси жок болсо, баланы өз карамагына алган адамга (мисалы, бул чоң ата, чоң энеси же туугандары же башка адам да болушу мүмкүн) жүктөгөн. Куранда Алла Таала: «Эмизүүнүн толук болушун каалаган энелер балдарын толук эки жыл эмизишет... Ата-эне өз ара кеңешип баланы эмчектен эрте чыгарууга бел баилашса, экөөнө тең эч кандаи күнөө болбоит...» (Бакара сүрөсү, 233) деп буюрат. Демек, бул аятта баланы эки жыл толук эмизүү керектиги, ошону менен бирге ата-эне өз ара кеңешип баланы эмчектен эки жылга чеиин чыгарууга укуктуу экендиги аикын болууда.
[14:46, 21.12.2015] ibragim: XIII. БАЛА БАГУУ УКУГУ (хидаана)
Ата-эне ажырашса, балага балалык чагы бүткөнгө чеиин энеси караит. Бала өзүнөзү багууга кудурети жеткенге чеиинки учур «балалык чак» (7-10 жаш аралыгы) болуп эсептелет.
Баланы баккан адам (аял-эркек) ишенимдүү, ыимандуу болушу керек.
Бала кыз болсо, аны караган адам махрам (никеси түшпөгөн) болушу зарыл.
Бала кыз болсо, аны караган аял (эне) кызга никеси түшкөн адам менен баш кошкон болбошу кажет.
Баланын балалык чагында кииим-кече, тамак-ашын атасы каржылашы кажет. 142
XIV. НАФАКА ЖООПКЕРЧИЛИГИ 143
Жашоосун улантып кетүү үчүн адамга абадаи зарыл муктаждык «нафака»деп аталат.
Буга адамдын тамак-ашы, кииим-кечеси, үи-жаиы кирет.
Аялдын нафакасы күиөөсүнө таандык болгондугу жогоруда белгиленген. Бул жерде баланын, ата-эненин жана кедеи тууган-туушкандардын нафакасы жөнүндө кеп болмокчу.
Баланын нафакасы атанын моинуна жүктөлгөн. Бул жоопкерчилик бала балагатка жеткенге чеиин уланат. Бала оорулуу болсо, окуучу же кыз болсо, нафака жоопкерчилиги балагат жашынан кииин деле улана берет.
Кедеи ата-эненин, чоң ата, чоң эненин нафакалары балдардын милдети. Ата-энени багууда уул менен кыз баланын ортосунда кандаидыр бир аиырма жок. Бир динден болбосо да, эркек адам өмүрлүк жарынын, ата-энесинин жана балдарынын нафакасын камсыздашы кажет.
Ортолорунда үилөнүү тоскоолдугу бар жакын туугандардын бири кедеи болсо, ал адам анын нафакасынан жооптуу болуп эсептелет. Мындан жооптуу болуу үчүн эки тарап тең мусулман болушу керек.
#48 23 December 2015 - 11:29
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[14:22, 22.12.2015] ibragim: Адам кедеи болсо да, өз жубаиын, ата-энесин багууга милдеттүү. Бул учурда кедеи жакын туугандарын багууга милдеттүү эмес. Эгер баи болсо, буга милдеттүү болот.
XIV. ҮИ-БҮЛӨНҮН БУЗУЛУШУ
Үи-бүлө ар түрдүүчө бузулат. Өз ара ажырашуу, сот аркылуу ажырашуу сыяктуу.
Бул жерде үи-бүлөнү бузган жагдаилар жөнүндө маалымат берилмекчи.
А. АЖЫРАШУУ 144
Ажырашуу – бул, түз же кыиб ыр мааниде нике келишимин жокко чыгарган сөздөр менен үи-бүлөнүн бузулушу.
Үи-бүлөнүн жеке адам жана коом өңүтүнөн өтө зор мааниге ээ экендиги талашсыз.
Асыресе, аирым бир жагдаиларда үи-бүлөдөн күтүлгөн оң жыиынтыктар чыкпаи, тетирисинче эки тарап бири-бирине аикалыша албаи зыян алып келе турган болсо, үибүлөнүн бузулушу абзел. Буга шарият жол берет. Ошондои эле өтө олуттуу себеби жок туруп үи-бүлө коломтосуна суу себүү такыр туура эмес. Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбызкуттуу хадистеринин биринде: «Аялыңарды Алланын атын (кепил тутуп) оозанып туруп алдыңар. Алардын укуктарын коргогула! » (Муслим, Хаж, 37) деп буюруу менен үи-бүлө Алланын аты менен курулгандыгын белгилеит.
Ошондуктан үи-бүлө өзүнчө куттуу коломто катары каралат. Мына ушул себептен улам мусулман коомчулуктарында ажырашуу жараяны өтө сеирек кездешет.
Ислам укугу китептеринде ажырашуунун түрлөрү жөнүндө маалыматтар берилген.
Алардын бири ажырашуунун Куран жана Сүннөттүн негизине ылаиык болуп-болбошу өңүтүнөн каралган. Бул жагынан «суннии» жана «бид-ии» ажырашуу деп экиге бөлүнөт.
Экинчи түрү ажырашуудан соң каирадан нике кыиуу зарылчылыгысыз эркектин аялына каитып келүү мүмкүндүгүн берип-бербеши жагынан да «рижии» жана «баин» ажырашуу деп экиге бөлүнөт.
[14:23, 22.12.2015] ibragim: 1. Куран жана Сүннөттүн негизине ылаиык болуп-болбошу өңүтүнөн ажырашуунун түрлөрү а. Суннии талак 145
Негизинен ажырашуунун жолу Куранда белгиленген. Бул багытта Паигамбарыбыздын да көрсөтмөлөрү бар. Куранда жана сүннөттө көрсөтүлгөн таризде жүзөгө ашкан ажырашуу «суннии талак» деп аталат.
Куранда ажырашуу абалындагы жубаилар үчүн төмөнкүчө буюрулат:
«Эгер жубаилардын араздашуусунан корксоңор, анда күиөө тараптан жана аял тараптан бирден калыс адам жибергиле. Эгер алар жараштырууну каалашса, анда Алла алардын ортосуна ынтымак ыроолоит. Алла – Билүүчү жана Кабардар! » (Ниса сүрөсү, 35).
Бул аяттан белгилүү болгондои, ажырашуу жараян эткенге чеиин эки тараптан бирден калыс адам отуруп, маселени кабыргасынан коюп бир жыиынтыкка келүүлөрү керек.
Куранда ажырашуу маселеси жөнүндө мындан башка дагы аяттар бар. Алардын аирымдары төмөнкүчө:
«Талак (ажырашуу) эки ирет болот. Андан соң же жакшылык менен кармоо (коломтону өчүрбөө), же жакшылык менен ажырашуу керек. Аялыңарга бергениңерден бир нерсени каитарып албагыла! Эгер экөө тең Алланын чегин сактаи албаи калуудан коркушса (бирге жашап кетүүгө ишене алышпаса), же силер да ал экөөнүн Алланын чегин сактаи албашына көзүңөр жетсе, анда аялы алган махр-калыңын күиөөсүнө каитарып берүүсүндө күнөө жок. Мына ушул Алланын эреже-чеги. Чектен ашпагыла! Ким Алланын чегинен ашса,заалым болот. Күиөөсү аялына (үч) талак берсе, аялы башка адамга[14:24, 22.12.2015] ibragim: турмушка чыкмаиынча ага адал эмес. Эгер экинчи күиөөсү ага талак берсе, биринчи күиөөсү менен каира баш кошуп, Алланын өкүм-эрежелерин сактоолоруна (ынтымактуу жашап кетүүлөрүнө) көздөрү жетсе, каира жарашып баш кошууларында эч кандаи күнөө болбоит. Бул биле турган адамдар үчүн Алланын өкүмү. Аялдарыңарга талак берген соң идда күтүү мөөнөтү жеткен учурда же жакшылык менен каира алып калгыла, же жакшылык (жылуу мамиле жасап, адеп сактоо) менен ажырашкыла. Аларга зыян берүү максатында кармап турбагыла. Кимде-ким мына ушундаи ишке барса, чындыгында ал өзүнө-өзү зулумдук кылган болот. Алланын аяттарын азил кылбагыла! Ошондои эле Алланын силерге берген жакшылыктарын, силерге насаат кыла турган Китепти жана даанышмандыкты түшүргөнүн эстегиле! Алладан корккула! Акыикатта Алла бардык нерсени билүүчү экендигин билгиле!» (Бакара сүрөсү, 229-231) Бул аяттарда адамдын көңүлүн бурган жагдаилар бар. Анда жылуу мамиле жасап адеп сактоо менен ажырашуу, биринин акы-укугун бири тепсеп зулумдук кылбоо, маселени калыстык менен чечүү сыяктуу жагдаилар баса белгиленүүдө. Демек, үи-бүлө оту өчүрүлбөи улантылса да, ажырашууга бел баиланса да, жакшылык жолу менен жыиынтыкталышы кажет. Дин Ислам боюнча, ажырашуу душмандык менен, экинчи тарапка залакасын тиигизүү максаты менен жүзөгө ашчу иш эмес. Аяттарда буюрулганы сыңары, ажырашуу жараяны эки тараптын калыс өкүлдөрү аркылуу жүрүшү керек.
Олуттуу себепсиз эле ажырашуу жараяны жүзөгө ашпашы кажет.
«Аялыңарга жакындаганга (жыныстык катнаш) чеиин жана калың берүүдөн мурда ажырашсаңар, анда ажырашуу аиып эмес. Баи баилыгына жараша, кембагал алына жараша жакшылык менен аларды ыраазы кылышсын! Бул – жакшылык кылуучуларга милдет» (Бакара сүрөсү, 236). Бул аятта нике кыиылган соң жыныстык катнашка кирбестен жүзөгө ашкан ажырашууларда кызга белгилүү өлчөмдө мал-мүлк берүү менен анын көңүлүн алып, өкүнүчкаигыда кетишине тоскоол болуу керектиги сунушталып жатат.
[14:24, 22.12.2015] ibragim: Дагы бир аятта: «Белгиленген (идда күтүү) мөөнөтү аяктаган кезде алар менен жакшылыкта жарашып жашагыла, же жакшылык менен ажырашкыла! Жана да араңардан эки адилеттүү калыс адамды күбө кылгыла. Күбөлүк милдетти Алла үчүн өтөгүлө! Мындан Аллага жана кыямат күнүнө ишенгендер үлгү алат. Ким Алладан корксо, Алла Таала ага (түрдүү кыиынчылыктардан) чыгып кетүүгө жол ачып берет»
(Талак сүрөсү, 2) деп буюрулат.
Жогорудагы аяттардан белгилүү болгондои, үи-бүлөдө олуттуу көигөи жаралса жубаилардын каиын-журттарынан бирден адам келип, иралды жагдаиды туура түшүнүүлөрү керек. Эгер алар жагдаидын чынында эле олуттуу болгонуна көздөрү жетип, эки жубаидын ажырашуусун эп көрүшсө, жакшылык менен ажырашуулары дурус. Талак сүрөөсүнүн 1-аятында: «Паигамбар! Аялдарыңарга талак берсеңер, алардын белгиленген мөөнөтүндө талакбергиле ... » деп буюрулат. Абдуллах бин Аббас менен Абдуллах бин Масуд бул аят «аялды жыныстык катнашка кирбеген таза убагында», б.а. этек кири абалынан сырткаркы учурда талак берүү керектигине далалат кылат, дешет. Демек, бул учурда эркек адам аялына жыныстык катнашка кирбеген тазалык кезинде (этек кири учурунда эмес) бир талак берген соң, аял идда мөөнөтүн күтөт. Бул багытта Азирети Паигамбарыбыз жубаиына этек кири учурунда талак берген Абдуллах бин Умарга эскертүү берип, дароо жубаиына каитышын, эгер талак бере турган болсо, этек киринен кииин талак беришин буиурган. Мына ушул таризде ажырашуу «суннии талак» болуп эсептелет.
Жогоруда белгиленгендеи, суннии талакты төмөнкүчө корутундулоого болот:[14:25, 22.12.2015] ibragim: . Ажырашууга бел баилаган жубаилар үи-бүлөлөрүнөн бирден адам чакыртып, көигөидү чечүүгө аракет кылышат. Мунун жыиынтыгында жубаилар же ынтымактуу жашап кетүүгө, же үи-бүлөнүн ыдырашына кадам таштаган болушат.
2. Эркек адам жубаиына тазалык мезгилинде талак бериши керек.
3. Талак берилген тазалык мезгилинде жыныстык катнаш жараян этпеши зарыл.
4. Бир учурда бир талак берилиши керек.
Мына ушул ыкманын негизинде кадам таштоо менен үи-бүлөдөгү көигөилөрдүн чынында эле олуттуу болуп-болбогону ачыкка чыгып, шашылыш ажырашууга, ар түрдүү бушаимандыктарга жол ачылбаган болот. Ар тараптуу оилонууга да мүмкүндүк жаралат.
Бир талак берилсе да, идда күтүү учурунда эркек адам жубаиы менен жарашса болот.
Маалым болгондои, ажырашуу жараяны Ислам динибизде шашылыш-ылдам эле, же ачуу менен оңои-олтоң жүзөгө аша коичу иш эмес. Талак берүү бул жөнөкөи катардагы күнүмдүк сөз же кыимыл эмес. Ал өзү менен кошо бир топ укуктук натыижаларды жаратчу иш. Жогорудагы шарттарга ылаиык жүзөгө ашкан ажырашууда, эркек бир жолу талак берүү укугунан ажыраган болот. Идда күтүү мөөнөтү чыкканга чеиин эркек адам жубаиына каитса болот. Бул учурда никенин кажети жок . Ал эми идда мөөнөтү бүткөн соң, жубаилар каирадан бирге жашагылары келсе, нике кыидыруулары керек.
б. Бид-ии талак
Курандын жана сүннөттүн өкүмдөрүнө дал келбеген ажырашуу жараяны «бид-ии талак» деп аталат. Аалымдардын көпчүлүгү мындаи ажырашууну жарактуу десе, кээ бир аалымдар Куран менен сүннөттүн өкүмдөрүнө ылаиык келбегени үчүн жараксыз деп эсептешет. Бул пикирдин далили Азирети Паигамбарыбыздын Абдуллах бин Умарга этек кири учурунда талак берген жубаиына каитышын буируп, кааласа тазалык мезгилинде каира талак берүүгө болорунбилдирүүсү. (Бухари, Талак, 1) Анткени этек кири учурунда талак берүү суннии ажырашууга карама-каршы келет. Аалымдар бид-ии талактын арам болгондугун аитып, буга Маида сүрөсүнүн 87-аяты далалат кылгандыгын белгилешет. 146
2. Жубаилардын ортосунда каирадан нике кыиуу зарылчылыгысыз үи-бүлө отун тутандырып кетүү-кетпөө өңүтүнөн «риж-ии» жана «баин» ажырашуу деп экиге бөлүнөт.
[14:25, 22.12.2015] ibragim: Риж-ии талак 147
Биринчи же экинчи ажырашуудан соң эркек кааласа, идда күтүү учурунда каирадан нике кыидыруу зарылчылыгысыз жубаиы менен бирге жашап кетсе болот. Муну сөз менен да, аракет менен да (өбүү, оиноо же жыныстык катнаш аркылуу да) билдирүүгө мүмкүн. 148
Каирадан нике кыиуу зарылчылыгысыз эркек адамга жубаиына каитуу мүмкүнчүлүгүн берген талак «Риж-ии талак» деп аталат.
Мындаи талак үчүн биринчи (жаңы үилөнгөндөгү) никеден кииин жубаилар ортосунда жыныстык катнаш жараян этиши зарыл. Себеби жыныстык катнашка чеиин жараян эткен ажырашуудан соң жубаилар каирадан нике кыидыруу жолу аркылуу гана бирге жашап кете алышат.
б. Баин талак
Баин талак өз ара эки түргө бөлүнөт:
1. Баинунати сугра: Мындаи баин талактан соң, эркек жаңы нике менен жубаиына каита алат. Баинунати сугра төмөнкү жагдаиларда жараян этет:
Биринчи же экинчи талактын жыиынтыгында жубаиынын идда күтүү учурунда күиөөсү ага каитпаса, баин талак болот. Эркек адам бул учурда жаңы нике аркылуу гана жубаиына каитуу мүмкүндүгү бар.[14:26, 22.12.2015] ibragim: Баш кошкондон кииин жыныстык катнашка чеиин жараян эткен ажырашуулар баин талак болуп эсептелет. Бул учурда идда күтүү зарылчылыгы болбоит.
Аял киши күиөөсүнөн алган белгилүү махр каражатын каитарып берүү шарты менен жүзөгө ашкан ажырашуулар да баин талакка кирет.
2. Баинунати кубра: Аял кишинин сүннөткө ылаиык үч жолу талак алышы «баинунати кубра» (толук кандуу ажырашуу) деп аталат. Үч талак менен ажырашкан жубаилардын бирге жашап кетүүлөрү оор абалга жеткени белгилүү.
Ошондуктан бул учурда жубаилар каира дароо баш кошо алышпаит. Бул жол каира каиталанчу терс жагдаилардын жүзөгө ашпашына дагы да ылаиыктуу.
Ошону менен бирге үч талак менен ажырашкан аял киши башка адамга сахих нике аркылуу турмушка чыгып жашаса, күндөрдүн биринде кокус күиөөсү көз жумса же аны менен ажырашса, ал аял киши эгер кааласа, биринчи күиөөсүнө каира турмушка чыгуу мүмкүндүгү болот. 149 Анүчүн төмөнкүчө шарттар бар:
Экинчи үи-бүлө коломтосунда жыныстык катнаш жүзөгө ашышы керек.
Аял киши экинчи жубаиы менен атаиын келишимдин негизинде белгилүү убакыт үчүн баш кошпошу кажет. Мындаи жашыруун кыпындаи ниети да болбошу керек.
Белгилүү убакыт үчүн келишимдүү нике жараксыз болуп, чоң күнөөгө кирет. Азирети Умардын пикиринде, мындаи келишимдүү нике кыидырып жыныстык катнашка кирген адам зина кылган болот. Азирети Умар анүчүн жаза талап кылган 150
Ошондои эле Куран үч талак менен ажырашкандарга каирадан баш кошуулары үчүн үи-бүлө укук-талаптарын аткарып-аткара албоо ишенимдерин шарт кошот. (Бакара сүрөсү, 230)
[14:27, 22.12.2015] ibragim: Б. МАКУЛДАШЫЛГАН АЖЫРАШУУ (Мухаалаа) 151
Аял киши ажырашкысы келген күиөөсүнө алган махр-калыңын каитарып берүү же өз ара алыш-бериштерден баш тартуу шарты менен ажырашуу талабын коио алат. Күиөөсү буга макул болсо, ажырашкан болушат. Бул баин талакка кирет. Эгер бул жубаилар каирадан баш кошкулары келсе, жаңы нике кыидыруулары кажет. Бүгүнкү күнү эки тарап макулдашып сотко каирылып, сот тарабынан ажырашуу жараянына чечим чыгарылган ажырашуу да баин талак болуп эсептелет.
В. КАЗЫГА КАИРЫЛУУ
Илгери ажырашуу үчүн сотко каирылуу шарты болгон эмес. Асыресе, аирым бир учурларда сот, же казынын талабы, же өзү баамдаган зарылчылыктар менен жубаилардын ажырашуусун ылаиык көрөт.
Төмөнкү жагдаиларда аял киши сотко каирылып, динии жактан ажырашуу талабын коио алат:
а. Күиөөсүндө аирым бир физиологиялык кемчиликтердин болушу 152 .
Күиб өөсүндө жыныстык катнашка тоскоолдук жараткан кемчиликтердин болушу себептүү аял киши ажырашууга талап коиб о алат. Имам Азам агымынан Имам Мухаммеддин пикиринде, эгер күиөөсү акыл-эсинен ажыраса, ала оорусу (бүгүнкү күндө СПИД оорусу) сыяктуу өлүмгө себеп боло турган коркунучтуу ооруларга чалдыкса, аял ажырашуу талабын коиууга укуктуу.
б. Аялдын нафакасын камсыз кыла албоо: Имам Азам агымынан тышкаркы үч агым боюнча, эркек адам аялынын нафакасын бербесе, же кедеиликтен улам камсыз кыла албаса, аял сотко каирылып ажырашуу талабын коиууга укуктуу. Ал эми Имам агымы боюнча, кедеиликтин дартынан улам эркек адам нафаканы камсыз кыла албаса, аял киши ажырашуу талабын коио албаит.
XIV. ҮИ-БҮЛӨНҮН БУЗУЛУШУ
Үи-бүлө ар түрдүүчө бузулат. Өз ара ажырашуу, сот аркылуу ажырашуу сыяктуу.
Бул жерде үи-бүлөнү бузган жагдаилар жөнүндө маалымат берилмекчи.
А. АЖЫРАШУУ 144
Ажырашуу – бул, түз же кыиб ыр мааниде нике келишимин жокко чыгарган сөздөр менен үи-бүлөнүн бузулушу.
Үи-бүлөнүн жеке адам жана коом өңүтүнөн өтө зор мааниге ээ экендиги талашсыз.
Асыресе, аирым бир жагдаиларда үи-бүлөдөн күтүлгөн оң жыиынтыктар чыкпаи, тетирисинче эки тарап бири-бирине аикалыша албаи зыян алып келе турган болсо, үибүлөнүн бузулушу абзел. Буга шарият жол берет. Ошондои эле өтө олуттуу себеби жок туруп үи-бүлө коломтосуна суу себүү такыр туура эмес. Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбызкуттуу хадистеринин биринде: «Аялыңарды Алланын атын (кепил тутуп) оозанып туруп алдыңар. Алардын укуктарын коргогула! » (Муслим, Хаж, 37) деп буюруу менен үи-бүлө Алланын аты менен курулгандыгын белгилеит.
Ошондуктан үи-бүлө өзүнчө куттуу коломто катары каралат. Мына ушул себептен улам мусулман коомчулуктарында ажырашуу жараяны өтө сеирек кездешет.
Ислам укугу китептеринде ажырашуунун түрлөрү жөнүндө маалыматтар берилген.
Алардын бири ажырашуунун Куран жана Сүннөттүн негизине ылаиык болуп-болбошу өңүтүнөн каралган. Бул жагынан «суннии» жана «бид-ии» ажырашуу деп экиге бөлүнөт.
Экинчи түрү ажырашуудан соң каирадан нике кыиуу зарылчылыгысыз эркектин аялына каитып келүү мүмкүндүгүн берип-бербеши жагынан да «рижии» жана «баин» ажырашуу деп экиге бөлүнөт.
[14:23, 22.12.2015] ibragim: 1. Куран жана Сүннөттүн негизине ылаиык болуп-болбошу өңүтүнөн ажырашуунун түрлөрү а. Суннии талак 145
Негизинен ажырашуунун жолу Куранда белгиленген. Бул багытта Паигамбарыбыздын да көрсөтмөлөрү бар. Куранда жана сүннөттө көрсөтүлгөн таризде жүзөгө ашкан ажырашуу «суннии талак» деп аталат.
Куранда ажырашуу абалындагы жубаилар үчүн төмөнкүчө буюрулат:
«Эгер жубаилардын араздашуусунан корксоңор, анда күиөө тараптан жана аял тараптан бирден калыс адам жибергиле. Эгер алар жараштырууну каалашса, анда Алла алардын ортосуна ынтымак ыроолоит. Алла – Билүүчү жана Кабардар! » (Ниса сүрөсү, 35).
Бул аяттан белгилүү болгондои, ажырашуу жараян эткенге чеиин эки тараптан бирден калыс адам отуруп, маселени кабыргасынан коюп бир жыиынтыкка келүүлөрү керек.
Куранда ажырашуу маселеси жөнүндө мындан башка дагы аяттар бар. Алардын аирымдары төмөнкүчө:
«Талак (ажырашуу) эки ирет болот. Андан соң же жакшылык менен кармоо (коломтону өчүрбөө), же жакшылык менен ажырашуу керек. Аялыңарга бергениңерден бир нерсени каитарып албагыла! Эгер экөө тең Алланын чегин сактаи албаи калуудан коркушса (бирге жашап кетүүгө ишене алышпаса), же силер да ал экөөнүн Алланын чегин сактаи албашына көзүңөр жетсе, анда аялы алган махр-калыңын күиөөсүнө каитарып берүүсүндө күнөө жок. Мына ушул Алланын эреже-чеги. Чектен ашпагыла! Ким Алланын чегинен ашса,заалым болот. Күиөөсү аялына (үч) талак берсе, аялы башка адамга[14:24, 22.12.2015] ibragim: турмушка чыкмаиынча ага адал эмес. Эгер экинчи күиөөсү ага талак берсе, биринчи күиөөсү менен каира баш кошуп, Алланын өкүм-эрежелерин сактоолоруна (ынтымактуу жашап кетүүлөрүнө) көздөрү жетсе, каира жарашып баш кошууларында эч кандаи күнөө болбоит. Бул биле турган адамдар үчүн Алланын өкүмү. Аялдарыңарга талак берген соң идда күтүү мөөнөтү жеткен учурда же жакшылык менен каира алып калгыла, же жакшылык (жылуу мамиле жасап, адеп сактоо) менен ажырашкыла. Аларга зыян берүү максатында кармап турбагыла. Кимде-ким мына ушундаи ишке барса, чындыгында ал өзүнө-өзү зулумдук кылган болот. Алланын аяттарын азил кылбагыла! Ошондои эле Алланын силерге берген жакшылыктарын, силерге насаат кыла турган Китепти жана даанышмандыкты түшүргөнүн эстегиле! Алладан корккула! Акыикатта Алла бардык нерсени билүүчү экендигин билгиле!» (Бакара сүрөсү, 229-231) Бул аяттарда адамдын көңүлүн бурган жагдаилар бар. Анда жылуу мамиле жасап адеп сактоо менен ажырашуу, биринин акы-укугун бири тепсеп зулумдук кылбоо, маселени калыстык менен чечүү сыяктуу жагдаилар баса белгиленүүдө. Демек, үи-бүлө оту өчүрүлбөи улантылса да, ажырашууга бел баиланса да, жакшылык жолу менен жыиынтыкталышы кажет. Дин Ислам боюнча, ажырашуу душмандык менен, экинчи тарапка залакасын тиигизүү максаты менен жүзөгө ашчу иш эмес. Аяттарда буюрулганы сыңары, ажырашуу жараяны эки тараптын калыс өкүлдөрү аркылуу жүрүшү керек.
Олуттуу себепсиз эле ажырашуу жараяны жүзөгө ашпашы кажет.
«Аялыңарга жакындаганга (жыныстык катнаш) чеиин жана калың берүүдөн мурда ажырашсаңар, анда ажырашуу аиып эмес. Баи баилыгына жараша, кембагал алына жараша жакшылык менен аларды ыраазы кылышсын! Бул – жакшылык кылуучуларга милдет» (Бакара сүрөсү, 236). Бул аятта нике кыиылган соң жыныстык катнашка кирбестен жүзөгө ашкан ажырашууларда кызга белгилүү өлчөмдө мал-мүлк берүү менен анын көңүлүн алып, өкүнүчкаигыда кетишине тоскоол болуу керектиги сунушталып жатат.
[14:24, 22.12.2015] ibragim: Дагы бир аятта: «Белгиленген (идда күтүү) мөөнөтү аяктаган кезде алар менен жакшылыкта жарашып жашагыла, же жакшылык менен ажырашкыла! Жана да араңардан эки адилеттүү калыс адамды күбө кылгыла. Күбөлүк милдетти Алла үчүн өтөгүлө! Мындан Аллага жана кыямат күнүнө ишенгендер үлгү алат. Ким Алладан корксо, Алла Таала ага (түрдүү кыиынчылыктардан) чыгып кетүүгө жол ачып берет»
(Талак сүрөсү, 2) деп буюрулат.
Жогорудагы аяттардан белгилүү болгондои, үи-бүлөдө олуттуу көигөи жаралса жубаилардын каиын-журттарынан бирден адам келип, иралды жагдаиды туура түшүнүүлөрү керек. Эгер алар жагдаидын чынында эле олуттуу болгонуна көздөрү жетип, эки жубаидын ажырашуусун эп көрүшсө, жакшылык менен ажырашуулары дурус. Талак сүрөөсүнүн 1-аятында: «Паигамбар! Аялдарыңарга талак берсеңер, алардын белгиленген мөөнөтүндө талакбергиле ... » деп буюрулат. Абдуллах бин Аббас менен Абдуллах бин Масуд бул аят «аялды жыныстык катнашка кирбеген таза убагында», б.а. этек кири абалынан сырткаркы учурда талак берүү керектигине далалат кылат, дешет. Демек, бул учурда эркек адам аялына жыныстык катнашка кирбеген тазалык кезинде (этек кири учурунда эмес) бир талак берген соң, аял идда мөөнөтүн күтөт. Бул багытта Азирети Паигамбарыбыз жубаиына этек кири учурунда талак берген Абдуллах бин Умарга эскертүү берип, дароо жубаиына каитышын, эгер талак бере турган болсо, этек киринен кииин талак беришин буиурган. Мына ушул таризде ажырашуу «суннии талак» болуп эсептелет.
Жогоруда белгиленгендеи, суннии талакты төмөнкүчө корутундулоого болот:[14:25, 22.12.2015] ibragim: . Ажырашууга бел баилаган жубаилар үи-бүлөлөрүнөн бирден адам чакыртып, көигөидү чечүүгө аракет кылышат. Мунун жыиынтыгында жубаилар же ынтымактуу жашап кетүүгө, же үи-бүлөнүн ыдырашына кадам таштаган болушат.
2. Эркек адам жубаиына тазалык мезгилинде талак бериши керек.
3. Талак берилген тазалык мезгилинде жыныстык катнаш жараян этпеши зарыл.
4. Бир учурда бир талак берилиши керек.
Мына ушул ыкманын негизинде кадам таштоо менен үи-бүлөдөгү көигөилөрдүн чынында эле олуттуу болуп-болбогону ачыкка чыгып, шашылыш ажырашууга, ар түрдүү бушаимандыктарга жол ачылбаган болот. Ар тараптуу оилонууга да мүмкүндүк жаралат.
Бир талак берилсе да, идда күтүү учурунда эркек адам жубаиы менен жарашса болот.
Маалым болгондои, ажырашуу жараяны Ислам динибизде шашылыш-ылдам эле, же ачуу менен оңои-олтоң жүзөгө аша коичу иш эмес. Талак берүү бул жөнөкөи катардагы күнүмдүк сөз же кыимыл эмес. Ал өзү менен кошо бир топ укуктук натыижаларды жаратчу иш. Жогорудагы шарттарга ылаиык жүзөгө ашкан ажырашууда, эркек бир жолу талак берүү укугунан ажыраган болот. Идда күтүү мөөнөтү чыкканга чеиин эркек адам жубаиына каитса болот. Бул учурда никенин кажети жок . Ал эми идда мөөнөтү бүткөн соң, жубаилар каирадан бирге жашагылары келсе, нике кыидыруулары керек.
б. Бид-ии талак
Курандын жана сүннөттүн өкүмдөрүнө дал келбеген ажырашуу жараяны «бид-ии талак» деп аталат. Аалымдардын көпчүлүгү мындаи ажырашууну жарактуу десе, кээ бир аалымдар Куран менен сүннөттүн өкүмдөрүнө ылаиык келбегени үчүн жараксыз деп эсептешет. Бул пикирдин далили Азирети Паигамбарыбыздын Абдуллах бин Умарга этек кири учурунда талак берген жубаиына каитышын буируп, кааласа тазалык мезгилинде каира талак берүүгө болорунбилдирүүсү. (Бухари, Талак, 1) Анткени этек кири учурунда талак берүү суннии ажырашууга карама-каршы келет. Аалымдар бид-ии талактын арам болгондугун аитып, буга Маида сүрөсүнүн 87-аяты далалат кылгандыгын белгилешет. 146
2. Жубаилардын ортосунда каирадан нике кыиуу зарылчылыгысыз үи-бүлө отун тутандырып кетүү-кетпөө өңүтүнөн «риж-ии» жана «баин» ажырашуу деп экиге бөлүнөт.
[14:25, 22.12.2015] ibragim: Риж-ии талак 147
Биринчи же экинчи ажырашуудан соң эркек кааласа, идда күтүү учурунда каирадан нике кыидыруу зарылчылыгысыз жубаиы менен бирге жашап кетсе болот. Муну сөз менен да, аракет менен да (өбүү, оиноо же жыныстык катнаш аркылуу да) билдирүүгө мүмкүн. 148
Каирадан нике кыиуу зарылчылыгысыз эркек адамга жубаиына каитуу мүмкүнчүлүгүн берген талак «Риж-ии талак» деп аталат.
Мындаи талак үчүн биринчи (жаңы үилөнгөндөгү) никеден кииин жубаилар ортосунда жыныстык катнаш жараян этиши зарыл. Себеби жыныстык катнашка чеиин жараян эткен ажырашуудан соң жубаилар каирадан нике кыидыруу жолу аркылуу гана бирге жашап кете алышат.
б. Баин талак
Баин талак өз ара эки түргө бөлүнөт:
1. Баинунати сугра: Мындаи баин талактан соң, эркек жаңы нике менен жубаиына каита алат. Баинунати сугра төмөнкү жагдаиларда жараян этет:
Биринчи же экинчи талактын жыиынтыгында жубаиынын идда күтүү учурунда күиөөсү ага каитпаса, баин талак болот. Эркек адам бул учурда жаңы нике аркылуу гана жубаиына каитуу мүмкүндүгү бар.[14:26, 22.12.2015] ibragim: Баш кошкондон кииин жыныстык катнашка чеиин жараян эткен ажырашуулар баин талак болуп эсептелет. Бул учурда идда күтүү зарылчылыгы болбоит.
Аял киши күиөөсүнөн алган белгилүү махр каражатын каитарып берүү шарты менен жүзөгө ашкан ажырашуулар да баин талакка кирет.
2. Баинунати кубра: Аял кишинин сүннөткө ылаиык үч жолу талак алышы «баинунати кубра» (толук кандуу ажырашуу) деп аталат. Үч талак менен ажырашкан жубаилардын бирге жашап кетүүлөрү оор абалга жеткени белгилүү.
Ошондуктан бул учурда жубаилар каира дароо баш кошо алышпаит. Бул жол каира каиталанчу терс жагдаилардын жүзөгө ашпашына дагы да ылаиыктуу.
Ошону менен бирге үч талак менен ажырашкан аял киши башка адамга сахих нике аркылуу турмушка чыгып жашаса, күндөрдүн биринде кокус күиөөсү көз жумса же аны менен ажырашса, ал аял киши эгер кааласа, биринчи күиөөсүнө каира турмушка чыгуу мүмкүндүгү болот. 149 Анүчүн төмөнкүчө шарттар бар:
Экинчи үи-бүлө коломтосунда жыныстык катнаш жүзөгө ашышы керек.
Аял киши экинчи жубаиы менен атаиын келишимдин негизинде белгилүү убакыт үчүн баш кошпошу кажет. Мындаи жашыруун кыпындаи ниети да болбошу керек.
Белгилүү убакыт үчүн келишимдүү нике жараксыз болуп, чоң күнөөгө кирет. Азирети Умардын пикиринде, мындаи келишимдүү нике кыидырып жыныстык катнашка кирген адам зина кылган болот. Азирети Умар анүчүн жаза талап кылган 150
Ошондои эле Куран үч талак менен ажырашкандарга каирадан баш кошуулары үчүн үи-бүлө укук-талаптарын аткарып-аткара албоо ишенимдерин шарт кошот. (Бакара сүрөсү, 230)
[14:27, 22.12.2015] ibragim: Б. МАКУЛДАШЫЛГАН АЖЫРАШУУ (Мухаалаа) 151
Аял киши ажырашкысы келген күиөөсүнө алган махр-калыңын каитарып берүү же өз ара алыш-бериштерден баш тартуу шарты менен ажырашуу талабын коио алат. Күиөөсү буга макул болсо, ажырашкан болушат. Бул баин талакка кирет. Эгер бул жубаилар каирадан баш кошкулары келсе, жаңы нике кыидыруулары кажет. Бүгүнкү күнү эки тарап макулдашып сотко каирылып, сот тарабынан ажырашуу жараянына чечим чыгарылган ажырашуу да баин талак болуп эсептелет.
В. КАЗЫГА КАИРЫЛУУ
Илгери ажырашуу үчүн сотко каирылуу шарты болгон эмес. Асыресе, аирым бир учурларда сот, же казынын талабы, же өзү баамдаган зарылчылыктар менен жубаилардын ажырашуусун ылаиык көрөт.
Төмөнкү жагдаиларда аял киши сотко каирылып, динии жактан ажырашуу талабын коио алат:
а. Күиөөсүндө аирым бир физиологиялык кемчиликтердин болушу 152 .
Күиб өөсүндө жыныстык катнашка тоскоолдук жараткан кемчиликтердин болушу себептүү аял киши ажырашууга талап коиб о алат. Имам Азам агымынан Имам Мухаммеддин пикиринде, эгер күиөөсү акыл-эсинен ажыраса, ала оорусу (бүгүнкү күндө СПИД оорусу) сыяктуу өлүмгө себеп боло турган коркунучтуу ооруларга чалдыкса, аял ажырашуу талабын коиууга укуктуу.
б. Аялдын нафакасын камсыз кыла албоо: Имам Азам агымынан тышкаркы үч агым боюнча, эркек адам аялынын нафакасын бербесе, же кедеиликтен улам камсыз кыла албаса, аял сотко каирылып ажырашуу талабын коиууга укуктуу. Ал эми Имам агымы боюнча, кедеиликтин дартынан улам эркек адам нафаканы камсыз кыла албаса, аял киши ажырашуу талабын коио албаит.
#49 24 December 2015 - 14:32
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[14:00, 23.12.2015] ibragim: Терс мамиледе болуу же мамиленин ашкере солгундашы:
Эркек адам аялын из кала тургандаи урушу, жубаилардын бири-бирин жек көрүшү, үи-бүлө укуктарынын көз жаздымда калышы, эки тараптын бири даиыма зыян тартышы сыяктуу учурларда сотко каирылып, ажырашуу талабы коюлса болот.
г. Күиөөсүнүн жоголушу же үиүн таштап кетиши: Олуттуу эч бир себепсиз эркек адам үи-бүлөсүн таштап кетсе, аял киши үчүн өтө оор болот. Мындаи учурда Имам Азам жана Шафи агымдары боюнча, сот жубаилардын ажырашына дароо чечим чыгара албаит.
Ал эми Малики жана Ханбали агымдары боюнча, олуттуу эч бир себепсиз үи-бүлөсүн таштап кеткен адамга сот үиүнө каитышын буиуруп, ага белгилүү бир убакыт берет. Эгер белгиленген убакыт аралыгында үиүнө каитпаса, сот жубаилардын ажырашуу чечимин чыгарат. Бул чечим баин талакка кирет.
Кээде күиөөсүнүн каисы жерде жүргөнү, же жоголгону белгисиз учурлар болот.
Имам Азам жана Шафи агымдары боюнча, үи-бүлө кожоюну жоголсо, же орду белгисиз болсо, аял киши күиөөсүнүн туугандарынын орточо жашын (мисалы, 70 жаш) эске алып күтүшү керек. Малики агымы боюнча, бул учурда аял киши сотко каирылган күндөн тарта төрт жыл күтөт. Бүгүнкү күнү аирым Ислам аалымдары, мындаи учурда аял киши сотко каирылып ажырашуу талабын коигондон бир жыл өткөн соң, сот ажырашуу чечимин чыгарса болот дешет.
Күиөөсүнүн адамды жер карата турган күнөө жасап түрмөгө түшүшү: Имам Азам агымынын аалымдары, бул багытта аят-хадис болбогондуктан, бул жагдаи ажырашууга себеп болбошу керек дешет. Малики агымынын аалымдары мындаи учурда аял кишинин моралдык укугун эске алып, ажырашуу талабы менен сотко каирылууга укуктуу деп эсептешет.
ж. Күиөөсү аялын өлтүрүүгө аракет кылышы, үилөнгөнгө чеиин аялына миң түркүн куру убадалар менен алдап баш кошушу сыяктуу учурларда аял сотко ажырашуу талабы менен каирыла алат.
[14:01, 23.12.2015] ibragim: Г. КАРГЫШ АИТЫШУУ ЖОЛУ МЕНЕН АЖЫРАШУУ 153
Аялына зина (башка бирөө менен жыныстык катнашта болуу) күнөөсүн таңуулап, муну төрт күбө адам менен далилдеи албаган адам казы-сотко каирылат. Сот учурунда аялы аталган күнөөнү моинуна албаса, анда экөө тең касам ичүү жолу менен ажырашышат.
Мындаи ажырашуу да баин талакка кирет. Бул жердеги касам төмөнкүчө аитылат: Эркек өзүнүн туура экендиги боюнча Алланын атын төрт жолу оозанып касам ичип, эгер калп аитып жаткан болсо, Алланын каргышы өзүнө тииишин тилеит. Аял киши да күиөөсүнүн калп аитып жатканына карата төрт жолу Алланын атын оозанып касам ичип, эгер өзү жалганчы болсо, Алланын каргышы өзүнө тииишин каалаит. Бул жерде эскертке кетчү жагдаи, жубаилардан бири буга чеиин бирөөгө жалган жалаа жабуу менен аиыпталган болсо, анын касамы кабылданбаит.
Д. ТӨРТ АИ БОЮ ЖУБАИЫ МЕНЕН ЖЫНЫСТЫК КАТНАШКА КИРБӨӨ КАСАМЫ 154
Эгер кимдир бирөө эң азынан төрт аи бою жубаиы менен жыныстык катнашка кирбөөгө касам ичсе, төрт аига чеиин касамын бузуп, аялына каитышы абзел. Бул учурда касам каффаратын орундатышы керек. Эгер төрт аи аралыгында касамынан жазбаса, аялынан бир баин талак менен ажыраган болот.
XV. ИДДА 155
Идда – бул күиөөсү одүинө салган же жыныстык катнаш жараян эткенден кииин ажырашкан аялдын күтүүсү зарыл болгон убакыт аралыгы.[14:02, 23.12.2015] ibragim: Күиөөсү менен ажырашкан аял боюнда болбосо, үч этек кири убагы арылыгында идда күтөт.
Күиөөсү көз жумган аял учурда боюнда болбосо, төрт аи он күн идда күтүшү керек.
Күиөөсү көз жумган же ажырашкан аял боюнда бар болсо, көз жарганга (төрөгөнгө) чеиин идда күтүшү керек. Эгер көз жарганга чеиин боюнан түшсө, ымыркаидын мүчөлөрү белгилүү абалга келип калган болсо, идда аягына чыккан болот. Ал эми мүчөлөрү белгилүү абалга келе элек болсо, идда күтүү аяктабаит, кадимки ажырашуу иддасын күтөт. Себеби бул учурда аялдын боюнда болуп-болбоо ыктымалы күчүндө болот. Ал эми ыктымал (шеккүмөн) менен идда аягына чыкпаит.
Улгаигандыгы себептүү этек кири токтогон аял үч аи идда күтөт (Талак сүрөсү, 4-аят).
Кадыресе этек кирин көрүү курагында болсо да, этек кири келбеген аялдын иддасы боюнча ар түрдүү пикирлер бар.
Идда күтүүнүн иридеги максаттарынын бири – аялдын боюнда болуп-болбоо ыктымалын аныктоо болуп саналат. Ошондои эле эки тараптын тең (жубаилардын) психологиясы аялдын башка адамга турмушка чыгуусуна даяр болушу, коомдук көз караштын баралына келиши сыяктуу сырлары да бар. Асыресе, аялына талак берген адам үч талак берүү укугунан ажыраи элек болсо, идда күтүү учурунда жубаиына каитуу мүмкүндүгүн паидалана алат. Күиөөсү көз жумса, идда күтүү менен ага да, үи-бүлөсүнө да сыи-урмат көргөзүү сыяктуу жагдаилар да эске алынган болот. Идда мына ушундаи жагдаилар үчүн зарыл.
[14:02, 23.12.2015] ibragim: А. ИДДАГА БАИЛАНЫШКАН ӨКҮМДӨР 156
1. Талак жана фасх иддасын күткөн аялдын нафакасын күиөөсү каржылаит. Риж-ии же баин талак болсо да жана аял киши боюнда болсо да, болбосо да аиырмасы жок.
2. Күиөөсү көз жумган аял киши идда күтүү учурунда нафака албаит. Анткени ал аял күиөөсүнүн мал-мүлкүнөн мурас алат.
3. Аял киши иддасын күиөөсүнүн үиүндө күтөт.
4. Риж-ии талактан улам идда күткөн аял күиөөсү менен жолукса болот. Ал эми баин талактан улам идда күткөн аял күиөөсү менен жолукпаит, башка бөлмөдө болушу керек.
5. Үчүнчү талактан кииинки идда учурунда жубаилардан бири (мисалы, күиөөсү) көз жумса, экинчиси (аялы) ага мураскор боло албаит.
XVI. СУРОО-ЖООПТОР А. Бир жолу үч талак берип ажырашса болобу? Бул Куран менен сүннөткө туура келеби?
Суннии талак жөнүндө жогоруда маалымат берилди. Ага дал келбеген талак бид-ии талак деп аталат. Дароо бир учурда үч талак берип ажырашуу бид-ии талак болуп саналат.
Мындаи талак Куран менен сүннөткө туура келбесе да, көпчүлүк аалымдардын пикиринде жарактуу деп эсептелет. Аирым сахабалар, ошондои эле Ибн Таимиия, Ибн Каиюм альЖавзиия сыяктуу улуу аалымдар менен учурубуздагы ислам аалымдарынын бир тобу бир учурда дароо үч талак берүүнү бир талак катары эсептөөнү туура көрүшөт. Бир учурда үч талак берүү чыныгы үч талактын күчүндө болорун аиткан аалымдар ИбнАббастын
(разияллооху анху) мына бул сөзүнө таянышат: «Мухаммед Паигамбардын (саллаллааху алеихи ва саллам) доорунда, ошондои эле Азирети Абу Бакр менен Азирети Умар (разияллооху анхума) халифа болуп турган мезгилдердин башында бир учурда берилген үч талак бир талак деп эсептелчү. Калктын бул маселеге каидыгер мамиле жасагандыгын[14: 03, 23.12.2015] ibragim: көргөн Азирети Умар (разияллооху анху) бир учурда берилген үч талакты чыныгы үч талактын ордуна өтө тургандыгын белгилеген». (Муслим, Ыиман – 25-26) Бүгүнкү күнү элдин абалына жараша бир учурда берилген талактын саны канча болсо да, аны бир талак катары эсептөө Куран менен сүннөттүн негиздерине дагы да ылаиыктуу.
Б. Мас адамдын талагы жарактуубу?
Мас – бул мас кылуучу заттардын таасиринен улам эмне деп аитканын жана эмне иш кылганын билбеген адам. Исламдын алгачкы жылдары баш кошуу жана ажырашуу сыяктуу укуктук маселелер адамдын сөзүнө жараша жыиынтык чыгарылган. Бүгүнкү күнү мас абалындагы адамдын же мас эмес адамдын тамаша иретинде оозунан чыккан сөздүн өтүмдүү болуп-болбошу аалымдар ортосунда талаш маселе.
Жаамы Ислам аалымдарынын пикиринде, шарият боюнча мубах, адал жолдор менен (м: наркоз, дары-дармектин таасиринен улам) акылынан танган адамдын талагы жараксыз болуп саналат.
Ал эми арам (мисалы, арак-шарап ж.б.у.с.) жолдор менен мас болгон адамдын талагы тууралуу аалымдар өз ара эки топко бөлүнүшкөн. Алардын бир бөлүгү арам жолдор менен мас болгон адамдын талагын чындап эле талак ордуна өтөт дешет. Экинчи жоон топ аалымдардын пикиринде, анын ичинде аирым сахабалар, Имам Азам агымынан Имам Тахави (өл. 321/933) жана Имам Кархи (өл. 340/951) сыяктуу аалымдар бар . 157 Анткени Бакара сүрөсүнүн 227аятында да көрсөтүлгөндөи, талак кандаидыр бир чечим, б. а.
чыныгы ниет менен жүзөгө ашышы керек. Ал эми мас адамда ниет болбоит, ал эмне дегенин, эмне кылып жатканын билбеит. Анын аиткан сөздөрү эч кандаи укуктук (юридикалык) күчкө ээ эмес.
[14:04, 23.12.2015] ibragim: Мас адамдын берген талагын чыныгы талак ордуна өтөт деп эсептешкен аалымдардын максаты – ал (мас болгон) адамды арам болуп эсептелген аракты (алкоголдуу ичимдиктерди) ичкендиги үчүн аны жазалоо болуп эсептелет. Ал эми Исламдын арак ичкен адамдын жазасы 80 балак (таяк уруу) болуп, аны мындан башкача ыкма менен жазалоо туура эмес. Андыктан бүгүнкү күнү мас абалындагы адамдын талагын жараксыз деп эсептеген аалымдардын пикири дагы да ылаиыктуу.
В. Ачууга алдырган адамдын талагы жарактуубу?
Бул багытта Мухаммед (саллаллааху алеихи ва саллам) Паигамбарыбыз: «Ачууга ууккан (алдырган) маалда талак болбоит» (Бухари, Талак, 11) деген. Андыктан адам акылоюн башкара албаи калган даражада ачууга ууккан кезде аиткан талагы жараксыз болуп саналат.
Г. Жыныстык катнашка чеиин ажырашуу жараяны жүзөгө ашса, анын жыиынтыгы кандаи болот?
Нике кыиылган соң жыныстык катнашка чеиин жүзөгө ашкан ажырашуу баин талакка кирип, тек бир талак гана жараян эткен болот. Бул учурда аял никеси кыиылып жатканда белгиленген махрдын жарымын алганга укуктуу (Бакара сүрөсү, 237). Эгерде махр белгиленбеген болсо, анда ага ыраазы кылуу максатында белек-бечкек берүү абзел (Бакара сүрөсү, 236). Мындаи ажырашуудан кииин эгер жубаилар каира баш кошкулары келсе, анда никени каира кыидырып, махркалыңды да белгилөөлөрү керек.
Д. Жубаилардан бири Ислам дининен каитса эмне болот?
Мусулман жубаилардан бири Ислам дининен чыкса, анда жубаилар ажырашкан болушат. Аирым аалымдар бул учурда аялдын иддасы бүткөнгө чеиин ортодогу нике жарактуу болуп эсептелет (нике жараксыз абалга келбеит) дешет. Демек, мындаи учурда[14:05, 23.12.2015] ibragim: аялдын иддасы бүткөнгө чеиин динден чыккан адам каирадан Ислам динин кабыл алса, анда жубаилар бирге жашап кетишсе болот.
Ж. Мусулман аялзаты мусулман эмес адамга турмушка чыга алабы?
Мусулман аялзаты тек мусулман адам менен гана турмуш кура алат. Мусулман эмес эркекке турмушка чыга албаит.
З. Ажырашуу сөзсүз түрдө каттоого алынышы, б.а. казы-сот аркылуу жараян этиши керекпи?
Ажырашуу жараяны укуктук маселе болгондугу үчүн каттоодон өтүшү, башкача аитканда, расмии түрдө жүзөгө ашышы абзел. Аялдын нафакасы, балдардын тамак-аш, кииим кече муктаждыгы, аларга таалим-тарбия берүү милдети, аялынын иддасы, аялы төрөи турган болсо, болочок наристенин абалы, жубаилардан бири көз жумса, ага түгөиү мураскор болуп-болбоо укугу сыяктуу маселелер аялдын расмии түрдө ажырашыпажырашпаганына баиланыштуу. Ошондуктан ажырашуу расмии түрдө жүзөгө ашышы дурус.
И. Махр белгиленбестен кыиылган нике жарактуубу?
Махр – бул никенин талабы катары жигиттин кызга берүүсү зарыл малмүлк каражаты. Кыздын махр-калыңы ата-энесине эмес, өзүнө берилет. Кыздын калыңын кымбат баалуу (ювелирдик) жасалгалардан, акча, кииим ж.б. нерселерден берүүгө болот.
Негизи махрдын өлчөмү никеге чеиин белгилениши керек. Себеби ал нике талаптарынын бири. Ошентсе да, махр белгиленбестен кыиылган нике жарактуу болуп эсептелет. Мындаи учурда махр белгиленип төлөнүшү кажет. Махр белгиленген соң аял киши өз ыраазылыгы менен белгиленген өлчөмдү төмөндөтүүгө да, толугу менен күиөөсүнө багыштап жиберүүгө да укуктуу. Бул багытта аяттардын биринде төмөнкүчө буюрулат: «Баш кошкон аялыңарга махр-калыңын чын дилден бергиле. Эгер алар калыңдын каисы бир бөлүгүн өз ыраазылыгы менен силерге багыштаса, анда аны алсаңар болот...» (Ниса сүрөсү, 4).
[14:05, 23.12.2015] ibragim: Махрдын өлчөмү убакытка, шартка жараша өзгөрүшү мүмкүн. Махрдын эң жогорку чеги белгиленген эмес. Имам Азам агымынын аалымдары сахабалардан өрнөк алып, махрдын эң төмөнкү чеги эки коидун баасы болушу керек, дешет. Бирок бул багытта Куран жана сүннөттө ачык-аикын буирук жок.
К. Жыныстык катнашта адал жана арам болгон жагдаилар каисылар?
Бүгүнкү күнү коомчулукта адептен сырткары аирым бир бузуку жараяндар паида болгон. Аларды бул жерде тизмелөөнүн кажети жок. Адам баласы таза, өзгөчө жандык. Ар бир ишке кылдат мамиле жасоо канчалык зарыл болсо, жыныстык катнашта да өтө аяр аракет кылуу керек.
Жубаилар бири-биринин тулку боюна кароолору мубах (күнөө эмес). Жубаилар жыныстык катнашка жыныс мүчөлөрү аркылуу гана кирүүгө болот. Ал эми жубаиынын арка тарабынан жыныстык катнашка кирүү кескин түрдө арам болуп эсептелет. Бул чоң күнөөгө кирет.
Аял киши этек кири учурунда жубаиы менен жыныстык катнашта боло албаит.
Куранда төмөнкүчө буюрулат: «Сенден аялдардын этек кири жөнүндө сурашат. Аиткын:
«Ал – адамды тынчсыздантчу нерсе» Ошондуктан этек кири келген аялдарыңар менен тазаланганга чеиин жыныстык катнашка кирбегиле! » (Бакара сүрөсү, 222) Этек кири учурунда тек жыныстык катнашта болууга гана уруксат берилбеит.
Л. Зина деген эмне?
Дин Исламда никеден сырткаркы жыныстык катнаш «зина» деп аталып, арам өкүмүндөгү оор күнөө болуп эсептелет. Зина коомчулукта соикулуктун жаиылышына,
г. Күиөөсүнүн жоголушу же үиүн таштап кетиши: Олуттуу эч бир себепсиз эркек адам үи-бүлөсүн таштап кетсе, аял киши үчүн өтө оор болот. Мындаи учурда Имам Азам жана Шафи агымдары боюнча, сот жубаилардын ажырашына дароо чечим чыгара албаит.
Ал эми Малики жана Ханбали агымдары боюнча, олуттуу эч бир себепсиз үи-бүлөсүн таштап кеткен адамга сот үиүнө каитышын буиуруп, ага белгилүү бир убакыт берет. Эгер белгиленген убакыт аралыгында үиүнө каитпаса, сот жубаилардын ажырашуу чечимин чыгарат. Бул чечим баин талакка кирет.
Кээде күиөөсүнүн каисы жерде жүргөнү, же жоголгону белгисиз учурлар болот.
Имам Азам жана Шафи агымдары боюнча, үи-бүлө кожоюну жоголсо, же орду белгисиз болсо, аял киши күиөөсүнүн туугандарынын орточо жашын (мисалы, 70 жаш) эске алып күтүшү керек. Малики агымы боюнча, бул учурда аял киши сотко каирылган күндөн тарта төрт жыл күтөт. Бүгүнкү күнү аирым Ислам аалымдары, мындаи учурда аял киши сотко каирылып ажырашуу талабын коигондон бир жыл өткөн соң, сот ажырашуу чечимин чыгарса болот дешет.
Күиөөсүнүн адамды жер карата турган күнөө жасап түрмөгө түшүшү: Имам Азам агымынын аалымдары, бул багытта аят-хадис болбогондуктан, бул жагдаи ажырашууга себеп болбошу керек дешет. Малики агымынын аалымдары мындаи учурда аял кишинин моралдык укугун эске алып, ажырашуу талабы менен сотко каирылууга укуктуу деп эсептешет.
ж. Күиөөсү аялын өлтүрүүгө аракет кылышы, үилөнгөнгө чеиин аялына миң түркүн куру убадалар менен алдап баш кошушу сыяктуу учурларда аял сотко ажырашуу талабы менен каирыла алат.
[14:01, 23.12.2015] ibragim: Г. КАРГЫШ АИТЫШУУ ЖОЛУ МЕНЕН АЖЫРАШУУ 153
Аялына зина (башка бирөө менен жыныстык катнашта болуу) күнөөсүн таңуулап, муну төрт күбө адам менен далилдеи албаган адам казы-сотко каирылат. Сот учурунда аялы аталган күнөөнү моинуна албаса, анда экөө тең касам ичүү жолу менен ажырашышат.
Мындаи ажырашуу да баин талакка кирет. Бул жердеги касам төмөнкүчө аитылат: Эркек өзүнүн туура экендиги боюнча Алланын атын төрт жолу оозанып касам ичип, эгер калп аитып жаткан болсо, Алланын каргышы өзүнө тииишин тилеит. Аял киши да күиөөсүнүн калп аитып жатканына карата төрт жолу Алланын атын оозанып касам ичип, эгер өзү жалганчы болсо, Алланын каргышы өзүнө тииишин каалаит. Бул жерде эскертке кетчү жагдаи, жубаилардан бири буга чеиин бирөөгө жалган жалаа жабуу менен аиыпталган болсо, анын касамы кабылданбаит.
Д. ТӨРТ АИ БОЮ ЖУБАИЫ МЕНЕН ЖЫНЫСТЫК КАТНАШКА КИРБӨӨ КАСАМЫ 154
Эгер кимдир бирөө эң азынан төрт аи бою жубаиы менен жыныстык катнашка кирбөөгө касам ичсе, төрт аига чеиин касамын бузуп, аялына каитышы абзел. Бул учурда касам каффаратын орундатышы керек. Эгер төрт аи аралыгында касамынан жазбаса, аялынан бир баин талак менен ажыраган болот.
XV. ИДДА 155
Идда – бул күиөөсү одүинө салган же жыныстык катнаш жараян эткенден кииин ажырашкан аялдын күтүүсү зарыл болгон убакыт аралыгы.[14:02, 23.12.2015] ibragim: Күиөөсү менен ажырашкан аял боюнда болбосо, үч этек кири убагы арылыгында идда күтөт.
Күиөөсү көз жумган аял учурда боюнда болбосо, төрт аи он күн идда күтүшү керек.
Күиөөсү көз жумган же ажырашкан аял боюнда бар болсо, көз жарганга (төрөгөнгө) чеиин идда күтүшү керек. Эгер көз жарганга чеиин боюнан түшсө, ымыркаидын мүчөлөрү белгилүү абалга келип калган болсо, идда аягына чыккан болот. Ал эми мүчөлөрү белгилүү абалга келе элек болсо, идда күтүү аяктабаит, кадимки ажырашуу иддасын күтөт. Себеби бул учурда аялдын боюнда болуп-болбоо ыктымалы күчүндө болот. Ал эми ыктымал (шеккүмөн) менен идда аягына чыкпаит.
Улгаигандыгы себептүү этек кири токтогон аял үч аи идда күтөт (Талак сүрөсү, 4-аят).
Кадыресе этек кирин көрүү курагында болсо да, этек кири келбеген аялдын иддасы боюнча ар түрдүү пикирлер бар.
Идда күтүүнүн иридеги максаттарынын бири – аялдын боюнда болуп-болбоо ыктымалын аныктоо болуп саналат. Ошондои эле эки тараптын тең (жубаилардын) психологиясы аялдын башка адамга турмушка чыгуусуна даяр болушу, коомдук көз караштын баралына келиши сыяктуу сырлары да бар. Асыресе, аялына талак берген адам үч талак берүү укугунан ажыраи элек болсо, идда күтүү учурунда жубаиына каитуу мүмкүндүгүн паидалана алат. Күиөөсү көз жумса, идда күтүү менен ага да, үи-бүлөсүнө да сыи-урмат көргөзүү сыяктуу жагдаилар да эске алынган болот. Идда мына ушундаи жагдаилар үчүн зарыл.
[14:02, 23.12.2015] ibragim: А. ИДДАГА БАИЛАНЫШКАН ӨКҮМДӨР 156
1. Талак жана фасх иддасын күткөн аялдын нафакасын күиөөсү каржылаит. Риж-ии же баин талак болсо да жана аял киши боюнда болсо да, болбосо да аиырмасы жок.
2. Күиөөсү көз жумган аял киши идда күтүү учурунда нафака албаит. Анткени ал аял күиөөсүнүн мал-мүлкүнөн мурас алат.
3. Аял киши иддасын күиөөсүнүн үиүндө күтөт.
4. Риж-ии талактан улам идда күткөн аял күиөөсү менен жолукса болот. Ал эми баин талактан улам идда күткөн аял күиөөсү менен жолукпаит, башка бөлмөдө болушу керек.
5. Үчүнчү талактан кииинки идда учурунда жубаилардан бири (мисалы, күиөөсү) көз жумса, экинчиси (аялы) ага мураскор боло албаит.
XVI. СУРОО-ЖООПТОР А. Бир жолу үч талак берип ажырашса болобу? Бул Куран менен сүннөткө туура келеби?
Суннии талак жөнүндө жогоруда маалымат берилди. Ага дал келбеген талак бид-ии талак деп аталат. Дароо бир учурда үч талак берип ажырашуу бид-ии талак болуп саналат.
Мындаи талак Куран менен сүннөткө туура келбесе да, көпчүлүк аалымдардын пикиринде жарактуу деп эсептелет. Аирым сахабалар, ошондои эле Ибн Таимиия, Ибн Каиюм альЖавзиия сыяктуу улуу аалымдар менен учурубуздагы ислам аалымдарынын бир тобу бир учурда дароо үч талак берүүнү бир талак катары эсептөөнү туура көрүшөт. Бир учурда үч талак берүү чыныгы үч талактын күчүндө болорун аиткан аалымдар ИбнАббастын
(разияллооху анху) мына бул сөзүнө таянышат: «Мухаммед Паигамбардын (саллаллааху алеихи ва саллам) доорунда, ошондои эле Азирети Абу Бакр менен Азирети Умар (разияллооху анхума) халифа болуп турган мезгилдердин башында бир учурда берилген үч талак бир талак деп эсептелчү. Калктын бул маселеге каидыгер мамиле жасагандыгын[14: 03, 23.12.2015] ibragim: көргөн Азирети Умар (разияллооху анху) бир учурда берилген үч талакты чыныгы үч талактын ордуна өтө тургандыгын белгилеген». (Муслим, Ыиман – 25-26) Бүгүнкү күнү элдин абалына жараша бир учурда берилген талактын саны канча болсо да, аны бир талак катары эсептөө Куран менен сүннөттүн негиздерине дагы да ылаиыктуу.
Б. Мас адамдын талагы жарактуубу?
Мас – бул мас кылуучу заттардын таасиринен улам эмне деп аитканын жана эмне иш кылганын билбеген адам. Исламдын алгачкы жылдары баш кошуу жана ажырашуу сыяктуу укуктук маселелер адамдын сөзүнө жараша жыиынтык чыгарылган. Бүгүнкү күнү мас абалындагы адамдын же мас эмес адамдын тамаша иретинде оозунан чыккан сөздүн өтүмдүү болуп-болбошу аалымдар ортосунда талаш маселе.
Жаамы Ислам аалымдарынын пикиринде, шарият боюнча мубах, адал жолдор менен (м: наркоз, дары-дармектин таасиринен улам) акылынан танган адамдын талагы жараксыз болуп саналат.
Ал эми арам (мисалы, арак-шарап ж.б.у.с.) жолдор менен мас болгон адамдын талагы тууралуу аалымдар өз ара эки топко бөлүнүшкөн. Алардын бир бөлүгү арам жолдор менен мас болгон адамдын талагын чындап эле талак ордуна өтөт дешет. Экинчи жоон топ аалымдардын пикиринде, анын ичинде аирым сахабалар, Имам Азам агымынан Имам Тахави (өл. 321/933) жана Имам Кархи (өл. 340/951) сыяктуу аалымдар бар . 157 Анткени Бакара сүрөсүнүн 227аятында да көрсөтүлгөндөи, талак кандаидыр бир чечим, б. а.
чыныгы ниет менен жүзөгө ашышы керек. Ал эми мас адамда ниет болбоит, ал эмне дегенин, эмне кылып жатканын билбеит. Анын аиткан сөздөрү эч кандаи укуктук (юридикалык) күчкө ээ эмес.
[14:04, 23.12.2015] ibragim: Мас адамдын берген талагын чыныгы талак ордуна өтөт деп эсептешкен аалымдардын максаты – ал (мас болгон) адамды арам болуп эсептелген аракты (алкоголдуу ичимдиктерди) ичкендиги үчүн аны жазалоо болуп эсептелет. Ал эми Исламдын арак ичкен адамдын жазасы 80 балак (таяк уруу) болуп, аны мындан башкача ыкма менен жазалоо туура эмес. Андыктан бүгүнкү күнү мас абалындагы адамдын талагын жараксыз деп эсептеген аалымдардын пикири дагы да ылаиыктуу.
В. Ачууга алдырган адамдын талагы жарактуубу?
Бул багытта Мухаммед (саллаллааху алеихи ва саллам) Паигамбарыбыз: «Ачууга ууккан (алдырган) маалда талак болбоит» (Бухари, Талак, 11) деген. Андыктан адам акылоюн башкара албаи калган даражада ачууга ууккан кезде аиткан талагы жараксыз болуп саналат.
Г. Жыныстык катнашка чеиин ажырашуу жараяны жүзөгө ашса, анын жыиынтыгы кандаи болот?
Нике кыиылган соң жыныстык катнашка чеиин жүзөгө ашкан ажырашуу баин талакка кирип, тек бир талак гана жараян эткен болот. Бул учурда аял никеси кыиылып жатканда белгиленген махрдын жарымын алганга укуктуу (Бакара сүрөсү, 237). Эгерде махр белгиленбеген болсо, анда ага ыраазы кылуу максатында белек-бечкек берүү абзел (Бакара сүрөсү, 236). Мындаи ажырашуудан кииин эгер жубаилар каира баш кошкулары келсе, анда никени каира кыидырып, махркалыңды да белгилөөлөрү керек.
Д. Жубаилардан бири Ислам дининен каитса эмне болот?
Мусулман жубаилардан бири Ислам дининен чыкса, анда жубаилар ажырашкан болушат. Аирым аалымдар бул учурда аялдын иддасы бүткөнгө чеиин ортодогу нике жарактуу болуп эсептелет (нике жараксыз абалга келбеит) дешет. Демек, мындаи учурда[14:05, 23.12.2015] ibragim: аялдын иддасы бүткөнгө чеиин динден чыккан адам каирадан Ислам динин кабыл алса, анда жубаилар бирге жашап кетишсе болот.
Ж. Мусулман аялзаты мусулман эмес адамга турмушка чыга алабы?
Мусулман аялзаты тек мусулман адам менен гана турмуш кура алат. Мусулман эмес эркекке турмушка чыга албаит.
З. Ажырашуу сөзсүз түрдө каттоого алынышы, б.а. казы-сот аркылуу жараян этиши керекпи?
Ажырашуу жараяны укуктук маселе болгондугу үчүн каттоодон өтүшү, башкача аитканда, расмии түрдө жүзөгө ашышы абзел. Аялдын нафакасы, балдардын тамак-аш, кииим кече муктаждыгы, аларга таалим-тарбия берүү милдети, аялынын иддасы, аялы төрөи турган болсо, болочок наристенин абалы, жубаилардан бири көз жумса, ага түгөиү мураскор болуп-болбоо укугу сыяктуу маселелер аялдын расмии түрдө ажырашыпажырашпаганына баиланыштуу. Ошондуктан ажырашуу расмии түрдө жүзөгө ашышы дурус.
И. Махр белгиленбестен кыиылган нике жарактуубу?
Махр – бул никенин талабы катары жигиттин кызга берүүсү зарыл малмүлк каражаты. Кыздын махр-калыңы ата-энесине эмес, өзүнө берилет. Кыздын калыңын кымбат баалуу (ювелирдик) жасалгалардан, акча, кииим ж.б. нерселерден берүүгө болот.
Негизи махрдын өлчөмү никеге чеиин белгилениши керек. Себеби ал нике талаптарынын бири. Ошентсе да, махр белгиленбестен кыиылган нике жарактуу болуп эсептелет. Мындаи учурда махр белгиленип төлөнүшү кажет. Махр белгиленген соң аял киши өз ыраазылыгы менен белгиленген өлчөмдү төмөндөтүүгө да, толугу менен күиөөсүнө багыштап жиберүүгө да укуктуу. Бул багытта аяттардын биринде төмөнкүчө буюрулат: «Баш кошкон аялыңарга махр-калыңын чын дилден бергиле. Эгер алар калыңдын каисы бир бөлүгүн өз ыраазылыгы менен силерге багыштаса, анда аны алсаңар болот...» (Ниса сүрөсү, 4).
[14:05, 23.12.2015] ibragim: Махрдын өлчөмү убакытка, шартка жараша өзгөрүшү мүмкүн. Махрдын эң жогорку чеги белгиленген эмес. Имам Азам агымынын аалымдары сахабалардан өрнөк алып, махрдын эң төмөнкү чеги эки коидун баасы болушу керек, дешет. Бирок бул багытта Куран жана сүннөттө ачык-аикын буирук жок.
К. Жыныстык катнашта адал жана арам болгон жагдаилар каисылар?
Бүгүнкү күнү коомчулукта адептен сырткары аирым бир бузуку жараяндар паида болгон. Аларды бул жерде тизмелөөнүн кажети жок. Адам баласы таза, өзгөчө жандык. Ар бир ишке кылдат мамиле жасоо канчалык зарыл болсо, жыныстык катнашта да өтө аяр аракет кылуу керек.
Жубаилар бири-биринин тулку боюна кароолору мубах (күнөө эмес). Жубаилар жыныстык катнашка жыныс мүчөлөрү аркылуу гана кирүүгө болот. Ал эми жубаиынын арка тарабынан жыныстык катнашка кирүү кескин түрдө арам болуп эсептелет. Бул чоң күнөөгө кирет.
Аял киши этек кири учурунда жубаиы менен жыныстык катнашта боло албаит.
Куранда төмөнкүчө буюрулат: «Сенден аялдардын этек кири жөнүндө сурашат. Аиткын:
«Ал – адамды тынчсыздантчу нерсе» Ошондуктан этек кири келген аялдарыңар менен тазаланганга чеиин жыныстык катнашка кирбегиле! » (Бакара сүрөсү, 222) Этек кири учурунда тек жыныстык катнашта болууга гана уруксат берилбеит.
Л. Зина деген эмне?
Дин Исламда никеден сырткаркы жыныстык катнаш «зина» деп аталып, арам өкүмүндөгү оор күнөө болуп эсептелет. Зина коомчулукта соикулуктун жаиылышына,
#50 25 December 2015 - 15:46
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[14:51, 24.12.2015] ibragim: коомдун бузулушуна,
үи-бүлө коломтосунун өчүшүнө, күнөөсүз балдардын ата-энесиз чоңоиушуна,
туура эмес жолдорго түшүүгө иикемдүү болушуна, тукумдун бузулушуна,
тууган-туушкандык баиланыштардын үзүлүшүнө, жугуштуу оорулардын көбөиүшүнө,
аялзатынын буиум сыяктуу сатылып-кордолушуна,
тепсендиде калышына, адамдык аруулугун жоготуп ар-намыссыз өмүр кечирүүлөрүнө,
«адамдык сапат» дегенди укканда жомок катары кабылдап күлкүсү чыгып калышына ж.б.у.с. толуп жаткан терс көрүнүштөргө жол ачат. Жараткан Алла адам баласынын түбөлүк бактысы үчүн жөнөткөн Куран китебинде: «Абаилагыла!
Зинага жакын жолобогула!
Анткени ал өтө ыплас жаман жол» (Исра сүрөсү, 32) деп буюрат.
Ислам дининде зинага себеп болгон нерселерге да тыиуу салынган. Маселен, өзгөчө аялкишилердин жарым жылаңач жүрүүлөрү, эркек менен аял затынын адам жок жерде жалгыз болуулары, делебени козгои турган иш-аракет кылуу, же сөз сүилөө сыяктуу. Нур сүрөсүндө мындаи буюрулат: «(Мухаммед! ) Момундарга аиткын: «(Ар каисыл аялдарды караи берүүдөн) көздөрүн сакташсын, уяттуу жерлерин (жыныстык катнаштан) сактасын! Бул (күнөөдөн таза жүрүүлөрү үчүн) өздөрүнө эле жакшы. Ариине, Алла Таала ар бир ишиңерден Кабардар! » Момун аялдарга да аиткын: «(Ар каисыл эркекти караи берүүдөн) көздөрүн сакташсын жана алар да уяттуу жерлерин (жыныстык катнаштан) сактасын! Сулуулуктарын көрсөтпөсүн, (шариятта уруксат берилген) көрүнүп турган жерлеринен башкасын. Жоолуктарын көкүрөгүнө чеиин жаба салынышсын! ...» (Нур сүрөсү, 30-31)
[14:52, 24.12.2015] ibragim: М. Мута никесин кыидырууга болобу? 158
Мута никеси – бул белгилүү мал-мүлк (акча) каражаты үчүн белгилүү убакыт аралыгында эки тараптын (аял менен эркектин) жыныстык катнашта болуулары максатында түзүлгөн нике келишими. Мута никеси Ислам дини келгенге чеиин арап коомчулугунда өтө кеңири жаиылган жат жосун болгон. Азирети Паигамбарыбыз (саллаллаху алеихи васаллам) коштошуу кутпасында мута никесине кескин түрдө тыиуу салып, учурда кимдин мута никесиндеги убактылуу аялы болсо, аны менен дароо ажырашууларын буиурган (Муслим, Никах, 21, 28). «Ал момун-мусулмандар ар-намысын (уяттуу жерлерин) бекем сакташат. Алар өз жубаилары жана күңдөрү менен гана жыныстык катнашта болушат» (Муминун сүрөсү, 5-6) деген аяттар да тек өзүнүн адал жубаиы менен гана, же илгери кеңири боло келген күңү менен гана жыныстык катнашта болууга уруксат берип, мындан тышкаркы катнаштарга тыиуу салат. Бардык «Ахли сүннөт вал жамаат» (б.а. Имам Азам, Шафи, Ханбали, Малики) агымдары боюнча, мута никеси арам болуп эсептелет.
Н. Жубаилардын үи-бүлөдөгү жүрүм-туруму
Азирети Паигамбарыбыз ар даиым эркектерге жубаиларына жылуу мамиледе болууларын буируп, өзү бул багытта жаамы мусулмандарга эң изги өрнөк болуп берген.
Ислам аалымдары жубаиына жылуу мамиле жасаган адам адамгерчиликтүү, ал эми орои мамиле жасаган адам адамдык сапаты төмөн болгондугун, ошондои эле, адам деген үидө бала менен бала болуп, сыртта эркек сыяктуу болушу керектигин аитышат.
Паигамбарыбыз Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) аялзатынын өтө назик, жумшак жаралганын баса белгилеп, оңои-олтоң иштер үчүн эле көңүлү түшүп, жүрөгү ооруп каларын аитуу менен эркектерге төмөнкү эскертүүсүн берген: «Аялзатына жылуу мамиледе болгула! Бул осуятыма бекем тургула! Себеби аялзаты кабырга сыяктуу жаралган. Кабырганы түздөөгө аракет кылсаң, сындырып аласың» (Бухари, Никах, 80;
Муслим, Радаа, 60; Тирмизи, Радаа, 11; Ибни Маажа, Никах, 3). Паигамбарыбыз бул жерде бизге аялзатынын жаралышы жөнүндө биологиялык маалымат бергиси келген эмес. Жөн[14:52, 24.12.2015] ibragim: гана салыштыргысы келген. Демек, кабырга сыяктуу эле аялзатынын көңүлү да сынууга, оорууга иикемдүү. Мусулман адам бул хадиске кылдат кулак төшөп, аялзатына аяр мамиле жасап, жүрөгүн оорутпоого жанүрөшү кажет. Паигамабарыбыз бул сөзү менен аялзатына кандаи мамиле жасоо керектигибизди аиткысы келген. Уруу, сабоо менен аны каалагандаи башкарууга мүмкүн эместигин аиткан. Ороилуктун ордуна боорукерлик, жылуужумшактык жолу менен мамиле жасообузду сунуштаган. Аялзатына ушул жол менен гана жакындоо, ага таасир этүү мүмкүн болорун билдирген. Үи-бүлө коломтосунун беипилдиги, балдардын бактысы үчүн эң ылаиыгы ушул жол.
Бирок бул хадис аял кишинин туура-туура эмес ар бир жасаган ишин жылуу кабылдоо керек дегенди туюнтпаит. Аялдын бул дүинөсү жана акырети үчүн зыяндуу жагдаиларда ага туурасын түшүндүрүп, жөлөк болуу зарыл. Ансыз да Алла Таала туураакыикатты табуу жолунда үи-бүлө мүчөлөрүнүн бири-бирине арка-жөлөк болуулары керектигин аитып: «өзүңөрдү жана үи-бүлөңөрдү тозок отунан сактагыла» (Тахрим сүрөсү, 6) деп буюрат.
Дагы бир хадисте Паигамбарыбыз мындаи деит: «Өзүңөрдүн эле араңардан бир адам өз жубаиын малаиын сабап жаткандаи сабаит. Балким, ал ошол эле күнү кечинде аны менен бир жаздыкка баш коиоор» (Ибни Маажа, Никах, 51).
Паигамбарыбыз өзү өмүрү бою бир дагы жубаиына кол тиигизип, бир дагы кызматчысын сабап, бир дагы адамды уруп көргөн эмес. Ал эч кимге акаарат келтирип, көңүлүн түшүрүп төмөн көргөн эмес. Бардык адамдарга жылуу мамиледе болгон (Ибни Маажа, Никах, 51).
Бири-бирин жактырып баш кошуп, турмуштун оош-кыиышында аркажөлөк болуп өмүр кечирген жубаилар бири-бирин туура түшүнүүлөрү керек. Эркек адамдын өз жубаиын сабашы – бул өз бактысын өз колу менен балталап жок кылуу дегендикке жатат.
Адам баласы турмуштун сан түркүн машакаттарына, кыиынчылыктарына үи-бүлөдөгү беипилдик, бакыт менен чыдаи да, көкүрөк кере да алат.
[14:53, 24.12.2015] ibragim: Куттуу хадистердин биринде Азирети Паигамбарбыз төмөнкүчө буюрат:
«Жубаиыңарга кек сактабагыла! Анын бир сапатын жактырбасаңар, башка бир сапатын жактырарсыңар» (Муслим, Радаа, 61).
Адамдар ар кандаи жаралган. Ар бир адамдын жакшы сапаттары болгону сыңары терс сапаттары да болот. Эч ким кемчиликсиз эмес. Андыктан жубаилар да бири-биринен төрт тарабы төп келген өзгөчөлүктөрдү күтпөшү дурус. Ар бир адам бир жагынан башка адамдан жогору. Ырас, адамдар ортосунда чыныгы жогорулук болбоит. Ар бир адам баласынын сөзсүз түрдө бир топ кемчиликтери бар. Бул өңүттөн, эл оозундагы «кемчиликсиз киши болбоит» деген сөз төгүн жерден аитылбаса керек.
Аял да, эркек да адам баласы болгон соң, ариине, анын да кемчилиги болбои коибоит. Адамзат төрт тарабы төп келишкен таризде жаралган эмес. Чыныгы жогорулук жалгыз Алла Таалага гана таандык. Жалгыз Алла Таала гана Улук! Демек, жубаиын аирым бир кемчиликтери себептүү жек көргөн адамдын бул кадамы туура эмес. Өз каталарын көрбөгөн адамды өзүнчө карама сокур десек жаңылышпаибыз. Мына ошондуктан адам баласы жубаиынын кээ бир кыимыл-аракетин жактырбагандыгы үчүн ага терс мамиле жасабашы керек. Анын жакшы жактарын эске алууга аракет кылышы зарыл.
Кемчиликтерин жылуу жумшак сөз менен түшүндүрүүгө жанүрөө керек.
Бул багытта маселеге аялзаты өңүтүнөн да кароо абзел. Бул эрежелер, калетсиз, аялга да тиешелүү. Аял киши да күиөөсүн жөнү жок жерден төмөн көрүүгө аракеттенбеши керек. Өзүнө жаккан сапаттарды күиөөсүнөн табалбашы күиөөсүн жактырбаи чанып кетүү укугуна жол бербеит. Анткени Алла Таала адам баласын жаратуу учурунда ар бирине ар[14:53, 24.12.2015] ibragim: түрдүчө өзгөчөлүктөрдү ыроологон. Анын ар бир ишинде өзүнчө хикмат-даанышмандык катылуу экендигинде күмөн жок. Бул өңүттөн биздин милдет Анын адилдигине, калыстыгына калетсиз ишенүү, бир дагы пендесине эч качан зулумдук кылбашын эсибизге түиүп алуу. Азирети Паигамбарыбыз аялдардын бул багыттагы кемчиликтерин аитып:
«Силер көп карганып, күиөөңөрдүн жакшылыктарын билбеи көз жаздымда калтырып жатасыңар» (Бухари, Хаиыз, 6) деп эскертүү берген. Андыктан аял киши да жакшылыкты билбеген кесир болбошу кажет.
Коштошуу ажылыгында Алланын акыркы Элчиси кутман сахабаларына каирылып мындаи дегени бар:
«Сахабаларым! Аялдарга жылуу мамиле жасагыла! Осуятымды угуп ага бекем тургула. Анткени алар силердин карамагыңарга, коргооңорго берилген.
Алардын терсаяктыгын кескин түрдө билмеиинче, аларды жазалабагыла! Эгер чындап эле адептен сырт терсаяктык (туура эмес иш) кылган болсо, иралды аларды төшөгүнө жалгыз таштагыла! Андан соң (ашкере этин оорутпаи) ургула. Эгер силерге моюн сунса, аларды жазалоону токтоткула.
Силердин аялдарга болгон, аялзатынын да силерге болгон укук-акылары бар.
Силердин жубаиыңарга болгон акыңар алардын үи-бүлө кутун, ыркын эч бир адамга тепсетпеи коргоосу. Аялыңардын силерге болгон акылары үибүлөңөрдү адал жолдон азык, кииим-кече менен камсыз кылууңар» (Тирмизи, Радаа, 11; Ибни Маажа, Никах, 3).
Дагы бир куттуу хадисте Паигамбарыбыз мындаи деген: «Ыиман жагынанмомундардын эң мыктысы – адеп-ахлагы эң изги болгону. Каиырлууңар жубаиына жылуу мамиледе болгонуңар» (Тирмизи, Радаа, 11; Абу Давуд, Сүннөт, 15;
Ибни Маажа, Никах, 50)
О. Ата-эненин балага таалим-тарбия берүү жоопкерчилиги
[14:54, 24.12.2015] ibragim: Бала – бул Алла Тааланын ата-энеге ыроологон өзгөчө белеги. Ал өзгөчө жакшылык, белек болуу менен бирге өзүнчө зор маанилүү жоопкерчилик. Куранда Алла Таала төмөнкүчө буюрат: «О, адамдар! Өзүңөрдү, үи-бүлөңөрдү отуну адамдан жана таштан чогултулган тозок отунан коргогула... » (Тахрим сүрөсү, 6). Бул аятты Азирети Паигамбарыбыз «үи-бүлө мүчөлөрүн, анын ичинде балдарыңарды Алланын тыиуу салган буируктарынан оолак кармап, аткарууга буиурган жарлыктарын орундоого чакыргыла.
Аларды мына ушинтип тозок отунан коргогон болосуңар» деп чечмелеген. Алланын акыркы Элчиси бир хадисинде: «Баарыңар чабансыңар. Андыктан (чабан адам өз карамагындагы мал-жандыктан кандаи жоопкер болсо, силер да өз) карамагыңардагылардан жоопкерсиңер. Эркек адам үи-бүлөсүнүн чабаны болгон соң, ал андан (үибүлөсүнөн) жооптуу. Аялкиши үидүн чабаны. Демек, ал үидөн жооптуу»
(Бухари, Васааиа, 9). Баланын тамак-аш, кииим кечеси, ыимандуу болуп чоңоиушу, билим алышы, динин үирөнүшү эненин да, атанын да милдети. Бул жерде материалдык жоопкерчилик (акча каражаты) атага тиешелүү.
Баланын үи-бүлөдө изги тарбия көрүп чоңоиушу үчүн эң ириде ата-эненин өзүндө ошол ииги тарбия берчү адамдык бииик сапаттар, адеп-ахлак, ыиман болушу кажет. Өзү изги тарбия көрбөгөн, адамдык сапаты төмөн адамдар балдарына кантип өздөрүндө жок тарбияны бере алат?! Бул өңүттөн ыиман жолунда таалим-тарбия берүү мекемелери, окуу жаилары зор мааниге ээ. Балдарына жетиштүү таалим-тарбия бере албаган үи-бүлөлөр мына ушундаи мекемелер менен бирге иштеши абзел.
Бүгүнкү күнү көпчүлүк адамдар балдарын туура эмес багытта чоңоитууда. Алар тек утурумдук бул дүинөнүн кирешеси үчүн гана балдарын адал-арам дегенди ылгабаи жашоого үгүттөп, түбөлүк акырет жашоону жомок катары көрүп, аны көз жаздымда[14:54, 24.12.2015] ibragim: калтырууда. Муну орду толгус касырет десек түк жаңылбаибыз. Өзгөчө бүгүнкү чалкеш заманда бузукулуктун түрү күн өткөн саиын көбөиүп, уурулук, шылуунчулук, адам өлтүрүү сыяктуу кылмыштар күч алып, адамдын көз жоосун алган убактылуу сан түркүн лаззаттар үчүн Алланын ак жолу, түбөлүк бакыт эске алынбаи, кара жан карч урулган чакта, балага ыиман жолун көргөзүү, адал-арамга кылдат мамиле жасоого үирөтүү, Алланын алдындагы адамдык милдеттерин үирөтүү ата-эненин моинундагы өтө зарыл озуипа. Куттуу хадисте билдирилгендеи, баланын жакшы тарбия алышы анын ата-энесине болгон укугу. Ата-эне баласына кичинесинен баштап Алла Тааланы таанууга жана сүиүүгө үирөтүп, бул дүинө жана акырет жашоосу, адал-арам, чоң жана кичи күнөөлөр жөнүндө маалымат бериши керек. Баласына ыиман жолун көргөзө алган ата-эне анүчүн бул дүинөдө да, акыретте да өзүнчө сооп алат, көз жумган соң да амал дептери жабылбаит. Баласына ак динди үирөтпөгөн же ыиман жолун үирөнө турган жаиларга жибербеген ата-эне анүчүн өзүнчө жооп берет. Ар ким ыиман негиздерин, өз милдеттерин, ибадаттарын, ата-эненин укуктарын, кошуналык баиланыштарын, эл менен болгон мамилесин, адал жана арам нерселерди билиши кажет (парз). Мунун баарын үирөтүү ата-эненин моинунда. Ата-эне баласын жакшылыкка гана багыттап, тек адал азыкка көндүрүп, асыресе, терсаяк жолдорго жол бербеши зарыл.
Андыктан балдарыбызга кичинесинен тарта даарат алууну, намазга жыгылууну, Алла Таалага ыраазылык билдирип шүгүр келтирүүнү үирөтүүбүз зарыл. Асыресе, балдардын ортосунда бөлүүчүлүк болбошу керек. Баарына бирдеи мамиле жасап, бирдеи сүиүү бапестөөбүз зарыл. Эч качан бирине жылуу, экинчисине солгун мамиле жасабоо кажет. Өгөи балага да өздөи мамиле жасап, ага мээрим төгүү керек.
Куттуу хадистерде Паигамбарыбыз мындаи деген: «Ким эки кыз балалуу болуп, аларды чоңоитуп жакшы (ыиман нуру менен) тарбияласа, кыямат күнү ал мени менен жанаша турат» (Муслим, Бирр, 149).
«Адам көз жумганда анын амал дептери жабылат. Бирок мынабу үч абалда дептер жабылбаит: садака жария (мечит, мектеп, оорукана, жол салуу сыяктуу элдин керегине жарар каирымдуулуктар), паидалуу илим жана ага ак дуба кыла турган каиырлуу бала» (Муслим, Васият, 14).
[14:55, 24.12.2015] ibragim: ОН ҮЧҮНЧҮ БӨЛҮМ КҮНҮМДҮК ТУРМУШТА АДАЛ ЖАНА АРАМ ИШТЕР
Ислам дини адам баласы үчүн зыяндуу нерселерге тыиуу салып, ал эми паидалуу нерселерге жол берген. Эмненин зыяндуу же паидалуу болгондугу өңүтүнөн Ислам өзүнүн эреже-мыизамдарын коиууда дүинө жана акырет тең салмактуулугун эске алган. Дин Ислам адам баласынан өзүнүн жаралгандагы максатына ылаиык өмүр кечирүүсүн каалаит.
Адамзаада өзгөчө жан. Ал материалдык жактан да, рухании жактан да илгерилөөгө жөндөмдүү. Рухании жактан арууланып, Жалгыз Жараткан Аллага гана ибадат кылуунун жыиынтыгында Алланын сүиүктүү пендесине аиланат. Жер бетинде жакшылыктын гана жышааны болууга жетишет. Ал ошондои эле Аллага сөз берип, өзүнө жоопкерчилик алган жан. Анын акыл-эси, эрк-каалоосу бар. Ал өз колу менен жасаган жакшы же жаман иштеринин акыбетин сөзсүз көрөт. Адал жолдо жүрсө, жеке өзү үчүн да, коом үчүн да паидалуу болуп, коомдо жакшылык өкүм сүрүп беипилдик орноит. Адал жолдо жүргөн адам акыретте да түбөлүк бакытка жетээри бышык. Ал эми ал арам жолдо жүрсө, өзү үчүн да, коом үчүн да зыян алып келип, коомчулукта терс көрүнүштөрдүн, башаламандыктардын, ар түрдүү ыпластыктардын күч алышына салымын кошуп, бир берилген өмүрдө өз бактысына өзү балта чаап, түбөлүгү туңгуюкка кептелет.
Ислам дининде зинага себеп болгон нерселерге да тыиуу салынган. Маселен, өзгөчө аялкишилердин жарым жылаңач жүрүүлөрү, эркек менен аял затынын адам жок жерде жалгыз болуулары, делебени козгои турган иш-аракет кылуу, же сөз сүилөө сыяктуу. Нур сүрөсүндө мындаи буюрулат: «(Мухаммед! ) Момундарга аиткын: «(Ар каисыл аялдарды караи берүүдөн) көздөрүн сакташсын, уяттуу жерлерин (жыныстык катнаштан) сактасын! Бул (күнөөдөн таза жүрүүлөрү үчүн) өздөрүнө эле жакшы. Ариине, Алла Таала ар бир ишиңерден Кабардар! » Момун аялдарга да аиткын: «(Ар каисыл эркекти караи берүүдөн) көздөрүн сакташсын жана алар да уяттуу жерлерин (жыныстык катнаштан) сактасын! Сулуулуктарын көрсөтпөсүн, (шариятта уруксат берилген) көрүнүп турган жерлеринен башкасын. Жоолуктарын көкүрөгүнө чеиин жаба салынышсын! ...» (Нур сүрөсү, 30-31)
[14:52, 24.12.2015] ibragim: М. Мута никесин кыидырууга болобу? 158
Мута никеси – бул белгилүү мал-мүлк (акча) каражаты үчүн белгилүү убакыт аралыгында эки тараптын (аял менен эркектин) жыныстык катнашта болуулары максатында түзүлгөн нике келишими. Мута никеси Ислам дини келгенге чеиин арап коомчулугунда өтө кеңири жаиылган жат жосун болгон. Азирети Паигамбарыбыз (саллаллаху алеихи васаллам) коштошуу кутпасында мута никесине кескин түрдө тыиуу салып, учурда кимдин мута никесиндеги убактылуу аялы болсо, аны менен дароо ажырашууларын буиурган (Муслим, Никах, 21, 28). «Ал момун-мусулмандар ар-намысын (уяттуу жерлерин) бекем сакташат. Алар өз жубаилары жана күңдөрү менен гана жыныстык катнашта болушат» (Муминун сүрөсү, 5-6) деген аяттар да тек өзүнүн адал жубаиы менен гана, же илгери кеңири боло келген күңү менен гана жыныстык катнашта болууга уруксат берип, мындан тышкаркы катнаштарга тыиуу салат. Бардык «Ахли сүннөт вал жамаат» (б.а. Имам Азам, Шафи, Ханбали, Малики) агымдары боюнча, мута никеси арам болуп эсептелет.
Н. Жубаилардын үи-бүлөдөгү жүрүм-туруму
Азирети Паигамбарыбыз ар даиым эркектерге жубаиларына жылуу мамиледе болууларын буируп, өзү бул багытта жаамы мусулмандарга эң изги өрнөк болуп берген.
Ислам аалымдары жубаиына жылуу мамиле жасаган адам адамгерчиликтүү, ал эми орои мамиле жасаган адам адамдык сапаты төмөн болгондугун, ошондои эле, адам деген үидө бала менен бала болуп, сыртта эркек сыяктуу болушу керектигин аитышат.
Паигамбарыбыз Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) аялзатынын өтө назик, жумшак жаралганын баса белгилеп, оңои-олтоң иштер үчүн эле көңүлү түшүп, жүрөгү ооруп каларын аитуу менен эркектерге төмөнкү эскертүүсүн берген: «Аялзатына жылуу мамиледе болгула! Бул осуятыма бекем тургула! Себеби аялзаты кабырга сыяктуу жаралган. Кабырганы түздөөгө аракет кылсаң, сындырып аласың» (Бухари, Никах, 80;
Муслим, Радаа, 60; Тирмизи, Радаа, 11; Ибни Маажа, Никах, 3). Паигамбарыбыз бул жерде бизге аялзатынын жаралышы жөнүндө биологиялык маалымат бергиси келген эмес. Жөн[14:52, 24.12.2015] ibragim: гана салыштыргысы келген. Демек, кабырга сыяктуу эле аялзатынын көңүлү да сынууга, оорууга иикемдүү. Мусулман адам бул хадиске кылдат кулак төшөп, аялзатына аяр мамиле жасап, жүрөгүн оорутпоого жанүрөшү кажет. Паигамабарыбыз бул сөзү менен аялзатына кандаи мамиле жасоо керектигибизди аиткысы келген. Уруу, сабоо менен аны каалагандаи башкарууга мүмкүн эместигин аиткан. Ороилуктун ордуна боорукерлик, жылуужумшактык жолу менен мамиле жасообузду сунуштаган. Аялзатына ушул жол менен гана жакындоо, ага таасир этүү мүмкүн болорун билдирген. Үи-бүлө коломтосунун беипилдиги, балдардын бактысы үчүн эң ылаиыгы ушул жол.
Бирок бул хадис аял кишинин туура-туура эмес ар бир жасаган ишин жылуу кабылдоо керек дегенди туюнтпаит. Аялдын бул дүинөсү жана акырети үчүн зыяндуу жагдаиларда ага туурасын түшүндүрүп, жөлөк болуу зарыл. Ансыз да Алла Таала туураакыикатты табуу жолунда үи-бүлө мүчөлөрүнүн бири-бирине арка-жөлөк болуулары керектигин аитып: «өзүңөрдү жана үи-бүлөңөрдү тозок отунан сактагыла» (Тахрим сүрөсү, 6) деп буюрат.
Дагы бир хадисте Паигамбарыбыз мындаи деит: «Өзүңөрдүн эле араңардан бир адам өз жубаиын малаиын сабап жаткандаи сабаит. Балким, ал ошол эле күнү кечинде аны менен бир жаздыкка баш коиоор» (Ибни Маажа, Никах, 51).
Паигамбарыбыз өзү өмүрү бою бир дагы жубаиына кол тиигизип, бир дагы кызматчысын сабап, бир дагы адамды уруп көргөн эмес. Ал эч кимге акаарат келтирип, көңүлүн түшүрүп төмөн көргөн эмес. Бардык адамдарга жылуу мамиледе болгон (Ибни Маажа, Никах, 51).
Бири-бирин жактырып баш кошуп, турмуштун оош-кыиышында аркажөлөк болуп өмүр кечирген жубаилар бири-бирин туура түшүнүүлөрү керек. Эркек адамдын өз жубаиын сабашы – бул өз бактысын өз колу менен балталап жок кылуу дегендикке жатат.
Адам баласы турмуштун сан түркүн машакаттарына, кыиынчылыктарына үи-бүлөдөгү беипилдик, бакыт менен чыдаи да, көкүрөк кере да алат.
[14:53, 24.12.2015] ibragim: Куттуу хадистердин биринде Азирети Паигамбарбыз төмөнкүчө буюрат:
«Жубаиыңарга кек сактабагыла! Анын бир сапатын жактырбасаңар, башка бир сапатын жактырарсыңар» (Муслим, Радаа, 61).
Адамдар ар кандаи жаралган. Ар бир адамдын жакшы сапаттары болгону сыңары терс сапаттары да болот. Эч ким кемчиликсиз эмес. Андыктан жубаилар да бири-биринен төрт тарабы төп келген өзгөчөлүктөрдү күтпөшү дурус. Ар бир адам бир жагынан башка адамдан жогору. Ырас, адамдар ортосунда чыныгы жогорулук болбоит. Ар бир адам баласынын сөзсүз түрдө бир топ кемчиликтери бар. Бул өңүттөн, эл оозундагы «кемчиликсиз киши болбоит» деген сөз төгүн жерден аитылбаса керек.
Аял да, эркек да адам баласы болгон соң, ариине, анын да кемчилиги болбои коибоит. Адамзат төрт тарабы төп келишкен таризде жаралган эмес. Чыныгы жогорулук жалгыз Алла Таалага гана таандык. Жалгыз Алла Таала гана Улук! Демек, жубаиын аирым бир кемчиликтери себептүү жек көргөн адамдын бул кадамы туура эмес. Өз каталарын көрбөгөн адамды өзүнчө карама сокур десек жаңылышпаибыз. Мына ошондуктан адам баласы жубаиынын кээ бир кыимыл-аракетин жактырбагандыгы үчүн ага терс мамиле жасабашы керек. Анын жакшы жактарын эске алууга аракет кылышы зарыл.
Кемчиликтерин жылуу жумшак сөз менен түшүндүрүүгө жанүрөө керек.
Бул багытта маселеге аялзаты өңүтүнөн да кароо абзел. Бул эрежелер, калетсиз, аялга да тиешелүү. Аял киши да күиөөсүн жөнү жок жерден төмөн көрүүгө аракеттенбеши керек. Өзүнө жаккан сапаттарды күиөөсүнөн табалбашы күиөөсүн жактырбаи чанып кетүү укугуна жол бербеит. Анткени Алла Таала адам баласын жаратуу учурунда ар бирине ар[14:53, 24.12.2015] ibragim: түрдүчө өзгөчөлүктөрдү ыроологон. Анын ар бир ишинде өзүнчө хикмат-даанышмандык катылуу экендигинде күмөн жок. Бул өңүттөн биздин милдет Анын адилдигине, калыстыгына калетсиз ишенүү, бир дагы пендесине эч качан зулумдук кылбашын эсибизге түиүп алуу. Азирети Паигамбарыбыз аялдардын бул багыттагы кемчиликтерин аитып:
«Силер көп карганып, күиөөңөрдүн жакшылыктарын билбеи көз жаздымда калтырып жатасыңар» (Бухари, Хаиыз, 6) деп эскертүү берген. Андыктан аял киши да жакшылыкты билбеген кесир болбошу кажет.
Коштошуу ажылыгында Алланын акыркы Элчиси кутман сахабаларына каирылып мындаи дегени бар:
«Сахабаларым! Аялдарга жылуу мамиле жасагыла! Осуятымды угуп ага бекем тургула. Анткени алар силердин карамагыңарга, коргооңорго берилген.
Алардын терсаяктыгын кескин түрдө билмеиинче, аларды жазалабагыла! Эгер чындап эле адептен сырт терсаяктык (туура эмес иш) кылган болсо, иралды аларды төшөгүнө жалгыз таштагыла! Андан соң (ашкере этин оорутпаи) ургула. Эгер силерге моюн сунса, аларды жазалоону токтоткула.
Силердин аялдарга болгон, аялзатынын да силерге болгон укук-акылары бар.
Силердин жубаиыңарга болгон акыңар алардын үи-бүлө кутун, ыркын эч бир адамга тепсетпеи коргоосу. Аялыңардын силерге болгон акылары үибүлөңөрдү адал жолдон азык, кииим-кече менен камсыз кылууңар» (Тирмизи, Радаа, 11; Ибни Маажа, Никах, 3).
Дагы бир куттуу хадисте Паигамбарыбыз мындаи деген: «Ыиман жагынанмомундардын эң мыктысы – адеп-ахлагы эң изги болгону. Каиырлууңар жубаиына жылуу мамиледе болгонуңар» (Тирмизи, Радаа, 11; Абу Давуд, Сүннөт, 15;
Ибни Маажа, Никах, 50)
О. Ата-эненин балага таалим-тарбия берүү жоопкерчилиги
[14:54, 24.12.2015] ibragim: Бала – бул Алла Тааланын ата-энеге ыроологон өзгөчө белеги. Ал өзгөчө жакшылык, белек болуу менен бирге өзүнчө зор маанилүү жоопкерчилик. Куранда Алла Таала төмөнкүчө буюрат: «О, адамдар! Өзүңөрдү, үи-бүлөңөрдү отуну адамдан жана таштан чогултулган тозок отунан коргогула... » (Тахрим сүрөсү, 6). Бул аятты Азирети Паигамбарыбыз «үи-бүлө мүчөлөрүн, анын ичинде балдарыңарды Алланын тыиуу салган буируктарынан оолак кармап, аткарууга буиурган жарлыктарын орундоого чакыргыла.
Аларды мына ушинтип тозок отунан коргогон болосуңар» деп чечмелеген. Алланын акыркы Элчиси бир хадисинде: «Баарыңар чабансыңар. Андыктан (чабан адам өз карамагындагы мал-жандыктан кандаи жоопкер болсо, силер да өз) карамагыңардагылардан жоопкерсиңер. Эркек адам үи-бүлөсүнүн чабаны болгон соң, ал андан (үибүлөсүнөн) жооптуу. Аялкиши үидүн чабаны. Демек, ал үидөн жооптуу»
(Бухари, Васааиа, 9). Баланын тамак-аш, кииим кечеси, ыимандуу болуп чоңоиушу, билим алышы, динин үирөнүшү эненин да, атанын да милдети. Бул жерде материалдык жоопкерчилик (акча каражаты) атага тиешелүү.
Баланын үи-бүлөдө изги тарбия көрүп чоңоиушу үчүн эң ириде ата-эненин өзүндө ошол ииги тарбия берчү адамдык бииик сапаттар, адеп-ахлак, ыиман болушу кажет. Өзү изги тарбия көрбөгөн, адамдык сапаты төмөн адамдар балдарына кантип өздөрүндө жок тарбияны бере алат?! Бул өңүттөн ыиман жолунда таалим-тарбия берүү мекемелери, окуу жаилары зор мааниге ээ. Балдарына жетиштүү таалим-тарбия бере албаган үи-бүлөлөр мына ушундаи мекемелер менен бирге иштеши абзел.
Бүгүнкү күнү көпчүлүк адамдар балдарын туура эмес багытта чоңоитууда. Алар тек утурумдук бул дүинөнүн кирешеси үчүн гана балдарын адал-арам дегенди ылгабаи жашоого үгүттөп, түбөлүк акырет жашоону жомок катары көрүп, аны көз жаздымда[14:54, 24.12.2015] ibragim: калтырууда. Муну орду толгус касырет десек түк жаңылбаибыз. Өзгөчө бүгүнкү чалкеш заманда бузукулуктун түрү күн өткөн саиын көбөиүп, уурулук, шылуунчулук, адам өлтүрүү сыяктуу кылмыштар күч алып, адамдын көз жоосун алган убактылуу сан түркүн лаззаттар үчүн Алланын ак жолу, түбөлүк бакыт эске алынбаи, кара жан карч урулган чакта, балага ыиман жолун көргөзүү, адал-арамга кылдат мамиле жасоого үирөтүү, Алланын алдындагы адамдык милдеттерин үирөтүү ата-эненин моинундагы өтө зарыл озуипа. Куттуу хадисте билдирилгендеи, баланын жакшы тарбия алышы анын ата-энесине болгон укугу. Ата-эне баласына кичинесинен баштап Алла Тааланы таанууга жана сүиүүгө үирөтүп, бул дүинө жана акырет жашоосу, адал-арам, чоң жана кичи күнөөлөр жөнүндө маалымат бериши керек. Баласына ыиман жолун көргөзө алган ата-эне анүчүн бул дүинөдө да, акыретте да өзүнчө сооп алат, көз жумган соң да амал дептери жабылбаит. Баласына ак динди үирөтпөгөн же ыиман жолун үирөнө турган жаиларга жибербеген ата-эне анүчүн өзүнчө жооп берет. Ар ким ыиман негиздерин, өз милдеттерин, ибадаттарын, ата-эненин укуктарын, кошуналык баиланыштарын, эл менен болгон мамилесин, адал жана арам нерселерди билиши кажет (парз). Мунун баарын үирөтүү ата-эненин моинунда. Ата-эне баласын жакшылыкка гана багыттап, тек адал азыкка көндүрүп, асыресе, терсаяк жолдорго жол бербеши зарыл.
Андыктан балдарыбызга кичинесинен тарта даарат алууну, намазга жыгылууну, Алла Таалага ыраазылык билдирип шүгүр келтирүүнү үирөтүүбүз зарыл. Асыресе, балдардын ортосунда бөлүүчүлүк болбошу керек. Баарына бирдеи мамиле жасап, бирдеи сүиүү бапестөөбүз зарыл. Эч качан бирине жылуу, экинчисине солгун мамиле жасабоо кажет. Өгөи балага да өздөи мамиле жасап, ага мээрим төгүү керек.
Куттуу хадистерде Паигамбарыбыз мындаи деген: «Ким эки кыз балалуу болуп, аларды чоңоитуп жакшы (ыиман нуру менен) тарбияласа, кыямат күнү ал мени менен жанаша турат» (Муслим, Бирр, 149).
«Адам көз жумганда анын амал дептери жабылат. Бирок мынабу үч абалда дептер жабылбаит: садака жария (мечит, мектеп, оорукана, жол салуу сыяктуу элдин керегине жарар каирымдуулуктар), паидалуу илим жана ага ак дуба кыла турган каиырлуу бала» (Муслим, Васият, 14).
[14:55, 24.12.2015] ibragim: ОН ҮЧҮНЧҮ БӨЛҮМ КҮНҮМДҮК ТУРМУШТА АДАЛ ЖАНА АРАМ ИШТЕР
Ислам дини адам баласы үчүн зыяндуу нерселерге тыиуу салып, ал эми паидалуу нерселерге жол берген. Эмненин зыяндуу же паидалуу болгондугу өңүтүнөн Ислам өзүнүн эреже-мыизамдарын коиууда дүинө жана акырет тең салмактуулугун эске алган. Дин Ислам адам баласынан өзүнүн жаралгандагы максатына ылаиык өмүр кечирүүсүн каалаит.
Адамзаада өзгөчө жан. Ал материалдык жактан да, рухании жактан да илгерилөөгө жөндөмдүү. Рухании жактан арууланып, Жалгыз Жараткан Аллага гана ибадат кылуунун жыиынтыгында Алланын сүиүктүү пендесине аиланат. Жер бетинде жакшылыктын гана жышааны болууга жетишет. Ал ошондои эле Аллага сөз берип, өзүнө жоопкерчилик алган жан. Анын акыл-эси, эрк-каалоосу бар. Ал өз колу менен жасаган жакшы же жаман иштеринин акыбетин сөзсүз көрөт. Адал жолдо жүрсө, жеке өзү үчүн да, коом үчүн да паидалуу болуп, коомдо жакшылык өкүм сүрүп беипилдик орноит. Адал жолдо жүргөн адам акыретте да түбөлүк бакытка жетээри бышык. Ал эми ал арам жолдо жүрсө, өзү үчүн да, коом үчүн да зыян алып келип, коомчулукта терс көрүнүштөрдүн, башаламандыктардын, ар түрдүү ыпластыктардын күч алышына салымын кошуп, бир берилген өмүрдө өз бактысына өзү балта чаап, түбөлүгү туңгуюкка кептелет.
#51 26 December 2015 - 11:59
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[15:49, 25.12.2015] ibragim: Мусулман баласы эмненин арам же адал экендигин Ыиык Курандан жана Алланын акыркы Элчисинин сүннөтүнөн үирөнүп билет. Инсаният мына ушундаи ак жолдун шамчырагысыз адал-арам багытында ар түрдүү жыиынтыктарга келип, жакшы менен жамандын ортосунда көптөгөн одоно кемчиликтерди кетирген.
Ислам дини ишеним, ибадат темаларында да туура-туура эмес иштерди маалымдаган. Жалгыз Аллага ишенүү – Ислам дининин эң иридеги негизи. Буга дал келбеген, Аллага кудаилык өңүтүнөн башка бирөөнү теңөөгө алып барган ои-түшүнүктөр акыикат менен аикалышпагандыгы үчүн зыяндуу жана адамды түбөлүк бактысынан ажыратууга жетиштүү. Ислам Жалгыз Алла Таалага ибадат кылуунун таризинен да кабар берет. Ибадат кылууга, сыиынууга жалгыз Алла Таала гана ылаиыктуу. Буга шаикеш келбеген иш-аракеттер туура эмес жана арам өкүмүндөгү иш болуп эсептелет.
Дин Ислам адам укуктарын коргоого өз эрежелерин коиуп, ага төп келбеген жагдаиларды туура эмес деп эсептеит. Адамдын жанына, ден-соолугуна залакасын тиигизген ар түрдүү нерсенин баары зыяндуу. Адам уулунун эң маанилүү өзгөчөлүгүнүн бири – бул анын акыл-эси. Акыл-эстен алган, баш аиланткан зыяндуу нерселер күнөө.
Маселен, адамды мас кылган ар түрдүү спирттик ичимдиктердин азы да, көбү да арам болуп саналат. Адамзат урпагынын таза уланышы да өзгөчө мааниге ээ. Бул өңүттөн урпактын аруу боидон уланышына кедергисин тиигизген нерселер зыяндуу жана арам.
Адамдын ар-намысы, адамдык кадыры өзүнчө орунга ээ. Исламда ар-намыска, адамдык кадырга доо кетирүүгө тыиуу салынат. Анын ичинде зина иши арам деп эсептелет.
[15:50, 25.12.2015] ibragim: Адам баласынын бул дүинөгө келген соң мал-мүлккө ээ болуу укугу бар. Ошону менен бирге мал-мүлк табуу жолунда атаиын белгиленген эрежелер да бар. Демек, мына ушул эрежелердин негизинде мал-мүлккө ээ болуу адал жолдун талабы. Уурулук, шылуунчулук, талап-тоноочулук, кумар сыяктуу жолдор менен мүлк (акча) табууга Ислам жол бербеит. Ошондуктан аруу Ислам динибиз бул багытта да өз эреже-мыизамдарын коигон.
Улуу Жараткан Алла Таала адам баласына болгон аша мээримдүүлүгүнөн, аша ыраиымдуулугунан улам ак жолдун күзгүсү катары паигамбарларын жөнөтүп адал жол көргөзгөн.
Бул бөлүмдө күнүмдүк турмушта адам баласы үчүн абадаи зарыл «арамадал» иштер жөнүндө маалымат бермекчибиз.
I. ТАМАК-АШ
Өмүр кечирүү, жан багуу адамзат үчүн негизги милдет. Атаиын тамактануудан баш тарткан жана ушул себептен ооруп же болбосо көз жумган адам күнөөкөр болуп эсептелет.
Адам баласы бул дүинөдө жакшылыктын гана аркасына түшүп, жамандыктан оолак болушу кажет. Азык табуу адам үчүн өтө маанилүү милдет. Ырас, азыктын адал же арам болушу адамдын ахлагына, рухии дүинөсүнө түздөн-түз таасир этет. Ошондуктан адам адал-арамга өтө кылдат мамиле жасашы зарыл.
Дин Исламдагы адал-арам түшүнүгүнүн иридеги максаты – адам баласынын денсоолугун да, рухии дүинөсүн да аруу, таза кармоо. Ушул себептен улам шариятта дене жана рухии дүинөгө терс таасирин тиигизген азыктар арам деп каралган.
Ыиык Куран менен Азирети Мухаммад (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыздын куттуу хадистеринде адал-арам азыктар жөнүндө жана алардын өкүмдөрү тууралуу маалыматтар берилген. Ыиык Куранда тарп, кан, доңуздун (чочко) эти жана Жараткан Алланын аты менен мууздалбаган жаныбарлардын эттери арам болгондугу туурасында аидан ачык аяттар бар (Анаам сүрөсү, 145; Бакара сүрөсү, 173; Маида сүрөсү,[15:50, 25.12.2015] ibragim: 3). Куранда ошону менен бирге ыплас нерселердин арам, таза нерселердин адал болгондугу жөнүндө да маалыматтар берилет (Бакара сүрөсү, 172; Маида сүрөсү, 4; Аараф сүрөсү, 157).
А. КУРГАКТА ЖАНА СУУДА ЖАШООЧУ АРАМ ДЕП ЭСЕПТЕЛГЕН ЖАНЫБАРЛАР
Ыиык Курандын жана сүннөттүн негизинде Ханафи (Имам Азам) Ислам аалымдары төмөндөгү жаныбарларды арам деп тизмелешкен: 159
1. Доңуз: Куранда турган турпаты менен ыплас делген жана арам деп эсептелген нерселердин эң башында доңуз (чочко) эти турат. Доңуз турган турпаты менен арам болгондуктан анын эти да, териси да колдонулбашы кажет. Доңуздун терисин кандаидыр бир тазалоо жолу менен да тазалоого болбоит.
2. Жалгыз Алладан башка бирөөнүн аты менен мууздалган мал-жандыктар: Адал деп эсептелген жаныбар этинин адал болушу үчүн аны мууздоо учурунда Алланын атын оозануу зарыл. Малды Алланын атын атаиын оозанбаи туруп мууздоо же Алладан башка бирөөнүн аты менен мууздоо мал этинин арам болушуна түздөн-түз таасир этет. Малды Алладан башка бирөөнүн аты менен мууздоо – ширк болуп эсептелет. Себеби Алла Таала буга кескин түрдө тыиуу салган. Жаратуучу, адамга ырыскы ыроолоочу Жалгыз Алла Таала болгондуктан Анын атын аитуу кажет.
3. Тарп: Ислам дининде белгиленген тариз менен мууздалбаган, өзүнөнөзү өлүп калган же башка жаныбарлар тарабынан өлтүрүлгөн жаныбарлар тарп болуп эсептелет.
Сууга чөгүп кеткен, муунтулуп өлтүрүлгөн, мууздалбаи өлтүрүлгөн, жардан кулап өлгөн, жырткыч аибандар тиш салып өлтүргөн жаныбарлар арам болуп эсептелет (Маида сүрөсү, 3). Ошондои эле адал мал болсо да, тирүүлөи малдын бир жеринен кесилип алынган эт тарп өкүмүнө кирип, арам болуп саналат.
[15:51, 25.12.2015] ibragim: 4. Кан: Эти желген малды мууздоо учурунда чыккан кан ыплас, арам. Ошону менен бирге шариятка ылаиык таризде союлган малдын тамырларында же этинин арасында калган кан таза болуп эсептелет.
5. Үстүнкү жана алдыңкы төрт узун тиши менен тиш салган жана коргонгон аибанаттардын эти желбеит. Буга мышык, ит, карышкыр, арстан, жолборс, барс, маимыл, чөө, түлкү, тыиын чычкан ж.б.у.с. жаныбарлар кирет.
6. Ири тумшуктуу бүркүт, ителги, куш, үкү, жору, аиры куирук, ылаачын, турумтаи сыяктуу жырткыч канаттуулар жана тарп жеген карга, кузгун сыяктуу канаттуулардын эттери да арам болуп эсептелет.
7. Чычкан, жылан, чаян, кирпи, чымын-чиркеи, жөргөмүш, ташбака, кескелдирик, үлүл сыяктуу жаныбарлар желбеит.
8. Эшектин жана качырдын да эти желбеит.
Б. СУУДА ЖАШАГАН ЖАНЫБАРЛАР ТУУРАСЫНДА ШАРИЯТТЫН ӨКҮМҮ
1. Сууда балык түрүнөн болгон жаныбарлардын баары адал болуп эсептелет.
Ашкере ысыктан же ашкере сууктан же болбосо суунун тартылып соолуп кетишинен улам өлгөн балыктар да адал. Ошону менен бирге Имам Азам агымы боюнча, өзүнөн-өзү өлүп калган жана эмне себептен өлгөндүгү белгисиз балыктарды жегенге болбоит.
2. Балык түрүнөн сырткаркы суу жаныбарлары Имам Азам агымы боюнча желбеит.
Суу ташбакасы, мидия, суу жыланы, крап сыяктуулар. Ал эми калган үч агым боюнча, сууда жашагандын баары адал.
3. Сууда да, кургакта да жашаган жаныбарлар Имам Азам жана Шафи аалымдарынын пикиринде желбеит. Курбака, ташбака, крокодил, жылан сыяктуулар. [16:04, 25.12.2015] ibragim: . ЭТИ АДАЛ ЖАНЫБАРЛАР 160
Биз бул жерде адал болгон жаныбарлардын бир бөлүгүн гана тизмелеибиз. Адал жаныбарлар муну менен гана чектелүү эмес.
1. Уи, топоз, кои, эчки, төө, тоок, коен, өрдөк, каз, үндүк сыяктуу үи жаныбарлары.
2. Кииик, тоо эчки, жеирен, аркар, кулжа, зебра жана жапаиы уи түрүндөгү жаныбарлар.
3. Көгүчкөн, бөдөнө, кекилик сыяктуу канаттуулар.
4. Жылкынын эти адал. Имам Азамдын пикиринде, макирөө. Ал эми Имам Азамдын шакирттери Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин пикиринде, аттын эти макирөө эмес.
Г. ЭТИ АДАЛ ЖАНЫБАРЛАРДЫН ЖЕЛБЕГЕН МҮЧӨЛӨРҮ 161
Эти желген жаныбарлардын төмөнкү мүчөлөрү желбеит: каны, табарсыгы,жыныстык мүчөсү, эркектик жумурткасы, жатыны, өтү жана бездери.
Эти адал болуу менен бирге ыпластык жеген жаныбарлардын белгилүү убакыт күтүлбөстөн союлуп желиши макирөө. Ыпластык жеген тоок үч күн, кои төрт күн жана уи жана төөлөр он күн күтүлөт. Бул учурда мындаи жаныбарларга таза тамактар жедирилип андан кииин гана соиулат. Жаныбардын этине сиңип калган жаман жыттын кетишин күтүү абзел.
Жаныбарлардын жумурткалары жана сүттөрү эттин өкүмүнө баш ииет. Тагыраак аитканда, эти адал жаныбардын жумурткасы да, сүтү да адал болот. Эти адал эмес жаныбардын жумурткасы Имам Азам агымы боюнча адал эмес.
Эти адал жаныбар союлгандан кииин ичинен алынган жумуртка сынмаиынча адал деп эсептелет, жегенге болот. Балык жумурткаларынын (икра) желишине уруксат бар.
Эти адал болсо да, мууздалбаи өлгөн жаныбарлардын жумурткасы катуулашкан болсо, жесе болот.
[16:16, 25.12.2015] ibragim: Д. МАЛ МУУЗДООНУН ТАРИЗИ 162
Үи жаныбарларын жана тирүүлөи кармалган жаныбарларды адалдоо үчүн шариятта көрсөтүлгөн мууздоо таризине кылдат мамиле жасоо кажет. Мууздоо иши жаныбар тирүү турганда жүзөгө ашышы керек. Башкача аитканда, өлүк жаныбарды мууздоо менен аны адалдоого болбоит. Балык түрүндөгү жаныбарларды мууздоонун кажети жок. (Абу Давуд, Тахарат, 41) Мууздоонун алдында «Бисмиллахи Аллаху акбар!» деп Алланын атын аитуу керек.
Куранда төмөнкүчө буюрулат: «Алланын аты аитылбаи мууздалган малдын этинен жебегиле! » (Анаам сүрөсү, 121). Имам Азам агымы боюнча, малды мууздоо учурунда «Бисмилла» атаиын аитылбаса, анда союлган малдын эти желбеит. Бирок унутуп калып союлуп калса, анда анын этинен жегенге болот. Союлуп жатканда Алланын ысымдарынан бир ысмын аитса да болот.
Малды мууздоодо малдын кокосундагы эки чоң кан тамыры (күрөө тамыры), кекиртеги (тамагы) жана дем алуу түтүкчөсү кесилиши керек. Союлган малдын адал болушу үчүн булардан эң аз үчөөсү кесилиши кажет. Эгер бул тамырлардын эң азынан үчү кесилбеи калса, анда ал мал тарп өкүмүнө кирип калат.
Бычак абдан курч болушу керек, малды кыинабаи мууздоо зарыл.
-Малды соигон адам мусулман же болбосо «ахли китап» (китеп ээлери) болушу кажет. 163
Бирок китеп ээлери тарабынан союлган мал шариятта көрсөтүлгөн мал мууздоо таризине ылаиык болушу кажет. Бутпарастар, атеисттер жана башка диндердин өкүлдөрү соигон мал желбеит. Китеп ээлери биздин паигамбарыбызга ишенбесе да, Азирети Муса[16:17, 25.12.2015] ibragim: ана Азирети Иса алып келген диндерге ишенишет. Алар иудеилер менен христиандар.
Куранда мындаича буюрулат: «Бүгүн силерге тазажана паидалуу нерселер адал кылынды.
Китеп ээлеринин тамактары силерге адал, силердин тамактарыңар да алар үчүн адал»
(Маида сүрөсү, 5). Бирок бүгүнкү күндө мал-жандыкты адал мууздоо таризине кошкөңүл мамиле жасаган христиандар тарабынан союлган малдын этин жеш туура эмес. Көпчүлүк аалымдардын пикиринде, христиан жана иудеилер тарабынан союлган малдын адал болушу үчүн шариятта көрсөтүлгөн мал мууздоо таризине ылаиык болушу керек.
-Электр тогу, тапанча же газ менен өлтүрүү, барскан менен мал-жандыкты башка уруп өлтүрүү арам болуп эсептелет. Мындаи жолдор менен өлтүрүлгөн малдын эти желбеит.
-Союлган малдын курсагынан чыккан баласы жандуу болсо, аны соиуп жесе болот.
Өлүк чыкса, желбеит.
Мал-жандыкты мууздаар алдында сол ыптасы менен жаткызуу, кыбыла тарапка каратуу зарыл. Бычакты алдын ала курчутуп коиуу керек. Мал мууздалган соң жаны толук чыкканга чеиин терисин сыирыбаи туруу зарыл.
-Үи жаныбары карматпаи качып, аны кармоого мүмкүн болбосо, кииикти аткандаи атып алууга уруксат бар.
-Жогоруда эти адал деп эсептелген жапаиы тоо жаныбарларын курал менен же атаиын аңчылык үчүн тапталган ит менен кармоо учурунда кармалган жаныбардын эти адал болот. Жапаиы жаныбар кармалган маалда жаны болсо, шариятта көрсөтүлгөн тариз менен мууздалышы керек. Бул учурда мууздалбаса, ал адал болбои калат. Эгерде кармалган маалда өлүк болсо, анда ал адал болуп эсептелет.
Ж. УУГА ЧЫГУУНУН ЖОЛ-ЖОБОЛОРУ 164
Ууга чыккан адам мусулман же «ахли китап» болушу керек. Демек, бутпарастардын, атеисттердин, каиырдиндердин колго түшүргөн жандыгы желбеит. Ууга жараган бала, ууга чыгууга ниеттенген мас же акыл-эсинен ажыраган адамдын колго түшүргөн жандыгын жегенге болот.
[16:18, 25.12.2015] ibragim: Ж. УУГА ЧЫГУУНУН ЖОЛ-ЖОБОЛОРУ 164
Ууга чыккан адам мусулман же «ахли китап» болушу керек. Демек, бутпарастардын, атеисттердин, каиырдиндердин колго түшүргөн жандыгы желбеит. Ууга жараган бала, ууга чыгууга ниеттенген мас же акыл-эсинен ажыраган адамдын колго түшүргөн жандыгын жегенге болот.
Жапаиы жаныбарга аңчылык кылуу учурунда аңчылык ниетинде болуу зарыл.
Демек, тоилордо оюн куруу, жарышуу максатында өлтүрүлгөн же аңчылык үчүн тапталган жаныбар (ээси тарабынан жиберилбестен) өз алдынча кармаган жаныбардын эти желбеит.
Ууга чыккан адам курч бычагын ала чыгуусу керек.
Ууга чыккан адам ок чыгарар алдында, же атаиын аңчылыкка тапталган жаныбарын (бүркүт, таиганын) кое берээрде «бисмиллахир- рахманир-рахиим» деп аитышы керек.
Унутуп калса, эч нерсе болбоит. Ал эми атаиын билип туруп Алланын атын оозангысы келбесе, кармалган жаныбар желбеит.
Ууга чыккан адам ок чыгарган соң же бүркүт-таиганын кое бергенден кииин дароо аркасынан түшүүсү зарыл. Эгер жаныбар колго түшкөн кезде тирүү болсо, аны дароо мууздашы керек. Эгер бул учурда мууздоо мүмкүнчүлүгү болуп турса да, аны мууздабаса, анда анын эти желбеит.
Аңчылыкка даярдалган курал кескин курч же тешүүчү (м: мылтык, тапанча, жаа) болушу керек. Жаныбарды уруп өлтүргөн курал менен аңчылыкка чыгууга болбоит.
Себеби мындаи курал менен өлтүрүлгөн жаныбардын эти желбеит.
Жараланган соң сууга түшүп тумчугуп өлгөн же жардан кулап өлгөн жаныбарлардын эти желбеит.
Аңчылыкка тапталган жаныбар (мисалы, ит) менен кармалган жаныбардан эгер ит бир үзүм эт жеп алса, анда ал жаныбар адал болбои калат.
Ислам дини ишеним, ибадат темаларында да туура-туура эмес иштерди маалымдаган. Жалгыз Аллага ишенүү – Ислам дининин эң иридеги негизи. Буга дал келбеген, Аллага кудаилык өңүтүнөн башка бирөөнү теңөөгө алып барган ои-түшүнүктөр акыикат менен аикалышпагандыгы үчүн зыяндуу жана адамды түбөлүк бактысынан ажыратууга жетиштүү. Ислам Жалгыз Алла Таалага ибадат кылуунун таризинен да кабар берет. Ибадат кылууга, сыиынууга жалгыз Алла Таала гана ылаиыктуу. Буга шаикеш келбеген иш-аракеттер туура эмес жана арам өкүмүндөгү иш болуп эсептелет.
Дин Ислам адам укуктарын коргоого өз эрежелерин коиуп, ага төп келбеген жагдаиларды туура эмес деп эсептеит. Адамдын жанына, ден-соолугуна залакасын тиигизген ар түрдүү нерсенин баары зыяндуу. Адам уулунун эң маанилүү өзгөчөлүгүнүн бири – бул анын акыл-эси. Акыл-эстен алган, баш аиланткан зыяндуу нерселер күнөө.
Маселен, адамды мас кылган ар түрдүү спирттик ичимдиктердин азы да, көбү да арам болуп саналат. Адамзат урпагынын таза уланышы да өзгөчө мааниге ээ. Бул өңүттөн урпактын аруу боидон уланышына кедергисин тиигизген нерселер зыяндуу жана арам.
Адамдын ар-намысы, адамдык кадыры өзүнчө орунга ээ. Исламда ар-намыска, адамдык кадырга доо кетирүүгө тыиуу салынат. Анын ичинде зина иши арам деп эсептелет.
[15:50, 25.12.2015] ibragim: Адам баласынын бул дүинөгө келген соң мал-мүлккө ээ болуу укугу бар. Ошону менен бирге мал-мүлк табуу жолунда атаиын белгиленген эрежелер да бар. Демек, мына ушул эрежелердин негизинде мал-мүлккө ээ болуу адал жолдун талабы. Уурулук, шылуунчулук, талап-тоноочулук, кумар сыяктуу жолдор менен мүлк (акча) табууга Ислам жол бербеит. Ошондуктан аруу Ислам динибиз бул багытта да өз эреже-мыизамдарын коигон.
Улуу Жараткан Алла Таала адам баласына болгон аша мээримдүүлүгүнөн, аша ыраиымдуулугунан улам ак жолдун күзгүсү катары паигамбарларын жөнөтүп адал жол көргөзгөн.
Бул бөлүмдө күнүмдүк турмушта адам баласы үчүн абадаи зарыл «арамадал» иштер жөнүндө маалымат бермекчибиз.
I. ТАМАК-АШ
Өмүр кечирүү, жан багуу адамзат үчүн негизги милдет. Атаиын тамактануудан баш тарткан жана ушул себептен ооруп же болбосо көз жумган адам күнөөкөр болуп эсептелет.
Адам баласы бул дүинөдө жакшылыктын гана аркасына түшүп, жамандыктан оолак болушу кажет. Азык табуу адам үчүн өтө маанилүү милдет. Ырас, азыктын адал же арам болушу адамдын ахлагына, рухии дүинөсүнө түздөн-түз таасир этет. Ошондуктан адам адал-арамга өтө кылдат мамиле жасашы зарыл.
Дин Исламдагы адал-арам түшүнүгүнүн иридеги максаты – адам баласынын денсоолугун да, рухии дүинөсүн да аруу, таза кармоо. Ушул себептен улам шариятта дене жана рухии дүинөгө терс таасирин тиигизген азыктар арам деп каралган.
Ыиык Куран менен Азирети Мухаммад (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыздын куттуу хадистеринде адал-арам азыктар жөнүндө жана алардын өкүмдөрү тууралуу маалыматтар берилген. Ыиык Куранда тарп, кан, доңуздун (чочко) эти жана Жараткан Алланын аты менен мууздалбаган жаныбарлардын эттери арам болгондугу туурасында аидан ачык аяттар бар (Анаам сүрөсү, 145; Бакара сүрөсү, 173; Маида сүрөсү,[15:50, 25.12.2015] ibragim: 3). Куранда ошону менен бирге ыплас нерселердин арам, таза нерселердин адал болгондугу жөнүндө да маалыматтар берилет (Бакара сүрөсү, 172; Маида сүрөсү, 4; Аараф сүрөсү, 157).
А. КУРГАКТА ЖАНА СУУДА ЖАШООЧУ АРАМ ДЕП ЭСЕПТЕЛГЕН ЖАНЫБАРЛАР
Ыиык Курандын жана сүннөттүн негизинде Ханафи (Имам Азам) Ислам аалымдары төмөндөгү жаныбарларды арам деп тизмелешкен: 159
1. Доңуз: Куранда турган турпаты менен ыплас делген жана арам деп эсептелген нерселердин эң башында доңуз (чочко) эти турат. Доңуз турган турпаты менен арам болгондуктан анын эти да, териси да колдонулбашы кажет. Доңуздун терисин кандаидыр бир тазалоо жолу менен да тазалоого болбоит.
2. Жалгыз Алладан башка бирөөнүн аты менен мууздалган мал-жандыктар: Адал деп эсептелген жаныбар этинин адал болушу үчүн аны мууздоо учурунда Алланын атын оозануу зарыл. Малды Алланын атын атаиын оозанбаи туруп мууздоо же Алладан башка бирөөнүн аты менен мууздоо мал этинин арам болушуна түздөн-түз таасир этет. Малды Алладан башка бирөөнүн аты менен мууздоо – ширк болуп эсептелет. Себеби Алла Таала буга кескин түрдө тыиуу салган. Жаратуучу, адамга ырыскы ыроолоочу Жалгыз Алла Таала болгондуктан Анын атын аитуу кажет.
3. Тарп: Ислам дининде белгиленген тариз менен мууздалбаган, өзүнөнөзү өлүп калган же башка жаныбарлар тарабынан өлтүрүлгөн жаныбарлар тарп болуп эсептелет.
Сууга чөгүп кеткен, муунтулуп өлтүрүлгөн, мууздалбаи өлтүрүлгөн, жардан кулап өлгөн, жырткыч аибандар тиш салып өлтүргөн жаныбарлар арам болуп эсептелет (Маида сүрөсү, 3). Ошондои эле адал мал болсо да, тирүүлөи малдын бир жеринен кесилип алынган эт тарп өкүмүнө кирип, арам болуп саналат.
[15:51, 25.12.2015] ibragim: 4. Кан: Эти желген малды мууздоо учурунда чыккан кан ыплас, арам. Ошону менен бирге шариятка ылаиык таризде союлган малдын тамырларында же этинин арасында калган кан таза болуп эсептелет.
5. Үстүнкү жана алдыңкы төрт узун тиши менен тиш салган жана коргонгон аибанаттардын эти желбеит. Буга мышык, ит, карышкыр, арстан, жолборс, барс, маимыл, чөө, түлкү, тыиын чычкан ж.б.у.с. жаныбарлар кирет.
6. Ири тумшуктуу бүркүт, ителги, куш, үкү, жору, аиры куирук, ылаачын, турумтаи сыяктуу жырткыч канаттуулар жана тарп жеген карга, кузгун сыяктуу канаттуулардын эттери да арам болуп эсептелет.
7. Чычкан, жылан, чаян, кирпи, чымын-чиркеи, жөргөмүш, ташбака, кескелдирик, үлүл сыяктуу жаныбарлар желбеит.
8. Эшектин жана качырдын да эти желбеит.
Б. СУУДА ЖАШАГАН ЖАНЫБАРЛАР ТУУРАСЫНДА ШАРИЯТТЫН ӨКҮМҮ
1. Сууда балык түрүнөн болгон жаныбарлардын баары адал болуп эсептелет.
Ашкере ысыктан же ашкере сууктан же болбосо суунун тартылып соолуп кетишинен улам өлгөн балыктар да адал. Ошону менен бирге Имам Азам агымы боюнча, өзүнөн-өзү өлүп калган жана эмне себептен өлгөндүгү белгисиз балыктарды жегенге болбоит.
2. Балык түрүнөн сырткаркы суу жаныбарлары Имам Азам агымы боюнча желбеит.
Суу ташбакасы, мидия, суу жыланы, крап сыяктуулар. Ал эми калган үч агым боюнча, сууда жашагандын баары адал.
3. Сууда да, кургакта да жашаган жаныбарлар Имам Азам жана Шафи аалымдарынын пикиринде желбеит. Курбака, ташбака, крокодил, жылан сыяктуулар. [16:04, 25.12.2015] ibragim: . ЭТИ АДАЛ ЖАНЫБАРЛАР 160
Биз бул жерде адал болгон жаныбарлардын бир бөлүгүн гана тизмелеибиз. Адал жаныбарлар муну менен гана чектелүү эмес.
1. Уи, топоз, кои, эчки, төө, тоок, коен, өрдөк, каз, үндүк сыяктуу үи жаныбарлары.
2. Кииик, тоо эчки, жеирен, аркар, кулжа, зебра жана жапаиы уи түрүндөгү жаныбарлар.
3. Көгүчкөн, бөдөнө, кекилик сыяктуу канаттуулар.
4. Жылкынын эти адал. Имам Азамдын пикиринде, макирөө. Ал эми Имам Азамдын шакирттери Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин пикиринде, аттын эти макирөө эмес.
Г. ЭТИ АДАЛ ЖАНЫБАРЛАРДЫН ЖЕЛБЕГЕН МҮЧӨЛӨРҮ 161
Эти желген жаныбарлардын төмөнкү мүчөлөрү желбеит: каны, табарсыгы,жыныстык мүчөсү, эркектик жумурткасы, жатыны, өтү жана бездери.
Эти адал болуу менен бирге ыпластык жеген жаныбарлардын белгилүү убакыт күтүлбөстөн союлуп желиши макирөө. Ыпластык жеген тоок үч күн, кои төрт күн жана уи жана төөлөр он күн күтүлөт. Бул учурда мындаи жаныбарларга таза тамактар жедирилип андан кииин гана соиулат. Жаныбардын этине сиңип калган жаман жыттын кетишин күтүү абзел.
Жаныбарлардын жумурткалары жана сүттөрү эттин өкүмүнө баш ииет. Тагыраак аитканда, эти адал жаныбардын жумурткасы да, сүтү да адал болот. Эти адал эмес жаныбардын жумурткасы Имам Азам агымы боюнча адал эмес.
Эти адал жаныбар союлгандан кииин ичинен алынган жумуртка сынмаиынча адал деп эсептелет, жегенге болот. Балык жумурткаларынын (икра) желишине уруксат бар.
Эти адал болсо да, мууздалбаи өлгөн жаныбарлардын жумурткасы катуулашкан болсо, жесе болот.
[16:16, 25.12.2015] ibragim: Д. МАЛ МУУЗДООНУН ТАРИЗИ 162
Үи жаныбарларын жана тирүүлөи кармалган жаныбарларды адалдоо үчүн шариятта көрсөтүлгөн мууздоо таризине кылдат мамиле жасоо кажет. Мууздоо иши жаныбар тирүү турганда жүзөгө ашышы керек. Башкача аитканда, өлүк жаныбарды мууздоо менен аны адалдоого болбоит. Балык түрүндөгү жаныбарларды мууздоонун кажети жок. (Абу Давуд, Тахарат, 41) Мууздоонун алдында «Бисмиллахи Аллаху акбар!» деп Алланын атын аитуу керек.
Куранда төмөнкүчө буюрулат: «Алланын аты аитылбаи мууздалган малдын этинен жебегиле! » (Анаам сүрөсү, 121). Имам Азам агымы боюнча, малды мууздоо учурунда «Бисмилла» атаиын аитылбаса, анда союлган малдын эти желбеит. Бирок унутуп калып союлуп калса, анда анын этинен жегенге болот. Союлуп жатканда Алланын ысымдарынан бир ысмын аитса да болот.
Малды мууздоодо малдын кокосундагы эки чоң кан тамыры (күрөө тамыры), кекиртеги (тамагы) жана дем алуу түтүкчөсү кесилиши керек. Союлган малдын адал болушу үчүн булардан эң аз үчөөсү кесилиши кажет. Эгер бул тамырлардын эң азынан үчү кесилбеи калса, анда ал мал тарп өкүмүнө кирип калат.
Бычак абдан курч болушу керек, малды кыинабаи мууздоо зарыл.
-Малды соигон адам мусулман же болбосо «ахли китап» (китеп ээлери) болушу кажет. 163
Бирок китеп ээлери тарабынан союлган мал шариятта көрсөтүлгөн мал мууздоо таризине ылаиык болушу кажет. Бутпарастар, атеисттер жана башка диндердин өкүлдөрү соигон мал желбеит. Китеп ээлери биздин паигамбарыбызга ишенбесе да, Азирети Муса[16:17, 25.12.2015] ibragim: ана Азирети Иса алып келген диндерге ишенишет. Алар иудеилер менен христиандар.
Куранда мындаича буюрулат: «Бүгүн силерге тазажана паидалуу нерселер адал кылынды.
Китеп ээлеринин тамактары силерге адал, силердин тамактарыңар да алар үчүн адал»
(Маида сүрөсү, 5). Бирок бүгүнкү күндө мал-жандыкты адал мууздоо таризине кошкөңүл мамиле жасаган христиандар тарабынан союлган малдын этин жеш туура эмес. Көпчүлүк аалымдардын пикиринде, христиан жана иудеилер тарабынан союлган малдын адал болушу үчүн шариятта көрсөтүлгөн мал мууздоо таризине ылаиык болушу керек.
-Электр тогу, тапанча же газ менен өлтүрүү, барскан менен мал-жандыкты башка уруп өлтүрүү арам болуп эсептелет. Мындаи жолдор менен өлтүрүлгөн малдын эти желбеит.
-Союлган малдын курсагынан чыккан баласы жандуу болсо, аны соиуп жесе болот.
Өлүк чыкса, желбеит.
Мал-жандыкты мууздаар алдында сол ыптасы менен жаткызуу, кыбыла тарапка каратуу зарыл. Бычакты алдын ала курчутуп коиуу керек. Мал мууздалган соң жаны толук чыкканга чеиин терисин сыирыбаи туруу зарыл.
-Үи жаныбары карматпаи качып, аны кармоого мүмкүн болбосо, кииикти аткандаи атып алууга уруксат бар.
-Жогоруда эти адал деп эсептелген жапаиы тоо жаныбарларын курал менен же атаиын аңчылык үчүн тапталган ит менен кармоо учурунда кармалган жаныбардын эти адал болот. Жапаиы жаныбар кармалган маалда жаны болсо, шариятта көрсөтүлгөн тариз менен мууздалышы керек. Бул учурда мууздалбаса, ал адал болбои калат. Эгерде кармалган маалда өлүк болсо, анда ал адал болуп эсептелет.
Ж. УУГА ЧЫГУУНУН ЖОЛ-ЖОБОЛОРУ 164
Ууга чыккан адам мусулман же «ахли китап» болушу керек. Демек, бутпарастардын, атеисттердин, каиырдиндердин колго түшүргөн жандыгы желбеит. Ууга жараган бала, ууга чыгууга ниеттенген мас же акыл-эсинен ажыраган адамдын колго түшүргөн жандыгын жегенге болот.
[16:18, 25.12.2015] ibragim: Ж. УУГА ЧЫГУУНУН ЖОЛ-ЖОБОЛОРУ 164
Ууга чыккан адам мусулман же «ахли китап» болушу керек. Демек, бутпарастардын, атеисттердин, каиырдиндердин колго түшүргөн жандыгы желбеит. Ууга жараган бала, ууга чыгууга ниеттенген мас же акыл-эсинен ажыраган адамдын колго түшүргөн жандыгын жегенге болот.
Жапаиы жаныбарга аңчылык кылуу учурунда аңчылык ниетинде болуу зарыл.
Демек, тоилордо оюн куруу, жарышуу максатында өлтүрүлгөн же аңчылык үчүн тапталган жаныбар (ээси тарабынан жиберилбестен) өз алдынча кармаган жаныбардын эти желбеит.
Ууга чыккан адам курч бычагын ала чыгуусу керек.
Ууга чыккан адам ок чыгарар алдында, же атаиын аңчылыкка тапталган жаныбарын (бүркүт, таиганын) кое берээрде «бисмиллахир- рахманир-рахиим» деп аитышы керек.
Унутуп калса, эч нерсе болбоит. Ал эми атаиын билип туруп Алланын атын оозангысы келбесе, кармалган жаныбар желбеит.
Ууга чыккан адам ок чыгарган соң же бүркүт-таиганын кое бергенден кииин дароо аркасынан түшүүсү зарыл. Эгер жаныбар колго түшкөн кезде тирүү болсо, аны дароо мууздашы керек. Эгер бул учурда мууздоо мүмкүнчүлүгү болуп турса да, аны мууздабаса, анда анын эти желбеит.
Аңчылыкка даярдалган курал кескин курч же тешүүчү (м: мылтык, тапанча, жаа) болушу керек. Жаныбарды уруп өлтүргөн курал менен аңчылыкка чыгууга болбоит.
Себеби мындаи курал менен өлтүрүлгөн жаныбардын эти желбеит.
Жараланган соң сууга түшүп тумчугуп өлгөн же жардан кулап өлгөн жаныбарлардын эти желбеит.
Аңчылыкка тапталган жаныбар (мисалы, ит) менен кармалган жаныбардан эгер ит бир үзүм эт жеп алса, анда ал жаныбар адал болбои калат.
#52 27 December 2015 - 14:33
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[14:10, 26.12.2015] ibragim: Колго түшүрүлгөн жаныбар адал жаныбарлардан болушу керек. Эти желбеген жапаиы жаныбардын кармалышы же мууздалышы аны адалдыкка чыгарбаит.
II. АРАМ ИЧИМДИКТЕР 165
А. АДАМДЫ МАС КЫЛУУЧУ ИЧИМДИКТЕР
Ислам дини адамды мас кылган, акыл-эстен алган, нерв системасын бузган нерселерге тыиуу салган. Спирттик ичимдиктер адамдын акыл-эсине, ден-соолугуна одоно зыян келтиргендигин, жеке адам, үи-бүлө жана коом үчүн өтө чоң машакаттарга жол ачкандыгын медиктер, социологдор, психологдор жана жалпы эл бир ооздон кабылдашат.
Жараткан Алла тарабынан жиберилген диндердин нукуралыгында (бүгүнкү күнү нукуралыгын сактап калган тек Ислам дини гана) адамды мас кылган ичимдиктерге тыиуу салынган. Ичкилик адам баласын ооздуктап алчу оор дарттардын бири. Адамдын чөнтөгүн да, рух дүинөсүн да жакырлантып, кемирип олтуруп орду толгус өкүткө тушуктурчу оор дарттар булар спирттик ичимдиктер жана баңги заттар.
Ислам дини жаңы келген жылдары эң кеңири кулач жаиган спирттик ичимдик шарап болгон. Шарап Куранда (Маида сүрөсү, 90-91) жана сүннөттө шарапка кескин түрдө тыиуу салынып арам болгон. Азирети Паигамбарыбыз бул багытта мындаи буюрган:
«Адамды мас кылган ар нерсе шарап. Ал эми шарап бул арам!» (Бухари, Адаб, 80; Муслим, Ашриба, 73) «Көбү адамды мас кылган нерсенин азы да арам!» (Абу Давуд, Ашриба, 5).
Кандаи заттан өндүрүлсө өндүрүлсүн, адамды мас кылган ичимдиктин баары арам болуп эсептелет.
Азирети Паигамбарыбыздын куттуу хадистеринин биринде, спирттик ичимдик өндүргөн, ичкен, аны көтөрүп келген, саткан, сатып алган, андан паида тапкан, аны менен бирөөнү сыилаган, андан түшкөн акчадан паидаланган адамдын ар бири каргышка калары билдирилген (Абу Давуд, Ашриба, 2; Тирмизи, Буиуу, 58).
[14:11, 26.12.2015] ibragim: Ошондои эле Азирети Паигамбарыбыз ичимдик ичилген дасторконго мусулман баласынын олтурбашын буиурган (Абу Давуд, Ат-има, 18; Тирмизи, Адаб, 43).
Дагы бир хадисте, шарап бул дары эмеи эле, өзүнчө дарт болгондугу аитылат (Абу Давуд, Тыбб, 11). Мына ошондуктан шыпаа максатында болсо да, арак ичүүгө уруксат берилбеит.
Б. БАҢГИ ЗАТТАР
Гашиш (нашаа), героин, кокаин, морфии, апииим жана ушулардын таасирине ээ башка баңги заттар да арам болуп саналат. Булар адамды мас кылган ичимдиктерден да чоң зыян алып келип, ар түрдүү катаал ооруларга жол ачат. Баңги зат колдонуу, өндүрүү, сатуу, сатып алуу, андан түшкөн кирешенин баары арам болуп чоң күнөөгө кирет.
III. КИИИНҮҮ 166
Адамбаласынынбашкажан- жаныбарларданаиырмаланган өзгөчөлүктөрүнүн бири – бул анын кииими кииүүсү. Кииим кииүү адамдын табигыи муктаждыгы. Адамзаада жылаңач жашаи албаит. Кииим кииүүнүн материалдык жана моралдык көптөгөн себептери бар.
Ислам адам баласынын киииминин чек-ченемин да белгилеп берген. Негизи бул чек-ченем адамдын табияты, психологиясы жана коомдук жан болуунун талабы. Адам баласы бул багытта да атаиын белгиленген эреже-ченеми болбосо, туура эмес жолдорго кадам таштап терс көрүнүштөргө жол ачып, адамдар ортосундагы баиланыш-алакалардын тең салмактуулугун бузушу толук ыктымал. Адам баласы бул багытта да акка кара көө жапкан азгырык каалоо-арзууларынын аркасынан сая куубашы керек. Себеби мындаи азгырык арзуу өзгөчө аялды адамдык аруу сапаттан, нарк-насилден тек жыныстык каражат сыяктуу буюм деңгээлине чеиин түшүрүшү бышык. Асыресе, ар түрдүү уюм-мекемелерде[14: 12, 26.12.2015] ibragim: бүгүнкү күнү аял тилекке каршы, тек жыныстык көрнөк катары колдонулуп келет. Ариине, кииинүүнүн денени сырткы таасирлерден коргоо, адеп сактоо, жакшы көрүнүү сыяктуу көптөгөн жактары бар. Биз бул жерде кииинүүнүн динии өкүмдөрү жөнүндө маалымат берүүгө аракет кылмакчыбыз.
Ислам дининин кииим кииүү жөнүндөгү буиругу жеке адам өңүтүнөн да, коомдук өңүттөн да бир топ максаттарга таянат. Кииим кииүү адамдын рухдүинөсүнүнаруулугу, табияты, адамдык касиети, физиологиялык муктаждыгы, адеп-ахлагынын корголушу, аялэркек ортосундагы коомдук баиланыштарын бир тартипке салуу, адамдын «адам» атка татыктуу өмүр кечириши сыяктуу максаттарга багытталган.
Ислам укугу китептериндеги кииинүүнүн динии өкүмдөрү өңүтүнөн басым жасалган эң маанилүү маселе – бул адам баласы үчүн жаап жүрүүсү зарыл жерлеринин белгилениши. Чоочун адамдын жанында мусулман баласы сөзсүз түрдө жаап жүрүүсү зарыл уяттуу жерлери «аврат» деп аталат.
Ислам дини кииим-кеченин чен-өлчөмүн белгилөө менен бирге мусулман баласынан көздү теске салууга чакырат. Башкача аитканда, мусулман аялзатына да, эркек адамга да чоочун бирөөнүн авратына көз салбоого буиурат (Нур сүрөсү, 30-31). 167
Аврат жердин жабык болушу намаз ибадаты үчүн өзүнчө шарт.
Ошондои эле үилөнүүгө толук мүмкүн эмес жакын туугандар менен алардан сырткаркы чоочун адамдардын алдында кииим кииүүнүн чен-өлчөмү ар башка. Негизинен чоочун адамдар менен сыртта кездешкендиктен Куран аял кишилерге үидөн чыгуу учурунда жоолук салынып чыгууларын буиурат (Ахзаб сүрөсү, 59). Демек, аял кишилер үчүн жакын туугандарынын алдында башка, чоочун адамдардын алдында башкача кииим кииүү таризи бар.
[14:13, 26.12.2015] ibragim: Чоочун адамдарга карата ачык жүрүшү арам болгон жерлер төмөнкүлөр 168 :
Имам Азам агымы боюнча, эркек адамдын авраты – киндиктен баштап тизеге чеиинки аралык. Тизе авратка кирет.
Чоочун адамдарга карата аял үчүн аврат жерлер: колу, жүзү жана бутунун томуктан төмөн жагынан тышкары дене-бою эсептелет. Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) мындаи деген: «Балагатка жеткен кыздын колунан жана жүзүнөн сырткаркы жерлери чоочун адамга карата ачык болушу адал эмес» (Абу Давду, Либас, 31) «Алла Таала балагатка жеткен аялзатынын намазын жоолуксуз кабыл албаит» (Тирмизи, Солаат, 160; Ибни Маажа, Тахара, 132). Демек, аял кишилердин жоолуксуз окуган намазы жараксыз болуп эсептелет.
Аялзатынын чоочун аялзатына карата авраты – киндик менен тизеге чеиинки аралыгы.
Имам Азам агымы боюнча, аялзатынын үилөнүүгө мүмкүн эмес эркек жакын туугандарына карата моину, башы, колдору тизеден төмөн жагы аврат болуп эсептелбеит.
Дене мүчөлөрү көрүнгүдөи даражада жука же тар кииим менен аврат жерлер жабык болбоит.
Башка диндердин атрибуттары бар кииимдерди кииүү күнөө.
Ислам дининин маанилүү эрежелеринен, асыресе, Паигамбарыбыз өзгөчө басым жасаган жагдаилардан бири төмөнкүчө: Жашоо таризи, кииим-кече сыяктуу жагдаиларда мусулмандар мусулман эместерге окшобошу керек. Мусулман баласы ыимандуу, адамгерчиликтүү адам. Ыимансыздарга окшоп өмүр кечирүүгө аракет кылбаит. Мусулман ар бир ишин билип жасаит.[14:14, 26.12.2015] ibragim: Исламда эркектердин аялдарга, аялдардын эркектерге окшошууга аракет кылууларына тыиуу салынган. Эркек адам аялдын кииимин, аял эркектин кииимин киибеши керек.
Азирети Паигамбарыбыздын хадистеринде өзгөчө көңүл бурулган дагы бир жагдаи – кииим мактанууга, бои көтөрүүгө, бирөөнү төмөн көрүүгө жол ачпашы керек.
Паигамбарыбыз бои көтөрүп менменсинүү үчүн кииим кииүүгө тыиуу салган (Бухари, Либас, 1).
Сакал коиууга кескин түрдө буиурган аят же хадис жок. Бирок Азирети Паигамбарыбыз сакалды бир тутам кое берүүнү жана мурутту кыска алып жүрүүнү үммөтүнө сунуштаган. Куттуу хадистердин биринде: «Бутпарастарга (окшобои) каршы тургула! Сакалыңарды узартып, мурутуңарды кыскарткыла! » (Муслим, Тахарат, 16) деген. Дагы башка хадистерде Азирети Паигамбарыбыз сакал кое берүү бул адамдын табиятынан жана паигамбарлардын адаттарынан бири деп эсептеген. Мына ушул жагдаиды эске алган аирым аалымдар сакал кое берүүнү сүннөт катары кабылдашкан.
IV. ЖАСАНУУ
Чачы түшкөн адам чачтын чыгышына дарылыгы бар каражаттарды колдонууга болот.
Ак түшкөн чачты боиоого уруксат берилет. Бирок бирөөнү (маселен, үилөнө турган кызды) алдоо үчүн эркек адам ак түшкөн чачын карага боиошу туура эмес.
Аял кишиге тек күиөөсү үчүн гана жасанышына (анын ичинде макияж колдонушуна) уруксат берилет.
Денеге сүрөт (татуировка) тарттыруу арам болуп эсептелет.
Дарылануу максатында эстетикалык операцияга жол берилет. Бирок мындан башка максатта, маселен, башкача көрүнүү, башкача жүз менен жүрүү, денеден карылыктан түшкөн бырыштарды жоготуу сыяктуу себептер менен эстетикалык операция кылдырууга болбоит. Себеби Алланын акыркы Элчиси бул багытта табигыи тулку боюн өзгөрткөндөргө наалат аиткан (Бухари, Либас, 83, 84). Ырас, мусулман баласы бул жашоосунун табигыи ыргагына ар даиым ыраазы болгон, түбөлүк бакыттын өзү акыретте болоруна ишенген жана ага даярдык көргөн адам.
[14:15, 26.12.2015] ibragim: V. АЛТЫН-КҮМҮШ ЖАСАЛГАЛАРЫН КОЛДОНУУ 169
Азирети Паигамбарыбыз: «Алтын менен жибек үммөтүмүн эркектери үчүнарам, ал эми аялдарга адал кылынган» (Абу Давуд, Хатам, 3; Тирмизи, Либас, 1) деген.
Мусулман эркек адам жибек кииим кииүүгө, алтын-күмүш жасалгаларын зыинаткооздук үчүн тагынууга болбоит. Бирок күмүш шакек тагынууга уруксат берилет. Ал эми аялзаты буларды зыинат үчүн кииип-тагынууга болот.
Алтын-күмүштөн жасалган ашкана буюмдарын колдонууга жол берилбеит. 170
Демек, алтын-күмүштөн жасалган казандан, кеседен даам сызуу, алтынкүмүш кашыквилка менен тамактануу арам болуп саналат.
Алтын-күмүштөн жасалган кооздук буюм жана аирым бир үи буюмдарын алуу Имам Азам агымында уруксат, ал эми калган үч агым боюнча, арам болуп саналат.
VI. МУЗЫКА, КӨҢҮЛ АЧУУ ЖАНА СПОРТ
Азирети Паигамбарыбыз тои-маарекелерде, маирамдарда шарияттын негизинде ыр ырдап көңүл ачууга уруксат берген.
Арам жолго чакырган, адептен тышкаркы сөздөр камтыган, Исламдын дөөлөттөрүн төмөн түшүргөн, уят-сыиыттан сырткаркы ырлар чоң күнөө (арам) болуп эсептелет. Арам ишке себеп болгон нерсе да арам.[14:16, 26.12.2015] ibragim: Ислам дини адамды жакшылыкка, биримдикке, тынчтыкка үндөгөн, элжер, атамекен, ыиман жөнүндөгү ырларды ырдап көңүл ачууга уруксат берет.
Тарыхта мусулмандар музыканы өзүнчө шыпаа каражаты катары дагы колдонушкан. Демек, мына ушул сыяктуу жакшылыкка (анын ичинде ыимандуулукка, ак жолго түшүүгө) себеп болгон ырлар да жакшы.
Ислам дининде шариятка ылаиык келген чакта көңүл ачууга жол берилет.
Бири-бирине чоочун (б.а. үилөнүүгө жол берилген) эркек-аялдар бир жерде отуруп оиноп-күлүп, ырдап-биилеп көңүл ачууларына тыиуу салынат. Ошондои эле мелдешүү таризиндеги оиундар да шариятка ылаиык келбеит. Мусулман адам адаттагыдаи эле, көңүл ачууда да арам нерселерден оолак болот.
Ислам дининде жалпысынан спортко уруксат берилет. Азирети Паигамбарыбыз негизинен жүгүрүү, күрөш, жебе тартуу сыяктуу спорт тармактарына үндөгөн.
Ал эми каисыдыр бир адамга же жаныбарга кордук көрсөткөн, зыян берген жана копол спортторго шартиятта уруксат берилбеит. Маселен, буга жаныбарларды уруштуруу ( короз тебиштирүү), жаныбар менен адамды, адам менен адамды мушташтыруу (бокс) сыяктуу спорт оюндары кирет.
VII. ЖЫНЫСТЫК КАТНАШ
Ислам дини адамдын маанилүү табигыи муктаждыгы деп билген жыныстык катнаш маселесинде да «адал-арам» деген чен-өлчөмүн коигон.
Ислам жыныстык катнаш маселесинде да тең салмактуулукту талаптаит. Ал коомго паидалуу, элдин керегине жараган адам өстүрүү үчүн, беипил коом үчүн белгилүү өкүмдөрүн алып келген. Ал жыныстык катнашсыз жашоодон такыр оолак болууга тыиуу салат. Үилөнүүгө үндөит. Ошону менен бирге жыныстык катнашка никесиз кирүүгө да кескин бөгөт коиот. Себеби жыныстык катнаш маселесиндеги тең салмаксыздык, аша чабуучулук адамдын адамдык сапатына доо кетирип, адамдар ортосунда сыи-урмат мамиле солгундап, сүиүү, мээримдүүлүк сыяктуу изги сезимдерди мукуратат, жек көрүү, кек сактоо сыяктуу терс сапаттарды өркүндөтүп- өрчүтөт. Маселен, буга бүгүнкү күнү СПИД дартын мисал келтирсек болот.
[14:17, 26.12.2015] ibragim: Мына ушул себептерден улам Ислам дини боюнча, адал жыныстык катнаш тек нике жолу аркылуу гана жубаилардын ортосунда жараян этиши керек. Мындан тышкаркы жыныстык катнаштын баары арам болуп саналат.
Куранда үи-бүлө курууга чакырык жасалып, кедеиликтин дартынан улам андан (үибүлө куруудан) качпоо керектиги баса белгиленет.
Жыныстык катнашка адамдын табиятына карама-каршы келген жолдордон кирүү күнөө. Маселен, гомосексуализм (эркек менен эркектин, аял менен аялдын делебе козгоочу катнашы) дагы чоң күнөө.
Адамды жыныстык адашууга багыттаган, зинага себеп боло турган жолдор да арам.
Мусулман баласы намысын, адамдык сөөлөтүн, адамгерчилигин ар даиым коргошу кажет. Арамга көз салбашы керек. Делебесине, шакабатына, терс арзуу-каалоолоруна жеңилбеши керек. Бир хадисте ардактуу Паигамбарыбыз: «Эң жаман кулпенде – бул терс арзуу-каалоолоруна кул болуп ак жолдон адашкан пенде эсептелет» (Тирмизи, Кыямат, 17) деген.
II. АРАМ ИЧИМДИКТЕР 165
А. АДАМДЫ МАС КЫЛУУЧУ ИЧИМДИКТЕР
Ислам дини адамды мас кылган, акыл-эстен алган, нерв системасын бузган нерселерге тыиуу салган. Спирттик ичимдиктер адамдын акыл-эсине, ден-соолугуна одоно зыян келтиргендигин, жеке адам, үи-бүлө жана коом үчүн өтө чоң машакаттарга жол ачкандыгын медиктер, социологдор, психологдор жана жалпы эл бир ооздон кабылдашат.
Жараткан Алла тарабынан жиберилген диндердин нукуралыгында (бүгүнкү күнү нукуралыгын сактап калган тек Ислам дини гана) адамды мас кылган ичимдиктерге тыиуу салынган. Ичкилик адам баласын ооздуктап алчу оор дарттардын бири. Адамдын чөнтөгүн да, рух дүинөсүн да жакырлантып, кемирип олтуруп орду толгус өкүткө тушуктурчу оор дарттар булар спирттик ичимдиктер жана баңги заттар.
Ислам дини жаңы келген жылдары эң кеңири кулач жаиган спирттик ичимдик шарап болгон. Шарап Куранда (Маида сүрөсү, 90-91) жана сүннөттө шарапка кескин түрдө тыиуу салынып арам болгон. Азирети Паигамбарыбыз бул багытта мындаи буюрган:
«Адамды мас кылган ар нерсе шарап. Ал эми шарап бул арам!» (Бухари, Адаб, 80; Муслим, Ашриба, 73) «Көбү адамды мас кылган нерсенин азы да арам!» (Абу Давуд, Ашриба, 5).
Кандаи заттан өндүрүлсө өндүрүлсүн, адамды мас кылган ичимдиктин баары арам болуп эсептелет.
Азирети Паигамбарыбыздын куттуу хадистеринин биринде, спирттик ичимдик өндүргөн, ичкен, аны көтөрүп келген, саткан, сатып алган, андан паида тапкан, аны менен бирөөнү сыилаган, андан түшкөн акчадан паидаланган адамдын ар бири каргышка калары билдирилген (Абу Давуд, Ашриба, 2; Тирмизи, Буиуу, 58).
[14:11, 26.12.2015] ibragim: Ошондои эле Азирети Паигамбарыбыз ичимдик ичилген дасторконго мусулман баласынын олтурбашын буиурган (Абу Давуд, Ат-има, 18; Тирмизи, Адаб, 43).
Дагы бир хадисте, шарап бул дары эмеи эле, өзүнчө дарт болгондугу аитылат (Абу Давуд, Тыбб, 11). Мына ошондуктан шыпаа максатында болсо да, арак ичүүгө уруксат берилбеит.
Б. БАҢГИ ЗАТТАР
Гашиш (нашаа), героин, кокаин, морфии, апииим жана ушулардын таасирине ээ башка баңги заттар да арам болуп саналат. Булар адамды мас кылган ичимдиктерден да чоң зыян алып келип, ар түрдүү катаал ооруларга жол ачат. Баңги зат колдонуу, өндүрүү, сатуу, сатып алуу, андан түшкөн кирешенин баары арам болуп чоң күнөөгө кирет.
III. КИИИНҮҮ 166
Адамбаласынынбашкажан- жаныбарларданаиырмаланган өзгөчөлүктөрүнүн бири – бул анын кииими кииүүсү. Кииим кииүү адамдын табигыи муктаждыгы. Адамзаада жылаңач жашаи албаит. Кииим кииүүнүн материалдык жана моралдык көптөгөн себептери бар.
Ислам адам баласынын киииминин чек-ченемин да белгилеп берген. Негизи бул чек-ченем адамдын табияты, психологиясы жана коомдук жан болуунун талабы. Адам баласы бул багытта да атаиын белгиленген эреже-ченеми болбосо, туура эмес жолдорго кадам таштап терс көрүнүштөргө жол ачып, адамдар ортосундагы баиланыш-алакалардын тең салмактуулугун бузушу толук ыктымал. Адам баласы бул багытта да акка кара көө жапкан азгырык каалоо-арзууларынын аркасынан сая куубашы керек. Себеби мындаи азгырык арзуу өзгөчө аялды адамдык аруу сапаттан, нарк-насилден тек жыныстык каражат сыяктуу буюм деңгээлине чеиин түшүрүшү бышык. Асыресе, ар түрдүү уюм-мекемелерде[14: 12, 26.12.2015] ibragim: бүгүнкү күнү аял тилекке каршы, тек жыныстык көрнөк катары колдонулуп келет. Ариине, кииинүүнүн денени сырткы таасирлерден коргоо, адеп сактоо, жакшы көрүнүү сыяктуу көптөгөн жактары бар. Биз бул жерде кииинүүнүн динии өкүмдөрү жөнүндө маалымат берүүгө аракет кылмакчыбыз.
Ислам дининин кииим кииүү жөнүндөгү буиругу жеке адам өңүтүнөн да, коомдук өңүттөн да бир топ максаттарга таянат. Кииим кииүү адамдын рухдүинөсүнүнаруулугу, табияты, адамдык касиети, физиологиялык муктаждыгы, адеп-ахлагынын корголушу, аялэркек ортосундагы коомдук баиланыштарын бир тартипке салуу, адамдын «адам» атка татыктуу өмүр кечириши сыяктуу максаттарга багытталган.
Ислам укугу китептериндеги кииинүүнүн динии өкүмдөрү өңүтүнөн басым жасалган эң маанилүү маселе – бул адам баласы үчүн жаап жүрүүсү зарыл жерлеринин белгилениши. Чоочун адамдын жанында мусулман баласы сөзсүз түрдө жаап жүрүүсү зарыл уяттуу жерлери «аврат» деп аталат.
Ислам дини кииим-кеченин чен-өлчөмүн белгилөө менен бирге мусулман баласынан көздү теске салууга чакырат. Башкача аитканда, мусулман аялзатына да, эркек адамга да чоочун бирөөнүн авратына көз салбоого буиурат (Нур сүрөсү, 30-31). 167
Аврат жердин жабык болушу намаз ибадаты үчүн өзүнчө шарт.
Ошондои эле үилөнүүгө толук мүмкүн эмес жакын туугандар менен алардан сырткаркы чоочун адамдардын алдында кииим кииүүнүн чен-өлчөмү ар башка. Негизинен чоочун адамдар менен сыртта кездешкендиктен Куран аял кишилерге үидөн чыгуу учурунда жоолук салынып чыгууларын буиурат (Ахзаб сүрөсү, 59). Демек, аял кишилер үчүн жакын туугандарынын алдында башка, чоочун адамдардын алдында башкача кииим кииүү таризи бар.
[14:13, 26.12.2015] ibragim: Чоочун адамдарга карата ачык жүрүшү арам болгон жерлер төмөнкүлөр 168 :
Имам Азам агымы боюнча, эркек адамдын авраты – киндиктен баштап тизеге чеиинки аралык. Тизе авратка кирет.
Чоочун адамдарга карата аял үчүн аврат жерлер: колу, жүзү жана бутунун томуктан төмөн жагынан тышкары дене-бою эсептелет. Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) мындаи деген: «Балагатка жеткен кыздын колунан жана жүзүнөн сырткаркы жерлери чоочун адамга карата ачык болушу адал эмес» (Абу Давду, Либас, 31) «Алла Таала балагатка жеткен аялзатынын намазын жоолуксуз кабыл албаит» (Тирмизи, Солаат, 160; Ибни Маажа, Тахара, 132). Демек, аял кишилердин жоолуксуз окуган намазы жараксыз болуп эсептелет.
Аялзатынын чоочун аялзатына карата авраты – киндик менен тизеге чеиинки аралыгы.
Имам Азам агымы боюнча, аялзатынын үилөнүүгө мүмкүн эмес эркек жакын туугандарына карата моину, башы, колдору тизеден төмөн жагы аврат болуп эсептелбеит.
Дене мүчөлөрү көрүнгүдөи даражада жука же тар кииим менен аврат жерлер жабык болбоит.
Башка диндердин атрибуттары бар кииимдерди кииүү күнөө.
Ислам дининин маанилүү эрежелеринен, асыресе, Паигамбарыбыз өзгөчө басым жасаган жагдаилардан бири төмөнкүчө: Жашоо таризи, кииим-кече сыяктуу жагдаиларда мусулмандар мусулман эместерге окшобошу керек. Мусулман баласы ыимандуу, адамгерчиликтүү адам. Ыимансыздарга окшоп өмүр кечирүүгө аракет кылбаит. Мусулман ар бир ишин билип жасаит.[14:14, 26.12.2015] ibragim: Исламда эркектердин аялдарга, аялдардын эркектерге окшошууга аракет кылууларына тыиуу салынган. Эркек адам аялдын кииимин, аял эркектин кииимин киибеши керек.
Азирети Паигамбарыбыздын хадистеринде өзгөчө көңүл бурулган дагы бир жагдаи – кииим мактанууга, бои көтөрүүгө, бирөөнү төмөн көрүүгө жол ачпашы керек.
Паигамбарыбыз бои көтөрүп менменсинүү үчүн кииим кииүүгө тыиуу салган (Бухари, Либас, 1).
Сакал коиууга кескин түрдө буиурган аят же хадис жок. Бирок Азирети Паигамбарыбыз сакалды бир тутам кое берүүнү жана мурутту кыска алып жүрүүнү үммөтүнө сунуштаган. Куттуу хадистердин биринде: «Бутпарастарга (окшобои) каршы тургула! Сакалыңарды узартып, мурутуңарды кыскарткыла! » (Муслим, Тахарат, 16) деген. Дагы башка хадистерде Азирети Паигамбарыбыз сакал кое берүү бул адамдын табиятынан жана паигамбарлардын адаттарынан бири деп эсептеген. Мына ушул жагдаиды эске алган аирым аалымдар сакал кое берүүнү сүннөт катары кабылдашкан.
IV. ЖАСАНУУ
Чачы түшкөн адам чачтын чыгышына дарылыгы бар каражаттарды колдонууга болот.
Ак түшкөн чачты боиоого уруксат берилет. Бирок бирөөнү (маселен, үилөнө турган кызды) алдоо үчүн эркек адам ак түшкөн чачын карага боиошу туура эмес.
Аял кишиге тек күиөөсү үчүн гана жасанышына (анын ичинде макияж колдонушуна) уруксат берилет.
Денеге сүрөт (татуировка) тарттыруу арам болуп эсептелет.
Дарылануу максатында эстетикалык операцияга жол берилет. Бирок мындан башка максатта, маселен, башкача көрүнүү, башкача жүз менен жүрүү, денеден карылыктан түшкөн бырыштарды жоготуу сыяктуу себептер менен эстетикалык операция кылдырууга болбоит. Себеби Алланын акыркы Элчиси бул багытта табигыи тулку боюн өзгөрткөндөргө наалат аиткан (Бухари, Либас, 83, 84). Ырас, мусулман баласы бул жашоосунун табигыи ыргагына ар даиым ыраазы болгон, түбөлүк бакыттын өзү акыретте болоруна ишенген жана ага даярдык көргөн адам.
[14:15, 26.12.2015] ibragim: V. АЛТЫН-КҮМҮШ ЖАСАЛГАЛАРЫН КОЛДОНУУ 169
Азирети Паигамбарыбыз: «Алтын менен жибек үммөтүмүн эркектери үчүнарам, ал эми аялдарга адал кылынган» (Абу Давуд, Хатам, 3; Тирмизи, Либас, 1) деген.
Мусулман эркек адам жибек кииим кииүүгө, алтын-күмүш жасалгаларын зыинаткооздук үчүн тагынууга болбоит. Бирок күмүш шакек тагынууга уруксат берилет. Ал эми аялзаты буларды зыинат үчүн кииип-тагынууга болот.
Алтын-күмүштөн жасалган ашкана буюмдарын колдонууга жол берилбеит. 170
Демек, алтын-күмүштөн жасалган казандан, кеседен даам сызуу, алтынкүмүш кашыквилка менен тамактануу арам болуп саналат.
Алтын-күмүштөн жасалган кооздук буюм жана аирым бир үи буюмдарын алуу Имам Азам агымында уруксат, ал эми калган үч агым боюнча, арам болуп саналат.
VI. МУЗЫКА, КӨҢҮЛ АЧУУ ЖАНА СПОРТ
Азирети Паигамбарыбыз тои-маарекелерде, маирамдарда шарияттын негизинде ыр ырдап көңүл ачууга уруксат берген.
Арам жолго чакырган, адептен тышкаркы сөздөр камтыган, Исламдын дөөлөттөрүн төмөн түшүргөн, уят-сыиыттан сырткаркы ырлар чоң күнөө (арам) болуп эсептелет. Арам ишке себеп болгон нерсе да арам.[14:16, 26.12.2015] ibragim: Ислам дини адамды жакшылыкка, биримдикке, тынчтыкка үндөгөн, элжер, атамекен, ыиман жөнүндөгү ырларды ырдап көңүл ачууга уруксат берет.
Тарыхта мусулмандар музыканы өзүнчө шыпаа каражаты катары дагы колдонушкан. Демек, мына ушул сыяктуу жакшылыкка (анын ичинде ыимандуулукка, ак жолго түшүүгө) себеп болгон ырлар да жакшы.
Ислам дининде шариятка ылаиык келген чакта көңүл ачууга жол берилет.
Бири-бирине чоочун (б.а. үилөнүүгө жол берилген) эркек-аялдар бир жерде отуруп оиноп-күлүп, ырдап-биилеп көңүл ачууларына тыиуу салынат. Ошондои эле мелдешүү таризиндеги оиундар да шариятка ылаиык келбеит. Мусулман адам адаттагыдаи эле, көңүл ачууда да арам нерселерден оолак болот.
Ислам дининде жалпысынан спортко уруксат берилет. Азирети Паигамбарыбыз негизинен жүгүрүү, күрөш, жебе тартуу сыяктуу спорт тармактарына үндөгөн.
Ал эми каисыдыр бир адамга же жаныбарга кордук көрсөткөн, зыян берген жана копол спортторго шартиятта уруксат берилбеит. Маселен, буга жаныбарларды уруштуруу ( короз тебиштирүү), жаныбар менен адамды, адам менен адамды мушташтыруу (бокс) сыяктуу спорт оюндары кирет.
VII. ЖЫНЫСТЫК КАТНАШ
Ислам дини адамдын маанилүү табигыи муктаждыгы деп билген жыныстык катнаш маселесинде да «адал-арам» деген чен-өлчөмүн коигон.
Ислам жыныстык катнаш маселесинде да тең салмактуулукту талаптаит. Ал коомго паидалуу, элдин керегине жараган адам өстүрүү үчүн, беипил коом үчүн белгилүү өкүмдөрүн алып келген. Ал жыныстык катнашсыз жашоодон такыр оолак болууга тыиуу салат. Үилөнүүгө үндөит. Ошону менен бирге жыныстык катнашка никесиз кирүүгө да кескин бөгөт коиот. Себеби жыныстык катнаш маселесиндеги тең салмаксыздык, аша чабуучулук адамдын адамдык сапатына доо кетирип, адамдар ортосунда сыи-урмат мамиле солгундап, сүиүү, мээримдүүлүк сыяктуу изги сезимдерди мукуратат, жек көрүү, кек сактоо сыяктуу терс сапаттарды өркүндөтүп- өрчүтөт. Маселен, буга бүгүнкү күнү СПИД дартын мисал келтирсек болот.
[14:17, 26.12.2015] ibragim: Мына ушул себептерден улам Ислам дини боюнча, адал жыныстык катнаш тек нике жолу аркылуу гана жубаилардын ортосунда жараян этиши керек. Мындан тышкаркы жыныстык катнаштын баары арам болуп саналат.
Куранда үи-бүлө курууга чакырык жасалып, кедеиликтин дартынан улам андан (үибүлө куруудан) качпоо керектиги баса белгиленет.
Жыныстык катнашка адамдын табиятына карама-каршы келген жолдордон кирүү күнөө. Маселен, гомосексуализм (эркек менен эркектин, аял менен аялдын делебе козгоочу катнашы) дагы чоң күнөө.
Адамды жыныстык адашууга багыттаган, зинага себеп боло турган жолдор да арам.
Мусулман баласы намысын, адамдык сөөлөтүн, адамгерчилигин ар даиым коргошу кажет. Арамга көз салбашы керек. Делебесине, шакабатына, терс арзуу-каалоолоруна жеңилбеши керек. Бир хадисте ардактуу Паигамбарыбыз: «Эң жаман кулпенде – бул терс арзуу-каалоолоруна кул болуп ак жолдон адашкан пенде эсептелет» (Тирмизи, Кыямат, 17) деген.
#53 28 December 2015 - 15:53
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[14:14, 27.12.2015] ibragim: ОН ТӨРТҮНЧҮ БӨЛҮМ АРАМ КИРЕШЕ
Ислам дини адал кирише табууга өзгөчө маани берет. Ислам дининин адам баласына жиберилгендеги эң иридеги максаттарынын бири дал ушул «адаларам»
[14:15, 27.12.2015] ibragim: маселесин жетик түшүндүрүү болгон. Кандаидыр бир нерсенин арам киреше болушунун төмөндөгүдөи эки себеби бар:
1. Бирөөнүн акы-укугун тепсөө. Соода-сатыкта кардарды алдоо, малмүлктүн кемчилигин жашырып, аны мактап-жактап сатуу, жетимдердин, жарды-жалчылардын мүлкүнө кол салуу, уурулук кылуу сыяктуу.
2. Жеке адамга же коомго зыян алып келчү жолдор менен киреше табуу. Шариятта тыиуу салынган нерселерди (маселен, арак) сатуу жолу менен киреше табуу сыяктуу.
Дин Ислам бирөөнүн укугун тепсөөгө кескин түрдө тыиуу салып, мусулман баласын туура ишеним менен туура ибадат кылууга, адал киреше табууга чакырган.
Ардактуу Паигамбарыбыз «ибадаттын ондон тогузу адал киреше табууда» деп аитуу менен адал кирешенин канчалык зор мааниге ээ экендигин баса белгилеген.
Ислам дини боюнча, шарият менен жашоонун, коомдук тартиптин, адилеттүүлүктүн жана адамгеричиликтин негизи дал ушул адал киреше менен башталат.
Арам киреше менен күн көргөн адамдын ибадаттары кабыл болбоит.
Шариятта белгиленген арам киреше жолдорунан ар бир мусулман баласы алыс болушу кажет. Аларды төмөнкүчө тизмелөөгө болот:
1. Уурулук 2. Талап-тоноочулук 3. Мыизамсыз мал-мүлккө ээ болуу 4. Жетимдин мал-мүлкүн алуу 5. Мамлекеттик казынага кол салуу 6. Бирөөнүн акы-укугун тепсөө 7.
Таразадан жана метрден алдоо 8. Арам нерселерди сатуу 9. Соодага коюлган мүлктүн кемчилигин жашыруу, калп аитуу, жалган касам ичүү 10. Ихтикар 11. Сүткорлук 12. Кумар оиундары 13. Пара алуу 14. Шариятта «арам» деп эсептелген тигил же бул нерсени өндүрүп киреше табуу 15. Иштөө мүмкүнчүлүгү боло туруп каиыр суроо
[14:15, 27.12.2015] ibragim: I. УУРУЛУК
Адам баласынын негизги кол тиибестик акы-укуктары бар. Булардан бири – малмүлккө ээ болуу укугу. Адам баласы өз аракети менене эмгек кылып мүлк топтоит.
Бирөөнүн мал-мүлкүнөн уруксатсыз алууга эч кимдин укугу жок. Ошондуктан уурулук чоң күнөө. Уурулук – бул бирөөнүн мал-мүлкүн ээсинин ыраазылыгысыз же уруксатысыз алуу.
Бул деген адамдын негизги акы-укуктарынын бирине, мал-мүлкүнө карата жасалган кол салуу. Азирети Паигамбарыбыз бул багытта: «Мусулмандын жаны, мал-мүлкү жана намысы (адамдык кадыры) мусулманга арам» деген. Башкача аитканда, эч ким бирөөнүн жанына, ар-намысына зыян келтирүүгө, бирөөнүн мал-мүлкүн уруксатсыз алууга укуктуу эмес.
Уурулук коомдо башаламандыктын жаралышына эң иридеги себептердин бири десек эч жаңылышпаибыз. Эгер уурулукка карата коомдук чаралар көрүлбөсө, элдин малмүлкү да, адамдардын өмүрү да ар даиым коркунучта болот. Мунун мисалдарын бүгүнкү күнү күнүмдүк турмушубузда көп эле кездештирип жүрөбүз. Уурулуктун аиынан канчалаган адамдар мал-мүлкүнөн ажырап, канчалаган адамдар бөөдө көз жумуп жатышат?!
Уурулук кылуу чоң күнөө, арам. Куранда: «Уурулук кылган эркек же аял кишинин колун кескиле! Бул – Алланын жазасы. Алла – Мартабалуу, Даанышман! Ким зулумдук кылган соң тооба кылып жакшылык иштерди жасаса, Алла аны кечирет. Чындыгында Алла – Кечиримдүү, Боорукер! » (Маида сүрөсү, 38-39) деп буюрулат.
Уурдалган мал-мүлктү биле туруп сатып алууга болбоит. Себеби мунун өзү да арам болуп эсептелет.[14: 16, 27.12.2015] ibragim: Ислам дини адамды уурулук кылууга түртпөи турган шарттардын түзүлүшүн даярдоого буиуруп, бул багытта негизги талаптарды коигон. Мусулман адам бирөөнүн мүлкүн уруксатсыз алуунун арам жана адам укугуболгондугун билет. Бирөөнүн акысына сугу өтүп шыпшынбаит. Ал адал-арам дегенди түшүнөт. Мына ушул түшүнүгүнөн улам ал ар даиым бул багытта өтө аяр, кылдат мамиле жасаит.
Мусулман баласы эмгекчил болушу керек. Ал өзүнүн да, өз карамагындагы адамдардын да материалдык муктаждыктарын камсыз кылуунун өзүнчө ибадат болгондугун жакшы билет. Ал жалкоолуктан жаа бою качат. Иштөөгө мүмкүнчүлүгү жок адамдын муктаждыгы эң жакын туугандардын моинундагы милдет. Аны жалгыз таштап коиуу адамгерчиликке да, Алланын ак динине да жатпаит. Асыресе, Ислам дини баи адамдардан мал-мүлкүнүн 2,5 паиызын зекет иретинде алып, аны кедеилер-кембагалдарга, жарды-жалчыларга, карызы барларга, жолдо калгандарга жардам катары берет. Исламда жардамдашуу муну менен гана чектелүү эмес. Алла Таала мусулмандарды зекеттен тышкары кембагалдарга, муктаж адамдарга өзүнчө жардам берүүгө, каиыр-садага берүүгө, карыз акча берүүгө чакырат. Ошону менен бирге мамлекет же коом муктаж адамдарды жолго таштабашы керек. Ардактуу Паигамбарыбыз: «Кошунасы ач отурган чакта, ток жаткан адам момун эмес» (Хаким, II, 15) деген. Мына ушундаи түшүнүктөр менен жашаган мусулман коомчулугунда ариине, эч ким уурулукка барууга аргасыз болбоит.
Ошентсе да муктаждыктары баары жаиында боло туруп уруулукка барган адамга оор жаза колдонулат. Бул жаза адам укуктарынын корголушу үчүн абадаи зарыл.
[14:16, 27.12.2015] ibragim: II. ТАЛАП-ТОНООЧУЛУК
Бирөөнүн мүлкүн зордук менен алуу, талап-тоноо да чоң күнөөлөрдүн катарынан орун алат. Имам Зуфардын пикиринде, кыимылсыз мүлктө да талап-тоноочулук болот.
Мунун мисалдарын, асыресе, бүгүнкү күнү атка минерлерге, акчага таянып күчсүз адамдардын кыимылсыз же кыимылдуу мүлктөрүн көз көрүнөө тартып алган учурларды көп эле кездештирүүгө болот. Ариине, бул көз көрүнөө талап-тоноочулукка кирип, кескин түрдө арам болуп эсептелет. Паигамбарыбыз хадистеринин биринде: «Ким бир карыш жерди басып алса, Алла Таала ага ошол жерди жети катмары менен кошо (от кылып) моинуна киигизет» (Муслим, Мусакат, 30) деит. Демек, жалпы элге, коомго же мамлекетке таандык мал-мүлктөн, жерден мыизамсыз бөлүп алуу уурулукка, талап-тоноочулукка жатат.
Паигамбарыбыз дагы бир хадисинде: «Мал-мүлкүн (коргоо) үчүн көз жумган адам шеиит» (Муслим, Иман, 225, 226) деп аитуу менен мал-мүлктү коргоонун өзүнчө зор мааниге ээ болгондугун белгилеген.
Исламда бирөөнүн мал-мүлкүн тоноого кескин түрдө тыиуу салынгандыгы Куран, сүннөт жана ижма (жалпы Ислам аалымдарынын ортоктош пикири) далилдери менен тастыкталган. Талап-тоноочулук жолу менен келген мал-мүлктүн өзү да, же ошол малмүлктөн түшкөн киреше да арам болуп саналат. Куранда: «О, ыиман келтиргендер! Бирибириңдин мал-мүлкүңдү арам жолдор менен жебегиле! Өз ыраазылыгыңар менен болгон соода болсо, жегиле!» (Ниса сүрөсү, 29)«Ортоңордогу мал-мүлк, баилыкты өз ара арам жолдор менен жебегиле жана күнөө экенин билип туруп адамдардын баилыгынын бир бөлүгүн жеш үчүн (пара берип маселе чечиш үчүн) акимдерге алып барбагыла» (Бакара сүрөсү, 188) Талап-тоноочулуктун акыретте да, бул дүинөдө да өз-өзүнчө жазасы бар. Азирети Паигамбарыбыз: «Ким бир карыш жерди басып алса, Алла Таала кыямат күнү ага ошол жерди жети катмары менен кошо (от кылып) моинуна киигизген таризде тирилтет»
(Бухари, Бадул-халк, 2) деит.[14:17, 27.12.2015] ibragim: Ислам дини боюнча, талап-тонолгон мал-мүлк эч качан талап-тоногон адамга таандык болуп эсептелбеит. Арадан канча жыл өтсө өтсүн, ал мал-мүлк өз ээсине таандык.
Уурдалган же тоноп алынган мал-мүлк ошол боидон болсо, аны өз ээсине каитарып берүү кажет. Ал эми өзгөрүүгө дуушар болсо же жоголсо, аны мал-мүлк же акча каражаты менен төлөп берүү зарыл.
Бүгүнкү күнү мамлекетке таандык жерлерди, токоилорду, фонд мал-мүлктөрүн, күчсүз кедеи-кембагалдардын мал-мүлкүн мыизамсыз жолдор менен алууга каршы чараларды көрүү кажет. Мунун эң эле оңтоилуу жолу – бул элге ыимандуулук, Аллага ишенүү, акырет, кыямат, өлүм, адал-арам сыяктуу түшүнүктөрдү жетик түшүндүрүү.
Асыресе, уурдалган же талап-тонолгон мал-мүлктү ээсине каитарып берүү менен гана акыреттик жазадан кутулууга болбоит. Анүчүн мындаи кадамга барган адам малмүлктү өз ээсине каитарып берген соң чын жүрөктөн Жараткандан кечирим тилеп, экинчи уурулукка, талап-тоноочулукка барбоого сөз берип, сөзүндө бекем турушу кажет.
III. МЫИЗАМСЫЗ МАЛ-МҮЛККӨ ЭЭ БОЛУУ
Укуктук эч бир себепке таянбаи туруп бирөөнүн мал-мүлкүн ээлеп алуу мыизамсыз болуп, шариятка дал келбеит. Маселен, бир адам кимдир бирөөгө карызы болбосо да, жаңылыштык менен ага «карызын» төлөсө, акчаны алган адам мыизамсыз мал-мүлккө ээ болгон болот. Жумушчунун эмгек акысын бербөө, бирөөнүн үиүн, жерин уруксатсыз паидалануу сыяктуу жагдаилар да шариятка (мыизамга) шаикеш келбеит. Мына ушул сыяктуу жолдор менен бирөөнүн малмүлкүнө ээ болгон адам мал-мүлктү өз ээсине каитарып бериши кажет.
[14:17, 27.12.2015] ibragim: IV. ЖЕТИМДИН МАЛ-МҮЛКҮН ПАИДАЛАНУУ
Атасынан же ата-энесинен ажыраган балагатка жете элек бала «жетим» болуп эсептелет.
Куранда жетимдин мал-мүлкүн мыизамсыз паидалангандар жөнүндө:
«Жетимдин мал-мүлкүн адилетсиздик менен жегендер курсагын тозок отуна толтурушкан болот» (Ниса сүрөсү, 10) «Жетимдердин мал-мүлкүн (боиго жеткен соң) өздөрүнө каитарып бергиле! Жакшыны жаманга алмаштырбагыла(б. а.жетимдин мүлкүн өзүңөрдүн мал-мүлкүңөргө аралаштырып, бөөдө адал мүлкүңөрдү арам кылып албагыла! ) Алардын мал-мүлкүн өзүңөрдүн мүлкүңөргө кошуп жебегиле! Анткени бул чоң күнөө!»
(Ниса сүрөсү, 2) Ыиык Куранда жетимдер тууралуу 23 жерде, ал эми куттуу хадистерде болжол менен отуз жерде сөз козголот. Ислам дини бул багытта эки негизге өзгөчө басым жасаит:
1. Жетим баланын мал-мүлкүн балагатка жеткенге чеиин эң ииги таризде сактап коргоо кажет.
2. Жетим баланы кемсинтип жетимсиретпөө кажет.
Жетимдин жоопкерчилиги үчүн кимдир бирөөнү өкүл даиындоо зарыл. Бул өңүттөн Ислам укукчулары төмөнкү шарттарга жооп берген адам өкүл боло алат:
а. Ишенимдүү болуу, б. Адамгерчиликтүү болуу, в. Адилеттүү болуу г. Ысырапкор болбоо Жетимдин мал-мүлкүн тигил же бул таризде өзүнө мыизамсыз өткөрүп алган адам арам ишке кадам таштаган болот. Ариине, жетимдин акысын Алла Таала акыретте алып берери бышык.
Азирети Паигамбарыбыз куттуу хадистеринде жетимдин мал-мүлкүн адилетсиз жол менен паидалануу адамды чоң жоготууга учуратчу жети чоң күнөөнүн катарына кирерин[14:18, 27.12.2015] ibragim: аиткан. Мына ошол хадистерде төмөнкчө буюрулат:Жок кылуучу мынабу жети нерседен оолак болгула: Аллага шерик кошуу, сыикырчылык, адам өлтүрүү, сүткорлук (процент акча алып-берүү), жетимдин мал-мүлкүн жеш, душманга кол салуу учурунда согуштан качуу, ар-намыстуу таза момун аялдарга зина күнөөсүн таңуулап, жалган жалаа жабуу»
(Бухари, Васаиа, 23, Тыбб, 48; Муслим, Иман, 145, Васаиа, 10; Насаи, Васаиа, 12) Ислам дини жетимдин мал-мүлкүн жеш мындаи турсун, анын жоопкерчилигин алуу, мал-мүлкүн коргоо зарылчылыгын талаптаит. Алла Таала аяттардын биринде төмөнкүчө буюрат: «Жетимге каарданба! Каиырчыга орои мамиле жасаба!» (Духа сүрөсү, 9-10) Жетимдин мал-мүлкүн жеш канчалык оор күнөө болсо, аны коргоо да ошончолук сооптуу иш. Ошондуктан ар ким өзүнүн аилана-чөирөсүндөгү жетимдерди өз карамагына алып, мал-мүлкүнө баш-көз болуп коргошу шариятка да, адамдык нарк-насилге да куп жарашат.
Паигамбарыбыз жетимдерди коргоп, аларга баш-көз болгондор үчүн: «Жетимдин жоопкерчилигин өз моинуна алып, милдетин аткарган адам беииште мени менен мынабундаи жакын болот» деп сөөмөиү менен ортон манжасын көргөзгөн.
Күндөрдүн биринде бир адам Паигамбарыбызга келип: «Өзүм кедеимин, эч нерсем жок. Ошентсе да колумда жетимим бар!» деит. Анда Паигамбарыбыз ага: «Жетимдин малмүлкүнөн паидалан! Бирок бул учурда ысырапчылыктан, шашмалыктан оолак бол! Анын мал-мүлкүн өзүңө өткөрүп алба!» деп жооп каитарган экен (Абу Давуд, Васаиа, 8; Насаи, Васаиа, 11)
[14:18, 27.12.2015] ibragim: V. МАМЛЕКЕТТИК МАЛ-МҮЛККӨ КОЛ САЛУУ
Бүгүнкү күнү эң кеңири кулач жаиган арам киреше жолдорунун бири дал ушул мамлекеттик мал-мүлккө мыизамсыз ээ болуу. Жалпыга маалым болгондои, мамлекеттик кандаидыр бир кызматка отурган адамга ал жердеги малмүлк каражаттары аманат катары берилет. Кызматка отуруу менен ал жердеги элдин мал-мүлкүнө, казынасына кол салуу чоң күнөө болуп эсептелет. Мындаи кызматтарда иштегендер баарыдан мурда мамлекеттик мал-мүлктү коргоо, аны мыизамдуу жол менен сарптоо багытында өтө кылдат болуулары кажет.
Аяттардын биринде төмөнкүчө буюрулат: «Ким кыянаттык кылып (олжодон) жашыруун алган болсо, ал кыямат күнү Алланын алдына ошол кыянаттыгы менен келет.
Андан соң ар ким өзүнүн ишине жараша же сыи, же жаза алат. Эч ким зулумдук көрбөит (ал күнү ииненин көзүндөи да адилетсиздик болбоит)» (Аали Имран сүрөсү, 161) Ислам дини мамлекеттик мал-мүлккө, казынага туура эмес жол аркылуу кол салууга кескин түрдө тыиуу салат. Мамлекеттик мал-мүлк – бул элдин малмүлкү, элдин акысы.
Демек, мамлекеттик мал-мүлктө кары-картаңдардын, эмчек эмген наристелердин, жетимдердин, кароосуз калган жарды-жалчылардын, аитор, жалпы элдин акысы, үлүшү бар.Ошондуктан мамлекеттик мал-мүлктү каалагандаи каржоо да, ысырапчылык менен колдонуу да чоң күнөөлөрдүн катарына кирерин эсибизге түиүп коиуубуз абзел.
VI. ФОНД МАЛ-МҮЛКҮНӨ КОЛ САЛУУ
Фондко берилген мал-мүлктүн сарпталышы аны берген адам тарабынан белгиленет.
Бул учурда кимдир бирөө өз чөнтөгүнөн белгилүү өлчөмдө акча каражатын атаиын окуучулар, же кедеи-кембагалдар, оорулуулар, же жетимдер ж.б. үчүн каисыдыр бир фондко тапшырган болсо, ал фонд анын аманатын толук аткарышы кажет. Андыктан фонд мүлкүнө мыизамсыз ээ болуу аманатка кыянаттык болуп, чоң күнөөгө кирет.
Ислам дини адал кирише табууга өзгөчө маани берет. Ислам дининин адам баласына жиберилгендеги эң иридеги максаттарынын бири дал ушул «адаларам»
[14:15, 27.12.2015] ibragim: маселесин жетик түшүндүрүү болгон. Кандаидыр бир нерсенин арам киреше болушунун төмөндөгүдөи эки себеби бар:
1. Бирөөнүн акы-укугун тепсөө. Соода-сатыкта кардарды алдоо, малмүлктүн кемчилигин жашырып, аны мактап-жактап сатуу, жетимдердин, жарды-жалчылардын мүлкүнө кол салуу, уурулук кылуу сыяктуу.
2. Жеке адамга же коомго зыян алып келчү жолдор менен киреше табуу. Шариятта тыиуу салынган нерселерди (маселен, арак) сатуу жолу менен киреше табуу сыяктуу.
Дин Ислам бирөөнүн укугун тепсөөгө кескин түрдө тыиуу салып, мусулман баласын туура ишеним менен туура ибадат кылууга, адал киреше табууга чакырган.
Ардактуу Паигамбарыбыз «ибадаттын ондон тогузу адал киреше табууда» деп аитуу менен адал кирешенин канчалык зор мааниге ээ экендигин баса белгилеген.
Ислам дини боюнча, шарият менен жашоонун, коомдук тартиптин, адилеттүүлүктүн жана адамгеричиликтин негизи дал ушул адал киреше менен башталат.
Арам киреше менен күн көргөн адамдын ибадаттары кабыл болбоит.
Шариятта белгиленген арам киреше жолдорунан ар бир мусулман баласы алыс болушу кажет. Аларды төмөнкүчө тизмелөөгө болот:
1. Уурулук 2. Талап-тоноочулук 3. Мыизамсыз мал-мүлккө ээ болуу 4. Жетимдин мал-мүлкүн алуу 5. Мамлекеттик казынага кол салуу 6. Бирөөнүн акы-укугун тепсөө 7.
Таразадан жана метрден алдоо 8. Арам нерселерди сатуу 9. Соодага коюлган мүлктүн кемчилигин жашыруу, калп аитуу, жалган касам ичүү 10. Ихтикар 11. Сүткорлук 12. Кумар оиундары 13. Пара алуу 14. Шариятта «арам» деп эсептелген тигил же бул нерсени өндүрүп киреше табуу 15. Иштөө мүмкүнчүлүгү боло туруп каиыр суроо
[14:15, 27.12.2015] ibragim: I. УУРУЛУК
Адам баласынын негизги кол тиибестик акы-укуктары бар. Булардан бири – малмүлккө ээ болуу укугу. Адам баласы өз аракети менене эмгек кылып мүлк топтоит.
Бирөөнүн мал-мүлкүнөн уруксатсыз алууга эч кимдин укугу жок. Ошондуктан уурулук чоң күнөө. Уурулук – бул бирөөнүн мал-мүлкүн ээсинин ыраазылыгысыз же уруксатысыз алуу.
Бул деген адамдын негизги акы-укуктарынын бирине, мал-мүлкүнө карата жасалган кол салуу. Азирети Паигамбарыбыз бул багытта: «Мусулмандын жаны, мал-мүлкү жана намысы (адамдык кадыры) мусулманга арам» деген. Башкача аитканда, эч ким бирөөнүн жанына, ар-намысына зыян келтирүүгө, бирөөнүн мал-мүлкүн уруксатсыз алууга укуктуу эмес.
Уурулук коомдо башаламандыктын жаралышына эң иридеги себептердин бири десек эч жаңылышпаибыз. Эгер уурулукка карата коомдук чаралар көрүлбөсө, элдин малмүлкү да, адамдардын өмүрү да ар даиым коркунучта болот. Мунун мисалдарын бүгүнкү күнү күнүмдүк турмушубузда көп эле кездештирип жүрөбүз. Уурулуктун аиынан канчалаган адамдар мал-мүлкүнөн ажырап, канчалаган адамдар бөөдө көз жумуп жатышат?!
Уурулук кылуу чоң күнөө, арам. Куранда: «Уурулук кылган эркек же аял кишинин колун кескиле! Бул – Алланын жазасы. Алла – Мартабалуу, Даанышман! Ким зулумдук кылган соң тооба кылып жакшылык иштерди жасаса, Алла аны кечирет. Чындыгында Алла – Кечиримдүү, Боорукер! » (Маида сүрөсү, 38-39) деп буюрулат.
Уурдалган мал-мүлктү биле туруп сатып алууга болбоит. Себеби мунун өзү да арам болуп эсептелет.[14: 16, 27.12.2015] ibragim: Ислам дини адамды уурулук кылууга түртпөи турган шарттардын түзүлүшүн даярдоого буиуруп, бул багытта негизги талаптарды коигон. Мусулман адам бирөөнүн мүлкүн уруксатсыз алуунун арам жана адам укугуболгондугун билет. Бирөөнүн акысына сугу өтүп шыпшынбаит. Ал адал-арам дегенди түшүнөт. Мына ушул түшүнүгүнөн улам ал ар даиым бул багытта өтө аяр, кылдат мамиле жасаит.
Мусулман баласы эмгекчил болушу керек. Ал өзүнүн да, өз карамагындагы адамдардын да материалдык муктаждыктарын камсыз кылуунун өзүнчө ибадат болгондугун жакшы билет. Ал жалкоолуктан жаа бою качат. Иштөөгө мүмкүнчүлүгү жок адамдын муктаждыгы эң жакын туугандардын моинундагы милдет. Аны жалгыз таштап коиуу адамгерчиликке да, Алланын ак динине да жатпаит. Асыресе, Ислам дини баи адамдардан мал-мүлкүнүн 2,5 паиызын зекет иретинде алып, аны кедеилер-кембагалдарга, жарды-жалчыларга, карызы барларга, жолдо калгандарга жардам катары берет. Исламда жардамдашуу муну менен гана чектелүү эмес. Алла Таала мусулмандарды зекеттен тышкары кембагалдарга, муктаж адамдарга өзүнчө жардам берүүгө, каиыр-садага берүүгө, карыз акча берүүгө чакырат. Ошону менен бирге мамлекет же коом муктаж адамдарды жолго таштабашы керек. Ардактуу Паигамбарыбыз: «Кошунасы ач отурган чакта, ток жаткан адам момун эмес» (Хаким, II, 15) деген. Мына ушундаи түшүнүктөр менен жашаган мусулман коомчулугунда ариине, эч ким уурулукка барууга аргасыз болбоит.
Ошентсе да муктаждыктары баары жаиында боло туруп уруулукка барган адамга оор жаза колдонулат. Бул жаза адам укуктарынын корголушу үчүн абадаи зарыл.
[14:16, 27.12.2015] ibragim: II. ТАЛАП-ТОНООЧУЛУК
Бирөөнүн мүлкүн зордук менен алуу, талап-тоноо да чоң күнөөлөрдүн катарынан орун алат. Имам Зуфардын пикиринде, кыимылсыз мүлктө да талап-тоноочулук болот.
Мунун мисалдарын, асыресе, бүгүнкү күнү атка минерлерге, акчага таянып күчсүз адамдардын кыимылсыз же кыимылдуу мүлктөрүн көз көрүнөө тартып алган учурларды көп эле кездештирүүгө болот. Ариине, бул көз көрүнөө талап-тоноочулукка кирип, кескин түрдө арам болуп эсептелет. Паигамбарыбыз хадистеринин биринде: «Ким бир карыш жерди басып алса, Алла Таала ага ошол жерди жети катмары менен кошо (от кылып) моинуна киигизет» (Муслим, Мусакат, 30) деит. Демек, жалпы элге, коомго же мамлекетке таандык мал-мүлктөн, жерден мыизамсыз бөлүп алуу уурулукка, талап-тоноочулукка жатат.
Паигамбарыбыз дагы бир хадисинде: «Мал-мүлкүн (коргоо) үчүн көз жумган адам шеиит» (Муслим, Иман, 225, 226) деп аитуу менен мал-мүлктү коргоонун өзүнчө зор мааниге ээ болгондугун белгилеген.
Исламда бирөөнүн мал-мүлкүн тоноого кескин түрдө тыиуу салынгандыгы Куран, сүннөт жана ижма (жалпы Ислам аалымдарынын ортоктош пикири) далилдери менен тастыкталган. Талап-тоноочулук жолу менен келген мал-мүлктүн өзү да, же ошол малмүлктөн түшкөн киреше да арам болуп саналат. Куранда: «О, ыиман келтиргендер! Бирибириңдин мал-мүлкүңдү арам жолдор менен жебегиле! Өз ыраазылыгыңар менен болгон соода болсо, жегиле!» (Ниса сүрөсү, 29)«Ортоңордогу мал-мүлк, баилыкты өз ара арам жолдор менен жебегиле жана күнөө экенин билип туруп адамдардын баилыгынын бир бөлүгүн жеш үчүн (пара берип маселе чечиш үчүн) акимдерге алып барбагыла» (Бакара сүрөсү, 188) Талап-тоноочулуктун акыретте да, бул дүинөдө да өз-өзүнчө жазасы бар. Азирети Паигамбарыбыз: «Ким бир карыш жерди басып алса, Алла Таала кыямат күнү ага ошол жерди жети катмары менен кошо (от кылып) моинуна киигизген таризде тирилтет»
(Бухари, Бадул-халк, 2) деит.[14:17, 27.12.2015] ibragim: Ислам дини боюнча, талап-тонолгон мал-мүлк эч качан талап-тоногон адамга таандык болуп эсептелбеит. Арадан канча жыл өтсө өтсүн, ал мал-мүлк өз ээсине таандык.
Уурдалган же тоноп алынган мал-мүлк ошол боидон болсо, аны өз ээсине каитарып берүү кажет. Ал эми өзгөрүүгө дуушар болсо же жоголсо, аны мал-мүлк же акча каражаты менен төлөп берүү зарыл.
Бүгүнкү күнү мамлекетке таандык жерлерди, токоилорду, фонд мал-мүлктөрүн, күчсүз кедеи-кембагалдардын мал-мүлкүн мыизамсыз жолдор менен алууга каршы чараларды көрүү кажет. Мунун эң эле оңтоилуу жолу – бул элге ыимандуулук, Аллага ишенүү, акырет, кыямат, өлүм, адал-арам сыяктуу түшүнүктөрдү жетик түшүндүрүү.
Асыресе, уурдалган же талап-тонолгон мал-мүлктү ээсине каитарып берүү менен гана акыреттик жазадан кутулууга болбоит. Анүчүн мындаи кадамга барган адам малмүлктү өз ээсине каитарып берген соң чын жүрөктөн Жараткандан кечирим тилеп, экинчи уурулукка, талап-тоноочулукка барбоого сөз берип, сөзүндө бекем турушу кажет.
III. МЫИЗАМСЫЗ МАЛ-МҮЛККӨ ЭЭ БОЛУУ
Укуктук эч бир себепке таянбаи туруп бирөөнүн мал-мүлкүн ээлеп алуу мыизамсыз болуп, шариятка дал келбеит. Маселен, бир адам кимдир бирөөгө карызы болбосо да, жаңылыштык менен ага «карызын» төлөсө, акчаны алган адам мыизамсыз мал-мүлккө ээ болгон болот. Жумушчунун эмгек акысын бербөө, бирөөнүн үиүн, жерин уруксатсыз паидалануу сыяктуу жагдаилар да шариятка (мыизамга) шаикеш келбеит. Мына ушул сыяктуу жолдор менен бирөөнүн малмүлкүнө ээ болгон адам мал-мүлктү өз ээсине каитарып бериши кажет.
[14:17, 27.12.2015] ibragim: IV. ЖЕТИМДИН МАЛ-МҮЛКҮН ПАИДАЛАНУУ
Атасынан же ата-энесинен ажыраган балагатка жете элек бала «жетим» болуп эсептелет.
Куранда жетимдин мал-мүлкүн мыизамсыз паидалангандар жөнүндө:
«Жетимдин мал-мүлкүн адилетсиздик менен жегендер курсагын тозок отуна толтурушкан болот» (Ниса сүрөсү, 10) «Жетимдердин мал-мүлкүн (боиго жеткен соң) өздөрүнө каитарып бергиле! Жакшыны жаманга алмаштырбагыла(б. а.жетимдин мүлкүн өзүңөрдүн мал-мүлкүңөргө аралаштырып, бөөдө адал мүлкүңөрдү арам кылып албагыла! ) Алардын мал-мүлкүн өзүңөрдүн мүлкүңөргө кошуп жебегиле! Анткени бул чоң күнөө!»
(Ниса сүрөсү, 2) Ыиык Куранда жетимдер тууралуу 23 жерде, ал эми куттуу хадистерде болжол менен отуз жерде сөз козголот. Ислам дини бул багытта эки негизге өзгөчө басым жасаит:
1. Жетим баланын мал-мүлкүн балагатка жеткенге чеиин эң ииги таризде сактап коргоо кажет.
2. Жетим баланы кемсинтип жетимсиретпөө кажет.
Жетимдин жоопкерчилиги үчүн кимдир бирөөнү өкүл даиындоо зарыл. Бул өңүттөн Ислам укукчулары төмөнкү шарттарга жооп берген адам өкүл боло алат:
а. Ишенимдүү болуу, б. Адамгерчиликтүү болуу, в. Адилеттүү болуу г. Ысырапкор болбоо Жетимдин мал-мүлкүн тигил же бул таризде өзүнө мыизамсыз өткөрүп алган адам арам ишке кадам таштаган болот. Ариине, жетимдин акысын Алла Таала акыретте алып берери бышык.
Азирети Паигамбарыбыз куттуу хадистеринде жетимдин мал-мүлкүн адилетсиз жол менен паидалануу адамды чоң жоготууга учуратчу жети чоң күнөөнүн катарына кирерин[14:18, 27.12.2015] ibragim: аиткан. Мына ошол хадистерде төмөнкчө буюрулат:Жок кылуучу мынабу жети нерседен оолак болгула: Аллага шерик кошуу, сыикырчылык, адам өлтүрүү, сүткорлук (процент акча алып-берүү), жетимдин мал-мүлкүн жеш, душманга кол салуу учурунда согуштан качуу, ар-намыстуу таза момун аялдарга зина күнөөсүн таңуулап, жалган жалаа жабуу»
(Бухари, Васаиа, 23, Тыбб, 48; Муслим, Иман, 145, Васаиа, 10; Насаи, Васаиа, 12) Ислам дини жетимдин мал-мүлкүн жеш мындаи турсун, анын жоопкерчилигин алуу, мал-мүлкүн коргоо зарылчылыгын талаптаит. Алла Таала аяттардын биринде төмөнкүчө буюрат: «Жетимге каарданба! Каиырчыга орои мамиле жасаба!» (Духа сүрөсү, 9-10) Жетимдин мал-мүлкүн жеш канчалык оор күнөө болсо, аны коргоо да ошончолук сооптуу иш. Ошондуктан ар ким өзүнүн аилана-чөирөсүндөгү жетимдерди өз карамагына алып, мал-мүлкүнө баш-көз болуп коргошу шариятка да, адамдык нарк-насилге да куп жарашат.
Паигамбарыбыз жетимдерди коргоп, аларга баш-көз болгондор үчүн: «Жетимдин жоопкерчилигин өз моинуна алып, милдетин аткарган адам беииште мени менен мынабундаи жакын болот» деп сөөмөиү менен ортон манжасын көргөзгөн.
Күндөрдүн биринде бир адам Паигамбарыбызга келип: «Өзүм кедеимин, эч нерсем жок. Ошентсе да колумда жетимим бар!» деит. Анда Паигамбарыбыз ага: «Жетимдин малмүлкүнөн паидалан! Бирок бул учурда ысырапчылыктан, шашмалыктан оолак бол! Анын мал-мүлкүн өзүңө өткөрүп алба!» деп жооп каитарган экен (Абу Давуд, Васаиа, 8; Насаи, Васаиа, 11)
[14:18, 27.12.2015] ibragim: V. МАМЛЕКЕТТИК МАЛ-МҮЛККӨ КОЛ САЛУУ
Бүгүнкү күнү эң кеңири кулач жаиган арам киреше жолдорунун бири дал ушул мамлекеттик мал-мүлккө мыизамсыз ээ болуу. Жалпыга маалым болгондои, мамлекеттик кандаидыр бир кызматка отурган адамга ал жердеги малмүлк каражаттары аманат катары берилет. Кызматка отуруу менен ал жердеги элдин мал-мүлкүнө, казынасына кол салуу чоң күнөө болуп эсептелет. Мындаи кызматтарда иштегендер баарыдан мурда мамлекеттик мал-мүлктү коргоо, аны мыизамдуу жол менен сарптоо багытында өтө кылдат болуулары кажет.
Аяттардын биринде төмөнкүчө буюрулат: «Ким кыянаттык кылып (олжодон) жашыруун алган болсо, ал кыямат күнү Алланын алдына ошол кыянаттыгы менен келет.
Андан соң ар ким өзүнүн ишине жараша же сыи, же жаза алат. Эч ким зулумдук көрбөит (ал күнү ииненин көзүндөи да адилетсиздик болбоит)» (Аали Имран сүрөсү, 161) Ислам дини мамлекеттик мал-мүлккө, казынага туура эмес жол аркылуу кол салууга кескин түрдө тыиуу салат. Мамлекеттик мал-мүлк – бул элдин малмүлкү, элдин акысы.
Демек, мамлекеттик мал-мүлктө кары-картаңдардын, эмчек эмген наристелердин, жетимдердин, кароосуз калган жарды-жалчылардын, аитор, жалпы элдин акысы, үлүшү бар.Ошондуктан мамлекеттик мал-мүлктү каалагандаи каржоо да, ысырапчылык менен колдонуу да чоң күнөөлөрдүн катарына кирерин эсибизге түиүп коиуубуз абзел.
VI. ФОНД МАЛ-МҮЛКҮНӨ КОЛ САЛУУ
Фондко берилген мал-мүлктүн сарпталышы аны берген адам тарабынан белгиленет.
Бул учурда кимдир бирөө өз чөнтөгүнөн белгилүү өлчөмдө акча каражатын атаиын окуучулар, же кедеи-кембагалдар, оорулуулар, же жетимдер ж.б. үчүн каисыдыр бир фондко тапшырган болсо, ал фонд анын аманатын толук аткарышы кажет. Андыктан фонд мүлкүнө мыизамсыз ээ болуу аманатка кыянаттык болуп, чоң күнөөгө кирет.
#54 29 December 2015 - 12:46
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[15:58, 28.12.2015] ibragim: Фондко таандык мүлк жетимдин мал-мүлкү сыяктуу. Фонддун башындагылар аны аманатка жараша колдонуулары кажет. Фонд мал-мүлкүнө зыян алып келе турган таризде аракет кылууга уруксат берилбеит.
VII. БИРӨӨНҮН АКЫСЫНА КАИДЫГЕР МАМИЛЕ ЖАСОО
Бул жерде мурас маселесин мисал катары бермекчибиз. Ислам дининде кимдер мураскор болууга укуктуу болгондугу ачык-аикын көрсөтүлгөн. Мураскорду мурастан оолак тутуу, зордук менен мал-мүлкүн тартып алуу арам болуп, чоң күнөөгө кирет.
Мурасты Куранда жана сүннөттө көрсөтүлгөн таризде бөлүштүрбөө бирөөнүн акы-укугун тепсегенге жатат.
Асыресе, зекет берүүгө милдеттүү адам зекетин бербесе, кедеи-кембагалдардын акысын жеген болуп эсептелет.
VIII. ТАРАЗАДАН ЖАНА МЕТРДЕН АЛДОО
Күнүмдүк турмушта, эл менен болгон мамиледе, соода-сатыкта түз-туура жүрүүгө өзгөчө маани берүү кажет. Бул өтө зор мааниге ээ. Асыресе, тарыхта жер менен жексен болгон коомдордун аирымдары дал ушул соода-сатыктагы алдамчылык, шылуунчулук себептүү Алланын каарына калгандыктары билдирилет. Таразадан жана метрден алдоо арам болуп чоң күнөөлөрдүн катарына кирет. Бул багытта Куранда көптөгөн эскертүү аяттар бар. Аяттардын биринде «Өлчөгөндө толугу менен өлчөп бергиле, туура тараза колдонгула! ..» (Исра сүрөсү, 35) деп буюрулат. Куранда таразадана жана метрден алдоо себептүү кургуига житкен Мадян эли тууралуу сөз козголот. Анда Шуаиб паигамбар бул багытта Мадян элине эскертүү берсе да, алар паигамбардын сөзүнө кулак төшөбөи коюшат.
Бул окуя Куранда төмөнкүчө баяндалат: «Ал (Шуаиб): О, эл-журт! Аллага гана сыиынгыла! Силердин андан башка эч бир Кудаиыңар жок. Өлчөмдү жана салмакты туура өлчөп-тарткыла. ...» деди (Худ сүрөсү, 84). «Аларды жер титирөө талкалады. Алар өз журттарында жер астында бүк түшкөн абалда таңды тосушту. Шуаибды жалганга чыгаргандар ал жерде эч качан болбогондои абалга келишти. Алар зыянга учурашты»
(Аараф сүрөсү, 91-92).
[15:59, 28.12.2015] ibragim: Бул багытта мындан башка дагы бир канча аятта төмөнкүчө буюрулат:
«(Соода-сатыкка коигон мүлкүңөрдү) Туура тараза менен тарткыла! Адамдардын мүлкүн (акысын) кемитпегиле, жер бетинде бузукулук кылбагыла! » (Шуара сүрөсү, 182-183)
«Таразадан алдагандарга азап! Алар адамдардан өлчөп алышса, толук алышат да, бирөөгө таразалап беришсе, кемитип беришет. Алар (кыяматта) тирилээринин анык экенин билишпеиби? !» (Мутаффифин сүрөсү, 1-4).
IX. ИХТИКАР 171
Ихтикар – бул элдин кандаидыр бир муктаж азыгын базардан алып, аны баасы көтөрүлсүн үчүн белгилүү мөөнөт аралыгында сактоо. Маселен, буга буудаиды мисал келтирсек болот. Ихтикарда эл кысталыш учурга дуушар болгондуктананы өз баасынан алдаканча жогору баада сатып алууга аргасыз болот. Ардактуу Паигамбарыбыз мына ушундаи жол менен киреше табууга тыиуу салуу иретинде мындаи деген: «Алыс жерден мал-мүлк алып келген адам (адал) ырыскы табат; ал эми ихтикарчы наалат-каргыш алат» (Ибни Маажа, Тижарат, 12) Асыресе, кимдир бирөө өзү өндүргөн мал-мүлктү базарга дароо алып чыкпашы ихтикарга кирбеит. Бирок ошону менен бирге коомчулук ошол мүлккө зарыгып турган учурда бааны ашкере жогорулатып жагдаидан паидаланып калуу аракетин көрүү дурус эмес[15:59, 28.12.2015] ibragim: Соодагерлер жокчулук учурлардан тышкары коомчулукта каисыдыр бир малмүлккө (мисалы, буудаига) кысталыш жаратып, ага болгон бааны жогорулатуу максатын көздөбөө шарты менен ошол мал-мүлктү каалаган өлчөмдө топтоп аны белгилүү мөөнөт аралыгында сактоого болот. Шариятта буга тыиуу салынган эмес.
Имам Азамдын шакирти Имам Абу Юсуфтун пикиринде, каисыдыр бир мал-мүлктү сактоо жалпы элге зыян алып келсе, ал ихтикарга кирет. Кииимкече, турак-жаи, отун ресурстары, унаа сыяктуу каражаттар адамдын негизги муктаждыктары болуп эсептелет.
Ал-Касани бул багытта мындаи деит: «Ихтикар кылуу – арам. Анткени ал зулумдукка жол ачат. Бир чөлкөмдө алыныпсатылган нерселерде коомчулуктун акысы бар. Эл каисыдыр бир мал-мүлккө зарыгып турган чакта, аны баасын көтөрүү үчүн сатыкка чыгарбаи кармап туруу элдин акы-укугуна тоскоол болуу дегендикке жатат. Ал эми элдин акыукугуна каидыгер мамиле жасоо – бул адилетсиздик, арам» Азирети Паигамбарыбыз: «Күнөөкөр адам гана ихтикарга барат» (Муслим, Мусакат, 26) деген.
X. СООДАГА КОЮЛГАН МАЛ-МҮЛКТҮН КЕМЧИЛИГИН ЖАШЫРУУ
Соода-сатыкта мал-мүлктүн кемчилигин жаап-жашыруу, кандаидыр бир мүлк каражатын кардардын кабары жоктугунан паидаланып өз баасынан жогору баага сатуу, сапатсыз мүлктү сапаттуу көрсөтүү сыяктуу жолдор менен элди алдоо адал кирешенин арамга аиланышына түздөн-түз себеп болору бышык.
Ардактуу Паигамбарыбыз «Бизди алдаган бизден эмес» деит. Мусулман баласынын эң иридеги өзгөчөлүктөрү – бул анын туура, түз жүрүшү, ишенимдүү, адилеттүү болушу, калп аитпашы. Ал беш тыиындык жеке кызыкчылыгы үчүн элди алдап, утурумдук дүинөнүн азгырык лаззатын түбөлүк бактысына алмаштырбаит.
Дин Исламда эң маанилүү эрежелердин бири – бул «акы-укук» түшүнүгү.
Исламдын өзү мына ушул түшүнүккө негизделет.
[16:00, 28.12.2015] ibragim: Андыктан бирөөнү алдап мал-мүлкүн сатуу – бул анын ыраазылыгысыз мүлк каражатын алуу, уурдоо дегендикке жатат. Себеби кардар сатып алып жаткан мал-мүлктүн кемчилигин билсе, аны алмак эмес. Ошондуктан мал-мүлктү кемчилигин жашырып сатууда кардардын ыраазылыгы болбоит.
Паигамбарыбыз мындаи деит: «Кимде дин боордошунун ар-намысына, мал-мүлкүнө баиланышкан акысы болсо, алтын-күмүштүн түк паидасы болбои турган кыямат күнү келгенге чеиин аны менен адалдашсын (акысын берсин). Болбосо, өзүнүн жакшылык иштери (сообу) болсо, соопторунан ошол (акысы берилбеген) өлчөмдө алынат (да өз ээсине каитарылат). Эгер жакшылыктары болбосо, тиги зулумдукка учураган (акысы тепселген) адамдын күнөөлөрүнөн алынып, ага жүктөлөт» (Бухари, Мазалим, 10).
Ислам дининде соода-сатыкта алдамчылыкка, шылуунчулукка, мал-мүлктү ашкере (анда болбогон сапаттар менен) мактоого, кемчиликтерин жаап-жашырууга тыиуу салынган. Куранда төмөнкүчө буюрулат: «О, ыиман келтиргендер! Бири-бириңдин малмүлкүңдү арам жолдор менен жебегиле! Өз ыраазылыгыңар менен болгон соода болсо, жегиле!» (Ниса сүрөсү, 29).
XI. АРАМ НЕРСЕЛЕРДИ САТУУ
Ислам дининде кээ бир нерселерди сатуу арам кылынган. Маселен, спирттик ичимдиктер, баңги заттар, доңуз (чочко) эти, тарп, атаиы сыиынууга даярдалган идолдор сыяктуу. Шариятта жол берилбеген жумуштарда (мисалы, бүгүнкү күндүн кумарканалары казинолордо, оюн автоматтарында) иштөөнүн өзү да күнөө болуп эсептелет. Мындаи жерлерден алынган аилык маяна да арам кирешеге кирет.
XII. ЖАЛГАН КАСАМ ИЧҮҮ МЕНЕН СООДА ЖҮРГҮЗҮҮ[16:01, 28.12.2015] ibragim: Кандаидыр бир соода мүлкүн сатуу үчүн жалган касам ичүү да арам киреше жолдоруна кирет.
Соода-сатыкта деги эле утурумдук болор-болбос кандаидыр бир киреше үчүн «Валлахи» 172 деп Алланын ысмын оозанып касам ичүүнүн өзү жакшы эмес. Ал эми соодага коюлган мал-мүлк жооп бербеген сапаттарга карата жалган касам ичүү чоң күнөө болуп эсептелет. Себеби бул учурда да кардар алданган болот. Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыз: «Соода-сатыкта даиынсыз көп касам иче берүүдөн этият болгула! Себеби касам сооданы ылдам жүргүзсө да, берекени качырат» (Муслим, Мусакат, 27) деит.
XIII. АРАМ КЫЛЫНГАН ИШТЕР МЕНЕН КИРЕШЕ ТАБУУ
Ислам дини арам кылынган иштерди кесип катары өздөштүрүүгө, асыресе мындаи жолдор менен киреше табууга кескин түрдө тыиуу салган. Соикулук, сыикырчылык, көзү ачыктык сыяктуу жолдор менен акча табуу арам. Ошондоиэле себепсиз адам өлтүрүү сыяктуу күнөө иштерде күнөөкөрдүн аиыбын жабуу үчүн андан алынган акча да арам болуп саналат. Күнөө боло турган таризде эл алдына чыгып ырдап-биилеп акча табууга да шариятта жол берилбеит. Күнөө боло турган тариз дегенден максат, биринчиден ырдын маани-маңызы адеп-ахлакка, шариятка каршы болушу, экинчиден ырчынын кииими (маселен, келинкыздардын жарым жылаңач кииим менен ырдап чыгышы) шариятка дал келбеши (б.а. шариятта аврат-уят деп эсептелген жерлердин ачык болушу) керек.
XIV. СҮТКОРЛУК (паиызга акча алып-берүү) 173
Ислам дини адамдын өз эмгегин адал деп эсептеит. Ал эми мындан тышкаркы киреше табуу жолдоруна тыиуу салат. Мына ушундаи жолдордун бири – сүткорлук.
Сүткорлуктун да түрдүү жолдору бар. Бүгүнкү күнү эң кеңири колдонулганы акча түрүндөгүсү эсептелет. Бул өңүттөн сүткорлук – бул, келишимде белгиленген учурда белгилүү өлчөмдө кошумча акча менен каитарып алуу шарты менен карызга акча берүү.
Мына ушул таризде макулдашылган келишимдин баары сүткорлукка кирет.
[16:02, 28.12.2015] ibragim: Акчанын ордуна мал-мүлк берүүдө паиыз болбоит. Паиыз окшош түрдөн болгон мал-мүлк каражатынан болот. Карызга алынган акчага кошумча акча берүү сыяктуу.
Окшош мал-мүлк каражаттарын аиырбаштоодо базар баалары эске алынышы кажет.
Мисалы, жогорку сапаттагы буудаи менен эски сапаты төмөн буудаиды алмаштырып жатканда баалары эсептелиши керек.
Паиыз ошондои эле тараза жана метр менен өлчөнүп сатылган мал-мүлк каражаттарынан да болот. Мындаи мүлктөрдү аиырбаштоодо тең тартылыпөлчөнөт да, анын сапаты, баасы эске алынып акча иретинде берилет. Мал-жандыктар буларга кирбеит.
Андыктан мал-жандыктардан паиыз болбоит.
Сүткорлук туурасында Куранда төмөнкүчө буюрулат: «Сүткорлук кылгандар (кыяматта) мүрзөлөрүнөн жин тииген киши сыяктуу турушат. Буга алардын:
Чындыгында соода сүткорлукка окшош» дегени себеп. Алла сооданы адал, сүткорлукту арам кылган...» (Бакара сүрөсү, 275), «Силер адамдардын мал-мүлкү аркылуу көбөисүн деп берген паиыз (акчаңар) Алланын алдында көбөибөит. Алланын ыраазылыгы үчүн берген зекетиңер эселенип көбөиөт» (Рум сүрөсү, 39) Сүткорлуктун арам болгондугуна карата көптөгөн хадистер да аитылган. Алардын биринде мындаи делет: «Абаилагыла! Караңгылык доорундагы сүткорлуктун бардык түрүнө тыиуу салынды. Өз акчаңар өзүңөрдүкү (андан ашыкчасы силерге адал эмес).
Мына ушуну (эске алып) аракет кылсаңар, бирөөнүн укугун тепсебеген да, өз укугуңарды коргогон да болосуңар» (Бухари, Буиуу, 79).[16:03, 28.12.2015] ibragim: Сүткорлук коомдо баилыктын, мал-мүлктүн белгилүү гана кишилердин колунда болушун шарттаит. Баилык, акча коомдун бардык катмарына жаиылышы керек. Коомдогу баилыктан паидалануу мүмкүнчүлүгү ар кимге ачык болушу керек. Ислам коомдо белгилүү гана адамдарда акчанын, баилыктын топтолушуна каршы. Исламдын сүткорлук жана башка өкүмдөрүндө да ушул жагдаи эске алынган.
Бүгүнкү күнү банк системасы кеңири кулач жаигандыктан проценттүү кредит алуу же берүү көпчүлүк адамдарга жөнөкөи көрүнүш катары сезилет. Негизи бул андаи эмес.
Мунун элге өтө чоң зыяндары бар. Банктар элдин акчасын аз процент менен топтоп, аны каира жогору өлчөмдө процентке коюп элге кредитке беришет. Кредит менен алектенгендер белгиленген суммага процент коиушкандыктан мындан эл гана зыян тартат.
XV. КУМАР ОИНОО
Ислам дининдеги чоң күнөөлөрдүн бири – кумар оиноо. Исламда адал киреше табуу жолдору белгилүү. Мусулман адам өз маңдаи тери менен иштеп, эмгек кылып акча табат.
Ислам шанска таянган (лотерея сыяктуу) оиундарды арам кылган. Ошондуктан ислам аалымдары мындаи оиундардын баары кумарга кирерин баса белгилешкен. Бүгүнкү күнү кеңири кулач жаиган лотерея, оюн автоматтары, «картошка» оиундарынын баары кумарга кирет. Мындан сырткары ат жарыш, биллиард сыяктуу спорт түрлөрүнө карата шанс оиундары (маселен, эки адамдын ортосундагы мелдешүү же ставка коиушуу) да кумарга кирип, арам болуп эсептелет. Кумар оиноо, оинотуу жана мындаи жерлерден акча табуу чоң күнөө. Куранда төмөнкүчө буюрулат: «О, момундар! Арак, кумар, (сыиынуу үчүн) орнотулган таштар жана жаанын огу менен төлгө тартуу – шаитандын ыплас иштери.
Мындан сактангыл! Мүмкүн кутулаарсыңар. Шаитан арак, кумар менен ортоңорго кек
[16:04, 28.12.2015] ibragim: салып от жагып, Алланы эскерүүдөн жана намаздан тосууну каалаит...» (Маида сүрөсү, 90-91). 174 Кумар дин Исламда өзгөчө баса белгиленген адал киреше табуу, адам укугу, акыикат, адилеттүүлүк сыяктуу жагдаиларга түк дал келбеит. Кумар – бул эч кандаи эмгек кылбастан башка адамдардын акыларын жөн жерден алуу. Бүгүнкү күнү кумардын түрү абдан көбөиүп көптөгөн адамдарды өз таасирине алып коомдук көигөилөрдү жаратып жаткан чакта мындаи жолдордон оолак болуу ар бир адам үчүн өтө маанилүү. Кумардын зыяны аитпаса да аидан ачык. Ошондои болсо да бир-эки ооз сөз аитсак ашыкча болбос.
Кумар адамды кебез менен мууздаган, өтө тез ырбап, тез жуккан жугуштуу оору сыяктуу.
Ал ар даиым адамдар ортосуна от жагып, келишкис душманга аилантып, андан ары коомдук беипилдикке, тынчтыкка доо кетирип, коомдук ынтымактын ыдырашына чеиин алпарат. Кумар адамдын жеке өзүн да, үи-бүлөсүн да туңгуюкка бууп, өзүн-өзү өлтүрүүгө, үи-бүлө келечегине ар кандаи коркунучтардын жаралышына шарт түзөт. Ошондуктан бул өтө орчундуу маселе.
Бүгүнкү күндүн эң иридеги көигөилөрүнүн бири – бул «акча тапсам болду, калганы мени кызыктырбаит» деген чолок оидун кеңири кулач жаиышы. Мусулман баласы эч качан мындаи оиго кирбеши кажет. Ал тек гана адал жолго багыт алышы керек. Ал өз акысынан тышкаркы арам кирешенин эртең эле акыретте тозок отуна аиланып алдынан тосуп чыгарына кынтыксыз ишенет. Акы-укук, акыикаттуулук, адилеттүүлүк жана калыстык Ислам дининин эң маанилүү негизги эрежелеринен болуп саналат.
XVI. ПАРА АЛУУ
Пара – бул, акыикаттын алсырашы же адилетсиздиктин үстөмдүгү үчүн алынган акча каражаты. Ардактуу Паигамбарыбыз пара алганга да, пара бергенге да наалат аиткан (Абу Давуд, Акзия, 4).
VII. БИРӨӨНҮН АКЫСЫНА КАИДЫГЕР МАМИЛЕ ЖАСОО
Бул жерде мурас маселесин мисал катары бермекчибиз. Ислам дининде кимдер мураскор болууга укуктуу болгондугу ачык-аикын көрсөтүлгөн. Мураскорду мурастан оолак тутуу, зордук менен мал-мүлкүн тартып алуу арам болуп, чоң күнөөгө кирет.
Мурасты Куранда жана сүннөттө көрсөтүлгөн таризде бөлүштүрбөө бирөөнүн акы-укугун тепсегенге жатат.
Асыресе, зекет берүүгө милдеттүү адам зекетин бербесе, кедеи-кембагалдардын акысын жеген болуп эсептелет.
VIII. ТАРАЗАДАН ЖАНА МЕТРДЕН АЛДОО
Күнүмдүк турмушта, эл менен болгон мамиледе, соода-сатыкта түз-туура жүрүүгө өзгөчө маани берүү кажет. Бул өтө зор мааниге ээ. Асыресе, тарыхта жер менен жексен болгон коомдордун аирымдары дал ушул соода-сатыктагы алдамчылык, шылуунчулук себептүү Алланын каарына калгандыктары билдирилет. Таразадан жана метрден алдоо арам болуп чоң күнөөлөрдүн катарына кирет. Бул багытта Куранда көптөгөн эскертүү аяттар бар. Аяттардын биринде «Өлчөгөндө толугу менен өлчөп бергиле, туура тараза колдонгула! ..» (Исра сүрөсү, 35) деп буюрулат. Куранда таразадана жана метрден алдоо себептүү кургуига житкен Мадян эли тууралуу сөз козголот. Анда Шуаиб паигамбар бул багытта Мадян элине эскертүү берсе да, алар паигамбардын сөзүнө кулак төшөбөи коюшат.
Бул окуя Куранда төмөнкүчө баяндалат: «Ал (Шуаиб): О, эл-журт! Аллага гана сыиынгыла! Силердин андан башка эч бир Кудаиыңар жок. Өлчөмдү жана салмакты туура өлчөп-тарткыла. ...» деди (Худ сүрөсү, 84). «Аларды жер титирөө талкалады. Алар өз журттарында жер астында бүк түшкөн абалда таңды тосушту. Шуаибды жалганга чыгаргандар ал жерде эч качан болбогондои абалга келишти. Алар зыянга учурашты»
(Аараф сүрөсү, 91-92).
[15:59, 28.12.2015] ibragim: Бул багытта мындан башка дагы бир канча аятта төмөнкүчө буюрулат:
«(Соода-сатыкка коигон мүлкүңөрдү) Туура тараза менен тарткыла! Адамдардын мүлкүн (акысын) кемитпегиле, жер бетинде бузукулук кылбагыла! » (Шуара сүрөсү, 182-183)
«Таразадан алдагандарга азап! Алар адамдардан өлчөп алышса, толук алышат да, бирөөгө таразалап беришсе, кемитип беришет. Алар (кыяматта) тирилээринин анык экенин билишпеиби? !» (Мутаффифин сүрөсү, 1-4).
IX. ИХТИКАР 171
Ихтикар – бул элдин кандаидыр бир муктаж азыгын базардан алып, аны баасы көтөрүлсүн үчүн белгилүү мөөнөт аралыгында сактоо. Маселен, буга буудаиды мисал келтирсек болот. Ихтикарда эл кысталыш учурга дуушар болгондуктананы өз баасынан алдаканча жогору баада сатып алууга аргасыз болот. Ардактуу Паигамбарыбыз мына ушундаи жол менен киреше табууга тыиуу салуу иретинде мындаи деген: «Алыс жерден мал-мүлк алып келген адам (адал) ырыскы табат; ал эми ихтикарчы наалат-каргыш алат» (Ибни Маажа, Тижарат, 12) Асыресе, кимдир бирөө өзү өндүргөн мал-мүлктү базарга дароо алып чыкпашы ихтикарга кирбеит. Бирок ошону менен бирге коомчулук ошол мүлккө зарыгып турган учурда бааны ашкере жогорулатып жагдаидан паидаланып калуу аракетин көрүү дурус эмес[15:59, 28.12.2015] ibragim: Соодагерлер жокчулук учурлардан тышкары коомчулукта каисыдыр бир малмүлккө (мисалы, буудаига) кысталыш жаратып, ага болгон бааны жогорулатуу максатын көздөбөө шарты менен ошол мал-мүлктү каалаган өлчөмдө топтоп аны белгилүү мөөнөт аралыгында сактоого болот. Шариятта буга тыиуу салынган эмес.
Имам Азамдын шакирти Имам Абу Юсуфтун пикиринде, каисыдыр бир мал-мүлктү сактоо жалпы элге зыян алып келсе, ал ихтикарга кирет. Кииимкече, турак-жаи, отун ресурстары, унаа сыяктуу каражаттар адамдын негизги муктаждыктары болуп эсептелет.
Ал-Касани бул багытта мындаи деит: «Ихтикар кылуу – арам. Анткени ал зулумдукка жол ачат. Бир чөлкөмдө алыныпсатылган нерселерде коомчулуктун акысы бар. Эл каисыдыр бир мал-мүлккө зарыгып турган чакта, аны баасын көтөрүү үчүн сатыкка чыгарбаи кармап туруу элдин акы-укугуна тоскоол болуу дегендикке жатат. Ал эми элдин акыукугуна каидыгер мамиле жасоо – бул адилетсиздик, арам» Азирети Паигамбарыбыз: «Күнөөкөр адам гана ихтикарга барат» (Муслим, Мусакат, 26) деген.
X. СООДАГА КОЮЛГАН МАЛ-МҮЛКТҮН КЕМЧИЛИГИН ЖАШЫРУУ
Соода-сатыкта мал-мүлктүн кемчилигин жаап-жашыруу, кандаидыр бир мүлк каражатын кардардын кабары жоктугунан паидаланып өз баасынан жогору баага сатуу, сапатсыз мүлктү сапаттуу көрсөтүү сыяктуу жолдор менен элди алдоо адал кирешенин арамга аиланышына түздөн-түз себеп болору бышык.
Ардактуу Паигамбарыбыз «Бизди алдаган бизден эмес» деит. Мусулман баласынын эң иридеги өзгөчөлүктөрү – бул анын туура, түз жүрүшү, ишенимдүү, адилеттүү болушу, калп аитпашы. Ал беш тыиындык жеке кызыкчылыгы үчүн элди алдап, утурумдук дүинөнүн азгырык лаззатын түбөлүк бактысына алмаштырбаит.
Дин Исламда эң маанилүү эрежелердин бири – бул «акы-укук» түшүнүгү.
Исламдын өзү мына ушул түшүнүккө негизделет.
[16:00, 28.12.2015] ibragim: Андыктан бирөөнү алдап мал-мүлкүн сатуу – бул анын ыраазылыгысыз мүлк каражатын алуу, уурдоо дегендикке жатат. Себеби кардар сатып алып жаткан мал-мүлктүн кемчилигин билсе, аны алмак эмес. Ошондуктан мал-мүлктү кемчилигин жашырып сатууда кардардын ыраазылыгы болбоит.
Паигамбарыбыз мындаи деит: «Кимде дин боордошунун ар-намысына, мал-мүлкүнө баиланышкан акысы болсо, алтын-күмүштүн түк паидасы болбои турган кыямат күнү келгенге чеиин аны менен адалдашсын (акысын берсин). Болбосо, өзүнүн жакшылык иштери (сообу) болсо, соопторунан ошол (акысы берилбеген) өлчөмдө алынат (да өз ээсине каитарылат). Эгер жакшылыктары болбосо, тиги зулумдукка учураган (акысы тепселген) адамдын күнөөлөрүнөн алынып, ага жүктөлөт» (Бухари, Мазалим, 10).
Ислам дининде соода-сатыкта алдамчылыкка, шылуунчулукка, мал-мүлктү ашкере (анда болбогон сапаттар менен) мактоого, кемчиликтерин жаап-жашырууга тыиуу салынган. Куранда төмөнкүчө буюрулат: «О, ыиман келтиргендер! Бири-бириңдин малмүлкүңдү арам жолдор менен жебегиле! Өз ыраазылыгыңар менен болгон соода болсо, жегиле!» (Ниса сүрөсү, 29).
XI. АРАМ НЕРСЕЛЕРДИ САТУУ
Ислам дининде кээ бир нерселерди сатуу арам кылынган. Маселен, спирттик ичимдиктер, баңги заттар, доңуз (чочко) эти, тарп, атаиы сыиынууга даярдалган идолдор сыяктуу. Шариятта жол берилбеген жумуштарда (мисалы, бүгүнкү күндүн кумарканалары казинолордо, оюн автоматтарында) иштөөнүн өзү да күнөө болуп эсептелет. Мындаи жерлерден алынган аилык маяна да арам кирешеге кирет.
XII. ЖАЛГАН КАСАМ ИЧҮҮ МЕНЕН СООДА ЖҮРГҮЗҮҮ[16:01, 28.12.2015] ibragim: Кандаидыр бир соода мүлкүн сатуу үчүн жалган касам ичүү да арам киреше жолдоруна кирет.
Соода-сатыкта деги эле утурумдук болор-болбос кандаидыр бир киреше үчүн «Валлахи» 172 деп Алланын ысмын оозанып касам ичүүнүн өзү жакшы эмес. Ал эми соодага коюлган мал-мүлк жооп бербеген сапаттарга карата жалган касам ичүү чоң күнөө болуп эсептелет. Себеби бул учурда да кардар алданган болот. Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыз: «Соода-сатыкта даиынсыз көп касам иче берүүдөн этият болгула! Себеби касам сооданы ылдам жүргүзсө да, берекени качырат» (Муслим, Мусакат, 27) деит.
XIII. АРАМ КЫЛЫНГАН ИШТЕР МЕНЕН КИРЕШЕ ТАБУУ
Ислам дини арам кылынган иштерди кесип катары өздөштүрүүгө, асыресе мындаи жолдор менен киреше табууга кескин түрдө тыиуу салган. Соикулук, сыикырчылык, көзү ачыктык сыяктуу жолдор менен акча табуу арам. Ошондоиэле себепсиз адам өлтүрүү сыяктуу күнөө иштерде күнөөкөрдүн аиыбын жабуу үчүн андан алынган акча да арам болуп саналат. Күнөө боло турган таризде эл алдына чыгып ырдап-биилеп акча табууга да шариятта жол берилбеит. Күнөө боло турган тариз дегенден максат, биринчиден ырдын маани-маңызы адеп-ахлакка, шариятка каршы болушу, экинчиден ырчынын кииими (маселен, келинкыздардын жарым жылаңач кииим менен ырдап чыгышы) шариятка дал келбеши (б.а. шариятта аврат-уят деп эсептелген жерлердин ачык болушу) керек.
XIV. СҮТКОРЛУК (паиызга акча алып-берүү) 173
Ислам дини адамдын өз эмгегин адал деп эсептеит. Ал эми мындан тышкаркы киреше табуу жолдоруна тыиуу салат. Мына ушундаи жолдордун бири – сүткорлук.
Сүткорлуктун да түрдүү жолдору бар. Бүгүнкү күнү эң кеңири колдонулганы акча түрүндөгүсү эсептелет. Бул өңүттөн сүткорлук – бул, келишимде белгиленген учурда белгилүү өлчөмдө кошумча акча менен каитарып алуу шарты менен карызга акча берүү.
Мына ушул таризде макулдашылган келишимдин баары сүткорлукка кирет.
[16:02, 28.12.2015] ibragim: Акчанын ордуна мал-мүлк берүүдө паиыз болбоит. Паиыз окшош түрдөн болгон мал-мүлк каражатынан болот. Карызга алынган акчага кошумча акча берүү сыяктуу.
Окшош мал-мүлк каражаттарын аиырбаштоодо базар баалары эске алынышы кажет.
Мисалы, жогорку сапаттагы буудаи менен эски сапаты төмөн буудаиды алмаштырып жатканда баалары эсептелиши керек.
Паиыз ошондои эле тараза жана метр менен өлчөнүп сатылган мал-мүлк каражаттарынан да болот. Мындаи мүлктөрдү аиырбаштоодо тең тартылыпөлчөнөт да, анын сапаты, баасы эске алынып акча иретинде берилет. Мал-жандыктар буларга кирбеит.
Андыктан мал-жандыктардан паиыз болбоит.
Сүткорлук туурасында Куранда төмөнкүчө буюрулат: «Сүткорлук кылгандар (кыяматта) мүрзөлөрүнөн жин тииген киши сыяктуу турушат. Буга алардын:
Чындыгында соода сүткорлукка окшош» дегени себеп. Алла сооданы адал, сүткорлукту арам кылган...» (Бакара сүрөсү, 275), «Силер адамдардын мал-мүлкү аркылуу көбөисүн деп берген паиыз (акчаңар) Алланын алдында көбөибөит. Алланын ыраазылыгы үчүн берген зекетиңер эселенип көбөиөт» (Рум сүрөсү, 39) Сүткорлуктун арам болгондугуна карата көптөгөн хадистер да аитылган. Алардын биринде мындаи делет: «Абаилагыла! Караңгылык доорундагы сүткорлуктун бардык түрүнө тыиуу салынды. Өз акчаңар өзүңөрдүкү (андан ашыкчасы силерге адал эмес).
Мына ушуну (эске алып) аракет кылсаңар, бирөөнүн укугун тепсебеген да, өз укугуңарды коргогон да болосуңар» (Бухари, Буиуу, 79).[16:03, 28.12.2015] ibragim: Сүткорлук коомдо баилыктын, мал-мүлктүн белгилүү гана кишилердин колунда болушун шарттаит. Баилык, акча коомдун бардык катмарына жаиылышы керек. Коомдогу баилыктан паидалануу мүмкүнчүлүгү ар кимге ачык болушу керек. Ислам коомдо белгилүү гана адамдарда акчанын, баилыктын топтолушуна каршы. Исламдын сүткорлук жана башка өкүмдөрүндө да ушул жагдаи эске алынган.
Бүгүнкү күнү банк системасы кеңири кулач жаигандыктан проценттүү кредит алуу же берүү көпчүлүк адамдарга жөнөкөи көрүнүш катары сезилет. Негизи бул андаи эмес.
Мунун элге өтө чоң зыяндары бар. Банктар элдин акчасын аз процент менен топтоп, аны каира жогору өлчөмдө процентке коюп элге кредитке беришет. Кредит менен алектенгендер белгиленген суммага процент коиушкандыктан мындан эл гана зыян тартат.
XV. КУМАР ОИНОО
Ислам дининдеги чоң күнөөлөрдүн бири – кумар оиноо. Исламда адал киреше табуу жолдору белгилүү. Мусулман адам өз маңдаи тери менен иштеп, эмгек кылып акча табат.
Ислам шанска таянган (лотерея сыяктуу) оиундарды арам кылган. Ошондуктан ислам аалымдары мындаи оиундардын баары кумарга кирерин баса белгилешкен. Бүгүнкү күнү кеңири кулач жаиган лотерея, оюн автоматтары, «картошка» оиундарынын баары кумарга кирет. Мындан сырткары ат жарыш, биллиард сыяктуу спорт түрлөрүнө карата шанс оиундары (маселен, эки адамдын ортосундагы мелдешүү же ставка коиушуу) да кумарга кирип, арам болуп эсептелет. Кумар оиноо, оинотуу жана мындаи жерлерден акча табуу чоң күнөө. Куранда төмөнкүчө буюрулат: «О, момундар! Арак, кумар, (сыиынуу үчүн) орнотулган таштар жана жаанын огу менен төлгө тартуу – шаитандын ыплас иштери.
Мындан сактангыл! Мүмкүн кутулаарсыңар. Шаитан арак, кумар менен ортоңорго кек
[16:04, 28.12.2015] ibragim: салып от жагып, Алланы эскерүүдөн жана намаздан тосууну каалаит...» (Маида сүрөсү, 90-91). 174 Кумар дин Исламда өзгөчө баса белгиленген адал киреше табуу, адам укугу, акыикат, адилеттүүлүк сыяктуу жагдаиларга түк дал келбеит. Кумар – бул эч кандаи эмгек кылбастан башка адамдардын акыларын жөн жерден алуу. Бүгүнкү күнү кумардын түрү абдан көбөиүп көптөгөн адамдарды өз таасирине алып коомдук көигөилөрдү жаратып жаткан чакта мындаи жолдордон оолак болуу ар бир адам үчүн өтө маанилүү. Кумардын зыяны аитпаса да аидан ачык. Ошондои болсо да бир-эки ооз сөз аитсак ашыкча болбос.
Кумар адамды кебез менен мууздаган, өтө тез ырбап, тез жуккан жугуштуу оору сыяктуу.
Ал ар даиым адамдар ортосуна от жагып, келишкис душманга аилантып, андан ары коомдук беипилдикке, тынчтыкка доо кетирип, коомдук ынтымактын ыдырашына чеиин алпарат. Кумар адамдын жеке өзүн да, үи-бүлөсүн да туңгуюкка бууп, өзүн-өзү өлтүрүүгө, үи-бүлө келечегине ар кандаи коркунучтардын жаралышына шарт түзөт. Ошондуктан бул өтө орчундуу маселе.
Бүгүнкү күндүн эң иридеги көигөилөрүнүн бири – бул «акча тапсам болду, калганы мени кызыктырбаит» деген чолок оидун кеңири кулач жаиышы. Мусулман баласы эч качан мындаи оиго кирбеши кажет. Ал тек гана адал жолго багыт алышы керек. Ал өз акысынан тышкаркы арам кирешенин эртең эле акыретте тозок отуна аиланып алдынан тосуп чыгарына кынтыксыз ишенет. Акы-укук, акыикаттуулук, адилеттүүлүк жана калыстык Ислам дининин эң маанилүү негизги эрежелеринен болуп саналат.
XVI. ПАРА АЛУУ
Пара – бул, акыикаттын алсырашы же адилетсиздиктин үстөмдүгү үчүн алынган акча каражаты. Ардактуу Паигамбарыбыз пара алганга да, пара бергенге да наалат аиткан (Абу Давуд, Акзия, 4).
#55 30 December 2015 - 21:31
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[14:40, 29.12.2015] ibragim: Пара негизинен кандаидыр бир нерсеге ээ болуу үчүн, же милдеттүү кандаидыр бир ишти аткарбоо үчүн же кандаидыр бир төлөмдү өз өлчөмүнөн аз төлөө үчүн берилет.
Мунун баары тең чоң күнөөгө кирип, адилетсиздик болуп саналат.
Алла Таала бул багытта адам баласына төмөнкүчө эскертүү берет: «Ортоңордогу мал-мүлк, баилыкты өз ара арам жолдор менен жебегиле жана күнөө экенин билип туруп адамдардын баилыгынын бир бөлүгүн жеш үчүн (пара берип маселе чечиш үчүн) акимдерге алып барбагыла» (Бакара сүрөсү, 188) Ислам аалымдары, эгер кимдир бирөө өзүнүн акысын тек гана пара берип алууга аргасыз болуп пара берсе, ал күнөөкөр болбоит, ал эми пара алган адам күнөөкөр болот, дешет.
Өзгөчө мамлекеттик мекемелерге, анын ичинен сотторго «пара»нын аралашуусу өтө чоң күнөө. Алланын акыркы Элчиси: «Өкүм берүүдө пара алганга да, бергенге да Алла Тааланын наалат-каргышы болсун!» (Тирмизи, Ахкам, 9) деп элге кескин түрдө эскертүү берген.
Каисыдыр бир кызматкер адамдын пара менен адилетсиздикке барышы өтө кооптуу иш. Мамлекеттик кызматта отурган адамга жагынуу үчүн, же кандаидыр бир жеке кызыкчылык үчүн белек берүү да «пара берүүгө» жатат.
Зекет чогултмакка даиындалган адам ишинен каитып келип Паигамбарыбызга:
«Бул сиздики, ал эми бул мага берилген белек» дегенде ал ачууланып: «Эгер туура аитып жатсаң, баргын да ата-энеңдин үиүндө олтур, мындаи белектерди сага ким алып келер экен, көрөлү» (Муслим, Имара, 26-30) деп аитуу менен мындаи кызматтардагы адамдарга белек пара ниети менен берилерин билдирген
[14:41, 29.12.2015] ibragim: XVII. ИШТӨӨ МҮМКҮНЧҮЛҮГҮ БОЛО ТУРУП КАИЫРЧЫЛЫК КЫЛУУ
Куранда жана сүннөттө мусулман адамды адал эмгек кылууга, иштөөгө үндөгөн аят-хадистер арбын. Жума сүрөсүнүн 10-аятында Алла Таала мындаи буюрат: «(Жума) Намаз аяктаган соң жер бетине тарагыла! Алланын ыраиымын (адал ырыскысын) табуу үчүн иштегиле! Анан да Алланы көп эстегиле, иигиликке (түбөлүк бакытка) жетесиңер».
Мына ушул жана башка аят-хадистерди эске алган аалымдар адал эмгек менен киреше табууну өзүнчө ибадат деп эсептешет. Ошону менен бирге мусулман адам жеке өзүнүн да, өз карамагындагы адамдардын да муктаждыктарын адал жол менен камсыздашы парз өкүмүндөгү иш болуп эсептелет 175 . Ал эми иштөө мүмкүнчүлүгү боло туруп элден каиыр суроого шарият жол бербеит. Каиырчылык алты саны аман-соо иштөө мүмкүндүгү бар адам үчүн ар-намыска доо кетирген, адамдык кадырды түшүргөн, адамды жалкоолукка түрткөн жат иш.
Ошондои эле Паигамбарыбыз төмөнкү үч топко кирген адамдардын каиыр сурашын адал деп эсептеген: 1. бир адамга же коомчулукка өкүл болуп карызга белчеден батып карызын төлөи албаган адам, 2. кандаидыр бир кырсык себептүү мал-мүлкүнөн түп орду менен ажыраган адам, 3. кембагал жакыр адам. Булардан сырткары бир күндүк тамак-ашы бар, алты саны аман-соо адамдын каиырчылык кылышы адал эмес 176 . (Муслим, Зекет, 109;
Абу Давуд, Зекет, 36).
Паигамбарыбыз (саллаллаху алеихи васаллам) каиырчылыкты кесипке аилантуу терс жосунга жатаарын баса белгилеп: «(Эмгек кылуу мүмкүнчүлүгү болсо да) Каиырчылыктан такыр каитпаган адамдар бар. Кыямат күнү мына ошондои адагерчилиги төмөн адам Алланын алдына жүзү этинен ажыраган абалда барат» (Муслим, Зекет, 103) «Кимде-ким мал-мүлк чогултуу үчүн каиырчылык менен алектенсе, ал элден от-жалын сураган болот»
(Муслим, Зекет, 105) «Кимдир бирөөнүн бир кучак отун топтоп, аны (базарга) алып келип сатышы каиырчылык кылышынан алдаканча артык...» (Муслим, Зекет, 107).[14:42, 29.12.2015] ibragim: Каиырчылык кылуу ариине, терс көрүнүш. Каиырчылыкты кесипке аиландырып алганга акча берүү жакшы эмес. Каиыр-садаганы чыныгы муктаж адамга берүү керек.
Ислам дини мусулмандарга зекет берүүнү парз кылып, каиыр-садага берүүнү сооптуу иш катары сунуш кылат. Кедеи тууган-туушкандарга каралашууну милдет катары көрөт.
Ырас, Ислам дининин буируктары толук орундалганда, каиырчылык болмок эмес.
ОН БЕШИНЧИ БӨЛҮМ МУСУЛМАН АДАМДЫН НЕГИЗГИ ӨЗГӨЧӨЛҮКТӨРҮ
Жогоруда белгиленген негизги ибадаттардан сырткары мусулман баласынын моинунда дагы бир катар милдеттер бар. Алар мусулман адамдын жана мусулман коомчулугунун негизги өзгөчөлүктөрү болушу кажет. Буга чеиин сөз болгон ыиман негиздери, парз ибадаттар, ырас, Исламдын негизги талаптары. Ариине, мусулманчылык тек бул ибадаттар менен гана чектелбеит. Демек, арам, күнөө иштерден оолак болуу мусулманчылыктын өзгөчөлүгү. Ата-энеге жылуу мамиледе болуу, ар даиым калыс, адил, боорукер болуу, элдин кызматын өтөө, бирөөгө жардам берүү, адилетсиздикке, зулумдукка каршы туруу, жоомарт, аикөл, иштерман болуу, жалкоолуктан алыс болуу, адеп кармануу, туугантуушкандык мамилелерди жандандыруу, сабырлуу, кечиримдүү болуу сыяктуу толуп жаткан изги сапаттар мусулман баласынын ажырагыс өзгөчөлүктөрүнүн катарына кирет. Мусулман мына ушундаи өзгөчөлүктөрү менен мусулман боло алат. Мунун баары тең Улуу Жараткан Кудаи Тааланын буиругу.
[14:43, 29.12.2015] ibragim: I. АЗИРЕТИ МУХАММЕД (саллаллаху алеихи васаллам) ПАИГАМБАРДЫ СҮИҮҮ ЖАНА АНДАН ҮЛГҮ АЛУУ
Мусулмандын жашоо мугалими ариине, Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыз болуп саналат. Мусулман баласы аны малжанынан да артык көрөт. Анткени мусулмандын жашоосу анын таалими менен өзгөчө мааниге ээ болуп көркүнө чыгат. Адам болуунун эң изги өзгөчөлүктөрү анын адамдык касиетинде катылуу.
Ал эң жогорку адеп-ахлакка ээ адам. Өз сөзү менен аитканда, аны жалгыз Алла Таала тарбиялаган. Мына ошондуктан Ыиык Куранда: «Чындыгында, силер үчүн; Аллага жана акырет күнүнө (жарык маанаи менен) барууга үмүт баилагандар жана Алланы көптөнкөп зикир кылып эстеген момундар үчүн Алланын Элчисинде эң мыкты үлгү-өрнөк бар»
(Ахзаб сүрөсү, 21) деп буюрулган. Андыктан Паигамбарыбызды таанып-билүү менен улуу Ислам динибизди жакындан тааныган болобуз.
Алла Таала адам баласын жөн-себепсиз, максатсыз жараткан эмес. Элчилери аркылуу ага жакшы-жаманды, адал-арамды үирөткөн. Калетсиз, акыркы паигамбар Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) бул багытта өрнөк болчу эң иридеги инсан. Ал Алланын кулпендеси, ал үи-бүлө кожоюну, өзүнчө ата, өмүрлүк жар, өлкө башчысы, кара кылды как жарган калыс казы (сот), кошуун баштаган колбашчы, бирөөгө дос, бирөөгө тууган, элдин керегине жараган элдик инсан, кедеи-кембагалдардын башпаанеги. Ал мына ушундаи ар тараптуу теңдешсиз үлгүлүү инсан!
Жараткан Алла мындаи буюрат: «Ал Паигамбар аларды жакшылыкка чакырып, жамандыктан каитарат. Таза нерселерди адал, ыплас нерселерди арам кылат. Алардын оор жүктөрүн түшүрүп, оор милдеттерин жеңилдетет. Бул паигамбарга ишенген, ага урмат көргөзгөн, жардам берген, аны менен жиберилген нурга (Ыиык Куранга) моюн сунгандар (тозоктон) кутулушат (түбөлүк бакытка жетишет)» (Аараф сүрөсү, 157).
Адам төрөлгөн күндөн тарта ар түркүн өңүттөн бир үлгүгө муктаж боло келет.
Анткени адам ишенимин, кыимыл-ишти бирөөдөн үирөнүп көрүп жасаит. Бир адамды[14:45, 29.12.2015] ibragim: өрнөк тутуп, анын кишилигине, адеп-ахлагына ашыгуу – бул киши баласынын табигыи өзгөчөлүгү. Ошондуктан Алла Таала адам баласына тек китептерин гана эмес, ошол китептердин жандуу өрнөктөрүн, б.а. паигамбарларын жөнөткөн. Аирыкча адеп-ахлактык, рухании өңүттөн адам баласы өзүнө үлгү болуп бере алгыдаи өрнөккө муктаж. Адам өзүнө үлгү катары көргөн адамдарга ашыгып, күчүнүн жетишинче аны тууроого, анын тараптары болууга аракет кылат. Бүгүнкү күнү тилекке каршы, аирыкча жаштар терс көңүл ачуу жолундагы бир катар адамдарды өздөрүнө идеал катары тутуп, алардын жолуна түшүү үчүн жандалбас уруп, өздөрүн түбөлүк бактысынан ажыратууга аракет кылып келет.
Кандаи гана орду толгус касирет! Алар бир жолу гана ыроолонгон өмүр-жашоосун, келечегин текке кетирип, туура эмес өрнөктөргө ашыгууда. Адеп-ахлак дегенде күлкүтабасы келген наадандар, караңгы түркөилөр, өздөрүн дагы теске салалбаган, каракүч азгырык шаитанга алданып напсинин түбү көрүнгүс туңгуюгуна бои таштаган адамдар, ыимансыздар, катынпарастар, акчанын кулуна аилангандар, заалымдар, мусулмандарга душман болгондор мусулман баласы өрнөк ала турган адамдар эмес. Мусулман баласы буларга ишенимин арта албаит, булардын сөзү менен боло албаит, алардын жолунан жүрө албаит жана жүрбөшү да кажет.
Жакшылыктын, изгиликтин, акыикаттын, туура жолдун көрнөгү – Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыз болуп саналат. Паигамбардан үлгү алуу деген мына ушундаи болот. Анын сунуштарын жандилден сүиүп кабылдоо, жакшы дегенин жакшы, жаман дегенин жаман деп билүү. Жакшы – бул анын жакшы дегени, жаман – анын жаман дегени. Ал эки дүинө тең салмактуулугун үирөтүп, элди түбөлүк бакыттын гүлзар багына чакырган.
[14:45, 29.12.2015] ibragim: Ага моюн сунбаган, аны өрнөк тутпаган бүгүнкү күндүн аирым адамдары элди жамандыкка, шаитандын акка кара көө жапкан азгырыктарына, акты кара, караны ак кылып көрсөткөн карама сокурлукка үндөп, акыретти жомок катары кароого, дүинөгө тирек болчудаи, эч көз жумбастаи болуп адамды материяга кул кылууга чакырууда. Бул жол адамды «жеке кызыкчылык» деген дарттын кулунааилантып, калыссыздыкты, адилетсиздикти талаптаит. Мусулман адам эч качан бул жолдун жолоочусу болбошу кажет.
Азирети Мухаммед Паигамбарыбыз үммөтүнө жамандыкка жакшылык менен жооп берүүнү үирөткөн. Мусулман зулумдук көрсө дагы, зулумдук жолго барбаит. Анткени мусулмандын мугалими заалым эмес, ыраиымдуулуктун Паигамбары. Ал ар качан мээримдүүлүккө, ыраиымдуулукка, жакшылыкка гана умтулган жана өз үммөтүн ошого чакырган. Мусулман баласы аны ар даиым сыи менен эскерет, ага дубаи салам жолдоп Алла Тааладан анын амандыгын, эсендигин, беипилдигин тилеп, аны чалкыган учукыиырсыз Өз Мээрине бөлөшүн суранат. Ал эң тандамал жана теңдешсиз инсан!
Тарыхта бүт өмүрү өтөсүнө чыгарыла, иине-жибине чеиин иликтенген тек паигамбар жана тек инсан биздин Паигамбарыбыз Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) болуп эсептелет.
Азирети Паигамбарыбыз (саллаллаху алеихи васаллам) паигамбарлыкка чеиин эле элдин жүрөгүнүн түпкүрүнөн орун алып түнөк тапкан. Эл аны кезегинде ар даиым түз жүргөндүгүнөн, ишенимдүүлүгүнөн улам «МухаммадулАмин – Ишенимдүү Мухаммед» деп атаи турган.
Ал эң мыкты сапаттарга ээ эле. Ал адамгерчиликтин, адамдык бииик сапаттын, адилеттүүлүктүн туу чокусунда эле. Ал эч качан бирөөнү кандаидыр бир кемчилиги же катасы үчүн жекирип кагып-силккен эмес. Терс кадам таштаган адамдын атын атабаи «мындаи же тигиндеи иш кылган адамдарга эмне болуп калган...» деген таризде эскертүү берген.[14:46, 29.12.2015] ibragim: Жүзүнөн нур, сөзүнөн кут төгүлүп турар эле. Сүилөгөн сөзү адамды өзүнө тартып такыр тажатчу эмес. Ал эч качан ушак-аиың, жөнсүз, даиынсыз сөздөрдү сүилөчү эмес.
Маңдаиындагы адамдын акыл-түшүнүгүнө жараша жөнөкөи же көркөм тил менен сөз сүилөр эле.Сыпаа, иикемдүү, сылык эле. Ал эч качан каткырып күлчү эмес. Жүзү даиыма жылмаиыңкы абалда болгон. Аны күтүүсүздөн көргөн киши өзүнчө сүрдөнүп кетээр эле.
Ал кызматындагыларга да өзгөчө көңүл бурган. Өзү жеп-ичкенден алар да жеп-ичер эле.
Аикөл, март, меимандос, боорукер, мээрман эле. Учурунда эрен баатыр да болгон. Убадага бек, сөзгө бекем болгон. Адамгерчилиги, адеп-ахлагы, көрөгөчтүгү, зиректиги жагынан бүтүндөи адамзаададан жогору жан эле.
Паигамбарыбызга моюн сунуу – Алла Тааланын ыраазылыгына, сүиүүсүнө жетүүнүн каиткыс жолу. Башкача аитканда, мусулман адам ибадатында болобу, күнүмдүк турмушунда болобу, аитор, ар бир ишинде Азирети Паигамбарыбыздын ак сүннөтүнөн үлгү алмаиын ак жолдо жүрө албаит. Ага моюн сунуу багытында Улуу Жараткан Алла Таала төмөнкүчө буюрат: «Элчи силерге эмнени берсе, аны алгыла! Эмнеге тыиуу салса, андан оолак болгула, Алладан корккула! Анткени Алланын азабы оор!» (Хашр сүрөсү, 7) «О, ыиман келтиргендер! Аллага баш иигиле, Паигамбарга моюн сунгула! Бөөдө иш-амалыңар текке кетип калбасын» (Мухаммад сүрөсү, 33).
«Ким Аллага жана анын Элчисине моюн сунса, мына ошолор Алла өз мээримдүүлүгүн көргөзгөн паигамбарлар, туура-түз жүргөндөр, шеииттер жана такыбаалар менен бирге болушат. Алар кандаи гана ииги достор!» (Ниса сүрөсү, 69).
«Эгер атаңар, балдарыңар, бир туугандарыңар, жубаиыңар, досторуңар, тапкан мал-мүлкүңөр, токтоп калуусунан корккон соодаңар жана жакшы көргөн үилөрүңөр силер үчүн Аллада, анын элчисинен жана анын жолунда жихаддан артыгыраак көрүнсө, анда Алланын амири келгенге чеиин күткүлө!деп аит. Алла бузуку коомду туура жолго баштабаит! » (Тооба сүрөсү, 24). Бул аяттагы Алланын амир-буиругунан максат адамдын башына келе турган машакат-кыиынчылыктар аитылууда.
[14:47, 29.12.2015] ibragim: Азирети Паигамбарыбыз бир хадисинде: «Мен (каисыдыр бир мусулман) адам үчүн өзүнөн, балдарынан, ата-энесинен, жаамы адамзаададан артык болмоюн, ал толук ыиман келтирген болуп эсептелбеит» (Бухари, Иман, 8; Муслим, Иман, 69) деген.
II. ИСЛАМ ДИНИН ЖЕТИК ТҮШҮНҮҮ ЖАНА АМАЛ КЫЛУУ
Мусулман – Ислам ишенимин кабылдаган, анын мыизам-эрежелери менен жашаган адам. Ошондуктан ал өз динин, эмнеге ишениши керектигин, бул ишенимдин талаптарын үирөнүшү зарыл. 177 Ислам динибизде ачык-аикын, кескин буируктар «парз» деп аталат.
Парздарды аткарбоо арам өкүмүндөгү ишке кирет. Ислам дини ар бир мусулман баласынан талап кылган милдеттүү өкүмдөр (б.а. кескин тыиуу-буируктардын негизинде кадам таштоо) парз-ы аин болуп саналат. Ар момун-мусулман үчүн баарыдан мурда «ахли сүннөт» ишениминен жалпы маалымат алышы парз. Андан соң өзүнүн милдеттерин, адаларам түшүнүктөрүн үирөнөт. Маселен, жаңы мусулман болгон адам даарат алууну, намаз окууну, намаздын парздарын үирөнүүгө киришиши керек. Рамазан аиы келгенде орозонун парздарын үирөнүшү парз болот. Ошондои эле баиыганда зекеттин шарттары, жолжоболору, ажыга бара турган кезде ажылык жөнүндө кеңири маалымат алуу парз болот.
Бардык нерсе убагы келгенде аны үирөнүү парз-ы аин болуп саналат. Маселен, үилөнүүгө камына баштаган адам нике жөнүндө маалымат алып, аял-эркектин укуктары, милдеттери, үи-бүлөгө, балдарга тиешелүү өкүмдөр менен таанышуусу, асыресе, соода-сатык менен алектенүүгө киришкен адам соода-сатыктын жол-жоболорун, шарттарын, өзгөчө сүткорлукту (процент) жакшы үирөнүшү кажет (парз). Ислам ишеними, Ислам укугу жана адеп-ахлак, адал-арам, чоң күнөөлөр тууралуу маалымат алып, аны балдарына үирөтүү да
[14:48, 29.12.2015] ibragim: парз-ы аин болуп эсептелет. Үирөнбөгөндөр жана бала-бакырасына үирөтпөгөндөр чоң күнөө жасаган болушат.
Мунун баары тең чоң күнөөгө кирип, адилетсиздик болуп саналат.
Алла Таала бул багытта адам баласына төмөнкүчө эскертүү берет: «Ортоңордогу мал-мүлк, баилыкты өз ара арам жолдор менен жебегиле жана күнөө экенин билип туруп адамдардын баилыгынын бир бөлүгүн жеш үчүн (пара берип маселе чечиш үчүн) акимдерге алып барбагыла» (Бакара сүрөсү, 188) Ислам аалымдары, эгер кимдир бирөө өзүнүн акысын тек гана пара берип алууга аргасыз болуп пара берсе, ал күнөөкөр болбоит, ал эми пара алган адам күнөөкөр болот, дешет.
Өзгөчө мамлекеттик мекемелерге, анын ичинен сотторго «пара»нын аралашуусу өтө чоң күнөө. Алланын акыркы Элчиси: «Өкүм берүүдө пара алганга да, бергенге да Алла Тааланын наалат-каргышы болсун!» (Тирмизи, Ахкам, 9) деп элге кескин түрдө эскертүү берген.
Каисыдыр бир кызматкер адамдын пара менен адилетсиздикке барышы өтө кооптуу иш. Мамлекеттик кызматта отурган адамга жагынуу үчүн, же кандаидыр бир жеке кызыкчылык үчүн белек берүү да «пара берүүгө» жатат.
Зекет чогултмакка даиындалган адам ишинен каитып келип Паигамбарыбызга:
«Бул сиздики, ал эми бул мага берилген белек» дегенде ал ачууланып: «Эгер туура аитып жатсаң, баргын да ата-энеңдин үиүндө олтур, мындаи белектерди сага ким алып келер экен, көрөлү» (Муслим, Имара, 26-30) деп аитуу менен мындаи кызматтардагы адамдарга белек пара ниети менен берилерин билдирген
[14:41, 29.12.2015] ibragim: XVII. ИШТӨӨ МҮМКҮНЧҮЛҮГҮ БОЛО ТУРУП КАИЫРЧЫЛЫК КЫЛУУ
Куранда жана сүннөттө мусулман адамды адал эмгек кылууга, иштөөгө үндөгөн аят-хадистер арбын. Жума сүрөсүнүн 10-аятында Алла Таала мындаи буюрат: «(Жума) Намаз аяктаган соң жер бетине тарагыла! Алланын ыраиымын (адал ырыскысын) табуу үчүн иштегиле! Анан да Алланы көп эстегиле, иигиликке (түбөлүк бакытка) жетесиңер».
Мына ушул жана башка аят-хадистерди эске алган аалымдар адал эмгек менен киреше табууну өзүнчө ибадат деп эсептешет. Ошону менен бирге мусулман адам жеке өзүнүн да, өз карамагындагы адамдардын да муктаждыктарын адал жол менен камсыздашы парз өкүмүндөгү иш болуп эсептелет 175 . Ал эми иштөө мүмкүнчүлүгү боло туруп элден каиыр суроого шарият жол бербеит. Каиырчылык алты саны аман-соо иштөө мүмкүндүгү бар адам үчүн ар-намыска доо кетирген, адамдык кадырды түшүргөн, адамды жалкоолукка түрткөн жат иш.
Ошондои эле Паигамбарыбыз төмөнкү үч топко кирген адамдардын каиыр сурашын адал деп эсептеген: 1. бир адамга же коомчулукка өкүл болуп карызга белчеден батып карызын төлөи албаган адам, 2. кандаидыр бир кырсык себептүү мал-мүлкүнөн түп орду менен ажыраган адам, 3. кембагал жакыр адам. Булардан сырткары бир күндүк тамак-ашы бар, алты саны аман-соо адамдын каиырчылык кылышы адал эмес 176 . (Муслим, Зекет, 109;
Абу Давуд, Зекет, 36).
Паигамбарыбыз (саллаллаху алеихи васаллам) каиырчылыкты кесипке аилантуу терс жосунга жатаарын баса белгилеп: «(Эмгек кылуу мүмкүнчүлүгү болсо да) Каиырчылыктан такыр каитпаган адамдар бар. Кыямат күнү мына ошондои адагерчилиги төмөн адам Алланын алдына жүзү этинен ажыраган абалда барат» (Муслим, Зекет, 103) «Кимде-ким мал-мүлк чогултуу үчүн каиырчылык менен алектенсе, ал элден от-жалын сураган болот»
(Муслим, Зекет, 105) «Кимдир бирөөнүн бир кучак отун топтоп, аны (базарга) алып келип сатышы каиырчылык кылышынан алдаканча артык...» (Муслим, Зекет, 107).[14:42, 29.12.2015] ibragim: Каиырчылык кылуу ариине, терс көрүнүш. Каиырчылыкты кесипке аиландырып алганга акча берүү жакшы эмес. Каиыр-садаганы чыныгы муктаж адамга берүү керек.
Ислам дини мусулмандарга зекет берүүнү парз кылып, каиыр-садага берүүнү сооптуу иш катары сунуш кылат. Кедеи тууган-туушкандарга каралашууну милдет катары көрөт.
Ырас, Ислам дининин буируктары толук орундалганда, каиырчылык болмок эмес.
ОН БЕШИНЧИ БӨЛҮМ МУСУЛМАН АДАМДЫН НЕГИЗГИ ӨЗГӨЧӨЛҮКТӨРҮ
Жогоруда белгиленген негизги ибадаттардан сырткары мусулман баласынын моинунда дагы бир катар милдеттер бар. Алар мусулман адамдын жана мусулман коомчулугунун негизги өзгөчөлүктөрү болушу кажет. Буга чеиин сөз болгон ыиман негиздери, парз ибадаттар, ырас, Исламдын негизги талаптары. Ариине, мусулманчылык тек бул ибадаттар менен гана чектелбеит. Демек, арам, күнөө иштерден оолак болуу мусулманчылыктын өзгөчөлүгү. Ата-энеге жылуу мамиледе болуу, ар даиым калыс, адил, боорукер болуу, элдин кызматын өтөө, бирөөгө жардам берүү, адилетсиздикке, зулумдукка каршы туруу, жоомарт, аикөл, иштерман болуу, жалкоолуктан алыс болуу, адеп кармануу, туугантуушкандык мамилелерди жандандыруу, сабырлуу, кечиримдүү болуу сыяктуу толуп жаткан изги сапаттар мусулман баласынын ажырагыс өзгөчөлүктөрүнүн катарына кирет. Мусулман мына ушундаи өзгөчөлүктөрү менен мусулман боло алат. Мунун баары тең Улуу Жараткан Кудаи Тааланын буиругу.
[14:43, 29.12.2015] ibragim: I. АЗИРЕТИ МУХАММЕД (саллаллаху алеихи васаллам) ПАИГАМБАРДЫ СҮИҮҮ ЖАНА АНДАН ҮЛГҮ АЛУУ
Мусулмандын жашоо мугалими ариине, Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыз болуп саналат. Мусулман баласы аны малжанынан да артык көрөт. Анткени мусулмандын жашоосу анын таалими менен өзгөчө мааниге ээ болуп көркүнө чыгат. Адам болуунун эң изги өзгөчөлүктөрү анын адамдык касиетинде катылуу.
Ал эң жогорку адеп-ахлакка ээ адам. Өз сөзү менен аитканда, аны жалгыз Алла Таала тарбиялаган. Мына ошондуктан Ыиык Куранда: «Чындыгында, силер үчүн; Аллага жана акырет күнүнө (жарык маанаи менен) барууга үмүт баилагандар жана Алланы көптөнкөп зикир кылып эстеген момундар үчүн Алланын Элчисинде эң мыкты үлгү-өрнөк бар»
(Ахзаб сүрөсү, 21) деп буюрулган. Андыктан Паигамбарыбызды таанып-билүү менен улуу Ислам динибизди жакындан тааныган болобуз.
Алла Таала адам баласын жөн-себепсиз, максатсыз жараткан эмес. Элчилери аркылуу ага жакшы-жаманды, адал-арамды үирөткөн. Калетсиз, акыркы паигамбар Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) бул багытта өрнөк болчу эң иридеги инсан. Ал Алланын кулпендеси, ал үи-бүлө кожоюну, өзүнчө ата, өмүрлүк жар, өлкө башчысы, кара кылды как жарган калыс казы (сот), кошуун баштаган колбашчы, бирөөгө дос, бирөөгө тууган, элдин керегине жараган элдик инсан, кедеи-кембагалдардын башпаанеги. Ал мына ушундаи ар тараптуу теңдешсиз үлгүлүү инсан!
Жараткан Алла мындаи буюрат: «Ал Паигамбар аларды жакшылыкка чакырып, жамандыктан каитарат. Таза нерселерди адал, ыплас нерселерди арам кылат. Алардын оор жүктөрүн түшүрүп, оор милдеттерин жеңилдетет. Бул паигамбарга ишенген, ага урмат көргөзгөн, жардам берген, аны менен жиберилген нурга (Ыиык Куранга) моюн сунгандар (тозоктон) кутулушат (түбөлүк бакытка жетишет)» (Аараф сүрөсү, 157).
Адам төрөлгөн күндөн тарта ар түркүн өңүттөн бир үлгүгө муктаж боло келет.
Анткени адам ишенимин, кыимыл-ишти бирөөдөн үирөнүп көрүп жасаит. Бир адамды[14:45, 29.12.2015] ibragim: өрнөк тутуп, анын кишилигине, адеп-ахлагына ашыгуу – бул киши баласынын табигыи өзгөчөлүгү. Ошондуктан Алла Таала адам баласына тек китептерин гана эмес, ошол китептердин жандуу өрнөктөрүн, б.а. паигамбарларын жөнөткөн. Аирыкча адеп-ахлактык, рухании өңүттөн адам баласы өзүнө үлгү болуп бере алгыдаи өрнөккө муктаж. Адам өзүнө үлгү катары көргөн адамдарга ашыгып, күчүнүн жетишинче аны тууроого, анын тараптары болууга аракет кылат. Бүгүнкү күнү тилекке каршы, аирыкча жаштар терс көңүл ачуу жолундагы бир катар адамдарды өздөрүнө идеал катары тутуп, алардын жолуна түшүү үчүн жандалбас уруп, өздөрүн түбөлүк бактысынан ажыратууга аракет кылып келет.
Кандаи гана орду толгус касирет! Алар бир жолу гана ыроолонгон өмүр-жашоосун, келечегин текке кетирип, туура эмес өрнөктөргө ашыгууда. Адеп-ахлак дегенде күлкүтабасы келген наадандар, караңгы түркөилөр, өздөрүн дагы теске салалбаган, каракүч азгырык шаитанга алданып напсинин түбү көрүнгүс туңгуюгуна бои таштаган адамдар, ыимансыздар, катынпарастар, акчанын кулуна аилангандар, заалымдар, мусулмандарга душман болгондор мусулман баласы өрнөк ала турган адамдар эмес. Мусулман баласы буларга ишенимин арта албаит, булардын сөзү менен боло албаит, алардын жолунан жүрө албаит жана жүрбөшү да кажет.
Жакшылыктын, изгиликтин, акыикаттын, туура жолдун көрнөгү – Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) Паигамбарыбыз болуп саналат. Паигамбардан үлгү алуу деген мына ушундаи болот. Анын сунуштарын жандилден сүиүп кабылдоо, жакшы дегенин жакшы, жаман дегенин жаман деп билүү. Жакшы – бул анын жакшы дегени, жаман – анын жаман дегени. Ал эки дүинө тең салмактуулугун үирөтүп, элди түбөлүк бакыттын гүлзар багына чакырган.
[14:45, 29.12.2015] ibragim: Ага моюн сунбаган, аны өрнөк тутпаган бүгүнкү күндүн аирым адамдары элди жамандыкка, шаитандын акка кара көө жапкан азгырыктарына, акты кара, караны ак кылып көрсөткөн карама сокурлукка үндөп, акыретти жомок катары кароого, дүинөгө тирек болчудаи, эч көз жумбастаи болуп адамды материяга кул кылууга чакырууда. Бул жол адамды «жеке кызыкчылык» деген дарттын кулунааилантып, калыссыздыкты, адилетсиздикти талаптаит. Мусулман адам эч качан бул жолдун жолоочусу болбошу кажет.
Азирети Мухаммед Паигамбарыбыз үммөтүнө жамандыкка жакшылык менен жооп берүүнү үирөткөн. Мусулман зулумдук көрсө дагы, зулумдук жолго барбаит. Анткени мусулмандын мугалими заалым эмес, ыраиымдуулуктун Паигамбары. Ал ар качан мээримдүүлүккө, ыраиымдуулукка, жакшылыкка гана умтулган жана өз үммөтүн ошого чакырган. Мусулман баласы аны ар даиым сыи менен эскерет, ага дубаи салам жолдоп Алла Тааладан анын амандыгын, эсендигин, беипилдигин тилеп, аны чалкыган учукыиырсыз Өз Мээрине бөлөшүн суранат. Ал эң тандамал жана теңдешсиз инсан!
Тарыхта бүт өмүрү өтөсүнө чыгарыла, иине-жибине чеиин иликтенген тек паигамбар жана тек инсан биздин Паигамбарыбыз Азирети Мухаммед (саллаллаху алеихи васаллам) болуп эсептелет.
Азирети Паигамбарыбыз (саллаллаху алеихи васаллам) паигамбарлыкка чеиин эле элдин жүрөгүнүн түпкүрүнөн орун алып түнөк тапкан. Эл аны кезегинде ар даиым түз жүргөндүгүнөн, ишенимдүүлүгүнөн улам «МухаммадулАмин – Ишенимдүү Мухаммед» деп атаи турган.
Ал эң мыкты сапаттарга ээ эле. Ал адамгерчиликтин, адамдык бииик сапаттын, адилеттүүлүктүн туу чокусунда эле. Ал эч качан бирөөнү кандаидыр бир кемчилиги же катасы үчүн жекирип кагып-силккен эмес. Терс кадам таштаган адамдын атын атабаи «мындаи же тигиндеи иш кылган адамдарга эмне болуп калган...» деген таризде эскертүү берген.[14:46, 29.12.2015] ibragim: Жүзүнөн нур, сөзүнөн кут төгүлүп турар эле. Сүилөгөн сөзү адамды өзүнө тартып такыр тажатчу эмес. Ал эч качан ушак-аиың, жөнсүз, даиынсыз сөздөрдү сүилөчү эмес.
Маңдаиындагы адамдын акыл-түшүнүгүнө жараша жөнөкөи же көркөм тил менен сөз сүилөр эле.Сыпаа, иикемдүү, сылык эле. Ал эч качан каткырып күлчү эмес. Жүзү даиыма жылмаиыңкы абалда болгон. Аны күтүүсүздөн көргөн киши өзүнчө сүрдөнүп кетээр эле.
Ал кызматындагыларга да өзгөчө көңүл бурган. Өзү жеп-ичкенден алар да жеп-ичер эле.
Аикөл, март, меимандос, боорукер, мээрман эле. Учурунда эрен баатыр да болгон. Убадага бек, сөзгө бекем болгон. Адамгерчилиги, адеп-ахлагы, көрөгөчтүгү, зиректиги жагынан бүтүндөи адамзаададан жогору жан эле.
Паигамбарыбызга моюн сунуу – Алла Тааланын ыраазылыгына, сүиүүсүнө жетүүнүн каиткыс жолу. Башкача аитканда, мусулман адам ибадатында болобу, күнүмдүк турмушунда болобу, аитор, ар бир ишинде Азирети Паигамбарыбыздын ак сүннөтүнөн үлгү алмаиын ак жолдо жүрө албаит. Ага моюн сунуу багытында Улуу Жараткан Алла Таала төмөнкүчө буюрат: «Элчи силерге эмнени берсе, аны алгыла! Эмнеге тыиуу салса, андан оолак болгула, Алладан корккула! Анткени Алланын азабы оор!» (Хашр сүрөсү, 7) «О, ыиман келтиргендер! Аллага баш иигиле, Паигамбарга моюн сунгула! Бөөдө иш-амалыңар текке кетип калбасын» (Мухаммад сүрөсү, 33).
«Ким Аллага жана анын Элчисине моюн сунса, мына ошолор Алла өз мээримдүүлүгүн көргөзгөн паигамбарлар, туура-түз жүргөндөр, шеииттер жана такыбаалар менен бирге болушат. Алар кандаи гана ииги достор!» (Ниса сүрөсү, 69).
«Эгер атаңар, балдарыңар, бир туугандарыңар, жубаиыңар, досторуңар, тапкан мал-мүлкүңөр, токтоп калуусунан корккон соодаңар жана жакшы көргөн үилөрүңөр силер үчүн Аллада, анын элчисинен жана анын жолунда жихаддан артыгыраак көрүнсө, анда Алланын амири келгенге чеиин күткүлө!деп аит. Алла бузуку коомду туура жолго баштабаит! » (Тооба сүрөсү, 24). Бул аяттагы Алланын амир-буиругунан максат адамдын башына келе турган машакат-кыиынчылыктар аитылууда.
[14:47, 29.12.2015] ibragim: Азирети Паигамбарыбыз бир хадисинде: «Мен (каисыдыр бир мусулман) адам үчүн өзүнөн, балдарынан, ата-энесинен, жаамы адамзаададан артык болмоюн, ал толук ыиман келтирген болуп эсептелбеит» (Бухари, Иман, 8; Муслим, Иман, 69) деген.
II. ИСЛАМ ДИНИН ЖЕТИК ТҮШҮНҮҮ ЖАНА АМАЛ КЫЛУУ
Мусулман – Ислам ишенимин кабылдаган, анын мыизам-эрежелери менен жашаган адам. Ошондуктан ал өз динин, эмнеге ишениши керектигин, бул ишенимдин талаптарын үирөнүшү зарыл. 177 Ислам динибизде ачык-аикын, кескин буируктар «парз» деп аталат.
Парздарды аткарбоо арам өкүмүндөгү ишке кирет. Ислам дини ар бир мусулман баласынан талап кылган милдеттүү өкүмдөр (б.а. кескин тыиуу-буируктардын негизинде кадам таштоо) парз-ы аин болуп саналат. Ар момун-мусулман үчүн баарыдан мурда «ахли сүннөт» ишениминен жалпы маалымат алышы парз. Андан соң өзүнүн милдеттерин, адаларам түшүнүктөрүн үирөнөт. Маселен, жаңы мусулман болгон адам даарат алууну, намаз окууну, намаздын парздарын үирөнүүгө киришиши керек. Рамазан аиы келгенде орозонун парздарын үирөнүшү парз болот. Ошондои эле баиыганда зекеттин шарттары, жолжоболору, ажыга бара турган кезде ажылык жөнүндө кеңири маалымат алуу парз болот.
Бардык нерсе убагы келгенде аны үирөнүү парз-ы аин болуп саналат. Маселен, үилөнүүгө камына баштаган адам нике жөнүндө маалымат алып, аял-эркектин укуктары, милдеттери, үи-бүлөгө, балдарга тиешелүү өкүмдөр менен таанышуусу, асыресе, соода-сатык менен алектенүүгө киришкен адам соода-сатыктын жол-жоболорун, шарттарын, өзгөчө сүткорлукту (процент) жакшы үирөнүшү кажет (парз). Ислам ишеними, Ислам укугу жана адеп-ахлак, адал-арам, чоң күнөөлөр тууралуу маалымат алып, аны балдарына үирөтүү да
[14:48, 29.12.2015] ibragim: парз-ы аин болуп эсептелет. Үирөнбөгөндөр жана бала-бакырасына үирөтпөгөндөр чоң күнөө жасаган болушат.
#56 31 December 2015 - 14:44
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[14:42, 30.12.2015] ibragim: Мусулман баласы Жараткан Алла жана анын Элчиси маани берген нерсеге маани берип, терс көргөн нерсени терс көрөт. Алла Таала сүигөндү сүиүп,сүибөгөнүн сүибөит.
Чыныгы ыимандын өзөгү мына ушунда жатат. Болбосо, «ишендим, мусулман болдум» деп гана тим болуп буга чеиинки ар түрдүү жат жосундарын уланткан адам чыныгы ыиманга келе элегин өзү аигинелеит. Мусулман болгон адам Ислам дининде эмне жакшы, эмне жаман экендигин изденип үирөнүшү керек. Анүчүн дин Ислам менен жакындан таанышууга жанүрөи аракет кылышы кажет. Мусулман күн саиын өсүп-өнүп, аиланачөирөдөн кабардар болуп, каидыгерликтен алыс турушу керек. Ал балдарын ыимандуулукка, адептүүлүккө, адилеттүүлүккө, чынчылдыкка тарбиялап өстүрүшү зарыл.
Азирети Паигамбарыбыз Лукман табыптын уулуна төмөнкүчө акыл-насаат аитканын билдирген: «Уулум, аалымдардын жыиындарына катыш! Акылман адамдардын сөздөрүнө кулак төшө! Анткени Алла Таала жер бетин маидалап жааган жамгыр менен жандандырып (көркүнө чыгаргандаи), өлүк жүрөктү хикмат (даанышмандык) нуру менен тирилтип (шөкөттөит)»
Алла Таала согуш учуру болсо да Ислам аалымдарынан бир таипа согушка барбаи, Исламдын эржүрөк эрендери согуштан каитканда аларга да жана жалпы эле мусулмандарга Ислам жөнүндө маалыматтарды, Алланын өкүмдөрүн эскертип түшүндүрүп турууларын каалаит. Бул багытта аяттардын биринде төмөнкүчө буюрулат:
«Акыикатта, момундардын баары жоого аттануулары шарт эмес. Ар бир таипадан (уруудан) кээ бирлери дин илимин үирөнүп, жоого чыккандар каитып келген кезде аларга Алланын өкүмдөрүн үирөтүп эскертип турушу үчүн динди терең түшүнгөн (аалым) таипа артта калсын...» (Тооба сүрөсү, 122).
Паигамбарыбыз «Силердин эң каиырлууңар – Куранды үирөнгөн жана аны (бирөөгө) үирөткөн адам» (Бухари, Фадаилул-Куран, 21; Тирмизи, Фадаилул-Куран, 15) деген.
[14:43, 30.12.2015] ibragim: Бул багытта көптөгөн куттуу хадистер бар. Алардын аирымдары төмөнкүлөр:
«Ким Куран окуп, жаттап, андагы адалды адал, арамды арам катары кабылдаса, Алла Таала ошол үчүн аны беиишке киргизет. Ал адам өз үи-бүлөсүнөн тозокко түшө турган он адамга шапаат кылат» (Тирмизи, Фазаилул-Куран, 13).
«Үилөрүңөрдү көрүстөнгө аилантпагыла! Ырас, азгырык шаитан Бакара сүрөсү окулган үидөн качат» (Муслим, Мусафирин, 212).
«Жүрөгүндө Курандан кыпынчалык да эч нерсеси жок адам ураган үи сыяктуу»
(Тирмизи, Фазаилул-Куран, 18)
«Бул дүинө жана андагы нерселер нарксыз. Тек Алланы зикир кылуу жана Ага жакындаткан нерселер, илим үирөткөн аалым жана үирөнгүсү келген шакирт мындан тышкары» (Тирмизи, Зухд, 14).
Мусулман адам Ислам боюнча тек аны билүү, үирөнүү жолу менен гана жашаит.
Аны менен жакындан таанышуу үчүн динии маалыматтар жалпы камтылган китептерди окуу керек. Ар бир адамдын зарыл маалыматтарды алуу керектигин Паигамбарыбыз төмөнкүчө корутундулаит: «Илим алуу ар бир мусулман баласына (аял-эркекке) парз» (Ибни Маажа, Мукаддима, 17).
Билген менен билбегендин ортосундагы аиырма асман менен жердеи. Динибиз элге паидалуу бардык илим-билгиликке өзгөчө маани берет. Алла Таала билгендер менен билбегендердин абалы бир эмес экендигин сүиүктүү Паигамбарыбызга төмөнкү аяты[14:43, 30.12.2015] ibragim: аркылуу билдирген: «Аиткын: Билгендер менен билбегендер тең боло алабы?
Чындыгында акыл-эстүүлөр гана (Курандан) насаат алат» (Зумар сүрөсү, 9).
«Кулпенделер арасынан аалымдар гана Алладан акыикат коркушат» (Фаатыр сүрөсү, 28) Төмөнкү хадистер илим алуунун маанилүүлүгүнө багытталмакчы:
«Илим алуу үчүн сапарга чыккан адам сапардан каитып келгенге чеиин Алланын жолунда болот» (Тирмизи, Илим, 2; Ибни Маажа, Мукаддима, 17).
«Ким илим алса, илим алуу аракети буга чеиинки күнөөлөрүнө каффарат болот (күнөөлөрү кечирилет)» (Тирмизи, Илим, 2) Ары терең, ары паидалуу билгилик деген маанини туюнткан «хикматдаанышмандык»тын кимдир бирөөгө берилиши Алланын өзүнчө ыроосу болгондугу жөнүндө мынабу аятта аитылат: «Алла Таала хикматты каалаган пендесине ыроолоит.
Кимге хикмат ыроолонсо, демек, ага көптөгөн жакшылыктар берилиптир. Тек акылэстүүлөр гана оилонуп сабак-үлгү алышат»
Үирөнүүнүн, билимдүү болуунун маанилүүлүгү жөнүндөгү куттуу хадистердин биринде Алланын Элчиси мындаи буюрат: «Ким илим алуу үчүн жолго чыкса, Алла Таала ага беииш жолун жеңилдетет. Периштелер илим алып жаткандарга канаттарын керишет. Бир аалымдын сокурлуктун кеипин кииип кылган ишинин (ибадатынын) маанимаңызын анча, жетик түшүнө бербеи көп ибадат кылган адамдан жогорулугу – толгон аидын жылдыздарга болгон жогорулугу сыяктуу. Аалымдар паигамбарлардын мураскорлору. Паигамбарлар мурас катары алтын да, күмүш да калтырган эмес. Алар калтырган мурас – бул илим. Ким бул мураска ээ болсо, абдан чоң насип алган болот»
(Абу Давуд, Илим, I; Тирмизи, Илим, 19; Ибни Маажа, Мукаддима, 17).
Алла Таала бизге мынабу «Оо, Жараткан! Илимимди арттыра көр...» (Таха, 114) деген аяты менен Өзүнө дуба кылуубузду сунуштап, «Абаила, наадандардан болбо!» (Анаам сүрөсү, 35) деген аяты менен билимсиздиктен, караңгылыктан оолак болуубузду каалаит.
[14:44, 30.12.2015] ibragim: Азирети Паигамбарыбыз мусулмандардын таалим-тарбия, илим алуусуна өмүрүнүн ар өңүрүндө өзгөчө көңүл бурган. Мединага көчүп бараар замат эң биринчи Набави мечитин курдуруп, анын бир бөлүгүн мусулмандардын таалим-тарбия, илим алышы үчүн бөлгөн. Бул жер «суффа» деп аталган. Суффада илим алган кутман сахабалар менен Паигамбарыбыз өзү алек болуп, алардын күнүмдүк көр оокатын өзү моюндаган. Ислам тарыхында өзүнчө тартипке (системага) салынган окуу жаилардын туңгучу саналган суффада окуу-жазуу жанабашка илимдерди үирөтүү үчүн кээ бир билги сахабалар сабак беришкен. Ислам маданияты мына ушул билги, аалым сахабалардын, алардан илим алган шакирттердин талыкпас аракети, адал эмгеги менен түптөлгөн.
Исламдын алгачкы күндөрүнөн тарта барак ачып окууну, калем кармап жазууну билгендерге өзгөчө маани берилген. Алар Азирети Паигамбарыбызга түшүрүлгөн аяттарды жазууга милдеттенме алып, «вахии (Алланын кабарын) жазуучу» деген сыимык наамга ээ болушкан.
Ислам дини боюнча, кандаидыр бир кесипке же ишке ээ адам өз тармагына таандык өкүмдөрдү, адалды, арамды үирөнүүгө тиииш.
Динибизде бардык адамдардын сөзсүз түрдө билиши зарыл билгиликтер «парз-ы аин» маалыматтар делет. Ошону менен бирге жалпы коомго тиешелүү билгиликтер да бар.
Алар парзы кифая билгиликтери. Башкача аитканда, мусулман коомчулугунда сөзсүз түрдө бул илимдерди өздөштүргөн адамдар болушу кажет. Бул илимдер өздөштүрүлбөсө, коомдун ар бир жараны андан жоопкер болот.[14:45, 30.12.2015] ibragim: Ар кимден эле динии илим алына бербеит. Динибизге баиланышкан маселелер боюнча билги-аалымдардан маалымат алууга кажет. Куранга жана сүннөткө дал келбеген жаңылык киргизгендердин (бидатчылардын), сахабаларга, аалымдарга терс көз караштагы адамдардын китептеринен же сөздөрүнөн Ислам динин үирөнүүгө болбоит. Ахли сүннөт вал жамаат агымындагы аалымдардын китептеринен паидалануу керек. Ислам динин ушул китептер менен жакындан таанууга мүмкүн. Динибизди туура үирөнүү үчүн «ахли сүннөт вал жамаат» аалымдарынын бир ооздон кабылдап тастыктаган китептерин окуу зарыл.
Колго тииген эле динии китеп боюнча же аалым көрүнгөн, дин адамы делген ар кимдин эле сөзү же китеби боюнча ибадат кыла берүү туура эмес. Ахли сүннөт эмес дин адамдарынын китептерине жана сөздөрүнө этибар берилбеши керек.
Курандын буиругу, мааниси, каисы өкүмгө далалат кылгандыгын эң ириде Азирети Паигамбарыбыздын түшүндүрмөлөрүнөн, андан соң кутман сахабалардын сөздөрүнөн үирөнүү кажет. Куран аяттары жөнүндө маалымат алуу үчүн анын түшүндүрмөсүнө багытталган тафсир китептерине назар салуу керек. Паигамбарыбыздын, сахабалардын жана аалымдардын түшүндүрмө- чечмелөөлөрүнө каирылбастан эч ким өз ою боюнча аяттарга өзүнчө маани берип, өкүм чыгара албаит. Мындаи кадамга баргандарга этибар берилбеит. Анткени Куранды түшүндүрүп берүү озуипасы Азирети Паигамбарыбызга жүктөлгөн. Анын түшүндүрмөлөрүнө күбө болгон адамдар сахабалар. Ошондуктан сахабалар Курандын каисыдыр бир аятынын мааниси боюнча келген бир пикирге каршы ал аяттан маани чыгарууга болбоит. Себеби алардын бир ооздон кабылдаган чечими – «ижма» болуп саналат. Мындаи аяттардын туюндурмасы ачык-аикын.
[14:45, 30.12.2015] ibragim: Азирети Паигамбарыбыздын сүннөтүн жетик үирөнүү үчүн «сахих-туура» делген хадис китептерин, бул жаатта ишенимдүү аалымдардын китептерин колдонууга болот. Ар кимдин эле хадистер жөнүндөгү сөздөрүнө этибарбербөө абзел. Ырас, тарыхта Паигамбарыбыздын атынан жалган хадистер аитылган учурлар болгон. Бирок улуу Ислам аалымдары өтө кылдат, өтө аяр эмгек-аракеттин натыижасында андаи жалган хадистерди бөлүп чыгышкан. Бул өзөксүз хадистер бүгүнкү күнү колубузда. Андыктан куттуу хадистер тууралуу чар жаиыт түшүндүрүү керек деп оиго келгенди аита бербөө, асыресе, бул багытта өтө кылдат аракет кылып, хадистерге карата адеп сактоо кажет.
Куранда жана сүннөттө ачык өкүм берилбеген маселелердин өкүмүн ижтихад кылууга (өкүм чыгарууга) укуктуу чоң аалымдардан үирөнөбүз. Алардан үирөнүүбүздүн себеби – Куран менен сүннөткө ушул жол аркылуу моюн сунуу. Тагыраак аитканда, Куран менен сүннөткө моюн сунуу үчүн мындаи чоң аалымдардын сөзүнө кулак төшөп, чыгарган фатва-өкүмдөрү менен амал кылуу. Анткени мусулман бул Алланын өкүмдөрү менен амал кылган адам. Ал Алланын өкүмдөрүн же Курандан, же сүннөттөн өзүнүн чама-чаркына жараша, же бул багытта чоң аалым адамдардан үирөнөт. Агымдар да дал ушул себептерден улам паида болгон. Агымдар (төрт агым) боюнча жашоонун жападан жалгыз себеби Алланын буируктарына жана өкүмдөрүнө моюн сунуу гана.
Курандан жана сүннөттөн өкүм чыгаруудагы же өкүмү бүдөмүк маселелердин өкүмдөрүн үирөнүүдөгү башчыларыбыз кутман сахабалар болуп саналат. Имам Азам Абу Ханифа баш болгон төрт чоң агымдын имамы жана башка Ислам аалымдары бул багытта сахабалардын жолунан жүрүп өмүр кечиришкен. Ижтихад усулунун эмне экендиги, сахабалардын кандаи аракет кылгандыгы Фикх (Ислам укугу) усулу илиминин негизги темаларынан. Фикх усулу негизги Ислам илимдеринин бири. Бүгүнкү күнү да бул илимди окуу жана окутуу өзгөчө мааниге ээ. Бул ишти ишбилги адамдар аркалап аткарышы керек.
III. ЧЫНЧЫЛДЫК[14: 46, 30.12.2015] ibragim: Чынчылдык негизинен туура жолдо жүрүү, калп аитпоо, уурулук кылбоо, адилеттүүлүктөн таибоо, убадага бек туруу сыяктуу сөздөр менен маанилеш.
Чынчылдык – бул адамдын ичи менен тышы, тышы менен ичи, өзү менен сөзү, сөзү менен өзүнүн аикалышып турушу. Чынчыл адам бирөөнү алдабаит, сөзүнө бекем турат, аманатка кыянаттык кылбаит. Таразасында, соода-сатыгында бирөөнүн акысын жебеит, шылуунчулукка барбаит. Ар бир ишин маиын чыгара жасаит, көрсөтмөлүүлүктөн такыр оолак болот. Жумушчу болсо, өз ишин толук орундаганга аракет кылат. Жумушчу иштетсе, жумушчуларынын акысын толугу менен берет.
Куранда мындаи буюрулат: «Сага буирулгандаи туура жолдо бол!» (Худ сүрөсү, 112). Негизи, чынчыл болуу, түз жүрүү адамдын ар бир кыимыл-аракетине, ички дүинөсү менен сырткы дүинөсүнүн аикылышына баиланыштуу. Адамды жакшы же жаман кылган нерсе – бул сапат, кулк-мүнөз. Паигамбарыбыз береги аяттан улам «Худ сүрөсү мени карытты (чачыма ак түшүрдү)» (Тирмизи, Тафсир, 56/6) деген. Себеби мусулман адам бул эрежеге даиыма ар бир ишинде, ар биркадамында баш иииши керек. Чынында эле бул жагдаи кажыбас каират, талыкпас аракетти талап кылат. Ырас, мусулман түз жүрүүдөн оолак боло албаит.
Азирети Паигамбарыбыз куттуу хадистеринин биринде: «Дин – бул чынчылдык, ак ниеттүүлүк. ..» (Бухари, Иман, 42; Муслим, Иман, 95) деит. Демек, ар кимге жана ар нерсеге карата чынчыл болуу. Кара ниеттүүлүк, ичи менен сырты, сөзү менен өзү башка болуу мусулмандык сапатка жатпаит. Куранда төмөнкүчө буиурулат: «...Убадага бек тургула! Себеби берилген убададан улам сурак болот» (Исра сүрөсү, 33) «Буттардын (идолдордун) ыпластыгынан жана жалган сөздөн оолак болгула!» (Хаж сүрөсү, 30).
[14:46, 30.12.2015] ibragim: Адам эң ириде Алла Таалага карата түз болушу кажет. Бул деген сөз, ишениминде, ибадаттарында ыкласы түз, ниети ак болуу дегенди түшүндүрөт. Демек, чынчылдык баарыдан мурда адамдын ишенимине баиланыштуу. Аллага ишенбесе да, ишенген адам сыяктуу көрүнгөн, ишениминде ниет ак болбогон адам «мунафык-эки жүздүү» адам.
Адамдык асыл сапат өңүтүнөн адамдардын эң төмөнкү даражасында мына ушулар турат.
Мындаи эки жүздүү адамдын ишеними да, ибадаты да жараксыз болуп эсептелет.
Андыктан чынчылдык, ак ниеттүүлүк – ишенимибиздин да, ибадаттарыбыздын да негизги талабы.
Адам баласы аилана-чөирөсүнө, элге карата чынчыл болушу керек. Алла Таала адамга ар бир ишинде түз болушун буиурат. Азирети Паигамбарыбыз: «Бизди алдаган адам бизден эмес» (Тирмизи, Буиуу, 72) деген. Демек, соода-сатыкта жалганчылык, таразада алдамчылык чынчылдыкка түк дал келбеит.
Чынчылдыктын дагы бир мааниси адамдын ишенимдүүлүгү. Маалым болгондои, Азирети Паигамбарыбыздын лакап-аты «ал-Амин» болгон. Башкача аитканда, ишенимдүү адам. Ал дос-душман дебеи жалпы элдин ишенимине ээ болгон.
Адам жеке өзүнө карата да чынчыл болушу зарыл. Жасаган жат иштерин жаапжашырып, өзүн-өзү алдабашы керек. Өзүнө-өзү сурак кое билиши кажет. Бул иштери акыретте аны каи жакка алпараарын таразалап көрүшү дурус.
Чынчылдык бул оңои-олтоң иш эмес. Ырасында эле көпчүлүк адамдар негизинен өздөрүн туура, түз болгонун оилошот. Жасаган ишин туура деп эсептешет. Ал эми чындыгында туура болуунун материалдык да, моралдык да өңүтү бар. Адам баласы ириде өзү түз жана чынчыл болушу керек. Жеке кызыкчылыгына жараша кыимыл-аракетин өзгөртпөшү зарыл. Жалган сүилөө, жалган күбөгө өтүү, адамдарды алдоо чоң күнөөлөргө кирет.
Чыныгы ыимандын өзөгү мына ушунда жатат. Болбосо, «ишендим, мусулман болдум» деп гана тим болуп буга чеиинки ар түрдүү жат жосундарын уланткан адам чыныгы ыиманга келе элегин өзү аигинелеит. Мусулман болгон адам Ислам дининде эмне жакшы, эмне жаман экендигин изденип үирөнүшү керек. Анүчүн дин Ислам менен жакындан таанышууга жанүрөи аракет кылышы кажет. Мусулман күн саиын өсүп-өнүп, аиланачөирөдөн кабардар болуп, каидыгерликтен алыс турушу керек. Ал балдарын ыимандуулукка, адептүүлүккө, адилеттүүлүккө, чынчылдыкка тарбиялап өстүрүшү зарыл.
Азирети Паигамбарыбыз Лукман табыптын уулуна төмөнкүчө акыл-насаат аитканын билдирген: «Уулум, аалымдардын жыиындарына катыш! Акылман адамдардын сөздөрүнө кулак төшө! Анткени Алла Таала жер бетин маидалап жааган жамгыр менен жандандырып (көркүнө чыгаргандаи), өлүк жүрөктү хикмат (даанышмандык) нуру менен тирилтип (шөкөттөит)»
Алла Таала согуш учуру болсо да Ислам аалымдарынан бир таипа согушка барбаи, Исламдын эржүрөк эрендери согуштан каитканда аларга да жана жалпы эле мусулмандарга Ислам жөнүндө маалыматтарды, Алланын өкүмдөрүн эскертип түшүндүрүп турууларын каалаит. Бул багытта аяттардын биринде төмөнкүчө буюрулат:
«Акыикатта, момундардын баары жоого аттануулары шарт эмес. Ар бир таипадан (уруудан) кээ бирлери дин илимин үирөнүп, жоого чыккандар каитып келген кезде аларга Алланын өкүмдөрүн үирөтүп эскертип турушу үчүн динди терең түшүнгөн (аалым) таипа артта калсын...» (Тооба сүрөсү, 122).
Паигамбарыбыз «Силердин эң каиырлууңар – Куранды үирөнгөн жана аны (бирөөгө) үирөткөн адам» (Бухари, Фадаилул-Куран, 21; Тирмизи, Фадаилул-Куран, 15) деген.
[14:43, 30.12.2015] ibragim: Бул багытта көптөгөн куттуу хадистер бар. Алардын аирымдары төмөнкүлөр:
«Ким Куран окуп, жаттап, андагы адалды адал, арамды арам катары кабылдаса, Алла Таала ошол үчүн аны беиишке киргизет. Ал адам өз үи-бүлөсүнөн тозокко түшө турган он адамга шапаат кылат» (Тирмизи, Фазаилул-Куран, 13).
«Үилөрүңөрдү көрүстөнгө аилантпагыла! Ырас, азгырык шаитан Бакара сүрөсү окулган үидөн качат» (Муслим, Мусафирин, 212).
«Жүрөгүндө Курандан кыпынчалык да эч нерсеси жок адам ураган үи сыяктуу»
(Тирмизи, Фазаилул-Куран, 18)
«Бул дүинө жана андагы нерселер нарксыз. Тек Алланы зикир кылуу жана Ага жакындаткан нерселер, илим үирөткөн аалым жана үирөнгүсү келген шакирт мындан тышкары» (Тирмизи, Зухд, 14).
Мусулман адам Ислам боюнча тек аны билүү, үирөнүү жолу менен гана жашаит.
Аны менен жакындан таанышуу үчүн динии маалыматтар жалпы камтылган китептерди окуу керек. Ар бир адамдын зарыл маалыматтарды алуу керектигин Паигамбарыбыз төмөнкүчө корутундулаит: «Илим алуу ар бир мусулман баласына (аял-эркекке) парз» (Ибни Маажа, Мукаддима, 17).
Билген менен билбегендин ортосундагы аиырма асман менен жердеи. Динибиз элге паидалуу бардык илим-билгиликке өзгөчө маани берет. Алла Таала билгендер менен билбегендердин абалы бир эмес экендигин сүиүктүү Паигамбарыбызга төмөнкү аяты[14:43, 30.12.2015] ibragim: аркылуу билдирген: «Аиткын: Билгендер менен билбегендер тең боло алабы?
Чындыгында акыл-эстүүлөр гана (Курандан) насаат алат» (Зумар сүрөсү, 9).
«Кулпенделер арасынан аалымдар гана Алладан акыикат коркушат» (Фаатыр сүрөсү, 28) Төмөнкү хадистер илим алуунун маанилүүлүгүнө багытталмакчы:
«Илим алуу үчүн сапарга чыккан адам сапардан каитып келгенге чеиин Алланын жолунда болот» (Тирмизи, Илим, 2; Ибни Маажа, Мукаддима, 17).
«Ким илим алса, илим алуу аракети буга чеиинки күнөөлөрүнө каффарат болот (күнөөлөрү кечирилет)» (Тирмизи, Илим, 2) Ары терең, ары паидалуу билгилик деген маанини туюнткан «хикматдаанышмандык»тын кимдир бирөөгө берилиши Алланын өзүнчө ыроосу болгондугу жөнүндө мынабу аятта аитылат: «Алла Таала хикматты каалаган пендесине ыроолоит.
Кимге хикмат ыроолонсо, демек, ага көптөгөн жакшылыктар берилиптир. Тек акылэстүүлөр гана оилонуп сабак-үлгү алышат»
Үирөнүүнүн, билимдүү болуунун маанилүүлүгү жөнүндөгү куттуу хадистердин биринде Алланын Элчиси мындаи буюрат: «Ким илим алуу үчүн жолго чыкса, Алла Таала ага беииш жолун жеңилдетет. Периштелер илим алып жаткандарга канаттарын керишет. Бир аалымдын сокурлуктун кеипин кииип кылган ишинин (ибадатынын) маанимаңызын анча, жетик түшүнө бербеи көп ибадат кылган адамдан жогорулугу – толгон аидын жылдыздарга болгон жогорулугу сыяктуу. Аалымдар паигамбарлардын мураскорлору. Паигамбарлар мурас катары алтын да, күмүш да калтырган эмес. Алар калтырган мурас – бул илим. Ким бул мураска ээ болсо, абдан чоң насип алган болот»
(Абу Давуд, Илим, I; Тирмизи, Илим, 19; Ибни Маажа, Мукаддима, 17).
Алла Таала бизге мынабу «Оо, Жараткан! Илимимди арттыра көр...» (Таха, 114) деген аяты менен Өзүнө дуба кылуубузду сунуштап, «Абаила, наадандардан болбо!» (Анаам сүрөсү, 35) деген аяты менен билимсиздиктен, караңгылыктан оолак болуубузду каалаит.
[14:44, 30.12.2015] ibragim: Азирети Паигамбарыбыз мусулмандардын таалим-тарбия, илим алуусуна өмүрүнүн ар өңүрүндө өзгөчө көңүл бурган. Мединага көчүп бараар замат эң биринчи Набави мечитин курдуруп, анын бир бөлүгүн мусулмандардын таалим-тарбия, илим алышы үчүн бөлгөн. Бул жер «суффа» деп аталган. Суффада илим алган кутман сахабалар менен Паигамбарыбыз өзү алек болуп, алардын күнүмдүк көр оокатын өзү моюндаган. Ислам тарыхында өзүнчө тартипке (системага) салынган окуу жаилардын туңгучу саналган суффада окуу-жазуу жанабашка илимдерди үирөтүү үчүн кээ бир билги сахабалар сабак беришкен. Ислам маданияты мына ушул билги, аалым сахабалардын, алардан илим алган шакирттердин талыкпас аракети, адал эмгеги менен түптөлгөн.
Исламдын алгачкы күндөрүнөн тарта барак ачып окууну, калем кармап жазууну билгендерге өзгөчө маани берилген. Алар Азирети Паигамбарыбызга түшүрүлгөн аяттарды жазууга милдеттенме алып, «вахии (Алланын кабарын) жазуучу» деген сыимык наамга ээ болушкан.
Ислам дини боюнча, кандаидыр бир кесипке же ишке ээ адам өз тармагына таандык өкүмдөрдү, адалды, арамды үирөнүүгө тиииш.
Динибизде бардык адамдардын сөзсүз түрдө билиши зарыл билгиликтер «парз-ы аин» маалыматтар делет. Ошону менен бирге жалпы коомго тиешелүү билгиликтер да бар.
Алар парзы кифая билгиликтери. Башкача аитканда, мусулман коомчулугунда сөзсүз түрдө бул илимдерди өздөштүргөн адамдар болушу кажет. Бул илимдер өздөштүрүлбөсө, коомдун ар бир жараны андан жоопкер болот.[14:45, 30.12.2015] ibragim: Ар кимден эле динии илим алына бербеит. Динибизге баиланышкан маселелер боюнча билги-аалымдардан маалымат алууга кажет. Куранга жана сүннөткө дал келбеген жаңылык киргизгендердин (бидатчылардын), сахабаларга, аалымдарга терс көз караштагы адамдардын китептеринен же сөздөрүнөн Ислам динин үирөнүүгө болбоит. Ахли сүннөт вал жамаат агымындагы аалымдардын китептеринен паидалануу керек. Ислам динин ушул китептер менен жакындан таанууга мүмкүн. Динибизди туура үирөнүү үчүн «ахли сүннөт вал жамаат» аалымдарынын бир ооздон кабылдап тастыктаган китептерин окуу зарыл.
Колго тииген эле динии китеп боюнча же аалым көрүнгөн, дин адамы делген ар кимдин эле сөзү же китеби боюнча ибадат кыла берүү туура эмес. Ахли сүннөт эмес дин адамдарынын китептерине жана сөздөрүнө этибар берилбеши керек.
Курандын буиругу, мааниси, каисы өкүмгө далалат кылгандыгын эң ириде Азирети Паигамбарыбыздын түшүндүрмөлөрүнөн, андан соң кутман сахабалардын сөздөрүнөн үирөнүү кажет. Куран аяттары жөнүндө маалымат алуу үчүн анын түшүндүрмөсүнө багытталган тафсир китептерине назар салуу керек. Паигамбарыбыздын, сахабалардын жана аалымдардын түшүндүрмө- чечмелөөлөрүнө каирылбастан эч ким өз ою боюнча аяттарга өзүнчө маани берип, өкүм чыгара албаит. Мындаи кадамга баргандарга этибар берилбеит. Анткени Куранды түшүндүрүп берүү озуипасы Азирети Паигамбарыбызга жүктөлгөн. Анын түшүндүрмөлөрүнө күбө болгон адамдар сахабалар. Ошондуктан сахабалар Курандын каисыдыр бир аятынын мааниси боюнча келген бир пикирге каршы ал аяттан маани чыгарууга болбоит. Себеби алардын бир ооздон кабылдаган чечими – «ижма» болуп саналат. Мындаи аяттардын туюндурмасы ачык-аикын.
[14:45, 30.12.2015] ibragim: Азирети Паигамбарыбыздын сүннөтүн жетик үирөнүү үчүн «сахих-туура» делген хадис китептерин, бул жаатта ишенимдүү аалымдардын китептерин колдонууга болот. Ар кимдин эле хадистер жөнүндөгү сөздөрүнө этибарбербөө абзел. Ырас, тарыхта Паигамбарыбыздын атынан жалган хадистер аитылган учурлар болгон. Бирок улуу Ислам аалымдары өтө кылдат, өтө аяр эмгек-аракеттин натыижасында андаи жалган хадистерди бөлүп чыгышкан. Бул өзөксүз хадистер бүгүнкү күнү колубузда. Андыктан куттуу хадистер тууралуу чар жаиыт түшүндүрүү керек деп оиго келгенди аита бербөө, асыресе, бул багытта өтө кылдат аракет кылып, хадистерге карата адеп сактоо кажет.
Куранда жана сүннөттө ачык өкүм берилбеген маселелердин өкүмүн ижтихад кылууга (өкүм чыгарууга) укуктуу чоң аалымдардан үирөнөбүз. Алардан үирөнүүбүздүн себеби – Куран менен сүннөткө ушул жол аркылуу моюн сунуу. Тагыраак аитканда, Куран менен сүннөткө моюн сунуу үчүн мындаи чоң аалымдардын сөзүнө кулак төшөп, чыгарган фатва-өкүмдөрү менен амал кылуу. Анткени мусулман бул Алланын өкүмдөрү менен амал кылган адам. Ал Алланын өкүмдөрүн же Курандан, же сүннөттөн өзүнүн чама-чаркына жараша, же бул багытта чоң аалым адамдардан үирөнөт. Агымдар да дал ушул себептерден улам паида болгон. Агымдар (төрт агым) боюнча жашоонун жападан жалгыз себеби Алланын буируктарына жана өкүмдөрүнө моюн сунуу гана.
Курандан жана сүннөттөн өкүм чыгаруудагы же өкүмү бүдөмүк маселелердин өкүмдөрүн үирөнүүдөгү башчыларыбыз кутман сахабалар болуп саналат. Имам Азам Абу Ханифа баш болгон төрт чоң агымдын имамы жана башка Ислам аалымдары бул багытта сахабалардын жолунан жүрүп өмүр кечиришкен. Ижтихад усулунун эмне экендиги, сахабалардын кандаи аракет кылгандыгы Фикх (Ислам укугу) усулу илиминин негизги темаларынан. Фикх усулу негизги Ислам илимдеринин бири. Бүгүнкү күнү да бул илимди окуу жана окутуу өзгөчө мааниге ээ. Бул ишти ишбилги адамдар аркалап аткарышы керек.
III. ЧЫНЧЫЛДЫК[14: 46, 30.12.2015] ibragim: Чынчылдык негизинен туура жолдо жүрүү, калп аитпоо, уурулук кылбоо, адилеттүүлүктөн таибоо, убадага бек туруу сыяктуу сөздөр менен маанилеш.
Чынчылдык – бул адамдын ичи менен тышы, тышы менен ичи, өзү менен сөзү, сөзү менен өзүнүн аикалышып турушу. Чынчыл адам бирөөнү алдабаит, сөзүнө бекем турат, аманатка кыянаттык кылбаит. Таразасында, соода-сатыгында бирөөнүн акысын жебеит, шылуунчулукка барбаит. Ар бир ишин маиын чыгара жасаит, көрсөтмөлүүлүктөн такыр оолак болот. Жумушчу болсо, өз ишин толук орундаганга аракет кылат. Жумушчу иштетсе, жумушчуларынын акысын толугу менен берет.
Куранда мындаи буюрулат: «Сага буирулгандаи туура жолдо бол!» (Худ сүрөсү, 112). Негизи, чынчыл болуу, түз жүрүү адамдын ар бир кыимыл-аракетине, ички дүинөсү менен сырткы дүинөсүнүн аикылышына баиланыштуу. Адамды жакшы же жаман кылган нерсе – бул сапат, кулк-мүнөз. Паигамбарыбыз береги аяттан улам «Худ сүрөсү мени карытты (чачыма ак түшүрдү)» (Тирмизи, Тафсир, 56/6) деген. Себеби мусулман адам бул эрежеге даиыма ар бир ишинде, ар биркадамында баш иииши керек. Чынында эле бул жагдаи кажыбас каират, талыкпас аракетти талап кылат. Ырас, мусулман түз жүрүүдөн оолак боло албаит.
Азирети Паигамбарыбыз куттуу хадистеринин биринде: «Дин – бул чынчылдык, ак ниеттүүлүк. ..» (Бухари, Иман, 42; Муслим, Иман, 95) деит. Демек, ар кимге жана ар нерсеге карата чынчыл болуу. Кара ниеттүүлүк, ичи менен сырты, сөзү менен өзү башка болуу мусулмандык сапатка жатпаит. Куранда төмөнкүчө буиурулат: «...Убадага бек тургула! Себеби берилген убададан улам сурак болот» (Исра сүрөсү, 33) «Буттардын (идолдордун) ыпластыгынан жана жалган сөздөн оолак болгула!» (Хаж сүрөсү, 30).
[14:46, 30.12.2015] ibragim: Адам эң ириде Алла Таалага карата түз болушу кажет. Бул деген сөз, ишениминде, ибадаттарында ыкласы түз, ниети ак болуу дегенди түшүндүрөт. Демек, чынчылдык баарыдан мурда адамдын ишенимине баиланыштуу. Аллага ишенбесе да, ишенген адам сыяктуу көрүнгөн, ишениминде ниет ак болбогон адам «мунафык-эки жүздүү» адам.
Адамдык асыл сапат өңүтүнөн адамдардын эң төмөнкү даражасында мына ушулар турат.
Мындаи эки жүздүү адамдын ишеними да, ибадаты да жараксыз болуп эсептелет.
Андыктан чынчылдык, ак ниеттүүлүк – ишенимибиздин да, ибадаттарыбыздын да негизги талабы.
Адам баласы аилана-чөирөсүнө, элге карата чынчыл болушу керек. Алла Таала адамга ар бир ишинде түз болушун буиурат. Азирети Паигамбарыбыз: «Бизди алдаган адам бизден эмес» (Тирмизи, Буиуу, 72) деген. Демек, соода-сатыкта жалганчылык, таразада алдамчылык чынчылдыкка түк дал келбеит.
Чынчылдыктын дагы бир мааниси адамдын ишенимдүүлүгү. Маалым болгондои, Азирети Паигамбарыбыздын лакап-аты «ал-Амин» болгон. Башкача аитканда, ишенимдүү адам. Ал дос-душман дебеи жалпы элдин ишенимине ээ болгон.
Адам жеке өзүнө карата да чынчыл болушу зарыл. Жасаган жат иштерин жаапжашырып, өзүн-өзү алдабашы керек. Өзүнө-өзү сурак кое билиши кажет. Бул иштери акыретте аны каи жакка алпараарын таразалап көрүшү дурус.
Чынчылдык бул оңои-олтоң иш эмес. Ырасында эле көпчүлүк адамдар негизинен өздөрүн туура, түз болгонун оилошот. Жасаган ишин туура деп эсептешет. Ал эми чындыгында туура болуунун материалдык да, моралдык да өңүтү бар. Адам баласы ириде өзү түз жана чынчыл болушу керек. Жеке кызыкчылыгына жараша кыимыл-аракетин өзгөртпөшү зарыл. Жалган сүилөө, жалган күбөгө өтүү, адамдарды алдоо чоң күнөөлөргө кирет.
#57 01 January 2016 - 10:30
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[14:47, 31.12.2015] ibragim: Ислам маданиятында чынчылдыкка маанилеш бир топ сөздөр бар. Буга туура-түз болуу жана ак жолдо жүрүү кирет. Азирети Паигамбарыбыз акыл-насаат беришин сураган адамга төмөнкү насаатын аиткан: «Аллага ишендим деп аиткын да, түз жүр!» (Муслим, Иман, 62). Асыресе, «Эгебиз Алла Таала» деген соң түз жүргөн адамдарга Куранда төмөнкүчө куш кабар берилет: «Чындыгында:
«Эгебиз Алла Таала» деп түз жүргөндөргө периштелер түшүп: «Коркпогула!
Каигырбагыла!
Силерге убада кылынган беииш бар, ошого кубангыла!
» дешет» (Фуссила сүрөсү, 30).
«Биздин Эгебиз Алла гана – деп аитып, түз жүргөндөргө коркунуч да, каигы да болбоит. Алар жасаган жакшы иштеринин сыилыгы үчүн беиишке киришет. Ал жерде түбөлүккө болушат» (Ахкаф сүрөсү, 13-14).
Мусулман баласы туура сүилөшү керек. Ыиык Куран мусулмандарга ар бир сөзүнө кылдат мамиле жасап, аита турган сөзүн өз ыгы менен жана ал сөзү каи жерге барып такаларын оилонуп сүилөшүн буиуруу менен аларды жакшылыкка жол ача турган жакшы сөз сүилөөгө үндөит. Ариине, Алла Таала түз жүргөн чынчылдарга, туура сүилөгөн ыраскөилөргө жардам берет. Жараткан Алла алардын ар бир ишине береке-кут ыроолоп, жаман иштерден оолак болууларына, жат жосундарын оңдоп түз жолго салууларына жардам берүүнү өзүнчө ыроо катары багыштаарын убада кылган. Мына ушундаи жакшылык ишти жасаган мусулман адамдын каталарын, кемчиликтерин кечириши не деген ыраакым! Мына ушул учу-кыиырсыз ыраакым, чексиз кечирим адам баласын тозок отунан куткара алат. Бул багытта аяттардын биринде: «О, момундар! Алладан корккула, туура сөз сүилөгүлө! (Ошондо) Алла Таала ишиңерди оңдоп, күнөөңөрдү кечирет. Ким Аллага, анын Элчисине моюн сунса, албетте, ошол зор иигиликке жетишет» (Ахзаб сүрөсү, 71) деп буюрулат.
[14:47, 31.12.2015] ibragim: Паигамбарыбыз хадистеринин биринде мындаи деит: «Силерге туура-түз болууңарды буиурам. Анткени туура болуу жакшылыкка, жакшылык беиишке алпарат.
Адам туура-түз жүрүүнүн акыбетинде Алланын алдында сыддыктардын (чынчылыраскөилөрдүн) катарына кирет. Жалган сүилөөңөргө тыиуу салам. Себеби жалганчылык жамандыкка, жамандык тозокко алпарат. Адам жалган сүилөп олтуруп, акырында Алланын алдында жалганчы деп жазылат» (Бухари, Адаб, 69).
Күнүмдүк турмушта, эл менен болгон мамиледе, соода-сатыкта түз-туура жүрүүгө өзгөчө маани берүү кажет. Бул өтө зор мааниге ээ. Анткени бул жагдаи адамдын адал же арам азык-киреше табышына түздөн-түз тиешеси бар. Асыресе, тарыхта жер менен жексен болгон коомдордун аирымдары дал ушул соода-сатыктагы алдамчылык, шылуунчулук себептүү Алланын каарына калгандыктары билдирилет. Бул багытта Куранда көптөгөн эскертүү аяттар бар. Алардын аирымдары төмөнкүлөр:
«(Соода-сатыкка коигон мүлкүңөрдү) Туура тараза менен тарткыла! Адамдардын мүлкүн (акысын) кемитпегиле, жер бетинде бузукулук кылбагыла! » (Шуара сүрөсү, 182-183).
«Өлчөгөндө толугу менен өлчөп бергиле, туура тараза колдонгула! ..»(Исра сүрөсү, 35)
«Таразадан алдагандарга азап! Алар адамдардан өлчөп алышса, толук алышат да, бирөөгө таразалап беришсе, кемитип беришет. Алар (кыяматта) тирилээринин анык экенин билишпеиби? !» (Мутаффифин сүрөсү, 1-4).
«О, ыиман келтиргендер! Бири-бириңдин мал-мүлкүңдү арам жолдор менен жебегиле! Өз ыраазылыгыңар менен болгон соода болсо, алгыла!» (Ниса сүрөсү, 29).
IV. АДИЛЕТТҮҮ БОЛУУ[14:48, 31.12.2015] ibragim: Ислам – бул адилеттүүлүктүн дини. Анын эң маанилүү талаптарынын бири – адилеттүүлүк. Куранда адилеттүүлүккө өзгөчө басым жасалат. Паигамбарыбыз да мусулмандарды ар качан адилетүүлүктөн, калыстыктан карыш жылбоого чакырган.
Асыресе, Алла Тааланын «ал-Адил» б.а. «Адилеттүү» деген ысым-сыпаты да бар.
«Адилеттүүлүк» түшүнүгүн «ар бир адамга өз укугун берүү, ар бир иште түз болуу, күнөөлүүгө жазасын берүү, мыизам алдында адамдарды бирдеи кароо» сыяктуу түшүнүктөр менен чечмелөөгө болот. Куранда жана сүннөттө тезтез каиталанган «адилеттүүлүк» сөзү «тартип, теңдик, акыикат өкүм чыгаруу, туура жолдо жүрүү, калыс мамиле жасоо» сыяктуу маанилерде колдонулган. Адилеттүүлүк – бул акыикаттан алыстабоо.
Аяттарда адилеттүүлүк жөнүндө төмөнкүчө буиурулат:
«Алла Таала адилеттүүлүк менен мамиле жасоону, жакшылык кылууну жана тууган-туушкандарга каралашууну буиурат...» (Нахл сүрөсү, 90) «Алла силерге аманаттарды өз ээлерине каитарып берүүңөрдү, эл башкарып калсаңар, адилеттүүлүк менен башкарууңарды буиурат...» (Ниса сүрөсү, 58).
«О, момундар! Алла үчүн күбөлүккө бекем тургула (бирөөгө күбө болгонуңарда жалган аитпагыла). Аирым адамдарга болгон жек көрүүңөр силерди адилетсиздикке түртпөсүн. Адилеттүү болгула!.. .» (Маида сүрөсү, 8).
«Жараткан Эгем мага адилеттүү болууга буирук берди – деп аиткын...» (Аараф сүрөсү, 29)
«О, ыимандуулар! Өзүңөр, же ата-энеңер, же жакын тууганыңар үчүн зыян болсо да, Алла үчүн адилеттүүлүктү тургузуучу калыс күбө болгула! Эгер (силер күбө болуп жаткан адам) баи болсун, кедеи болсун, Алла аларга (силерден да) жакын. Сезимге алдырып адилеттүүлүктөн таибагыла! Эгер адилеттүүлүктөн таисалдап (туура күбөгө өтпөсөңөр), же андан баш тартсаңар, ариине, Алла силердин ар бир ишиңерден толук Кабардар! » (Ниса сүрөсү, 135).
[14:49, 31.12.2015] ibragim: Бураида (Алла ага ыраазы болсун!) Алланын Элчисинин (саллаллаху алеихи васаллам) мындаи дегенин аитат:
«Казылар (сот-биилер) үч түрдүү. Алардын бири беиишке кирип, экөө тозокко түшөт. Беиишке кире турган казы акыикатты билип, ошол боюнча өкүм чыгарат.
Экинчиси акыикатты билип, адилетсиз (туура эмес) өкүм чыгарат. Ал эми үчүнчүсү жагдаиды толук түшүнбөи туруп нааданча өкүм чыгарат. Мына ушул экөө тозоку» (Абу Давуд, Акдия, 2, 3573).
Дагы бир хадисте төмөнкүчө буюрулат: «Өкүм чыгарууда үи-бүлөсүнө, өз карамагындагыларга карата адилеттүүлүктөн таибагандар кыямат күнү нурдан бүткөн минбарларда (жумшак мамыктарда) отурушат» (Муслим, Имара, 17).
Адилеттүүлүк өмүрдүн өтөсүнө чеиин өз күчүндө болушу керек. Адилеттүүлүктүн карама-каршы мааниси «зулумдук». Адилеттүүлүктөн, калыстыктан карыш жылган адам зулумдукка кадам таштаган болот. Адам баласы эң ириде өз үи-бүлөсүндө адилеттүү болууга жанүрөшү кажет. Балдардын бирин төмөн, бирин жогору көрбөи бардыгына бирдеи мамиле жасашы зарыл.
Сот акыикатты туу тутуп, туура чечим чыгарышы кажет. Бүгүнкү күнү тилекке каршы, соттор пара берүүнүн, кадыр салуунун, тараптарлыктын, коррупциянын эң сонун көрнөгүнө аиланып калгандаи. Ырас, Азирети Паигамбарыбыз бул багытта сот чечими менен бирөөнүн укугун тепсеп, бирөөнөн мал-мүлк (пара) алуу – бул тозоктон от алуу дегенди түшүндүрөөрүн эбак эле аитып кеткен.[14:49, 31.12.2015] ibragim: Бүгүнкү күнү көпчүлүк учурда каидыгер мамиле жасалган жагдаилардын бири – бул жумуш же кызмат оруну. Тууган, дос, тааныш-билиш сыяктуу жагдаилардан улам тигил же бул кызматка иштин көзүн билбеген адамдар келип отурууда. Бул жагдаи коомдун экономикалык жактан да, рухании жактан да начарлашына, коомдук башаламандыкка алып бараары кашкаиган чындык.
Адилеттүүлүктүн дагы бир көрнөгү жумушчу-ишкерге өз акысын толук берүү. Бул капитализм өкүм сүрдүргөн дүинөдө инсаниятка өтө зарыл жагдаилардын бири.
Ошондуктан социалдык адилеттүүлүккө басым жасаган идеологиялар чыккан. Адамдар жеке кызыкчылыкка абдан жатык болгондуктан көпчүлүк учурда адилеттүүлүктөн алыс арыш созууда. Андыктан элдин башындагылар коомдук адилеттүүлүккө өтө кылдат мамиле жасоолору кажет. Алибетте, бул Алланын буиругу.
V. АДАЛ КИРЕШЕ ТАБУУ
Ислам дини өзгөчө басым жасаган негизги маселелердин бири – бул адал киреше жана адал азык маселеси. «Адал» сөзү аткарууга же тамактанууга уруксат берилген жагдаи же азык дегенди түшүндүрөт. Ошондои эле ал «маңдаи тер менен табылган киреше, өз акы» деген маанилерди да камтыит.
Адал ырыскы табуу, үи-бүлөнү адал жол менен багуу мусулман баласы үчүн парз, Алланын буиругу. Алла Таала адамдын муктаждыгын жетиштүү өлчөмдө жаратып, алар адам баласы үчүн өзүнчө ыроо болгондугун билдирип, ырыскыны жалгыз Өзүнөн суроо керектигин буируган:
«Силерди жер бетине жаигаштырдык жана ал жерде жашоо үчүн зарыл муктаждыктарыңарды кошо бердик. Силер ошого карабастан аз шүгүр келтиресиңер»
(Аараф сүрөсү, 10)
[14:50, 31.12.2015] ibragim: «Силерге асман-жерден ырыскыны ким берет?деп сурагын. Аиткын: «Алла!» деп...» (Саба сүрөсү, 24) «Алла Таала силерге Өз ыраиымы менен түндү эс алууңар, ал эми күндүздү Анын жакшылыгын (ырыскысын) издешиңер үчүн жараткан. Балким, (Аллага) шүгүр келтирерсиңер» (Касас сүрөсү, 73) «Эгеңер Өзүнүн учу-кыиырсыз жакшылык-ыроосунан насибиңерди табууңар үчүн деңиздерде кемелерди жүргүзөт. Акыикатта Ал силерге өтө Мээримдүү» (Исра сүрөсү, 66)
«Аиткын: Алла Таала кулпенделери үчүн жараткан кооз нерселерин жана таза ырыскыларын ким арам кыла алат экен?...» (Аараф сүрөсү, 32) «Алла Таала ыроологон адал жана таза ырыскы менен азыктангыла! Алла Тааладан корккула! » (Маида сүрөсү, 88) «О, адамдар! Жер бетинде таза нерселер менен азыктангыла! Шаитанга баш иибегиле! Ал силердин ачык-аикын душманыңар» (Бакара сүрөсү, 168) Азирети Паигамбарыбыз «адал ырыскы ибадаттын ондон тогузу» деп буиурган.
Дагы бир хадисте: «Эч ким өз маңдаи тери, адал эмгеги менен тапкан ырыскыдан дагы адалыраак ырыскы жеген эмес» (Бухари, Буиуу, 15) делет.
Алланын акыркы Элчиси күндөрдүн биринде Саад бин Муаз (Алла ага ыраазы болсун) менен жолугуп, кол алышып учурашып жатып, колунун чор басканын баикап, себебин сураит. Кутман сахаба: «Бала-бакырамды багаиын деп бакчамда иштеп жатам» деп жооп бергенде, Паигамбарыбыз сахабасынын колунан өөп, этжүрөгү болкуп: «Мына ушул Жараткан Алла сүигөн кол!» деген экен.
Демек, адал киреше жана адал азык мусулмандын күнүмдүк турмушунда өтө зор мааниге ээ. Андыктан арам азык менен тамактанып ибадат кылуу чыныгы ибадат сыяктуу[14:51, 31.12.2015] ibragim: болбоит. Асыресе, арам жол менен азыктанган адамдар ибадаттан алыс болуп, аларга ибадат кылуу өтө оор келет. Арам адамдын жандүинөсүн, жүрөгүн карартып, ибадаттан толук азык алдырбаит. Арам азык менен тамактанган адам негизинен күнөө иштерге иикемдүү келип, терс жолдорго тез түшөт.
Мусулман адам адал эмгек менен өзүнүн да, өз карамагындагы адамдардын да муктаждыктарын камсыз кылууга милдеттүү. Уурулук, талап-тоноочулук, шылуунчулук, пара алуу, арам иштер менен алектенип акча табуу, адал-арамды эске албаи «акча тапсам болду» деген түшүнүктө болуу мусулманга түк жарашпаит. Өзгөчө жалпыга таандык мамлекеттик казынаны тиешелүү жерлерге өтө кылдат каржоо керек. Мусулман баласы күмөндүү нерселерден да оолак болуп, адал азыкка артыкча көңүл бурушу кажет. Азирети Паигамбарыбыз: «Дыкат бургула, денеде бир (муштумдаи) эт бар! Эгер ал жакшы болсо, дене да жакшы болот. Эгер жаман болсо, дене да жаман болот. Ал эт – жүрөк!» деген.
Бул жерде адамдын жүрөгү жакшы болсо, иш-амалдар да жакшы болоруна ишарат жасалат. Жүрөктүн жакшы болушу үчүн баарыдан мурда адал азык менен тамактануу, арамдан алыс болуу кажет.
Адамдар буга эң көп соода-сатыкта салкын мамиле жасап, мал-мүлкүн өткөзүү үчүн маңдаиындагы адамдын билбегенинен паидаланууга, калп аитып алдоого аракет кылышат.
Бул шариятта арам өкүмүндөгү иш болуп саналат.
Адал-арам маселеси асыресе, коомдук маселе. Арам кулач жаиган коомдордун түбөлүгү өтө коркунучтуу. Паигамбарыбыз бүгүнкү күндөгү бул апаатка далаи кылым мурун эле мындаича ишарат жасаган: «Ушундаи бир күн келет, адам мал-мүлктү адалдан таап жатабы, арамдан таап жатабы, аны кызыктырбаи калат. Мындаилардын эч бир дубасы кабыл болбоит!» (Бухари, Буиуу, 7).
[14:51, 31.12.2015] ibragim: Ошону менен бирге куттуу хадистерде соода-сатыгын түз жүргүзгөндөр шеииттер, паигамбарлар менен бирге болоору билдирилген. Бул багытта ардактуу Паигамбарыбыз:
«Мамилеси түз, чынчыл жана ишенимдүү соодагер паигамбарлар, ыраскөи-сыддыктар жана шеииттер менен бирге болот» (Ибни Мажа, Тижарат, 1) деген.
Дагы бир хадисте мындаи буюрулат: «О, адамдар! Алладан корккула! Ырыскыны туура (адал) жолдон тапкыла. Анткени кечиксе да, ырыскысы толук берилмеиин эч бир адам көз жумбаит. Андыктан Алладан корккула! Ырыскы табууда туура аракет кылып, адалын алгыла да, арамын таштагыла! » (Ибни Маажа, Тижарат, 2) Исламда эң маанилүү эрежелердин бири – бул «акы-укук» маселеси. Ислам акыукукка негизделген дин.
«Адамдын укугу, акысы» деген түшүнүк Исламда өтө зор мааниге ээ. Адам укугунун материалдык да, рухании да жактары бар. Эч бир себепсиз бирөөнүн акысына кол салуу, бирөөнүн малын уурдоо сыяктуу жагдаилар каражат өңүтүнөн адам укугу. Адам акы-укугу муну менен гана чектелүү эмес. Кошунанын, меимандын, ата-эненин, жубаилардын, балдардын акылары сыяктуу бир топ укуктук маселелер бар.
Паигамбарыбыз мындаи деит:
«Кимде дин боордошунун ар-намысына, мал-мүлкүнө баиланышкан акысы болсо, алтын-күмүштүн түк паидасы болбои турган кыямат күнү келгенге чеиин аны менен адалдашсын (акысын берсин). Болбосо, өзүнүн жакшылык иштери (сообу) болсо, соопторунан ошол (акысы берилбеген) өлчөмдө алынат (да өз ээсине каитарылат). Эгер жакшылыктары болбосо, тиги зулумдукка учураган (акысы тепселген) адамдын күнөөлөрүнөн алынып, ага жүктөлөт» (Бухари, Мазалим, 10).
Адамдар көбүнесе соода-сатыкта бирөөнү алдап, калп аитып мал-мүлкүн арам кылып алышат. Куран дал ушул багытка өзгөчө басым жасап, төмөнкүчө буиурат:
«Биздин Эгебиз Алла гана – деп аитып, түз жүргөндөргө коркунуч да, каигы да болбоит. Алар жасаган жакшы иштеринин сыилыгы үчүн беиишке киришет. Ал жерде түбөлүккө болушат» (Ахкаф сүрөсү, 13-14).
Мусулман баласы туура сүилөшү керек. Ыиык Куран мусулмандарга ар бир сөзүнө кылдат мамиле жасап, аита турган сөзүн өз ыгы менен жана ал сөзү каи жерге барып такаларын оилонуп сүилөшүн буиуруу менен аларды жакшылыкка жол ача турган жакшы сөз сүилөөгө үндөит. Ариине, Алла Таала түз жүргөн чынчылдарга, туура сүилөгөн ыраскөилөргө жардам берет. Жараткан Алла алардын ар бир ишине береке-кут ыроолоп, жаман иштерден оолак болууларына, жат жосундарын оңдоп түз жолго салууларына жардам берүүнү өзүнчө ыроо катары багыштаарын убада кылган. Мына ушундаи жакшылык ишти жасаган мусулман адамдын каталарын, кемчиликтерин кечириши не деген ыраакым! Мына ушул учу-кыиырсыз ыраакым, чексиз кечирим адам баласын тозок отунан куткара алат. Бул багытта аяттардын биринде: «О, момундар! Алладан корккула, туура сөз сүилөгүлө! (Ошондо) Алла Таала ишиңерди оңдоп, күнөөңөрдү кечирет. Ким Аллага, анын Элчисине моюн сунса, албетте, ошол зор иигиликке жетишет» (Ахзаб сүрөсү, 71) деп буюрулат.
[14:47, 31.12.2015] ibragim: Паигамбарыбыз хадистеринин биринде мындаи деит: «Силерге туура-түз болууңарды буиурам. Анткени туура болуу жакшылыкка, жакшылык беиишке алпарат.
Адам туура-түз жүрүүнүн акыбетинде Алланын алдында сыддыктардын (чынчылыраскөилөрдүн) катарына кирет. Жалган сүилөөңөргө тыиуу салам. Себеби жалганчылык жамандыкка, жамандык тозокко алпарат. Адам жалган сүилөп олтуруп, акырында Алланын алдында жалганчы деп жазылат» (Бухари, Адаб, 69).
Күнүмдүк турмушта, эл менен болгон мамиледе, соода-сатыкта түз-туура жүрүүгө өзгөчө маани берүү кажет. Бул өтө зор мааниге ээ. Анткени бул жагдаи адамдын адал же арам азык-киреше табышына түздөн-түз тиешеси бар. Асыресе, тарыхта жер менен жексен болгон коомдордун аирымдары дал ушул соода-сатыктагы алдамчылык, шылуунчулук себептүү Алланын каарына калгандыктары билдирилет. Бул багытта Куранда көптөгөн эскертүү аяттар бар. Алардын аирымдары төмөнкүлөр:
«(Соода-сатыкка коигон мүлкүңөрдү) Туура тараза менен тарткыла! Адамдардын мүлкүн (акысын) кемитпегиле, жер бетинде бузукулук кылбагыла! » (Шуара сүрөсү, 182-183).
«Өлчөгөндө толугу менен өлчөп бергиле, туура тараза колдонгула! ..»(Исра сүрөсү, 35)
«Таразадан алдагандарга азап! Алар адамдардан өлчөп алышса, толук алышат да, бирөөгө таразалап беришсе, кемитип беришет. Алар (кыяматта) тирилээринин анык экенин билишпеиби? !» (Мутаффифин сүрөсү, 1-4).
«О, ыиман келтиргендер! Бири-бириңдин мал-мүлкүңдү арам жолдор менен жебегиле! Өз ыраазылыгыңар менен болгон соода болсо, алгыла!» (Ниса сүрөсү, 29).
IV. АДИЛЕТТҮҮ БОЛУУ[14:48, 31.12.2015] ibragim: Ислам – бул адилеттүүлүктүн дини. Анын эң маанилүү талаптарынын бири – адилеттүүлүк. Куранда адилеттүүлүккө өзгөчө басым жасалат. Паигамбарыбыз да мусулмандарды ар качан адилетүүлүктөн, калыстыктан карыш жылбоого чакырган.
Асыресе, Алла Тааланын «ал-Адил» б.а. «Адилеттүү» деген ысым-сыпаты да бар.
«Адилеттүүлүк» түшүнүгүн «ар бир адамга өз укугун берүү, ар бир иште түз болуу, күнөөлүүгө жазасын берүү, мыизам алдында адамдарды бирдеи кароо» сыяктуу түшүнүктөр менен чечмелөөгө болот. Куранда жана сүннөттө тезтез каиталанган «адилеттүүлүк» сөзү «тартип, теңдик, акыикат өкүм чыгаруу, туура жолдо жүрүү, калыс мамиле жасоо» сыяктуу маанилерде колдонулган. Адилеттүүлүк – бул акыикаттан алыстабоо.
Аяттарда адилеттүүлүк жөнүндө төмөнкүчө буиурулат:
«Алла Таала адилеттүүлүк менен мамиле жасоону, жакшылык кылууну жана тууган-туушкандарга каралашууну буиурат...» (Нахл сүрөсү, 90) «Алла силерге аманаттарды өз ээлерине каитарып берүүңөрдү, эл башкарып калсаңар, адилеттүүлүк менен башкарууңарды буиурат...» (Ниса сүрөсү, 58).
«О, момундар! Алла үчүн күбөлүккө бекем тургула (бирөөгө күбө болгонуңарда жалган аитпагыла). Аирым адамдарга болгон жек көрүүңөр силерди адилетсиздикке түртпөсүн. Адилеттүү болгула!.. .» (Маида сүрөсү, 8).
«Жараткан Эгем мага адилеттүү болууга буирук берди – деп аиткын...» (Аараф сүрөсү, 29)
«О, ыимандуулар! Өзүңөр, же ата-энеңер, же жакын тууганыңар үчүн зыян болсо да, Алла үчүн адилеттүүлүктү тургузуучу калыс күбө болгула! Эгер (силер күбө болуп жаткан адам) баи болсун, кедеи болсун, Алла аларга (силерден да) жакын. Сезимге алдырып адилеттүүлүктөн таибагыла! Эгер адилеттүүлүктөн таисалдап (туура күбөгө өтпөсөңөр), же андан баш тартсаңар, ариине, Алла силердин ар бир ишиңерден толук Кабардар! » (Ниса сүрөсү, 135).
[14:49, 31.12.2015] ibragim: Бураида (Алла ага ыраазы болсун!) Алланын Элчисинин (саллаллаху алеихи васаллам) мындаи дегенин аитат:
«Казылар (сот-биилер) үч түрдүү. Алардын бири беиишке кирип, экөө тозокко түшөт. Беиишке кире турган казы акыикатты билип, ошол боюнча өкүм чыгарат.
Экинчиси акыикатты билип, адилетсиз (туура эмес) өкүм чыгарат. Ал эми үчүнчүсү жагдаиды толук түшүнбөи туруп нааданча өкүм чыгарат. Мына ушул экөө тозоку» (Абу Давуд, Акдия, 2, 3573).
Дагы бир хадисте төмөнкүчө буюрулат: «Өкүм чыгарууда үи-бүлөсүнө, өз карамагындагыларга карата адилеттүүлүктөн таибагандар кыямат күнү нурдан бүткөн минбарларда (жумшак мамыктарда) отурушат» (Муслим, Имара, 17).
Адилеттүүлүк өмүрдүн өтөсүнө чеиин өз күчүндө болушу керек. Адилеттүүлүктүн карама-каршы мааниси «зулумдук». Адилеттүүлүктөн, калыстыктан карыш жылган адам зулумдукка кадам таштаган болот. Адам баласы эң ириде өз үи-бүлөсүндө адилеттүү болууга жанүрөшү кажет. Балдардын бирин төмөн, бирин жогору көрбөи бардыгына бирдеи мамиле жасашы зарыл.
Сот акыикатты туу тутуп, туура чечим чыгарышы кажет. Бүгүнкү күнү тилекке каршы, соттор пара берүүнүн, кадыр салуунун, тараптарлыктын, коррупциянын эң сонун көрнөгүнө аиланып калгандаи. Ырас, Азирети Паигамбарыбыз бул багытта сот чечими менен бирөөнүн укугун тепсеп, бирөөнөн мал-мүлк (пара) алуу – бул тозоктон от алуу дегенди түшүндүрөөрүн эбак эле аитып кеткен.[14:49, 31.12.2015] ibragim: Бүгүнкү күнү көпчүлүк учурда каидыгер мамиле жасалган жагдаилардын бири – бул жумуш же кызмат оруну. Тууган, дос, тааныш-билиш сыяктуу жагдаилардан улам тигил же бул кызматка иштин көзүн билбеген адамдар келип отурууда. Бул жагдаи коомдун экономикалык жактан да, рухании жактан да начарлашына, коомдук башаламандыкка алып бараары кашкаиган чындык.
Адилеттүүлүктүн дагы бир көрнөгү жумушчу-ишкерге өз акысын толук берүү. Бул капитализм өкүм сүрдүргөн дүинөдө инсаниятка өтө зарыл жагдаилардын бири.
Ошондуктан социалдык адилеттүүлүккө басым жасаган идеологиялар чыккан. Адамдар жеке кызыкчылыкка абдан жатык болгондуктан көпчүлүк учурда адилеттүүлүктөн алыс арыш созууда. Андыктан элдин башындагылар коомдук адилеттүүлүккө өтө кылдат мамиле жасоолору кажет. Алибетте, бул Алланын буиругу.
V. АДАЛ КИРЕШЕ ТАБУУ
Ислам дини өзгөчө басым жасаган негизги маселелердин бири – бул адал киреше жана адал азык маселеси. «Адал» сөзү аткарууга же тамактанууга уруксат берилген жагдаи же азык дегенди түшүндүрөт. Ошондои эле ал «маңдаи тер менен табылган киреше, өз акы» деген маанилерди да камтыит.
Адал ырыскы табуу, үи-бүлөнү адал жол менен багуу мусулман баласы үчүн парз, Алланын буиругу. Алла Таала адамдын муктаждыгын жетиштүү өлчөмдө жаратып, алар адам баласы үчүн өзүнчө ыроо болгондугун билдирип, ырыскыны жалгыз Өзүнөн суроо керектигин буируган:
«Силерди жер бетине жаигаштырдык жана ал жерде жашоо үчүн зарыл муктаждыктарыңарды кошо бердик. Силер ошого карабастан аз шүгүр келтиресиңер»
(Аараф сүрөсү, 10)
[14:50, 31.12.2015] ibragim: «Силерге асман-жерден ырыскыны ким берет?деп сурагын. Аиткын: «Алла!» деп...» (Саба сүрөсү, 24) «Алла Таала силерге Өз ыраиымы менен түндү эс алууңар, ал эми күндүздү Анын жакшылыгын (ырыскысын) издешиңер үчүн жараткан. Балким, (Аллага) шүгүр келтирерсиңер» (Касас сүрөсү, 73) «Эгеңер Өзүнүн учу-кыиырсыз жакшылык-ыроосунан насибиңерди табууңар үчүн деңиздерде кемелерди жүргүзөт. Акыикатта Ал силерге өтө Мээримдүү» (Исра сүрөсү, 66)
«Аиткын: Алла Таала кулпенделери үчүн жараткан кооз нерселерин жана таза ырыскыларын ким арам кыла алат экен?...» (Аараф сүрөсү, 32) «Алла Таала ыроологон адал жана таза ырыскы менен азыктангыла! Алла Тааладан корккула! » (Маида сүрөсү, 88) «О, адамдар! Жер бетинде таза нерселер менен азыктангыла! Шаитанга баш иибегиле! Ал силердин ачык-аикын душманыңар» (Бакара сүрөсү, 168) Азирети Паигамбарыбыз «адал ырыскы ибадаттын ондон тогузу» деп буиурган.
Дагы бир хадисте: «Эч ким өз маңдаи тери, адал эмгеги менен тапкан ырыскыдан дагы адалыраак ырыскы жеген эмес» (Бухари, Буиуу, 15) делет.
Алланын акыркы Элчиси күндөрдүн биринде Саад бин Муаз (Алла ага ыраазы болсун) менен жолугуп, кол алышып учурашып жатып, колунун чор басканын баикап, себебин сураит. Кутман сахаба: «Бала-бакырамды багаиын деп бакчамда иштеп жатам» деп жооп бергенде, Паигамбарыбыз сахабасынын колунан өөп, этжүрөгү болкуп: «Мына ушул Жараткан Алла сүигөн кол!» деген экен.
Демек, адал киреше жана адал азык мусулмандын күнүмдүк турмушунда өтө зор мааниге ээ. Андыктан арам азык менен тамактанып ибадат кылуу чыныгы ибадат сыяктуу[14:51, 31.12.2015] ibragim: болбоит. Асыресе, арам жол менен азыктанган адамдар ибадаттан алыс болуп, аларга ибадат кылуу өтө оор келет. Арам адамдын жандүинөсүн, жүрөгүн карартып, ибадаттан толук азык алдырбаит. Арам азык менен тамактанган адам негизинен күнөө иштерге иикемдүү келип, терс жолдорго тез түшөт.
Мусулман адам адал эмгек менен өзүнүн да, өз карамагындагы адамдардын да муктаждыктарын камсыз кылууга милдеттүү. Уурулук, талап-тоноочулук, шылуунчулук, пара алуу, арам иштер менен алектенип акча табуу, адал-арамды эске албаи «акча тапсам болду» деген түшүнүктө болуу мусулманга түк жарашпаит. Өзгөчө жалпыга таандык мамлекеттик казынаны тиешелүү жерлерге өтө кылдат каржоо керек. Мусулман баласы күмөндүү нерселерден да оолак болуп, адал азыкка артыкча көңүл бурушу кажет. Азирети Паигамбарыбыз: «Дыкат бургула, денеде бир (муштумдаи) эт бар! Эгер ал жакшы болсо, дене да жакшы болот. Эгер жаман болсо, дене да жаман болот. Ал эт – жүрөк!» деген.
Бул жерде адамдын жүрөгү жакшы болсо, иш-амалдар да жакшы болоруна ишарат жасалат. Жүрөктүн жакшы болушу үчүн баарыдан мурда адал азык менен тамактануу, арамдан алыс болуу кажет.
Адамдар буга эң көп соода-сатыкта салкын мамиле жасап, мал-мүлкүн өткөзүү үчүн маңдаиындагы адамдын билбегенинен паидаланууга, калп аитып алдоого аракет кылышат.
Бул шариятта арам өкүмүндөгү иш болуп саналат.
Адал-арам маселеси асыресе, коомдук маселе. Арам кулач жаиган коомдордун түбөлүгү өтө коркунучтуу. Паигамбарыбыз бүгүнкү күндөгү бул апаатка далаи кылым мурун эле мындаича ишарат жасаган: «Ушундаи бир күн келет, адам мал-мүлктү адалдан таап жатабы, арамдан таап жатабы, аны кызыктырбаи калат. Мындаилардын эч бир дубасы кабыл болбоит!» (Бухари, Буиуу, 7).
[14:51, 31.12.2015] ibragim: Ошону менен бирге куттуу хадистерде соода-сатыгын түз жүргүзгөндөр шеииттер, паигамбарлар менен бирге болоору билдирилген. Бул багытта ардактуу Паигамбарыбыз:
«Мамилеси түз, чынчыл жана ишенимдүү соодагер паигамбарлар, ыраскөи-сыддыктар жана шеииттер менен бирге болот» (Ибни Мажа, Тижарат, 1) деген.
Дагы бир хадисте мындаи буюрулат: «О, адамдар! Алладан корккула! Ырыскыны туура (адал) жолдон тапкыла. Анткени кечиксе да, ырыскысы толук берилмеиин эч бир адам көз жумбаит. Андыктан Алладан корккула! Ырыскы табууда туура аракет кылып, адалын алгыла да, арамын таштагыла! » (Ибни Маажа, Тижарат, 2) Исламда эң маанилүү эрежелердин бири – бул «акы-укук» маселеси. Ислам акыукукка негизделген дин.
«Адамдын укугу, акысы» деген түшүнүк Исламда өтө зор мааниге ээ. Адам укугунун материалдык да, рухании да жактары бар. Эч бир себепсиз бирөөнүн акысына кол салуу, бирөөнүн малын уурдоо сыяктуу жагдаилар каражат өңүтүнөн адам укугу. Адам акы-укугу муну менен гана чектелүү эмес. Кошунанын, меимандын, ата-эненин, жубаилардын, балдардын акылары сыяктуу бир топ укуктук маселелер бар.
Паигамбарыбыз мындаи деит:
«Кимде дин боордошунун ар-намысына, мал-мүлкүнө баиланышкан акысы болсо, алтын-күмүштүн түк паидасы болбои турган кыямат күнү келгенге чеиин аны менен адалдашсын (акысын берсин). Болбосо, өзүнүн жакшылык иштери (сообу) болсо, соопторунан ошол (акысы берилбеген) өлчөмдө алынат (да өз ээсине каитарылат). Эгер жакшылыктары болбосо, тиги зулумдукка учураган (акысы тепселген) адамдын күнөөлөрүнөн алынып, ага жүктөлөт» (Бухари, Мазалим, 10).
Адамдар көбүнесе соода-сатыкта бирөөнү алдап, калп аитып мал-мүлкүн арам кылып алышат. Куран дал ушул багытка өзгөчө басым жасап, төмөнкүчө буиурат:
#58 02 January 2016 - 10:33
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[17:03, 01.01.2016] ibragim: «(Соода-сатыкка коигон мүлкүңөрдү) Туура тараза менен тарткыла!
Адамдардын мүлкүн (акысын) кемитпегиле,
жер бетинде бузукулук кылбагыла!
» (Шуара сүрөсү, 182-183) «Өлчөгөндө толугу менен өлчөп бергиле, туура тараза колдонгула!
..»(Исра сүрөсү, 35)
«Таразадан алдагандарга азап! Алар адамдардан өлчөп алышса, толук алышат да, бирөөгө таразалап беришсе, кемитип беришет. Алар (кыяматта) тирилээринин анык экенин билишпеиби? !» (Мутаффифин сүрөсү, 1-4).
«О, ыиман келтиргендер! Бири-бириңдин мал-мүлкүңдү арам жолдор менен жебегиле! Өз ыраазылыгыңар менен болгон соода болсо, алгыла!» (Ниса сүрөсү, 29).
VI. АТА-ЭНЕГЕ ЖЫЛУУ МАМИЛЕДЕ БОЛУУ
Дин Исламда өзгөчө басым жасалган жагдаилардын бири ата-эненин укугуна өтө кылдат да, жылуу да мамиле жасоо. Динибизде Алла Таалага моюн сунуудан кииин эле ата-энени сыилап алуу буиругу келет. Куран карылык куракка жеткен адамдардын үи-бүлө төрүндө олтурушун каалаит. Аларды таштап кетүү чоң күнөө болуп эсептелет. Бул алардын акысы, асыресе, балдардын милдети. Куранда ата-энеге жылуу мамиледе болууга үндөгөн бир топ аяттар бар.
«Жараткан Алла силерге Өзүнөн башка эч кимге сыиынбооңорду жана атаэнеңерге жакшылык кылууңарды буиурду. Эгер алардын бирөө же экөө тең карылык куракка жетсе, аларга «Уф-ф!» дебе, зекибе! Жылуу-жумшак сөз сүилө! Аларга мээрим төгүп (Жаратканга алакан жая): Оо, Жараткан Алла! Мени кичинемден чоңоитуп өстүргөндөи, аларды да мээримиңе бөлөи көр... – деп дуба кыл!» (Исра сүрөсү, 23-24).
«Аит: Келгиле, мен силерге Жараткандын арам кылган нерселерин окуиун: «Ага шерик кошпогула, ата-энеңерди урматтагыла, кедеиликтин дартынан өз каныңардан бүткөн балдарыңарды өлтүрбөгүлө! Биз аларга да, силерге да ырыскы беребиз. Ачык да, жашыруун да бузуку иштерге жакындабагыла! Алла тыиуу салган (жөн-себепсиз) адамды өлтүрбөгүлө! Силер оилонууңар үчүн Ал силерге мына ушуларды насаат кылат»
(Анаам сүрөсү, 151)
[17:04, 01.01.2016] ibragim: «Биз адамга ата-энесине жакшы мамиледе болуу керектигин буиурдук...» (Лукман сүрөсү, 14)
«Аллага ибадат кылгыла! Ага эч нерсени шерик кошпогула! Ата-энеге, туугантуушкандарыңарга, жетимдерге, кембагалдарга, жакын-алыс кошунаңарга, жаныңардагы досуңарга, жолдо калган карып адамга, өз карамагыңардагы (малаиларга) жылуу мамиледе болгула! Алла Таала бои көтөргөн, өзүн жогору сезген адамды жакшы көрбөит!» (Ниса сүрөсү, 36) Бул багытта Азирети Паигамбарыбыз мындаи деит: «Жараткандын ыраазылыгы атанын ыраазылыгында, Жараткандын каары атанын ачуусунда (катылуу)» (Тирмизи, Бирр, 3). «Ата беииштин ортоңку каалгасы. Кааласаң аны көз жаздымда калтыр, кааласаң коргоп ал!» (Тирмизи, Бирр, 3).
Кааб бин Ужра аттуу сахаба мынабу окуяны баяндаит: «Алланын Элчиси (саллаллаху алеихи васаллам) бизден минбарга жакын отурушубузду өтүндү. Биз минбарды тегеректеп отурдук. Биринчи баскычка аяк коиуп «Оомииин! » деди. Бир баскычка өидө көтөрүлдү. Дагы «Оомииин! » деди. Үчүнчү баскычка аяк коиду. Дагы «Оомииин! » деди.
Андан соң минбардан түштү. Биз:-О, Алланын Элчиси! Бүгүн биз сизден мурда укпаган жаңы бир нерсе уктук! дедик. Азирети Паигамбарыбыз бизге жооп иретинде мынабу окуяны аитып берди:[17:05, 01.01.2016] ibragim: -Минбарда турганда Жабраил келди. Биринчи баскычка кадам коигонумда мага:
«Куттуу Рамазан аиына жетсе да, кечиримге ээ болалбаган жан (Жараткандын чексиз) ыракымынан оолак болсун!» деди.
Мен «Оомииин! » дедим.
Экинчи баскычка чыкканымда: »Сенин атың аталса да, сага салават жана дубаи салам жолдобогон адам (Жараткандын чексиз) ыракымынан оолак болсун!» деди.
Мен дагы «Оомииин! » дедим.
Үчүнчү баскычка көтөрүлгөнүмдө: »Атасынын же энесинин же болбосо экөөнүн тең карылыгына күбө боло туруп, беиишке кире албаган адам (Жараткандын чексиз) ыракымынан оолак болсун!» деди.
Буга дагы «Оомииин! » дедим» (Тирмизи, Даават, 100) Куттуу хадистердин биринде чоң күнөөлөрдүн катарына мынабу күнөөлөр да кирээри баса белгиленген: «Алла Таалага шерик кошуу, ата-энеге орои мамиледе болуу жана жалган күбөгө өтүү» (Бухари, Адаб, 1).
Алланын ыраазылыгы Анын буиругуна баш ииүүдө жатат. Жакшылык көргүбүз келсе, Алланын ыраазылыгына ылаиык кадам шилтеп, ата-энелерибизге жылуу-жумшак мамиледе болуп, алардын кызматын кылуубуз кажет.
VII ТУУГАН-ТУУШКАНДАР МЕНЕН БОЛГОН БАИЛАНЫШТЫ ҮЗБӨӨ
Куранда тууган-туушкандар менен болгон баиланыш тууралуу да көптөгөн аяттар бар. Алар менен жылуу мамиледе болуу дин Исламдын адаттагы эрежеси. Бул «сила-и рахим» деп аталат.
Бул багытта Куран аяттарынын аирымдары төмөнкүчө:
«Алар Алла бириктирүүнү буируганды бириктиришет (туугандар менен болгон тыгыз мамилени бекемдешет). Эгесинен коркушуп, сурактын жамантерс өңүттө болорунан кооптонушат» (Раад сүрөсү, 21) «Аллага берген сөздөн каиткандар, Алла бириктирүүнү каалаган (туугандык) мамилени үзгөндөр жана жер бетинде бузукулук чыгаргандар – зыянга учуроочулар»
(Бакара сүрөсү, 27)
«Алла менен келишим бекемделген соң аны бузгандарга, Алла бириктирүүгө буируганды үзгөндөргө, жер жүзүндө бузукулук кылгандарга наалат болсун! Алар үчүн жаман жаи даярдалган» (Раад сүрөсү, 25).
Кудсии 178 хадистердин биринде Алла Таала төмөнкүчө буиурат: «Ким туугандары менен болгон мамилесин үзбөсө, мен да аны менен болгон баиланышымды үзбөим. Ал эми ким туугандык мамилесин үзсө, мен да аны менен болгон баиланышымды үзөм» (Бухари, Адаб, 13).
Азирети Паигамбарыбыз да туугандар менен болгон мамилеге ар даиым өзгөчө көңүл бөлгөн. Куттуу хадистеринин биринде ал мындаи деит: «Сени �
[17:08, 01.01.2016] ibragim: «Сени менен баиланышын үзгөн тууганыңа зыярат кылып барып, туугандык мамилени жандандырышың – бул пазилеттин (артыкчылыктын, жогорулуктун) сереси»
VIII. КОШУНАЛЫК УКУК-МИЛДЕТТЕРГЕ АЯР МАМИЛЕДЕ БОЛУУ
Коомчулуктун бири-бирине жакын отурук алып жашаган адамдары «кошуна» деп аталат. Бир имаратта, бир көчөдө же бир чөлкөмдө жашаган кошуналар ортосундагы баиланыш өтө зор мааниге ээ. Ислам дини кошуналык укук-милдеттерге өзгөчө маани берет. Куттуу хадистердин биринде мындаи делет: «Азирети Паигамбар үч жолу «Аллага ант! Ал толук ыиман келтирген болбоит деди. Ким, о, Алланын Элчиси? – деген суроого ал: Кошунасы анын жамандыгынан кооптонгон адам – деп жооп берди» (Бухари, Адаб,[17:09, 01.01.2016] ibragim: 29). Паигамбарыбыз дагы бир хадисинде: «Аллага жана акырет күнүнө ишенген адам кошунасына жакшылык кылсын!» (Муслим, Иман, 77) деп буюрган.
Жеке адам коомго, коом жеке адамга тиешелүү. Эң ириде үи-бүлө, аиланачөирө, коом адам баласын кандаидыр бир калыпка салган зор маанилүү факторлор. Адам баласы төрөлгөндөн баштап көз жумганга чеиин жардамга муктаж зат. Калетсиз, жардам жоопкерчилиги ага эң жакын адамынан башталат. Атаэне, бала, биртуугандар жана туугантуушкандар. Бирок жашоодо туугандардын ар даиым эле бир жерде болууларына шарт түзүлө бербеит. Балким, ал туугандарынан да кошуналары менен бир имаратта, же бир көчөдө, же бир аимакта узак жылдар бою бирге жашашы мүмкүн. Андыктан кошуналык баиланыштар өзүнчө мааниге ээ болушу керек.
Мусулман баласы аилана-чөирөсүнө карата каидыгер мамиле жасабашы керек. Ар качан жакшылык үчүн жанүрөп, жамандыкка күчүнүн жетишинчетоскоол болууга аракет кылуусу зарыл. Ал кандаидыр бир терс көрүнүшкө «мага эмне?» деп кол шилтеп басып кетпеши керек. Кедеи-кембагалдарга, жарды-жалчыларга жардам берип, кошунасынан ар даиым кабардар болуп, ал-акыбалын сурап турушу кажет. Азирети Паигамбарыбыз хадистеринин биринде: «Кошунасы ач отурган чакта, ток жаткан адам бизден эмес» (Хаким, II, 15) деит. Андыктан мусулман баласынын милдети даарат алып намаз окуу менен гана чектелбеит. Ал ар даиым элдин керегине жарап, жакшылыкка гана умтулууга тиииш. Кошунанын жаны, мал-мүлкү, намысы, сырлары ж.б. кошунасына аманат.
Мусулман аманатка асти кыянаттык кылбашы кажет. Ал кошунасы мусулман болсо да, болбосо да, аны менен жылуу мамиледе болушу керек
[17:10, 01.01.2016] ibragim: IX ИЗГИ АДЕП-АХЛАК
Ахлак – бул адамдын адамдык сапаттары, кулк-мүнөзү. Ал бииик-төмөн, же жакшыжаман болуп экиге бөлүнөт.
Ислам дини толугу менен изги-жакшы адеп-ахлакка негизделет. Ал эң ириде бүтүндөи жандуу-жансызга карата, анын ичинде эл менен жылуу мамиледе болуу, чынчылдыкты, адилеттүүлүктү туу тутуу зарылчылыгын, бирөөнүн укугун тепсебөө, адамдын ички дүинөсү менен сырткы дүинөсүнүн аикалышып туруу, ар бир ишти түз бүтүрүү зарылчылыгын талаптаит.
Азирети Паигамбарыбыз: «Мен изги адеп-ахлакты кемелине келтирип толуктоо үчүн жиберилдим» (Муватта, Хуснул-хулк, 8) деген. Паигамбарыбыз элге ар даиым үлгүлүү өрнөк болгон. Ал кары-жаш, аял-эркек, кул-кедеи, жарды-жалчы дебеи жалпыга жылуу-жумшак мамиледе болуп, элдин жүрөгүнөн түнөк тапкан. Алтургаи душмандары дагы аны «калпычы, жалганчы» деп аиыптоого ооз көптүрө да, анын ишенимдүүлүгүнөн да күмөн санаи алышкан эмес. Чынчылдык жана ишенимдүүлүк анын иридеги адамдык бииик сапаттарынан болгон. Асыресе, Алла Таала ардактуу Паигамбарыбызды алкоого алып: «Сен изги адеп-ахлактын сересиндесиң» (Калам сүрөсү, 4) деген. Изги адеп-ахлак Ислам дининин буируктарын жандил менен сүиүп аткарып, тыиууларынан оолак болуу менен жүзөгө ашат. Изги адеп-ахлактын негизги мыизам-эрежелери Ыиык Куран китебинде берилген.
Изги ахлак – бул сараңдыктан да, ысырапкорлуктан да алыс туруу. Мусулман арнамыстуу болушу зарыл. Ыибаалуулук анын иридеги сапаттарынан. Ал арам иштерден такыр оолак болууга тиииш. Анткени алар адамдык бииик сапатка терс залакасын тиигизээри бышык. Жамандык кылуу менен изги адепахлакка ээ болуу мүмкүн эмес.
Азирети Али: «Изги адеп-ахлак үч нерседе (катылуу): Арам иштерден алыс туруу, ар нерсени адалынан табууга аракет кылуу жана мүмкүн болушунча үи-бүлөгө жакшы шарттарды түзүп берүү» деит.[17:12, 01.01.2016] ibragim: Азирети Умардын уулу Абдуллах (Алла ага ыраазы болсун) мындаи деит:
«Алла Элчисинин (саллаллаху алеихи васаллам) жанында отургам. Ансар мусулмандардан бир адам келип Паигамбарыбызга салам берип, мынабу суроону узатты:
- О, Алланын Элчиси! Момундардан эң жогору адам ким?
Паигамбарыбыз:
- Адеп-ахлагы эң бииик момун-мусулман адам – деп жооп берди. Анда береги адам:
Ал эми момундардын эң акылдуусу ким?деп дагы бир суроо берди.
Алланын Элчиси:
- Өлүмдү эң көп эстеген жана өлүмдөн кииинки жашоосу үчүн эң мыкты деңгээлде даярдыгын көргөн адамдар эң акылдуу адамдар болуп саналат – деп жооп каитарды»
(Ибни Мажа, Зухд, 31).
Ислам аалымдарыбыз да изги ахлак жөнүндө көптөгөн асыл оилорун аитып, өздөрү да ошол нукта өмүр кечирүүгө аракет кылышкан. Эмесе, мына ошол асыл-оилордон термелерди сиздер менен тең бөлүшмөкчүбүз:
Жоомарттык – бул адамдын сулуулугу. Кечиримдүүлүк – өзгөчө жакшылык.
Топуктуу адам азга да шүгүр келтирет, ал эми кесир көптү да жактырбаит. Жоомарт адам сөзүнө бекем туруп, катачылык кетиргендерди кечире билет. Ал өзүнө жасалган кысымзомбулукка чыдаит, бирок эч ким андан кордук көрбөит. Бирөөнүн сени менен кандаи мамиледе болуусун кааласаң, сен аны менен дал ошондои мамиледе бол! Кечирим сураган адамга кечиримдүү бол! Жасаган жакшылык ишиңди колко кылба! Элге жакшылык кылган адам Жараткандан жакшылык табат.
Сага сөз ташыган адам сенден да сөз ташыит. Мусулман адам дос-душман, жакшыжаман, адил-заалым дебеи, бардыгына жарык маанаи, жумшак менен мамиле жасап
[17:13, 01.01.2016] ibragim: жамандыкка, бузукулукка, душмандыкка жол ачпашы керек. Адамдарга тартуулана турган эң паидалуу жакшылык жана эң кымбат белек – бул жылуу мамиле, жумшак тил жана жарык маанаи. Аитор, жалпыга жылуу мамиледе болуп, элдин керегине жарап ак кызматын өтөө мусулман баласынын өзгөчө сапаты.
Улууларга урмат, кичүүлөргө ызат кылуу, алсыздарга ыракым этүү Ислам дининин талабы. Алла Таала ата-энеге урмат-сыи көргөзбөө мындаи турсун, аларга «уф-ф!» деп да аитууга уруксат бербеит. Мусулман боорукер, ыраиымдуу болушу керек. Куттуу хадисте буирулгандаи, ыраакым этпегенге ыраакым болбоит.
Салам берүү бул сүннөт. Ал эми салам алуу парз. Азирети Паигамбарыбыз саламды көп аитып жаиуубузду, таанысак да, тааныбасак да ар бир мусулманга салам берүүбүздү зарыл деп билет. Мусулман адам эл менен иши болбои өзүнчө жашабаит. Ал элге кызмат кылат. Коомдогу терс көрүнүштөргө каршы күчүнүн жетишинче жанүрөи аракет жасаит
«Таразадан алдагандарга азап! Алар адамдардан өлчөп алышса, толук алышат да, бирөөгө таразалап беришсе, кемитип беришет. Алар (кыяматта) тирилээринин анык экенин билишпеиби? !» (Мутаффифин сүрөсү, 1-4).
«О, ыиман келтиргендер! Бири-бириңдин мал-мүлкүңдү арам жолдор менен жебегиле! Өз ыраазылыгыңар менен болгон соода болсо, алгыла!» (Ниса сүрөсү, 29).
VI. АТА-ЭНЕГЕ ЖЫЛУУ МАМИЛЕДЕ БОЛУУ
Дин Исламда өзгөчө басым жасалган жагдаилардын бири ата-эненин укугуна өтө кылдат да, жылуу да мамиле жасоо. Динибизде Алла Таалага моюн сунуудан кииин эле ата-энени сыилап алуу буиругу келет. Куран карылык куракка жеткен адамдардын үи-бүлө төрүндө олтурушун каалаит. Аларды таштап кетүү чоң күнөө болуп эсептелет. Бул алардын акысы, асыресе, балдардын милдети. Куранда ата-энеге жылуу мамиледе болууга үндөгөн бир топ аяттар бар.
«Жараткан Алла силерге Өзүнөн башка эч кимге сыиынбооңорду жана атаэнеңерге жакшылык кылууңарды буиурду. Эгер алардын бирөө же экөө тең карылык куракка жетсе, аларга «Уф-ф!» дебе, зекибе! Жылуу-жумшак сөз сүилө! Аларга мээрим төгүп (Жаратканга алакан жая): Оо, Жараткан Алла! Мени кичинемден чоңоитуп өстүргөндөи, аларды да мээримиңе бөлөи көр... – деп дуба кыл!» (Исра сүрөсү, 23-24).
«Аит: Келгиле, мен силерге Жараткандын арам кылган нерселерин окуиун: «Ага шерик кошпогула, ата-энеңерди урматтагыла, кедеиликтин дартынан өз каныңардан бүткөн балдарыңарды өлтүрбөгүлө! Биз аларга да, силерге да ырыскы беребиз. Ачык да, жашыруун да бузуку иштерге жакындабагыла! Алла тыиуу салган (жөн-себепсиз) адамды өлтүрбөгүлө! Силер оилонууңар үчүн Ал силерге мына ушуларды насаат кылат»
(Анаам сүрөсү, 151)
[17:04, 01.01.2016] ibragim: «Биз адамга ата-энесине жакшы мамиледе болуу керектигин буиурдук...» (Лукман сүрөсү, 14)
«Аллага ибадат кылгыла! Ага эч нерсени шерик кошпогула! Ата-энеге, туугантуушкандарыңарга, жетимдерге, кембагалдарга, жакын-алыс кошунаңарга, жаныңардагы досуңарга, жолдо калган карып адамга, өз карамагыңардагы (малаиларга) жылуу мамиледе болгула! Алла Таала бои көтөргөн, өзүн жогору сезген адамды жакшы көрбөит!» (Ниса сүрөсү, 36) Бул багытта Азирети Паигамбарыбыз мындаи деит: «Жараткандын ыраазылыгы атанын ыраазылыгында, Жараткандын каары атанын ачуусунда (катылуу)» (Тирмизи, Бирр, 3). «Ата беииштин ортоңку каалгасы. Кааласаң аны көз жаздымда калтыр, кааласаң коргоп ал!» (Тирмизи, Бирр, 3).
Кааб бин Ужра аттуу сахаба мынабу окуяны баяндаит: «Алланын Элчиси (саллаллаху алеихи васаллам) бизден минбарга жакын отурушубузду өтүндү. Биз минбарды тегеректеп отурдук. Биринчи баскычка аяк коиуп «Оомииин! » деди. Бир баскычка өидө көтөрүлдү. Дагы «Оомииин! » деди. Үчүнчү баскычка аяк коиду. Дагы «Оомииин! » деди.
Андан соң минбардан түштү. Биз:-О, Алланын Элчиси! Бүгүн биз сизден мурда укпаган жаңы бир нерсе уктук! дедик. Азирети Паигамбарыбыз бизге жооп иретинде мынабу окуяны аитып берди:[17:05, 01.01.2016] ibragim: -Минбарда турганда Жабраил келди. Биринчи баскычка кадам коигонумда мага:
«Куттуу Рамазан аиына жетсе да, кечиримге ээ болалбаган жан (Жараткандын чексиз) ыракымынан оолак болсун!» деди.
Мен «Оомииин! » дедим.
Экинчи баскычка чыкканымда: »Сенин атың аталса да, сага салават жана дубаи салам жолдобогон адам (Жараткандын чексиз) ыракымынан оолак болсун!» деди.
Мен дагы «Оомииин! » дедим.
Үчүнчү баскычка көтөрүлгөнүмдө: »Атасынын же энесинин же болбосо экөөнүн тең карылыгына күбө боло туруп, беиишке кире албаган адам (Жараткандын чексиз) ыракымынан оолак болсун!» деди.
Буга дагы «Оомииин! » дедим» (Тирмизи, Даават, 100) Куттуу хадистердин биринде чоң күнөөлөрдүн катарына мынабу күнөөлөр да кирээри баса белгиленген: «Алла Таалага шерик кошуу, ата-энеге орои мамиледе болуу жана жалган күбөгө өтүү» (Бухари, Адаб, 1).
Алланын ыраазылыгы Анын буиругуна баш ииүүдө жатат. Жакшылык көргүбүз келсе, Алланын ыраазылыгына ылаиык кадам шилтеп, ата-энелерибизге жылуу-жумшак мамиледе болуп, алардын кызматын кылуубуз кажет.
VII ТУУГАН-ТУУШКАНДАР МЕНЕН БОЛГОН БАИЛАНЫШТЫ ҮЗБӨӨ
Куранда тууган-туушкандар менен болгон баиланыш тууралуу да көптөгөн аяттар бар. Алар менен жылуу мамиледе болуу дин Исламдын адаттагы эрежеси. Бул «сила-и рахим» деп аталат.
Бул багытта Куран аяттарынын аирымдары төмөнкүчө:
«Алар Алла бириктирүүнү буируганды бириктиришет (туугандар менен болгон тыгыз мамилени бекемдешет). Эгесинен коркушуп, сурактын жамантерс өңүттө болорунан кооптонушат» (Раад сүрөсү, 21) «Аллага берген сөздөн каиткандар, Алла бириктирүүнү каалаган (туугандык) мамилени үзгөндөр жана жер бетинде бузукулук чыгаргандар – зыянга учуроочулар»
(Бакара сүрөсү, 27)
«Алла менен келишим бекемделген соң аны бузгандарга, Алла бириктирүүгө буируганды үзгөндөргө, жер жүзүндө бузукулук кылгандарга наалат болсун! Алар үчүн жаман жаи даярдалган» (Раад сүрөсү, 25).
Кудсии 178 хадистердин биринде Алла Таала төмөнкүчө буиурат: «Ким туугандары менен болгон мамилесин үзбөсө, мен да аны менен болгон баиланышымды үзбөим. Ал эми ким туугандык мамилесин үзсө, мен да аны менен болгон баиланышымды үзөм» (Бухари, Адаб, 13).
Азирети Паигамбарыбыз да туугандар менен болгон мамилеге ар даиым өзгөчө көңүл бөлгөн. Куттуу хадистеринин биринде ал мындаи деит: «Сени �
[17:08, 01.01.2016] ibragim: «Сени менен баиланышын үзгөн тууганыңа зыярат кылып барып, туугандык мамилени жандандырышың – бул пазилеттин (артыкчылыктын, жогорулуктун) сереси»
VIII. КОШУНАЛЫК УКУК-МИЛДЕТТЕРГЕ АЯР МАМИЛЕДЕ БОЛУУ
Коомчулуктун бири-бирине жакын отурук алып жашаган адамдары «кошуна» деп аталат. Бир имаратта, бир көчөдө же бир чөлкөмдө жашаган кошуналар ортосундагы баиланыш өтө зор мааниге ээ. Ислам дини кошуналык укук-милдеттерге өзгөчө маани берет. Куттуу хадистердин биринде мындаи делет: «Азирети Паигамбар үч жолу «Аллага ант! Ал толук ыиман келтирген болбоит деди. Ким, о, Алланын Элчиси? – деген суроого ал: Кошунасы анын жамандыгынан кооптонгон адам – деп жооп берди» (Бухари, Адаб,[17:09, 01.01.2016] ibragim: 29). Паигамбарыбыз дагы бир хадисинде: «Аллага жана акырет күнүнө ишенген адам кошунасына жакшылык кылсын!» (Муслим, Иман, 77) деп буюрган.
Жеке адам коомго, коом жеке адамга тиешелүү. Эң ириде үи-бүлө, аиланачөирө, коом адам баласын кандаидыр бир калыпка салган зор маанилүү факторлор. Адам баласы төрөлгөндөн баштап көз жумганга чеиин жардамга муктаж зат. Калетсиз, жардам жоопкерчилиги ага эң жакын адамынан башталат. Атаэне, бала, биртуугандар жана туугантуушкандар. Бирок жашоодо туугандардын ар даиым эле бир жерде болууларына шарт түзүлө бербеит. Балким, ал туугандарынан да кошуналары менен бир имаратта, же бир көчөдө, же бир аимакта узак жылдар бою бирге жашашы мүмкүн. Андыктан кошуналык баиланыштар өзүнчө мааниге ээ болушу керек.
Мусулман баласы аилана-чөирөсүнө карата каидыгер мамиле жасабашы керек. Ар качан жакшылык үчүн жанүрөп, жамандыкка күчүнүн жетишинчетоскоол болууга аракет кылуусу зарыл. Ал кандаидыр бир терс көрүнүшкө «мага эмне?» деп кол шилтеп басып кетпеши керек. Кедеи-кембагалдарга, жарды-жалчыларга жардам берип, кошунасынан ар даиым кабардар болуп, ал-акыбалын сурап турушу кажет. Азирети Паигамбарыбыз хадистеринин биринде: «Кошунасы ач отурган чакта, ток жаткан адам бизден эмес» (Хаким, II, 15) деит. Андыктан мусулман баласынын милдети даарат алып намаз окуу менен гана чектелбеит. Ал ар даиым элдин керегине жарап, жакшылыкка гана умтулууга тиииш. Кошунанын жаны, мал-мүлкү, намысы, сырлары ж.б. кошунасына аманат.
Мусулман аманатка асти кыянаттык кылбашы кажет. Ал кошунасы мусулман болсо да, болбосо да, аны менен жылуу мамиледе болушу керек
[17:10, 01.01.2016] ibragim: IX ИЗГИ АДЕП-АХЛАК
Ахлак – бул адамдын адамдык сапаттары, кулк-мүнөзү. Ал бииик-төмөн, же жакшыжаман болуп экиге бөлүнөт.
Ислам дини толугу менен изги-жакшы адеп-ахлакка негизделет. Ал эң ириде бүтүндөи жандуу-жансызга карата, анын ичинде эл менен жылуу мамиледе болуу, чынчылдыкты, адилеттүүлүктү туу тутуу зарылчылыгын, бирөөнүн укугун тепсебөө, адамдын ички дүинөсү менен сырткы дүинөсүнүн аикалышып туруу, ар бир ишти түз бүтүрүү зарылчылыгын талаптаит.
Азирети Паигамбарыбыз: «Мен изги адеп-ахлакты кемелине келтирип толуктоо үчүн жиберилдим» (Муватта, Хуснул-хулк, 8) деген. Паигамбарыбыз элге ар даиым үлгүлүү өрнөк болгон. Ал кары-жаш, аял-эркек, кул-кедеи, жарды-жалчы дебеи жалпыга жылуу-жумшак мамиледе болуп, элдин жүрөгүнөн түнөк тапкан. Алтургаи душмандары дагы аны «калпычы, жалганчы» деп аиыптоого ооз көптүрө да, анын ишенимдүүлүгүнөн да күмөн санаи алышкан эмес. Чынчылдык жана ишенимдүүлүк анын иридеги адамдык бииик сапаттарынан болгон. Асыресе, Алла Таала ардактуу Паигамбарыбызды алкоого алып: «Сен изги адеп-ахлактын сересиндесиң» (Калам сүрөсү, 4) деген. Изги адеп-ахлак Ислам дининин буируктарын жандил менен сүиүп аткарып, тыиууларынан оолак болуу менен жүзөгө ашат. Изги адеп-ахлактын негизги мыизам-эрежелери Ыиык Куран китебинде берилген.
Изги ахлак – бул сараңдыктан да, ысырапкорлуктан да алыс туруу. Мусулман арнамыстуу болушу зарыл. Ыибаалуулук анын иридеги сапаттарынан. Ал арам иштерден такыр оолак болууга тиииш. Анткени алар адамдык бииик сапатка терс залакасын тиигизээри бышык. Жамандык кылуу менен изги адепахлакка ээ болуу мүмкүн эмес.
Азирети Али: «Изги адеп-ахлак үч нерседе (катылуу): Арам иштерден алыс туруу, ар нерсени адалынан табууга аракет кылуу жана мүмкүн болушунча үи-бүлөгө жакшы шарттарды түзүп берүү» деит.[17:12, 01.01.2016] ibragim: Азирети Умардын уулу Абдуллах (Алла ага ыраазы болсун) мындаи деит:
«Алла Элчисинин (саллаллаху алеихи васаллам) жанында отургам. Ансар мусулмандардан бир адам келип Паигамбарыбызга салам берип, мынабу суроону узатты:
- О, Алланын Элчиси! Момундардан эң жогору адам ким?
Паигамбарыбыз:
- Адеп-ахлагы эң бииик момун-мусулман адам – деп жооп берди. Анда береги адам:
Ал эми момундардын эң акылдуусу ким?деп дагы бир суроо берди.
Алланын Элчиси:
- Өлүмдү эң көп эстеген жана өлүмдөн кииинки жашоосу үчүн эң мыкты деңгээлде даярдыгын көргөн адамдар эң акылдуу адамдар болуп саналат – деп жооп каитарды»
(Ибни Мажа, Зухд, 31).
Ислам аалымдарыбыз да изги ахлак жөнүндө көптөгөн асыл оилорун аитып, өздөрү да ошол нукта өмүр кечирүүгө аракет кылышкан. Эмесе, мына ошол асыл-оилордон термелерди сиздер менен тең бөлүшмөкчүбүз:
Жоомарттык – бул адамдын сулуулугу. Кечиримдүүлүк – өзгөчө жакшылык.
Топуктуу адам азга да шүгүр келтирет, ал эми кесир көптү да жактырбаит. Жоомарт адам сөзүнө бекем туруп, катачылык кетиргендерди кечире билет. Ал өзүнө жасалган кысымзомбулукка чыдаит, бирок эч ким андан кордук көрбөит. Бирөөнүн сени менен кандаи мамиледе болуусун кааласаң, сен аны менен дал ошондои мамиледе бол! Кечирим сураган адамга кечиримдүү бол! Жасаган жакшылык ишиңди колко кылба! Элге жакшылык кылган адам Жараткандан жакшылык табат.
Сага сөз ташыган адам сенден да сөз ташыит. Мусулман адам дос-душман, жакшыжаман, адил-заалым дебеи, бардыгына жарык маанаи, жумшак менен мамиле жасап
[17:13, 01.01.2016] ibragim: жамандыкка, бузукулукка, душмандыкка жол ачпашы керек. Адамдарга тартуулана турган эң паидалуу жакшылык жана эң кымбат белек – бул жылуу мамиле, жумшак тил жана жарык маанаи. Аитор, жалпыга жылуу мамиледе болуп, элдин керегине жарап ак кызматын өтөө мусулман баласынын өзгөчө сапаты.
Улууларга урмат, кичүүлөргө ызат кылуу, алсыздарга ыракым этүү Ислам дининин талабы. Алла Таала ата-энеге урмат-сыи көргөзбөө мындаи турсун, аларга «уф-ф!» деп да аитууга уруксат бербеит. Мусулман боорукер, ыраиымдуу болушу керек. Куттуу хадисте буирулгандаи, ыраакым этпегенге ыраакым болбоит.
Салам берүү бул сүннөт. Ал эми салам алуу парз. Азирети Паигамбарыбыз саламды көп аитып жаиуубузду, таанысак да, тааныбасак да ар бир мусулманга салам берүүбүздү зарыл деп билет. Мусулман адам эл менен иши болбои өзүнчө жашабаит. Ал элге кызмат кылат. Коомдогу терс көрүнүштөргө каршы күчүнүн жетишинче жанүрөи аракет жасаит
#59 03 January 2016 - 12:33
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[14:48, 02.01.2016] ibragim: X. ЫИБААЛУУ БОЛУУ
Мусулман баласынын эң негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири ыибаалуулук. Ыибалуулук бул ыимандуулуктун талабы. Ыибалуулуктун жалпы мааниси терсаяктыктан оолак болуп, ар-намыска бек туруу дегенди түшүндүрөт.
Азирети Паигамбарыбыз: «Ыибаалуулук – бул ыимандан! Демек, ыимансыз ыибаа, ыибаасыз ыиман болбоит» (Бухари, Иман, 3) деит. Ыибаалуулуктун, ынсаптуулуктун жоктугу ыимандуулуктун жоктугу менен түшүндүрүлөт.
Бул багытта ардактуу Паигамбарыбыз куттуу хадистеринде мындаи деген:
«Ыибалуулук жакшылыкты гана апкелет» (Бухари, Адаб, 77).
«Орои сөз аиыптан башка эч нерсе апкелбеит! Ал эми ыибалуулук турган жерин көрккө бөлөит!» (Муслим, Бирр, 78).
«Оо, Жараткан Алла! Сенден туура жол көрсөтүшүңдү, такыбаа, ар-намыстуу болууга жардам беришиңди жана жандүинөмдү көркүнө чыгарышыңды суранам...»
(Муслим, Зикир, 72) Алла Таала Куранда ыибаалуу кулпенделерин алкоого алып:
«Каиыр-садагалар өздөрүн Алла жолуна арнаган кедеилер үчүн. Алар жер бетинде сапарга (соода-сатык кылууга) чыгууга чамалары жетпеит. Алар ыибаалуу (каниеттүү, ынсаптуу) болгондуктан билбеген адам аларды баи деп оилоит. Сен аларды жүзүнөн тааныисың. Алар адамдардан каиыр сурашпаит» (Бакара сүрөсү, 273) деп буюрат.
Ибни Масуд мындаи деит:
«Күндөрдүн биринде Алланын Элчиси (саллаллаху алеихи васаллам): «Алла Таалага карата толук ыибаалуу болгула!» деп буюрду. Биз: «О, Алланын Элчиси! Кудаига шүгүр, биз Аллага карата ыибаалуубуз» дедик. Анда ал сөзүн чечмелеп: «Аитаиын дегеним, силер түшүнгөн ыибаалуулук эмес. Аллага карата толук ыибаалуу болуу – бул башты жана баштын ичиндегини, курсакты жана курсактын ичиндегини коргоо, өлүмдү жана топуракта чирүүнү эстөө. Ким акыретти кааласа, дүинө жашоосунун кооздугунан баш тартышы керек, акыретти бул жашоодон артык көрүшү зарыл. Ким мына ушуну орундатса, Аллага карата толук ыибаа кылган болот» деди» (Тирмизи, Кыямат, 24).
Алланын Элчиси Ашаж ал-Асариге мындаи деген:
«Ырас, сенде Алла сүигөн эки сапат бар. Алар жылуу-жумшактык жана ыибаалуулук» (Ибни Маажа, Зухд, 18).
Уятсыздык адамдын эң төмөн сапаттарынын бири. Абдуллах бин Умардын аитуусунда, Паигамбарыбыз мындаи деген: «Калетсиз, Улуу Жараткан Алла Таала бир кулпендесине каары түшөөрдө андан ыибаалуулукту алат (андан ыибаа эбак кеткен болот)...» (Ибни М�
[14:49, 02.01.2016] ibragim: (Ибни Маажа, Фитан, 27)[14:49, 02.01.2016] ibragim: Паигамбарыбыз бир сахабасынын ээн жерде кииим кииүү жөнүндө сураган суроосуна: «Алла Тааладан уялуу адамдардан уялуудан алдаканча жогору» (Абу Давуд, Хаммам, 2) деген таризде жооп каитарган.
Дагы бир хадисте төмөнкүчө буюрулат «Жылаңач жүрбөгүлө! Силердин жаныңарда силерден эч аирылбаган (периштелер) бар. Алар тек даарат ушатуу жана адам жубаиына жакындоо учурунда гана аирылат. Алардан уялгыла жана аларга жакшы мамиледе болгула!» (Тирмизи, Адаб, 42).
Ислам бардык адеп-ахлактан тышкаркы терс иштерди, ыибаасыздыкты арам деп эсептеит.
Эркек менен аялдын шариятка ылаиык келбеген баиланыш-мамилеси назар менен башталат. Ошондуктан Алла Таала мусулман эркек-аялдарга бирибирин делебени козгоочу назар менен карабоолору, сүилөшө турган учурда жер карап сүилөшүүлөрү керектигин буиурган:
- (Мухаммед! ) Момундарга аиткын: «(Ар каисыл аялдарды караи берүүдөн) көздөрүн сакташсын, уяттуу жерлерин (жыныстык катнаштан) сактасын! Бул (күнөөдөн таза жүрүүлөрү үчүн) өздөрүнө эле жакшы. Ариине, Алла Таала ар бир ишиңерден Кабардар! Момун аялдарга аиткын, көздөрүн төмөн түшүрүшсүн!
Абииирлерин сакташсын! Көрүнүп турган манжалары жана кызыл ашыгынан башка жерлерин көрсөтпөсүн! Жоолуктарын көкүрөктөрүнө чеиин жаба салынсын! Сулуулугун көрсөтүшпөсүн! Бирок өз күиөөсүнө, атасына, каиын атасына, өз уулдарына, өгөи балдарына, бир тууган ага-инилерине, алардын уулдарына, эже-сиңдилеринин уулдарына, мусулман аялдарга, кол алдындагы күңдөргө, аялга муктаждыгы (кумардануусу) болбогон кызматкерлерге, аялдардын уяттуу жерлерин билбеген наристелерге көрсөтсө болот.
Ошондои эле көмүскө кооздуктарын башкаларга көрсөтүү үчүн буттарын жерге катуу урушпасын! О, момундар! Баарыңар Аллага гана тооба кылгыла! Балким, (азаптан) кутулаарсыңар» (Нур сүрөсү, 30-31)
[14:50, 02.01.2016] ibragim: «О, паигамбар! Жубаиларыңа, кыздарыңа жана момун-мусулмандардын аялдарына аяткын: үстүлөрүнө сырткы (кенен) кииим жамынышсын! Бул алардын таанылуусу жана кордолбоолору үчүн ылаиыктуу. Алла – Кечиримдүү, Мээримдүү! » (Ахзаб сүрөсү, 59) АзиретиОсмон(Аллаагаыраазыболсун)ыибалуулугу, адамгерчиликтүүлүгү менен үлгү болууга арзыган сахаба эле. Алланын Элчиси (саллаллаху алеихи васаллам) андан периштелер да ыибаа кылаарын аиткан.
XI. ЭМГЕКЧИЛ БОЛУУ
Дин Исламда жалкоолук терс сапаттардын эң төмөнкүлөрүнөн болуп саналат. Адам баласы өз табиятына ылаиык, шык-жөндөмүнө жараша иштеп, убактысын, ден-соолугун текке кетирбеши кажет. 179 Паигамбарыбыз бул багытта:
«Оо, Жараткан Алла! Алсыздыктан, жалкоолуктан, коркоктуктан жана карылыктан жалгыз Өзүңө баш калкалаим... » (Бухари, Даават, 38) деп дуба кылган.
Бул хадисте адам баласы туш болгон төмөнкү терс жагдаилар эскерилет: алсыздык, жалкоолук, коркоктук жана карылык. Мына ушул терс жагдаиларды жаигаруунун жолу «эмгек кылуу, иштөө».
Алланын Элчиси бир хадисинде:
«Көпчүлүк адамдар алданган (кадырына жете албаган) эки жакшылык бар. Алар:
ден-соолук жана бош убакыт» (Бухари, Рикак, 1; Тирмизи, Зухд, 1) деит.
Куранда түн эс алуу, күндүз эмгек кылуу, иштөө үчүн жаралгандыгы билдирилет.
Асыресе, аяттардын биринде «Адам үчүн тек маңдаи теринин (эмгегинин) гана акыбети[14:51, 02.01.2016] ibragim: бар» (Нажм сүрөсү, 39) делип, иштеп аракет кылбаи туруп эч ким адал кирешеге, демек, түбөлүк бакытка жете албасы буюрулат.
Азирети Паигамбарыбыз бир хадисинде: «Эч ким өз маңдаи тери, адал эмгеги менен тапкан ырыскыдан дагы адалыраак ырыскы жеген эмес» (Бухари, Буиуу, 15) деген.
Ислам дининде «иштөө» өзүнчө ибадат болуп эсептелет. Ариине, парздарын жана башка милдеттерин аткарган мусулман адамдын адал эмгек кылуусу өзүнчө сооп. Бул жерде «иштөө сооп болсо, анда парз ибадаттарды таштап коисо деле болот турбаибы» деген чолок оиго алдырбоо керек. Асыресе, Исламдагы «тобокел» түшүнүгүн туура эмес түшүнүп, «алма быш оозума түш» деген таризде отуруп албоо зарыл. Тобокел – бул каисыдыр бир ишти жүзөгө ашыруу үчүн бардык керектүү иштерди орундатып болгон соң бу иштин акыбетинин үзүрлүү болушун Алла Тааладан тилөө.
Бул дүинө үчүн да, акырет үчүн да иштөө керек. Тең салмактуулукту сактоо кажет.
Жалкоолуктун аиынан бирөөнүн көзүн карап муктаж болуп калуу өзүнчө күнөө. Ошондои эле акыретти унутуп адал-арамды ылгабаи тек дүинө үчүн, баилык-биилик үчүн гана иштөө да такыр туура эмес. Демек, бул дүинөдө Жараткандын мыизамына ылаиык, адаларамды эске алып үи-бүлөнү багуу бул Жараткандын буиругу. Андыктан адам баласы адаларамды ылгап, утурумдук дүинөдөн түбөлүк акыретине күчүнүн жетишинче азык даярдап алышы кажет. Көпчүлүк адамдар бүгүнкү күнү тилекке каршы, буга кошкөңүл мамиле жасап келет.
Мусулман баласы ар бир ишке кадам таштоо алдында акыретти, түбөлүк жашоосун, кыяматтагы сурак жөнүндө сөзсүз түрдө оилошу керек. Ал тек бул дүинө, баилык-биилик, жеке кызыкчылык менен гана чектелбеит. Чындыгында да, дүинө бул акырет үчүн өзүнчө даярдык, асыресе, сынак жаиы. Акыреттеги абалыбыз бул дүинөдө жасаган ишамалдарыбызга, жүргөн-турганыбызга жараша болот. Бул дүинөдөгү кыимыл-аракетибиз, ои-түшүнүгүбүз, ишенимибиз эске алынып, ал жерде же сыилыкка, же жазага ээ болобуз.
Бул багытта төмөнкү аятта мындаи буюрулат:
«О, ыимандуулар! Алладан корккула! Адам баласы эртеңкисине эмне даярдаганын карасынчы?! Алладан корккула! Анткени Алла силердин эмне кылганыңардан Кабардар! »
(Хашр сүрөсү, 18)
[14:52, 02.01.2016] ibragim: Иштөөнүн, баилык топтоонун негизги максаты – тек дүинөлүк ырахат болбошу керек. Топтолгон баилык, мал-мүлк өз орду менен, өз максатына ылаиык колдонулушу кажет. Мусулман адам Алла Таалага ар качан шүгүр келтирип, мүмкүнчүлүгү болсо зекетин, садагасын берип, үи-бүлөсүнүн, кедеи-кембагал тууган-туушкандарынын муктаждыктарын камсыз кылышы керек. Ал мына ушундаи жол менен гана дүинөдөгү мал-мүлкүнүн паидасын акыретте көрүп,түбөлүк бакытка багыт алган болот. Болбосо, өмүр бою эмгек кылып чогулткан мал-мүлкү тек дүинөдө гана калып, акыретте эч бир паидасы болбои, тескерисинче, оор жүк, зыян болору толук ыктымал. Андыктан мусулман баласы ар даиым Алланы, кыямат күнүн, түбөлүк акыретин эстеп, ар бир кадамын ошого жараша ташташы абзел.
XII. ҮММӨТ ҮЧҮН КҮИҮП-ЖАНУУ
Мусулман баласынын маанилүү өзгөчөлүктөрүнүн бири – бул Ислам үммөтүнүн бир мүчөсү болгондугун унутпашы. Мусулмандар ортосунда дин боордоштугу, туугандыгы, тыгыз карым-катнаш болушу керек. Бул өңүттөн, мусулмандар каисы рассадан же каисы элден болсо да, бири-бирине жылуу, тыгыз мамиледе болуп, ар качан бири-биринин жакшылыгын каалоолору зарыл. Бул өтө зор мааниге ээ. Азирети Паигамбарыбыз мындаи деит: «Момун-мусулмандар бири-бирин жакшы көрүү жагынан болобу, бири-бирине боорукер мамиле жасоо өңүтүнөн болобу, аитор, ар өңүттөн, бир[14:53, 02.01.2016] ibragim: дене сыяктуу. Дененин бир жерине тикен батса, бүт дене сыздаит» (Бухари, Бирр, 37) Бардык мусулмандар биртууган. Аяттардын биринде төмөнкүчө буюрулат: «Чындыгында, момун-мусулмандар – бир тууган. Ошондуктан бир туугандарыңардын ортосун оңдогула (жараштыргыла)! Алланын ыраиымына ээ болуу үчүн Андан корккула! » (Хужурат сүрөсү, 10). Андыктан мусулман коомчулугу оомал-төкмөл дүинөнүн оош-кыиышында, ар түрдүү машакат-кыиынчылык учурларда бири-бирине арка-жөлөк болуулары керек. Оор кырдаалга тушуккан мусулмандарга мусулман коомчулугу эки колду чөнтөккө салып карап турбаи, күчүнүн жетишинче жардам берип, күчү жетпесе Жаратканга алакан жая алар үчүн дуба кылып туруулары кажет.
Мусулман адам мусулман болууну эң чоң бакыт деп билет. Ал Азирети Паигамбарыбыздын үммөтү болууну Жараткандын баа жеткис ыроосу катары эсептеит .
Себеби ал эң тандамал паигамбар. Ага үммөт болуу түбөлүк бакыттын жолу. Бардык паигамбарлар анын келерин аитып, ага ыиман келтиришкен.
Мусулман үммөтүнүн эң көрүнүктүү өзгөчөлүгү ар даиым жакшылыкка, бирөөгө жөлөк-таяк болууга умтулуп, жамандыктан, терсаяктыктан оолак болуу. Мусулман коомчулугунда жардамдашуу, бири-бирине арка-жөлөк болуу бул негизги эреже. Бул үммөттө эч ким кароосуз калбашы керек. Мусулмандар беш маал намазга мечиттерге келип, бир жерге топтолушат. Ал жерден бири-бири менен таанышат, алака курат, тыгыз карым-катнаш жанданат. Ар качан бири-биринин ал-абалынан кабардар болуп, машакатына да, кубанчына да ортоктош болот. Ал эми зекет ибадаты менен коомдук беипилдик, тынчтык, ынтымак жанданат. Орозо ибадаты да ошондои. Орозо аиы – жакшылыктын, ыраиымдуулуктун, кечиримдүүлүктүн, береке-куттун аиы. Демек, Ислам буируган ибадаттар адамды жакшылыкка гана ыктап, кемелине келтирип, «адам» атка татыктуу өмүр сүрүп, өрнөк үммөт болушуна жол ачат.
[14:53, 02.01.2016] ibragim: Ислам үммөтүнүн эң маанилүү өзгөчөлүктөрүнүн дагы бири элди даиыма жакшылыкка чакырып, жамандыктан каитаруу. Алла Таала мусулман үммөтүн дал ушул өзгөчөлүгүнөн улам алкоого алып: «Силер инсанияттын ичинен тандамал эң мыкты үммөтсүңөр. Силер жакшылыкка чакырып, жамандыктан каитарып, жалгыз Аллага ишенесиңер. ..» (Аали Имран сүрөсү, 110) деп буюрат.
Ислам үммөтүнүн күчү биримдикте жана ынтымакта. Куранда «Баарыңар жалгыз Алланын жибин (динин гана) бекем кармангыла! Бөлүнүп-жарылбагыла! » (Аали Имран сүрөсү) «Чындыгында, момундар – бир тууган. Ошондуктан бир туугандарыңардын ортосун оңдогула (жараштыргыла)! Алланын ыраиымына ээ болуу үчүн Андан корккула! »
(Хужурат сүрөсү, 10) деп буюрулат.
Мусулман мусулманды Жараткан Алла үчүн гана жакшы көрөт. Бул эң аруу жакшы көрүү сезими. Ыиман жүрөккө орношкондо Алла үчүн жакшы көрүү сезими да орношот.
Бул өңүттөн, мусулмандар бир дене сыяктуу. Бири-бирине арка-жөлөк болуп, каигы-муңун тең бөлүшүп колунан келген жардамын берет. Бир хадисте Азирети Паигамбарыбыз мындаи деит: «Мусулман мусулмандын бир тууганы. Ал анын укугун коргоит. Аны душмандын колуна жалгыз таштап кетпеит. Ким мусулман боордошунун бир муктаждыгын камсыз кылса, Алла да анын муктаждыгын камсыздаит. Ким мусулман боордошун машакаттан куткарса, Алла да аны машакаттан куткарат. Ким мусулман боордошунун кемчилигин жапса, Алла да анын кемчилигин жабат» (Бухари, Мазалим, 3).
Аирым бир катачылыктардан улам мусулман адамды «каапыр» деп аитууга болбоит.
Ахли сүннөт ишеними боюнча, кандаидыр бир күнөө жасоо менен мусулман адам динден чыкпаит. Ал күнөөкөр болуп эсептелет. Көз жумганга чеиин тооба (кечирим) каалгасы ачык. Андыктан бүгүнкү күнү Ислам душмандары мусулман үммөтүн алсыратуу, бөлүп-жаруу үчүн жасаган ар түркүн бузуку-оиундарына алданбаи, караөзгөи хаосторуна карата ар бир мусулман баласы оигоо болушу кажет. Каапырлыкты талап кылган ачык бир сөз аитмаиын эч бир мусулманды «каапырлыкка» чыгарууга болбоит. Бул чоң күнөөлөрдүн катарына кирет. Ахли сүннөт (Имам Азам, Шафи, Ханбали жана Малики) агымдарынын ортосундагы аиырмачылыктарды ибадат-амалдар өңүтүнөн өзүнчө кеңири жол, асыресе, Жараткандын ыраиымы катары кабылдоо абзел.
Анфал сүрөсүнүн 46-аятында Алла Таала: «Аллага жана Анын элчисине баш иигиле! Абаилагыла, бири-бириңер менен талашып-тартышып, жаатташпагыла! Эгер жаатташсаңар, ал-күчтөн таясыңар. О, момундар, сабыр кылгыла! Алла сабырдуулар менен бирге!» деп жалпы үммөткө буирук берет.
Дагы бир аятта: «О, момундар! Этият болгула! Аикын-ачык далилдер, Алланын аят-жарлыктары келсе да, өз ара бөлүнүп-жарылып, ит арка тартып ынтымагы кеткен элдер (адамдар) сыяктуу болбогула! » (Аали Имран сүрөсү, 105) деп буюрулат.
Мына ошондуктан аирыкча бүгүнкү күнү мусулмандар кимдирбирөөлөрдүн азгырыгына, оиунуна алданып бири-бирин каапырлыкка чыгарып,мушрик- бутпарас көрбөшү керек.
«Мен мусулманмын» деген адамга мусулман катары мамиле жасоо зарыл. Агымдар ортосундагы аирым бир аиырмачылыктар мусулмандардын ортосуна от жагып, ит арка тартып ыдарашына, бөлүнүпжарылышына себеп болбошу кажет. Себеби жогоруда белгиленгендеи, агымдар мусулман коомчулугу үчүн өзүнчө беипилдиктин, тынчтыктын, биримдиктин, ынтымак-ырашкерликтин жолу.
Мусулман баласынын эң негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири ыибаалуулук. Ыибалуулук бул ыимандуулуктун талабы. Ыибалуулуктун жалпы мааниси терсаяктыктан оолак болуп, ар-намыска бек туруу дегенди түшүндүрөт.
Азирети Паигамбарыбыз: «Ыибаалуулук – бул ыимандан! Демек, ыимансыз ыибаа, ыибаасыз ыиман болбоит» (Бухари, Иман, 3) деит. Ыибаалуулуктун, ынсаптуулуктун жоктугу ыимандуулуктун жоктугу менен түшүндүрүлөт.
Бул багытта ардактуу Паигамбарыбыз куттуу хадистеринде мындаи деген:
«Ыибалуулук жакшылыкты гана апкелет» (Бухари, Адаб, 77).
«Орои сөз аиыптан башка эч нерсе апкелбеит! Ал эми ыибалуулук турган жерин көрккө бөлөит!» (Муслим, Бирр, 78).
«Оо, Жараткан Алла! Сенден туура жол көрсөтүшүңдү, такыбаа, ар-намыстуу болууга жардам беришиңди жана жандүинөмдү көркүнө чыгарышыңды суранам...»
(Муслим, Зикир, 72) Алла Таала Куранда ыибаалуу кулпенделерин алкоого алып:
«Каиыр-садагалар өздөрүн Алла жолуна арнаган кедеилер үчүн. Алар жер бетинде сапарга (соода-сатык кылууга) чыгууга чамалары жетпеит. Алар ыибаалуу (каниеттүү, ынсаптуу) болгондуктан билбеген адам аларды баи деп оилоит. Сен аларды жүзүнөн тааныисың. Алар адамдардан каиыр сурашпаит» (Бакара сүрөсү, 273) деп буюрат.
Ибни Масуд мындаи деит:
«Күндөрдүн биринде Алланын Элчиси (саллаллаху алеихи васаллам): «Алла Таалага карата толук ыибаалуу болгула!» деп буюрду. Биз: «О, Алланын Элчиси! Кудаига шүгүр, биз Аллага карата ыибаалуубуз» дедик. Анда ал сөзүн чечмелеп: «Аитаиын дегеним, силер түшүнгөн ыибаалуулук эмес. Аллага карата толук ыибаалуу болуу – бул башты жана баштын ичиндегини, курсакты жана курсактын ичиндегини коргоо, өлүмдү жана топуракта чирүүнү эстөө. Ким акыретти кааласа, дүинө жашоосунун кооздугунан баш тартышы керек, акыретти бул жашоодон артык көрүшү зарыл. Ким мына ушуну орундатса, Аллага карата толук ыибаа кылган болот» деди» (Тирмизи, Кыямат, 24).
Алланын Элчиси Ашаж ал-Асариге мындаи деген:
«Ырас, сенде Алла сүигөн эки сапат бар. Алар жылуу-жумшактык жана ыибаалуулук» (Ибни Маажа, Зухд, 18).
Уятсыздык адамдын эң төмөн сапаттарынын бири. Абдуллах бин Умардын аитуусунда, Паигамбарыбыз мындаи деген: «Калетсиз, Улуу Жараткан Алла Таала бир кулпендесине каары түшөөрдө андан ыибаалуулукту алат (андан ыибаа эбак кеткен болот)...» (Ибни М�
[14:49, 02.01.2016] ibragim: (Ибни Маажа, Фитан, 27)[14:49, 02.01.2016] ibragim: Паигамбарыбыз бир сахабасынын ээн жерде кииим кииүү жөнүндө сураган суроосуна: «Алла Тааладан уялуу адамдардан уялуудан алдаканча жогору» (Абу Давуд, Хаммам, 2) деген таризде жооп каитарган.
Дагы бир хадисте төмөнкүчө буюрулат «Жылаңач жүрбөгүлө! Силердин жаныңарда силерден эч аирылбаган (периштелер) бар. Алар тек даарат ушатуу жана адам жубаиына жакындоо учурунда гана аирылат. Алардан уялгыла жана аларга жакшы мамиледе болгула!» (Тирмизи, Адаб, 42).
Ислам бардык адеп-ахлактан тышкаркы терс иштерди, ыибаасыздыкты арам деп эсептеит.
Эркек менен аялдын шариятка ылаиык келбеген баиланыш-мамилеси назар менен башталат. Ошондуктан Алла Таала мусулман эркек-аялдарга бирибирин делебени козгоочу назар менен карабоолору, сүилөшө турган учурда жер карап сүилөшүүлөрү керектигин буиурган:
- (Мухаммед! ) Момундарга аиткын: «(Ар каисыл аялдарды караи берүүдөн) көздөрүн сакташсын, уяттуу жерлерин (жыныстык катнаштан) сактасын! Бул (күнөөдөн таза жүрүүлөрү үчүн) өздөрүнө эле жакшы. Ариине, Алла Таала ар бир ишиңерден Кабардар! Момун аялдарга аиткын, көздөрүн төмөн түшүрүшсүн!
Абииирлерин сакташсын! Көрүнүп турган манжалары жана кызыл ашыгынан башка жерлерин көрсөтпөсүн! Жоолуктарын көкүрөктөрүнө чеиин жаба салынсын! Сулуулугун көрсөтүшпөсүн! Бирок өз күиөөсүнө, атасына, каиын атасына, өз уулдарына, өгөи балдарына, бир тууган ага-инилерине, алардын уулдарына, эже-сиңдилеринин уулдарына, мусулман аялдарга, кол алдындагы күңдөргө, аялга муктаждыгы (кумардануусу) болбогон кызматкерлерге, аялдардын уяттуу жерлерин билбеген наристелерге көрсөтсө болот.
Ошондои эле көмүскө кооздуктарын башкаларга көрсөтүү үчүн буттарын жерге катуу урушпасын! О, момундар! Баарыңар Аллага гана тооба кылгыла! Балким, (азаптан) кутулаарсыңар» (Нур сүрөсү, 30-31)
[14:50, 02.01.2016] ibragim: «О, паигамбар! Жубаиларыңа, кыздарыңа жана момун-мусулмандардын аялдарына аяткын: үстүлөрүнө сырткы (кенен) кииим жамынышсын! Бул алардын таанылуусу жана кордолбоолору үчүн ылаиыктуу. Алла – Кечиримдүү, Мээримдүү! » (Ахзаб сүрөсү, 59) АзиретиОсмон(Аллаагаыраазыболсун)ыибалуулугу, адамгерчиликтүүлүгү менен үлгү болууга арзыган сахаба эле. Алланын Элчиси (саллаллаху алеихи васаллам) андан периштелер да ыибаа кылаарын аиткан.
XI. ЭМГЕКЧИЛ БОЛУУ
Дин Исламда жалкоолук терс сапаттардын эң төмөнкүлөрүнөн болуп саналат. Адам баласы өз табиятына ылаиык, шык-жөндөмүнө жараша иштеп, убактысын, ден-соолугун текке кетирбеши кажет. 179 Паигамбарыбыз бул багытта:
«Оо, Жараткан Алла! Алсыздыктан, жалкоолуктан, коркоктуктан жана карылыктан жалгыз Өзүңө баш калкалаим... » (Бухари, Даават, 38) деп дуба кылган.
Бул хадисте адам баласы туш болгон төмөнкү терс жагдаилар эскерилет: алсыздык, жалкоолук, коркоктук жана карылык. Мына ушул терс жагдаиларды жаигаруунун жолу «эмгек кылуу, иштөө».
Алланын Элчиси бир хадисинде:
«Көпчүлүк адамдар алданган (кадырына жете албаган) эки жакшылык бар. Алар:
ден-соолук жана бош убакыт» (Бухари, Рикак, 1; Тирмизи, Зухд, 1) деит.
Куранда түн эс алуу, күндүз эмгек кылуу, иштөө үчүн жаралгандыгы билдирилет.
Асыресе, аяттардын биринде «Адам үчүн тек маңдаи теринин (эмгегинин) гана акыбети[14:51, 02.01.2016] ibragim: бар» (Нажм сүрөсү, 39) делип, иштеп аракет кылбаи туруп эч ким адал кирешеге, демек, түбөлүк бакытка жете албасы буюрулат.
Азирети Паигамбарыбыз бир хадисинде: «Эч ким өз маңдаи тери, адал эмгеги менен тапкан ырыскыдан дагы адалыраак ырыскы жеген эмес» (Бухари, Буиуу, 15) деген.
Ислам дининде «иштөө» өзүнчө ибадат болуп эсептелет. Ариине, парздарын жана башка милдеттерин аткарган мусулман адамдын адал эмгек кылуусу өзүнчө сооп. Бул жерде «иштөө сооп болсо, анда парз ибадаттарды таштап коисо деле болот турбаибы» деген чолок оиго алдырбоо керек. Асыресе, Исламдагы «тобокел» түшүнүгүн туура эмес түшүнүп, «алма быш оозума түш» деген таризде отуруп албоо зарыл. Тобокел – бул каисыдыр бир ишти жүзөгө ашыруу үчүн бардык керектүү иштерди орундатып болгон соң бу иштин акыбетинин үзүрлүү болушун Алла Тааладан тилөө.
Бул дүинө үчүн да, акырет үчүн да иштөө керек. Тең салмактуулукту сактоо кажет.
Жалкоолуктун аиынан бирөөнүн көзүн карап муктаж болуп калуу өзүнчө күнөө. Ошондои эле акыретти унутуп адал-арамды ылгабаи тек дүинө үчүн, баилык-биилик үчүн гана иштөө да такыр туура эмес. Демек, бул дүинөдө Жараткандын мыизамына ылаиык, адаларамды эске алып үи-бүлөнү багуу бул Жараткандын буиругу. Андыктан адам баласы адаларамды ылгап, утурумдук дүинөдөн түбөлүк акыретине күчүнүн жетишинче азык даярдап алышы кажет. Көпчүлүк адамдар бүгүнкү күнү тилекке каршы, буга кошкөңүл мамиле жасап келет.
Мусулман баласы ар бир ишке кадам таштоо алдында акыретти, түбөлүк жашоосун, кыяматтагы сурак жөнүндө сөзсүз түрдө оилошу керек. Ал тек бул дүинө, баилык-биилик, жеке кызыкчылык менен гана чектелбеит. Чындыгында да, дүинө бул акырет үчүн өзүнчө даярдык, асыресе, сынак жаиы. Акыреттеги абалыбыз бул дүинөдө жасаган ишамалдарыбызга, жүргөн-турганыбызга жараша болот. Бул дүинөдөгү кыимыл-аракетибиз, ои-түшүнүгүбүз, ишенимибиз эске алынып, ал жерде же сыилыкка, же жазага ээ болобуз.
Бул багытта төмөнкү аятта мындаи буюрулат:
«О, ыимандуулар! Алладан корккула! Адам баласы эртеңкисине эмне даярдаганын карасынчы?! Алладан корккула! Анткени Алла силердин эмне кылганыңардан Кабардар! »
(Хашр сүрөсү, 18)
[14:52, 02.01.2016] ibragim: Иштөөнүн, баилык топтоонун негизги максаты – тек дүинөлүк ырахат болбошу керек. Топтолгон баилык, мал-мүлк өз орду менен, өз максатына ылаиык колдонулушу кажет. Мусулман адам Алла Таалага ар качан шүгүр келтирип, мүмкүнчүлүгү болсо зекетин, садагасын берип, үи-бүлөсүнүн, кедеи-кембагал тууган-туушкандарынын муктаждыктарын камсыз кылышы керек. Ал мына ушундаи жол менен гана дүинөдөгү мал-мүлкүнүн паидасын акыретте көрүп,түбөлүк бакытка багыт алган болот. Болбосо, өмүр бою эмгек кылып чогулткан мал-мүлкү тек дүинөдө гана калып, акыретте эч бир паидасы болбои, тескерисинче, оор жүк, зыян болору толук ыктымал. Андыктан мусулман баласы ар даиым Алланы, кыямат күнүн, түбөлүк акыретин эстеп, ар бир кадамын ошого жараша ташташы абзел.
XII. ҮММӨТ ҮЧҮН КҮИҮП-ЖАНУУ
Мусулман баласынын маанилүү өзгөчөлүктөрүнүн бири – бул Ислам үммөтүнүн бир мүчөсү болгондугун унутпашы. Мусулмандар ортосунда дин боордоштугу, туугандыгы, тыгыз карым-катнаш болушу керек. Бул өңүттөн, мусулмандар каисы рассадан же каисы элден болсо да, бири-бирине жылуу, тыгыз мамиледе болуп, ар качан бири-биринин жакшылыгын каалоолору зарыл. Бул өтө зор мааниге ээ. Азирети Паигамбарыбыз мындаи деит: «Момун-мусулмандар бири-бирин жакшы көрүү жагынан болобу, бири-бирине боорукер мамиле жасоо өңүтүнөн болобу, аитор, ар өңүттөн, бир[14:53, 02.01.2016] ibragim: дене сыяктуу. Дененин бир жерине тикен батса, бүт дене сыздаит» (Бухари, Бирр, 37) Бардык мусулмандар биртууган. Аяттардын биринде төмөнкүчө буюрулат: «Чындыгында, момун-мусулмандар – бир тууган. Ошондуктан бир туугандарыңардын ортосун оңдогула (жараштыргыла)! Алланын ыраиымына ээ болуу үчүн Андан корккула! » (Хужурат сүрөсү, 10). Андыктан мусулман коомчулугу оомал-төкмөл дүинөнүн оош-кыиышында, ар түрдүү машакат-кыиынчылык учурларда бири-бирине арка-жөлөк болуулары керек. Оор кырдаалга тушуккан мусулмандарга мусулман коомчулугу эки колду чөнтөккө салып карап турбаи, күчүнүн жетишинче жардам берип, күчү жетпесе Жаратканга алакан жая алар үчүн дуба кылып туруулары кажет.
Мусулман адам мусулман болууну эң чоң бакыт деп билет. Ал Азирети Паигамбарыбыздын үммөтү болууну Жараткандын баа жеткис ыроосу катары эсептеит .
Себеби ал эң тандамал паигамбар. Ага үммөт болуу түбөлүк бакыттын жолу. Бардык паигамбарлар анын келерин аитып, ага ыиман келтиришкен.
Мусулман үммөтүнүн эң көрүнүктүү өзгөчөлүгү ар даиым жакшылыкка, бирөөгө жөлөк-таяк болууга умтулуп, жамандыктан, терсаяктыктан оолак болуу. Мусулман коомчулугунда жардамдашуу, бири-бирине арка-жөлөк болуу бул негизги эреже. Бул үммөттө эч ким кароосуз калбашы керек. Мусулмандар беш маал намазга мечиттерге келип, бир жерге топтолушат. Ал жерден бири-бири менен таанышат, алака курат, тыгыз карым-катнаш жанданат. Ар качан бири-биринин ал-абалынан кабардар болуп, машакатына да, кубанчына да ортоктош болот. Ал эми зекет ибадаты менен коомдук беипилдик, тынчтык, ынтымак жанданат. Орозо ибадаты да ошондои. Орозо аиы – жакшылыктын, ыраиымдуулуктун, кечиримдүүлүктүн, береке-куттун аиы. Демек, Ислам буируган ибадаттар адамды жакшылыкка гана ыктап, кемелине келтирип, «адам» атка татыктуу өмүр сүрүп, өрнөк үммөт болушуна жол ачат.
[14:53, 02.01.2016] ibragim: Ислам үммөтүнүн эң маанилүү өзгөчөлүктөрүнүн дагы бири элди даиыма жакшылыкка чакырып, жамандыктан каитаруу. Алла Таала мусулман үммөтүн дал ушул өзгөчөлүгүнөн улам алкоого алып: «Силер инсанияттын ичинен тандамал эң мыкты үммөтсүңөр. Силер жакшылыкка чакырып, жамандыктан каитарып, жалгыз Аллага ишенесиңер. ..» (Аали Имран сүрөсү, 110) деп буюрат.
Ислам үммөтүнүн күчү биримдикте жана ынтымакта. Куранда «Баарыңар жалгыз Алланын жибин (динин гана) бекем кармангыла! Бөлүнүп-жарылбагыла! » (Аали Имран сүрөсү) «Чындыгында, момундар – бир тууган. Ошондуктан бир туугандарыңардын ортосун оңдогула (жараштыргыла)! Алланын ыраиымына ээ болуу үчүн Андан корккула! »
(Хужурат сүрөсү, 10) деп буюрулат.
Мусулман мусулманды Жараткан Алла үчүн гана жакшы көрөт. Бул эң аруу жакшы көрүү сезими. Ыиман жүрөккө орношкондо Алла үчүн жакшы көрүү сезими да орношот.
Бул өңүттөн, мусулмандар бир дене сыяктуу. Бири-бирине арка-жөлөк болуп, каигы-муңун тең бөлүшүп колунан келген жардамын берет. Бир хадисте Азирети Паигамбарыбыз мындаи деит: «Мусулман мусулмандын бир тууганы. Ал анын укугун коргоит. Аны душмандын колуна жалгыз таштап кетпеит. Ким мусулман боордошунун бир муктаждыгын камсыз кылса, Алла да анын муктаждыгын камсыздаит. Ким мусулман боордошун машакаттан куткарса, Алла да аны машакаттан куткарат. Ким мусулман боордошунун кемчилигин жапса, Алла да анын кемчилигин жабат» (Бухари, Мазалим, 3).
Аирым бир катачылыктардан улам мусулман адамды «каапыр» деп аитууга болбоит.
Ахли сүннөт ишеними боюнча, кандаидыр бир күнөө жасоо менен мусулман адам динден чыкпаит. Ал күнөөкөр болуп эсептелет. Көз жумганга чеиин тооба (кечирим) каалгасы ачык. Андыктан бүгүнкү күнү Ислам душмандары мусулман үммөтүн алсыратуу, бөлүп-жаруу үчүн жасаган ар түркүн бузуку-оиундарына алданбаи, караөзгөи хаосторуна карата ар бир мусулман баласы оигоо болушу кажет. Каапырлыкты талап кылган ачык бир сөз аитмаиын эч бир мусулманды «каапырлыкка» чыгарууга болбоит. Бул чоң күнөөлөрдүн катарына кирет. Ахли сүннөт (Имам Азам, Шафи, Ханбали жана Малики) агымдарынын ортосундагы аиырмачылыктарды ибадат-амалдар өңүтүнөн өзүнчө кеңири жол, асыресе, Жараткандын ыраиымы катары кабылдоо абзел.
Анфал сүрөсүнүн 46-аятында Алла Таала: «Аллага жана Анын элчисине баш иигиле! Абаилагыла, бири-бириңер менен талашып-тартышып, жаатташпагыла! Эгер жаатташсаңар, ал-күчтөн таясыңар. О, момундар, сабыр кылгыла! Алла сабырдуулар менен бирге!» деп жалпы үммөткө буирук берет.
Дагы бир аятта: «О, момундар! Этият болгула! Аикын-ачык далилдер, Алланын аят-жарлыктары келсе да, өз ара бөлүнүп-жарылып, ит арка тартып ынтымагы кеткен элдер (адамдар) сыяктуу болбогула! » (Аали Имран сүрөсү, 105) деп буюрулат.
Мына ошондуктан аирыкча бүгүнкү күнү мусулмандар кимдирбирөөлөрдүн азгырыгына, оиунуна алданып бири-бирин каапырлыкка чыгарып,мушрик- бутпарас көрбөшү керек.
«Мен мусулманмын» деген адамга мусулман катары мамиле жасоо зарыл. Агымдар ортосундагы аирым бир аиырмачылыктар мусулмандардын ортосуна от жагып, ит арка тартып ыдарашына, бөлүнүпжарылышына себеп болбошу кажет. Себеби жогоруда белгиленгендеи, агымдар мусулман коомчулугу үчүн өзүнчө беипилдиктин, тынчтыктын, биримдиктин, ынтымак-ырашкерликтин жолу.
#60 04 January 2016 - 10:38
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 401
- 04 May 13
- : 30 Mar 2020 08:51
[14:20, 03.01.2016] ibragim: XIII. ДИН ИСЛАМДЫН КӨӨНӨРБӨС ДӨӨЛӨТТӨРҮНӨ КАРАТА АДЕП САКТОО
Алла Таалага таандык нерселер «ыиык» болуп саналат. Аларга карата адеп сактоо – бул, ыимандуулуктун талабы. Мусулман баласы аларга эч качан адеп сактабаи кое албаит.
Буга эң ириде Алла Тааланын ысым-сыпаттары, Алла түшүргөн ыиык Китептер (булардан бүгүнкү күнгө чеиин тек Куран гана бурмаланбаи жетип олтурат), паигамбарлар кирет. Харам мечити (Кааба) жана башка мечиттер да ар бири өзүнчө ыиык жерлер болуп саналат. Мына ушунун бардыгына карата урмат кылуу, адеп кармануу мусулмандын милдети.
Алланын атын аитууда өзгөчө урмат-сыи сактап, «Алла Таала» «Алла жалла жалаалуху» «Улуу Жараткан Алла» деген сыяктуу сөздөрдү колдонуу керек.
Азирети Паигамбарыбыздын аты аталганда ага дубаи салам жана салават (анын беипилдигин, амандыгын тилөө) жолдоо керек. Бул Алланын буиругу. «Азирети Мухаммед саллаллаху алеихи васаллам» «алеихиссолаату вассалаам» «Аллахумма солли алаа Мухаммад ва алаа аали Мухаммад» деп аитуу сыяктуу. Башка паигамбарлардын ысымдары аталганда «алеихиссалам» деп аларды да сыи урмат менен эскерүү керек.
Кутман сахабаларды да урмат-сыи менен эскерүү зарыл. Себеби дин Исламды Паигамбарыбыздан алып бизге чеиин аруулугун жоготпои жеткиришине дал ошол кутман сахабалар себеп болушкан. Алардын ак кызмат, опол тоодои адал эмгеги бүтүндөи мусулман үммөтү үчүн өчпөс да, өлбөс. Алар баскан жолдон чыкпаи өмүр улаган чакта Паигамбарыбыздын жолунан чыкпаи жүргөн болобуз. Алардын аты аталганда «Радияллаху анх» (Алла ага ыраазы болсун!) деп аитуу абзел. Ал эми сахабалардан кииинки дин Ислам үчүн күиүп-жанып, кара жанын карч урган аалымдардын аты аталган чакта «рахматуллахи алеихи» (Алла Таала аны өз ыраакымына бөлөсүн!) деп аитуу дурус.
Кутман сахабаларды, Ислам аалымдарын жакшылык менен эскерүү, аларга карата адеп кармануу, алар жөнүндө адепке терс келген өидө-ылдыи сөздөрдү сүилөөдөн оолак болуу мусулман баласына куп жарашкан изгилик.
[14:21, 03.01.2016] ibragim: Куран окуур алдында «Ауузу-бисмилла» аитылат. Куран китепти дааратсыз колго алууга болбоит. Жунуп абалындагы адам жадысынан да Куран окубаит.Мусулман баласы Куранга карата да өтө кылдат адеп сакташы кажет. Куран окулуп жаткан учурда кунт коиуп угуп отуруу керек. Бул Алланын буиругу. Куранга карата адеп сактабоо – бул Жараткан Аллага карата адеп карманбоо дегенди туюнтат. Себеби Куран – бул Алла Тааланын сөзү.
Мусулман адам кандаидыр бир жакшылык-адал ишке «Бисмиллахир- РахмаанирРахиим» деп Алланын атын оозануу менен киришиши керек. Куттуу хадистердин биринде «Бисмилла менен башталбаган иштин акыбети жакшы болбоит» деп буюрулат.
Андыктан мусулман баласы Исламдын «ыиык» аталган көөнөрбөс дөөлөттөрүнө карата адеп карманып, аларга өзгөчө маани берип, ар бир сөзүнө кылдат мамиле жасашы кажет. Динди, динге баиланышкан жагдаиларды шылдың-келекеге албашы зарыл. Алланын мыизам-эрежесин келекеге алуу каапырлыкты талаптаит 180 , Кудаи өзү сактасын!
XIV. ЖАКШЫ АДАМДАР МЕНЕН БИРГЕ ЖҮРҮҮ
Адам баласы ар даиым достору, аилана-чөирөсүндөгүлөр сыяктуу болот. Дин Ислам мусулман баласын жакшы адамдар менен бирге жүрүүнү, жаман адамдардан алыс болууну, эки жүздүүлөр менен дос болбоо керектигин буюрат. Сыныктан башканын баары жугуштуу демекчи, адам баласы жакшы адамдар менен болсо, ага жакшылык гана жугат.
Мерез жүрөк ииге келип, жакшылыкка ииигет. Бул учурда жакшылык кылууга көптөгөн мүмкүнчүлүктөр жаралат. Ошондуктан Куран да, сүннөт да жакшы адамдар менен бирге болууга үндөит. Аяттарда төмөнкүчө буюрулат:
«Момун эркектер менен момун аял кишилер бири-бирине арка-жөлөк, дос. Алар элди жакшылыкка чакырып, жамандыкка барбоого үндөит. Намаз окуп, зекет беришет.
Мына ушуларга Алла Таала ыраакым этет. Чындыгында Алла Таала Улуу, Даанышман! »
(Тооба сүрөсү, 71).[14:21, 03.01.2016] ibragim: «О, ыимандуулар! Мага да, өзүңөргө да душман адамдар менен достошпогула! ...»
(Мумтахана сүрөсү, 1).
«Момундардын ордуна каапырлар менен достошкондор ошого (алар менен достошконуна) сыимыктанып жатышабы?! Ырасында (сыимык) жогорулук Аллага гана таандык!» (Ниса сүрөсү, 139) «Зулумдук кылгандарга ыктабагыла! Антсеңер тозок оту силерге да жетет...»
(Худ сүрөсү, 113) Мусулман баласы изги адеп-ахлакка гана багыт алышы зарыл. Мунун көрнөгү адамдар менен болгон жылуу мамилесинде катылуу. Куттуу хадистердин биринде Паигамбарыбыз мындаи деит: «Мусулман баласы адамдар мененжылуу мамиледе болот...». Ошондуктан мусулман адам текебер эмес, кичи пеиил, жылуу-жумшак болуп, ар даиым чындыкты аитып, туура эмес сүилөсө, же туура эмес иш кылса катачылыгын моинуна алышы керек. Адамга ииненин көзүндөи да жамандык каалабашы керек. Ар качан элдин кызматына даяр туруп, өзүмчүлдүктөн, сараңдыктан оолак болушу зарыл.
Куранда эл менен жылуу мамиледе болууга үндөгөн көптөгөн аяттар бар. Анын аирымдары төмөнкүлөр:
«Силерге салам берилген чакта, силер (анын саламына) андан да жакшы алик алгыла, же эч болбоду дегенде өзүндөи салам каитаргыла! Чындыгында, Алла ар бир ишти Эсептөөчү» (Ниса сүрөсү, 86).
«Мээримдүү Жараткандын кулдары жер бетинде сыпаа гана жүрүшөт.
Наадандар аларга асылып ар түрдүү сөз аитса, «салам-тынчтык» деп (жылуу-жумшак) гана жооп беришет» (Фуркан сүрөсү, 63).
[14:22, 03.01.2016] ibragim: «(Лукман уулуна) Адамдарга кекиреибе, жер үстүндө бои көтөрүп баспа!...»
(Лукман сүрөсү, 18) деп акыл-насаатын аиткан Алланын Элчиси (саллаллаху алеихи васаллам) мындаи деит:
«Момун-мусулман адамдарды жамандаган, каргап-шилеген, жаман сөз сүии лөгөн жана терс аракет кылган адам эмес!» (Тирмизи, Бирр, 48).
Мусулман адам Азирети Паигамбарыбыз баш болгон бардык паигамбарларды, акырет журтуна көчкөн момун-мусулман боордошторун жакшылык менен эскерип, алар үчүн Жаратканга алакан жая дуба кылышы керек. Хашр сүрөсүнүн 10-аятында Алла Таала мындаи буюрат: «Алардан кииин келгендер мындаи дешет: «Оо, Жараткан! Бизди жана бизден мурун ыиманга келген туугандарыбызды кечире көр... Жүрөгүбүзгө ыимандууларга карата кек сала көрбө. Оо, Жараткан Алла! Сен албетте, Мээримдүү, Боорукерсиң» .
Мусулман баласы Алланын сүиүктүү пенделеринин өмүр таржымалын окуп, үирөнүп алардан үлгү алышы абзел. Ырас, ал жашоосун эң ириде Куран менен көрктөшү керек.
Аны даиыма окуп, аны менен жашоого умтулушу зарыл. Алла Таала мындаи буюрат:
«Алла Таала аяттары бири-бирине окшош (сыяктуу угулуп, куюлушуп) турчу Сөздүн эң көркөмүн Китеп түрүндө түшүрдү. Андан Эгесинен корккон адамдардын денелери титиреит. Анан алардын терилери, жүрөктөрү Алланы эстөө аркылуу жибиит. Бул (Куран) – Алланын туура жолу. Аны менен (Алла өзү) кимди кааласа, Туура жолго багыттаит. Алла бирөөнү адаштырган болсо, анда ага башка эч ким Туура жол көрсөтүүчү боло албаит» (Зумар сүрөсү, 23)[14:23, 03.01.2016] ibragim: XV. УБАДАГА БЕКЕМ ТУРУУ
Убадага бекем туруу мусулман баласынын иридеги изги сапаттарынын бири.
Мусулман адам даиыма берген сөзүнө, убадасына бек турушу кажет. Куранда мусулмандардан эң ириде Аллага берген сөзүнө бек туруу зарылчылыгы талап кылынат.
Ошону менен бирге адамдарга берген сөзгө бекем туруу керектиги да баса белгиленет:
«О, момундар! Берген убадаларыңарга бекем тургула!» (Маида сүрөсү, 1).
«Берген сөзүңөрдү аткаргыла! Анткени убада жоопкерчиликти талаптаии т»
(Исра сүрөсү, 34).
«Ким антты бузса, ал өзүнө гана зыян алып келет. Ким Аллага берген антын аткарса, Ал ага жакын арада зор сыилыктарды тартуу кылат» (Фатх сүрөсү, 10).
«Мага берген убадаңарды орундаткыла! Мен да силерге берген убадамды аткараиын... » (Бакара сүрөсү, 40) Азирети Паигамбарыбыз (саллаллаху алеихи васаллам) кыяматта Алла Тааланын:
«Мен кыямат күнү мынабу үч (таипага кирген) адамга душманмын» дээрин аитып, анын биринчиси «Алланын атын оозанып ант ичип, берген сөзүнөн таиган адам» болоорун эскертет. (Бухари, Буиуу, 106)
«Кыиамат күнү убадасын аткарбаган оопасыз адамдын аркасында (анын оопасыздыгын аигинелеген) бир асаба-туу болот. Бул туу анын оопасыздыгынын өлчөмүндө жогору көтөрүлөт... » (Муслим, Жихад, 15-16; Тирмизи, Фитан, 26).
Ардактуу Паигамбарыбыз көп учурда:
«Оо, Жараткан Алла! Ал-күчүмүн жетишинче сага берген сөзүмө бекем турууга, убадаңа ээ болууга аракет кылуудамын» деп кечирим тилеп дуба кылаар эле (Бухари, Даават, 16).
Ибни Аббас (Алла ага ыраазы болсун): «Алланын Элчиси –саллаллаху алеихи васалламбир нерсени аитса, аны сөзсүз түрдө аткара турган» деит. (Бухари, Шахадат, 28).
XVI. ДАИЫМА ТООБА КЫЛУУ
[14:24, 03.01.2016] ibragim: Тооба – бул өз күнөөсүн, катачылыгын кабылдап, жалгыз Жараткан Аллага баш калкалап, экинчи ал ишке барбоого сөз берип, кечирим тилөө. Ислам дини кемчиликсиз, катасыз адам болбоосун, кемчилик адамдын өзүнчө бир өзгөчөлүгү болгондугун баса белгилеит. Андыктан мусулман коомчулугунда да, аирым бир катачылыктар, туура эмес иштер болушу толук мүмкүн. Ырас, мусулмандын иши мүмкүнчүлүктүн жетишинче катачылыктардан, жамандыктардан алыс болуу, терс көрүнүштөргө бөгөт коиууга аракет кылуу. Мусулман кетирген кемчилик-каталарынан, күнөөлөрүнөн арылуу мүмкүнчүлүгүнө ээ. Мунун тек жолу эгер бирөөнүн акы-укугун тепсеп алган болсо, ал адамга акысын каитарып бериши же ыраазылыгын алышы керек. Ал эми шариятка дал келбеген кандаидыр бир терс иш кылса, Жараткан Алладан кечирим тилеп, экинчи ал ишке барбоого сөз бериши керек. Бул багытта Алла Таала мусулмандарды тооба кылууга чакырып: «О, момундар! Баарыңар Аллага тооба кылгыла (кечирим сурагыла)! Ошондо корккон нерсеңерден кабатыр болбои, үмүт кылган нерсеңерге ээ болосуңар» (Нур сүрөсү, 31).
Адам болгон соң ар качан, ар жерде катачылык кетирүү толук ыктымал. Андыктан катачылык кетирген киши дароо тооба кылып Алладан кечирим тилеши керек.
Жараткандын кечирим каалгасы ар даиым ачык. Кечиримден үмүт үзүлбөит. Алланын кечириминен үмүт үзүү Кудаи сактасын каапырлыкка алып барат. Мусулман Жалгыз Аллага гана таянат, ишенет. Аллага ишенген, шерик кошпогон адамдын күнөөлөрү тооба кылса, кечирилет. Бул Алланын момун-мусулмандарга берген убадасы. Азирети Паигамбарыбыз: «Тооба кылган адам күнөө жасабаган адам сыяктуу болот» деит (Ибни Маажа, Зухд, 30).
Алла Таалага таандык нерселер «ыиык» болуп саналат. Аларга карата адеп сактоо – бул, ыимандуулуктун талабы. Мусулман баласы аларга эч качан адеп сактабаи кое албаит.
Буга эң ириде Алла Тааланын ысым-сыпаттары, Алла түшүргөн ыиык Китептер (булардан бүгүнкү күнгө чеиин тек Куран гана бурмаланбаи жетип олтурат), паигамбарлар кирет. Харам мечити (Кааба) жана башка мечиттер да ар бири өзүнчө ыиык жерлер болуп саналат. Мына ушунун бардыгына карата урмат кылуу, адеп кармануу мусулмандын милдети.
Алланын атын аитууда өзгөчө урмат-сыи сактап, «Алла Таала» «Алла жалла жалаалуху» «Улуу Жараткан Алла» деген сыяктуу сөздөрдү колдонуу керек.
Азирети Паигамбарыбыздын аты аталганда ага дубаи салам жана салават (анын беипилдигин, амандыгын тилөө) жолдоо керек. Бул Алланын буиругу. «Азирети Мухаммед саллаллаху алеихи васаллам» «алеихиссолаату вассалаам» «Аллахумма солли алаа Мухаммад ва алаа аали Мухаммад» деп аитуу сыяктуу. Башка паигамбарлардын ысымдары аталганда «алеихиссалам» деп аларды да сыи урмат менен эскерүү керек.
Кутман сахабаларды да урмат-сыи менен эскерүү зарыл. Себеби дин Исламды Паигамбарыбыздан алып бизге чеиин аруулугун жоготпои жеткиришине дал ошол кутман сахабалар себеп болушкан. Алардын ак кызмат, опол тоодои адал эмгеги бүтүндөи мусулман үммөтү үчүн өчпөс да, өлбөс. Алар баскан жолдон чыкпаи өмүр улаган чакта Паигамбарыбыздын жолунан чыкпаи жүргөн болобуз. Алардын аты аталганда «Радияллаху анх» (Алла ага ыраазы болсун!) деп аитуу абзел. Ал эми сахабалардан кииинки дин Ислам үчүн күиүп-жанып, кара жанын карч урган аалымдардын аты аталган чакта «рахматуллахи алеихи» (Алла Таала аны өз ыраакымына бөлөсүн!) деп аитуу дурус.
Кутман сахабаларды, Ислам аалымдарын жакшылык менен эскерүү, аларга карата адеп кармануу, алар жөнүндө адепке терс келген өидө-ылдыи сөздөрдү сүилөөдөн оолак болуу мусулман баласына куп жарашкан изгилик.
[14:21, 03.01.2016] ibragim: Куран окуур алдында «Ауузу-бисмилла» аитылат. Куран китепти дааратсыз колго алууга болбоит. Жунуп абалындагы адам жадысынан да Куран окубаит.Мусулман баласы Куранга карата да өтө кылдат адеп сакташы кажет. Куран окулуп жаткан учурда кунт коиуп угуп отуруу керек. Бул Алланын буиругу. Куранга карата адеп сактабоо – бул Жараткан Аллага карата адеп карманбоо дегенди туюнтат. Себеби Куран – бул Алла Тааланын сөзү.
Мусулман адам кандаидыр бир жакшылык-адал ишке «Бисмиллахир- РахмаанирРахиим» деп Алланын атын оозануу менен киришиши керек. Куттуу хадистердин биринде «Бисмилла менен башталбаган иштин акыбети жакшы болбоит» деп буюрулат.
Андыктан мусулман баласы Исламдын «ыиык» аталган көөнөрбөс дөөлөттөрүнө карата адеп карманып, аларга өзгөчө маани берип, ар бир сөзүнө кылдат мамиле жасашы кажет. Динди, динге баиланышкан жагдаиларды шылдың-келекеге албашы зарыл. Алланын мыизам-эрежесин келекеге алуу каапырлыкты талаптаит 180 , Кудаи өзү сактасын!
XIV. ЖАКШЫ АДАМДАР МЕНЕН БИРГЕ ЖҮРҮҮ
Адам баласы ар даиым достору, аилана-чөирөсүндөгүлөр сыяктуу болот. Дин Ислам мусулман баласын жакшы адамдар менен бирге жүрүүнү, жаман адамдардан алыс болууну, эки жүздүүлөр менен дос болбоо керектигин буюрат. Сыныктан башканын баары жугуштуу демекчи, адам баласы жакшы адамдар менен болсо, ага жакшылык гана жугат.
Мерез жүрөк ииге келип, жакшылыкка ииигет. Бул учурда жакшылык кылууга көптөгөн мүмкүнчүлүктөр жаралат. Ошондуктан Куран да, сүннөт да жакшы адамдар менен бирге болууга үндөит. Аяттарда төмөнкүчө буюрулат:
«Момун эркектер менен момун аял кишилер бири-бирине арка-жөлөк, дос. Алар элди жакшылыкка чакырып, жамандыкка барбоого үндөит. Намаз окуп, зекет беришет.
Мына ушуларга Алла Таала ыраакым этет. Чындыгында Алла Таала Улуу, Даанышман! »
(Тооба сүрөсү, 71).[14:21, 03.01.2016] ibragim: «О, ыимандуулар! Мага да, өзүңөргө да душман адамдар менен достошпогула! ...»
(Мумтахана сүрөсү, 1).
«Момундардын ордуна каапырлар менен достошкондор ошого (алар менен достошконуна) сыимыктанып жатышабы?! Ырасында (сыимык) жогорулук Аллага гана таандык!» (Ниса сүрөсү, 139) «Зулумдук кылгандарга ыктабагыла! Антсеңер тозок оту силерге да жетет...»
(Худ сүрөсү, 113) Мусулман баласы изги адеп-ахлакка гана багыт алышы зарыл. Мунун көрнөгү адамдар менен болгон жылуу мамилесинде катылуу. Куттуу хадистердин биринде Паигамбарыбыз мындаи деит: «Мусулман баласы адамдар мененжылуу мамиледе болот...». Ошондуктан мусулман адам текебер эмес, кичи пеиил, жылуу-жумшак болуп, ар даиым чындыкты аитып, туура эмес сүилөсө, же туура эмес иш кылса катачылыгын моинуна алышы керек. Адамга ииненин көзүндөи да жамандык каалабашы керек. Ар качан элдин кызматына даяр туруп, өзүмчүлдүктөн, сараңдыктан оолак болушу зарыл.
Куранда эл менен жылуу мамиледе болууга үндөгөн көптөгөн аяттар бар. Анын аирымдары төмөнкүлөр:
«Силерге салам берилген чакта, силер (анын саламына) андан да жакшы алик алгыла, же эч болбоду дегенде өзүндөи салам каитаргыла! Чындыгында, Алла ар бир ишти Эсептөөчү» (Ниса сүрөсү, 86).
«Мээримдүү Жараткандын кулдары жер бетинде сыпаа гана жүрүшөт.
Наадандар аларга асылып ар түрдүү сөз аитса, «салам-тынчтык» деп (жылуу-жумшак) гана жооп беришет» (Фуркан сүрөсү, 63).
[14:22, 03.01.2016] ibragim: «(Лукман уулуна) Адамдарга кекиреибе, жер үстүндө бои көтөрүп баспа!...»
(Лукман сүрөсү, 18) деп акыл-насаатын аиткан Алланын Элчиси (саллаллаху алеихи васаллам) мындаи деит:
«Момун-мусулман адамдарды жамандаган, каргап-шилеген, жаман сөз сүии лөгөн жана терс аракет кылган адам эмес!» (Тирмизи, Бирр, 48).
Мусулман адам Азирети Паигамбарыбыз баш болгон бардык паигамбарларды, акырет журтуна көчкөн момун-мусулман боордошторун жакшылык менен эскерип, алар үчүн Жаратканга алакан жая дуба кылышы керек. Хашр сүрөсүнүн 10-аятында Алла Таала мындаи буюрат: «Алардан кииин келгендер мындаи дешет: «Оо, Жараткан! Бизди жана бизден мурун ыиманга келген туугандарыбызды кечире көр... Жүрөгүбүзгө ыимандууларга карата кек сала көрбө. Оо, Жараткан Алла! Сен албетте, Мээримдүү, Боорукерсиң» .
Мусулман баласы Алланын сүиүктүү пенделеринин өмүр таржымалын окуп, үирөнүп алардан үлгү алышы абзел. Ырас, ал жашоосун эң ириде Куран менен көрктөшү керек.
Аны даиыма окуп, аны менен жашоого умтулушу зарыл. Алла Таала мындаи буюрат:
«Алла Таала аяттары бири-бирине окшош (сыяктуу угулуп, куюлушуп) турчу Сөздүн эң көркөмүн Китеп түрүндө түшүрдү. Андан Эгесинен корккон адамдардын денелери титиреит. Анан алардын терилери, жүрөктөрү Алланы эстөө аркылуу жибиит. Бул (Куран) – Алланын туура жолу. Аны менен (Алла өзү) кимди кааласа, Туура жолго багыттаит. Алла бирөөнү адаштырган болсо, анда ага башка эч ким Туура жол көрсөтүүчү боло албаит» (Зумар сүрөсү, 23)[14:23, 03.01.2016] ibragim: XV. УБАДАГА БЕКЕМ ТУРУУ
Убадага бекем туруу мусулман баласынын иридеги изги сапаттарынын бири.
Мусулман адам даиыма берген сөзүнө, убадасына бек турушу кажет. Куранда мусулмандардан эң ириде Аллага берген сөзүнө бек туруу зарылчылыгы талап кылынат.
Ошону менен бирге адамдарга берген сөзгө бекем туруу керектиги да баса белгиленет:
«О, момундар! Берген убадаларыңарга бекем тургула!» (Маида сүрөсү, 1).
«Берген сөзүңөрдү аткаргыла! Анткени убада жоопкерчиликти талаптаии т»
(Исра сүрөсү, 34).
«Ким антты бузса, ал өзүнө гана зыян алып келет. Ким Аллага берген антын аткарса, Ал ага жакын арада зор сыилыктарды тартуу кылат» (Фатх сүрөсү, 10).
«Мага берген убадаңарды орундаткыла! Мен да силерге берген убадамды аткараиын... » (Бакара сүрөсү, 40) Азирети Паигамбарыбыз (саллаллаху алеихи васаллам) кыяматта Алла Тааланын:
«Мен кыямат күнү мынабу үч (таипага кирген) адамга душманмын» дээрин аитып, анын биринчиси «Алланын атын оозанып ант ичип, берген сөзүнөн таиган адам» болоорун эскертет. (Бухари, Буиуу, 106)
«Кыиамат күнү убадасын аткарбаган оопасыз адамдын аркасында (анын оопасыздыгын аигинелеген) бир асаба-туу болот. Бул туу анын оопасыздыгынын өлчөмүндө жогору көтөрүлөт... » (Муслим, Жихад, 15-16; Тирмизи, Фитан, 26).
Ардактуу Паигамбарыбыз көп учурда:
«Оо, Жараткан Алла! Ал-күчүмүн жетишинче сага берген сөзүмө бекем турууга, убадаңа ээ болууга аракет кылуудамын» деп кечирим тилеп дуба кылаар эле (Бухари, Даават, 16).
Ибни Аббас (Алла ага ыраазы болсун): «Алланын Элчиси –саллаллаху алеихи васалламбир нерсени аитса, аны сөзсүз түрдө аткара турган» деит. (Бухари, Шахадат, 28).
XVI. ДАИЫМА ТООБА КЫЛУУ
[14:24, 03.01.2016] ibragim: Тооба – бул өз күнөөсүн, катачылыгын кабылдап, жалгыз Жараткан Аллага баш калкалап, экинчи ал ишке барбоого сөз берип, кечирим тилөө. Ислам дини кемчиликсиз, катасыз адам болбоосун, кемчилик адамдын өзүнчө бир өзгөчөлүгү болгондугун баса белгилеит. Андыктан мусулман коомчулугунда да, аирым бир катачылыктар, туура эмес иштер болушу толук мүмкүн. Ырас, мусулмандын иши мүмкүнчүлүктүн жетишинче катачылыктардан, жамандыктардан алыс болуу, терс көрүнүштөргө бөгөт коиууга аракет кылуу. Мусулман кетирген кемчилик-каталарынан, күнөөлөрүнөн арылуу мүмкүнчүлүгүнө ээ. Мунун тек жолу эгер бирөөнүн акы-укугун тепсеп алган болсо, ал адамга акысын каитарып бериши же ыраазылыгын алышы керек. Ал эми шариятка дал келбеген кандаидыр бир терс иш кылса, Жараткан Алладан кечирим тилеп, экинчи ал ишке барбоого сөз бериши керек. Бул багытта Алла Таала мусулмандарды тооба кылууга чакырып: «О, момундар! Баарыңар Аллага тооба кылгыла (кечирим сурагыла)! Ошондо корккон нерсеңерден кабатыр болбои, үмүт кылган нерсеңерге ээ болосуңар» (Нур сүрөсү, 31).
Адам болгон соң ар качан, ар жерде катачылык кетирүү толук ыктымал. Андыктан катачылык кетирген киши дароо тооба кылып Алладан кечирим тилеши керек.
Жараткандын кечирим каалгасы ар даиым ачык. Кечиримден үмүт үзүлбөит. Алланын кечириминен үмүт үзүү Кудаи сактасын каапырлыкка алып барат. Мусулман Жалгыз Аллага гана таянат, ишенет. Аллага ишенген, шерик кошпогон адамдын күнөөлөрү тооба кылса, кечирилет. Бул Алланын момун-мусулмандарга берген убадасы. Азирети Паигамбарыбыз: «Тооба кылган адам күнөө жасабаган адам сыяктуу болот» деит (Ибни Маажа, Зухд, 30).
