' Кыргыз тили эмнеге күнүмдүк турмушта колдонулбайт. - Суперстан 6
БАШКЫ БЕТ
СОҢКУ КАБАР
СУПЕР-ИНФО
SUPER.KG ВИДЕО
МЕДИА-ПОРТАЛ
Кинозал
ЖЫЛНААМА
Суперстан
Информация о рекламе
☰ Меню

Суперстан: Кыргыз тили эмнеге күнүмдүк турмушта колдонулбайт. - Суперстан

  • (17 )
  • +
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8

Кыргыз тили эмнеге күнүмдүк турмушта колдонулбайт. Кыргыз тили жок болуп бара жатабы.

#101   Барс   26 August 2009 - 13:50

  • Супер-активист
  • Аким
  • 2987
  • 24 October 08
  • : 14 Oct 2025 17:37
  • Жынысы:Эркек
  • Калаасы:Айылда

"Кыргыз тилин онуктуруу - баарыбыздын эле колубуздан келчу иш. Бирок озумо келсем, ушул убакытка чейин кыргыз алфавити менен жазууга чыгына албай келем. Демек, мен жакын арада муну жасашым керек..."

Сен беттеген ишиңди аягына чыгармайынча, тыным албай турганың ды билип туруп, кыргыз тамгаларын клавишасына жакында эле кондуруп алат жана аны үзбөй пайдаланат деп жүз пайыз ишенемин.:)

Ал эми тамгаларды кыргыз алфабитине киргизүү маселесин азыр ойлонуунун кажети жок. Андан көрө ушул эле тамгалар менен азыркы кыргыз тили орфографиясынын эрежелеринин негизинде (2008-жылдын 26-июнундагы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин №567-токтому менен бекитилген) туура жазууну үйрөнү шүбүз зарыл.
Үчтүктө үч сап - үч күлүк!
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...

#102   Альбина   27 August 2009 - 08:29

  • Активист
  • Кыймылы жок
  • 644
  • 27 October 08
  • : 09 Aug 2014 01:16
  • Жынысы:Аялзаты
  • Калаасы:Турция. г. Мармарис

Эч нерсенин деле кереги жок. Токтомду ким окуп олтурмак эле. Токсон кыргыз бир орус учун орусча суйлосо кантип онукмок эле. Керек болсо ошол окендерди кыргызча суйлотуш керек болчу.
Жашоо кызыксыз болуп бара жатат.

#103   Барс   27 August 2009 - 09:56

  • Супер-активист
  • Аким
  • 2987
  • 24 October 08
  • : 14 Oct 2025 17:37
  • Жынысы:Эркек
  • Калаасы:Айылда

Жоок, Альбина, токтомду окуунун кереги жок, эгер зарыл болбосо... Ал эми ошол токтом бекиткен "Кыргыз тилинин орфографиялык эрежелерин" үйрөнү ү сөсүз экени чын!!!
Үчтүктө үч сап - үч күлүк!
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...

#104   Альбина   27 August 2009 - 11:28

  • Активист
  • Кыймылы жок
  • 644
  • 27 October 08
  • : 09 Aug 2014 01:16
  • Жынысы:Аялзаты
  • Калаасы:Турция. г. Мармарис

Сизге кошулам Барс мырза, бирок ал эрежелерди мектептерден, ЖОЖдрдон эле уйронушпосо, карапайым калктын аны караганга да убактысы жок.
Жашоо кызыксыз болуп бара жатат.

#105   Барс   27 August 2009 - 15:15

  • Супер-активист
  • Аким
  • 2987
  • 24 October 08
  • : 14 Oct 2025 17:37
  • Жынысы:Эркек
  • Калаасы:Айылда

Анда мектепте окугандар жана ЖОЖдогулар гана туура жазып, сен айткандай карапайым калктын калган бөлүгү ката жазып калса, кыргыз тилин кантип өстүрө бүз? Антпестен ошол карапайым калк катасыз жазса гана кыргыз тили өнүгө турганын дайыма эске алуу менен, ар бирибиз убакыттын өтө тартыштыгына карабай үйрөнү үгө тийишпиз. Жоок, баса, милдеттү үбүз! !!
Үчтүктө үч сап - үч күлүк!
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...

#106   Альбина   27 August 2009 - 15:30

  • Активист
  • Кыймылы жок
  • 644
  • 27 October 08
  • : 09 Aug 2014 01:16
  • Жынысы:Аялзаты
  • Калаасы:Турция. г. Мармарис

Сиздики туура, сиздики чын! :tongue:
Жашоо кызыксыз болуп бара жатат.

#107   KARAHAN   29 August 2009 - 16:48

  • Карапайым
  • Кыймылы жок
  • 70
  • 26 July 08
  • : 12 Nov 2014 16:40
  • Жынысы:Эркек
  • Калаасы:Алыс жактардан

Биздин кыргыз тилинде тамгалар да жетишпейт биз кыргыздар туура окуп кете беребиз башкалар окуганда туура соз чыкпайт.


Башкалардын окуганы учурда кыргыз тилин онуктуруудогу негизги маселе эмес. Негизги маселе ошол озубуздун ичибизде кыргыз тилин онуктуруу (кыргыздардын арасында), андан сон башка улуттар учун шарттарды караштыруу керек.

Патриоттук, атуулдук сезимдер менен кыргыз тилин онуктуруу (онуктурууго чакыруу) биздин абалда ото эле оор. Маселе мамлекеттик денгээлде каралып, биздин урматтуу бийликтеги мыйзам чыгаруучуларыбыз жана аткаруучуларыбыз чечкиндуу турдо белгилуу бир учурлар учун кыргыз тилинин колдонулушу талап кылуучу мыйзамдарды кабыл алышса, кыргыз тилинин такыр болбоду дегенде, оз калкынын,улутунун ичинде жайылуусуна, онугуусуно туртку болот эле.

Озгочо ишке кируу учурунда (80%) "Кыргызстанда, озундун олкондо - кыргызча билсен жакшы эле болот, бирок орусча билбесен болбойт!! !", - болгону абдан окунучтууу.
Дагы кандайдыр бир убакыттан кийин орус тилинин ордун англис тили алып, бирок кыргыз тили турган б-ча кала бериши да мумкун. Тамга жетишпейт, созго кедей - деп жатсак, кыргыз тилин озубуз толук билбей туруп.

КЫРГЫЗ болуп торолгонумо сыймыктанам! !! Бар бол Кыргыз элим!!!

#108   MIRlive   29 August 2009 - 17:09

  • Активист
  • Кыймылы жок
  • 758
  • 22 June 08
  • : 12 Oct 2024 20:48
  • Жынысы:Аялзаты
  • Калаасы:Heaven

Мдаа... Кыргызча билбеген "Киргиздерибиз" коп...Мен окуган жерге барып... Кыргыз тил сабагына кирсен, ыйлагын келет (жумшак айтканда)...жада калса мугалимибиз "киргизка" ...Кыргыздарга караганда орустар жакшы суйлойт!анан ушинтип отурсак, кыргыз тилин онуктурмой тургай, унутабыз го...Эми буга ким куноолуу???
ONLY TIM E...

#109   ABU   02 September 2009 - 00:26

  • Карапайым
  • Кыймылы жок
  • 158
  • 26 March 08
  • : 25 Jul 2020 00:15
  • Жынысы:Эркек
  • Калаасы:Нарын

Негизи азыр бизде коп нерсеге жооп беруу кийин. Баардыгы эле минтишибиз керек антишибиз керек дей берет, бирок кыймыл жок ар кимге шылтаганды жакшы билебиз. Биз кээде озубуздун проблемаларыбызга учунчу жактан карап суйлобуз мисалы: кыргыздар ушундай да дейт башка кыргыз эле киши. Ошондуктан менин ойюмча ар бир кыргыз озун ондосо эле кыргыз эли бат эле онолобуз. Кеттик анда!
" Кто советуется, тот не пожалеет "(С.А.В)

#110   zzz   07 September 2009 - 22:05

  • Активист
  • Кыймылы жок
  • 516
  • 09 August 09
  • : 29 Oct 2020 10:41
  • Жынысы:Эркек
  • Калаасы:Bishkek

"К" "Қ" "Г" "Ғ"
"Карга" эмес "ҚарҒ а" болсо керек
"Кыргыз" эмес Қ ырҒыз" болсо керек


:dance: чын эле ар-сар болуп калдым...
Тилчилер барбы? дагы кандай тамгалар бар буга окшогон?



Тамга менен тыбышты айырмалай журуш керек. Кыргыз тилинде 36 тамга 44 тыбыш бар жанылбасам.

Ал эми англис тилинде 26 тамга 46 тыбыш болушу керек (тыбыштардын санынан жанылган болсом ондоп койсонуздар).

Бардык тилдерде эле бир эле тамга бир нече тыбышты белгилоо учун колдонулушу мумкун. Мисалы кыргыз тилиндеги "Карга" - "ҚарҒ а" сыяктуу. "к" тамгасы 2 тыбышты (каткалан жана жумшак) билдирет - Қ жана К

англис тилинде болсо parachute - ch тамгалары "ш" тыбышын белгилоодо, chair - ошол эле ch тамгалары "ч" тыбышын билдируудо
дагы мисал: city - "c" тамгасы биздин "с" тамгабызга окшоп "с" тыбышын белгилоодо; capital - "c" тамгасы биздин "к" тамгабызга окшоп "к" тыбышын белгилоодо. ..

дагы толгон мисалдарды келтирсе болот....

тамга жетишпейт деген негизсиз деп эсептейм...
Ден соолукту чыңдоо үчүн - I run each ...

#111   dodge   07 September 2009 - 23:41

  • Активист
  • Жаран
  • 737
  • 26 June 09
  • : 27 Feb 2026 10:22
  • Жынысы:Эркек
  • Калаасы:USA.

Урматтуу модераторлор мумкун болсо "Кыргыз тилинин жазуу эрежелери" электрондук варианты болсо ушул жака илип койсо болот эле.

#112   МАЛЫШ   08 September 2009 - 13:18

  • Активист
  • Кыймылы жок
  • 398
  • 19 May 09
  • : 13 Oct 2025 01:07
  • Жынысы:Эркек
  • Калаасы:Биша

Ну незнаю чо сказать,ой,ээээээ тамаша.

#113   Барс   08 September 2009 - 17:49

  • Супер-активист
  • Аким
  • 2987
  • 24 October 08
  • : 14 Oct 2025 17:37
  • Жынысы:Эркек
  • Калаасы:Айылда

Урматтуу форумчулар! dodgeнин өтүнү чүн канааттандыруу менен бирге эле, башка форумчуларга да кереги тиеби деген ниетте азыркы учурда колдонулуп жаткан "Кыргыз тилинин жазуу эрежелерин" илдим. Эгер силерге кыпындай эле пайдасы тийсе, мен көз майымды коротуп жазып чыкканыма ыраазы болор элем. Барс.

Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2008-жылдын 26-июнундагы №567-VI токтомуна тиркеме.
Кыргыз тилинин жазуу эрежелерине (жаңы редакциясына) төмөнкү өзгөрү үлөр жана толуктоолор киргизилсин:
I.Тыбыш, тамга жана алфавит
1-§. Кыргыз адабий тилинде отуз тогуз тыбыш бар:он төрт үндүү , жыйырма беш үнсүз. Үндүү лөрдүн сегизи - кыска: а, э, о, ө, ы, и, у, ү; алтоо - созулма: аа, ээ, оо, өө, уу, үү; жетөө - жоон: а, аа, о, оо, ы, у, уу; жетөө - ичке: э, ээ, о, оо, и, ү, үү. Үнсүздө рдүн алтоо - уяң: м, н, ң, р, й, л; сегизи - жумшак: б, в, д, ж,ж, з, г, г; он бири - каткалаң : п, ф, с, ш, щ, ч, х, к, к, т, ц.
2-§. Кыргыз тилиндеги тыбыштар 36 тамга менен белгиленет: Аа, Бб, Вв, Гг, Дд, Ее, Ёё, Жж, Зз, Ии, Ий, Кк, Лл, Мм, Нн, ң, Оо, Өө, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Үү, Фф, Хх, Цц, Чч, Шш, Щщ, ь, Ыы, ъ, Ээ, Юю, Яя.
3-§. Созулма үндүү лөр кош тамга менен белгиленет: аа, ээ, оо, өө, уу, үү. Аары, саат, жаа, жээк, бээ, оор, боор, жоо, өөн, мөөн, төө, уук, суур, буу, жүүн, күү, ж.б.
II.Тыбыштардын жазылышы
1.Үндүү тыбыштардын жазылышы
4-§. Жазууда э тамгасы төмөнкү чө колдонулат: 1. Кыргыз тилиндеги сөздөрдө э тыбышы сөздүн башталышында келсе, э тамгасы менен, сөз ортосунда жана сөз аягында үнсүз тыбыштардан кийин келген учурларда е тамгасы М.: сөз башында- эгин, эки, элик, эр, эски, сөз ортосунда- бет, жер, желек, темир, тирек, кетмен, беде, бетеге, кеңешме, кереге, ар түрдүү орундарда- элек, эмгек, эне, эрте, созулма түрүндө : ээр, жээк, жээн, кереээз, мээр ж.б. 2. Орус тилинен жана орус тили аркылуу чет тилдерден кирген бир катар сөздөрдө жана энчилүү аттарда айтылыш өзгөчө лүгүн айрыкча белгилеп көрсөтү ү максатында сөз башында, үндүү лөрдөн кийин жана үнсүздө рдөн кийин да э жазылышына жол берилет. М.: сөз башында- экватор, экономика, экран, экскурсия, экзамен, энергия, экспедиция; үндүү лөрдөн кийин- аэродром, аэропорт, поэзия, статуэтка, фаэтон, алоэ, үнсүздө рдөн кийин- мэр, сэр, Чжу Дэ, Улан-Удэ.
5-§. Үндүү тыбыштар менен аяктаган сөздөргө үндүү тыбыш менен башталган мүчө уланганда үндүү лөрдүн бири түшүп калат: бала - ым -балам, эне - ым - энем, тара- ын - таран, укта - ып - уктап.
6-§. Уңгу сөздөрдө болсун, же сөзгө мүчө уланганда болсун, оо, уу созулма үндүү лөрү йоттошкон тыбыштардан же й тыбышынан кийин катарлаш келген учурларда алардын айкалышы ёо, юу түрүндө жазылат: аюу, коюу, боё+оо-боёо, ая+оо-аёо, тая+оо-таёо, жай+уу-жаюу, кой+уу-коюу ж.б.
2.Үнсүз тыбыштардын жазылышы
7-§. Төл сөздөрдү н аягында б, в, д, ж, г тыбыштары колдонулбайт, бирок өздөштү рүлгөн герб, клуб, араб, гараж, парад, эпилог сыяктуу сөздөрдө сакталат (VII бөлүмдү караңыз).
8-§. Төл сөздөрдө р тыбышы сөз башына келбейт, ошондуктан раазы, рас, раак сөздөрү ыраазы, ырас, ыраак түрүндө жазылат. Эскертүү : араб, фарс, орус ж.б. тилдерден кирген кээ бир сөздөр төмөнкү чө жазылат: рамазан, раис, рубаи, рабат, расмий, райкан, руханий
9-§. Б тамгасынын жазылышы б тыбышы эки үндүү нүн ортосунда жылчыкчыл в тыбышына окшош айтылса да, жазууда б тамгасы менен гана белгиленет: ооба, аба, собол («суроо» маанисиндеги сөз) өбөлгө , обон, үбөлү к, кубаныч, убал, добуш ж.б.
10-§. Г тамгасынын жазылышы 1. Сөздөгү же муундагы жоон же ичке үндүү лөрдүн катышына карай г тамгасы эки түрдүү тыбыштык милдет аткарат. 2. Жоон үндүү лөр катышып түзүлгө н сөздөрдө жана муундарда г тамгасы түпчүл г (гы) тыбышын билдирет: ага, агыш, айгыр, бугу, булгаары, гана, жоогазын, жыргал, кургак, шагыл. 3. Ичке үндүү лөр катышып түзүлгө н сөздөрдө жана муундарда г тамгасы орточул г (ги) тыбышын билдирет: гүл, дөңгө лөк, илгич, кемеге, тегирмен, үгүт, чегедек, эгин. 4. Орус тили аркылуу кирген сөздөрдө жоон жана ичке үндүү лөр менен келген муундарда да г тамгасы орточул г (ги) тыбышын билдирет: газ, галстук, гигиена, госпиталь, градус, агитатор, агроном, бригада. 5. Бир катар сөздөрдө г тыбышы сөздүн эң аягына келгенде, каткалаң к тыбышы сыяктуу айтылат. Бирок, жазууда г тыбышы сакталып кала берет: педагок (айтылышы)-педагог (жазылышы), налок (айтылышы)-налог (жазылышы), диалок (айтылышы)-диалог (жазылышы), демагок (айтылышы)-демагог (жазылышы), залок( айтылышы)- залог (жазылышы).
11-§. Ж тамгасынын жазылышы Кыргыз тилиндеги ж тыбышы менен орус тилинен кабыл алынган сөздөрдө гү ж тыбышынын айтылышы бири-бирине туура келбесе да, бул эки тыбыш бир гана тамга аркылуу берилет: жашыл, желек, жигит, жолборс, жөнөкө й, жумшак, жүн, жыгач, жандарм, жюри, пейзаж, мажбур, муктаж.
12-§. К тамгасынын жазылышы Сөздөгү же муундагы жоон, ичке үндүү лөрдүн катышына карай к эки түрдүү тыбыштык милдет аткарат.
1.Жоон үндүү лөр катышып түзүлгө н сөздөрдө жана муундарда к тамгасы түпчүл к (кы) тыбышын билдирет: кагаз, как, кайчы, кокту, кокустук, кургак, кызык, аксак, мокок, окуу, сактык, тамак, укук. 2. Ичке үндүү лөр катышып түзүлгө н сөздөрдө жана муундарда к тамгасы орточул к (ки) тыбышын билдирет: кедей, кекилик, кийим, кичинекей, көгүчкө н, күлкү, ичке, айыпкер, эшик. 3. Орус тили аркылуу кирген сөздөрдө жоон жана ичке үндүү лөр менен келген муундарда да к тамгасы орточул к (ки) тыбышын билдирет: кадр, казарма, картон, климат, кодекс, курорт, край, лектор, полковник, тактика, факультет, хоккей, экспонат.
13-§. Ф,х,ц,щ тамгаларынын жазылышы 1. Алфабиттен орун алган ф,х,ц,щ тамгалары дээрлик орус тили аркылуу кирген сөздөрдө колдонулат: фабрика, фамилия, ферма, фляга, цемент, цех, патефон, плащ, художник, цензура, футбол, химия, экскаваторщик, цирк, циркуль, щетка. 2. Кыргыз тилинде ф тамгасы айрым сырдык жана тууранды сөздөрдө , ошондой эле кээ бир энчилүү аттарда гана колдонулат: Уф! Күндүн ысыгын карачы. Бөф! Жыты жаман экен. Фатима, Фарида (кишинин аттары). 3. Кыргыз тилинде х тыбышы хан, пахта деген сөздөрдө , ха-ха, ах, бах, төх сыяктуу сырдык же тууранды сөздөрдө гана колдонулат. 4. Араб, иран тилдеринен кирип, айрым тектеш тилдерде х аркылуу айтылып жана жазылып жүргөн рахмат,рахат, хурма, хурсант, хуштар сыяктуу сөздөрдү н кыргызча к аркылуу айтылышына жана жазылышына да жол берилет: ырахмат, ыракат, курма, курсант, куштар.
3. Йоттошкон е, ё, ю, я тамгаларынын жазылышы 14-§. Йоттошкон е тамгасы төмөнкү учурларда жазылат: 1. Үндүү и тыбышынан кийин йоттошкон йэ тыбышын билдирүү үчүн колдонулат: тиешелүү , тиер-тийбес, чие, чиеленген. 2. Орус тили аркылуу кирген сөздөрдө сөз башында жана үндүү лөрдөн кийин йэ тыбышын билдирет: Европа, Египет, евангелие, траектория, реестер, диета, иероглиф, клиентура, проект, уезд. 3. Аягы й тыбышы менен бүткөн сөздөргө үндүү менен башталган же үндүү тыбыштан турган көбүнчө чакчыл –а (-е) мүчөсү уланганда жазууда йе же йэ турүндө берилбестен е тамгасы аркылуу гана берилет: кий-киет, чий-чиет, кеңей-кең еет. Булардын кийет, чийет, кеңейет же кеңейэт болуп жазылышына жол берилбейт.
15-§. Кыргыз тилинде ё тамгасы төмөнкү учурларда колдонулат: 1. ё тамгасы уңгу сөздөрдө үндүү лөрдөн, көбүнчө о тамгасынан кийин жазылып, татаал йо (й+о) тыбышынын ордуна жүрөт: боё, боёк, коён, оён. Бул сыяктуу сөздөр бойо, бойок, койон, ойон түрүндө йо менен жазылбайт. 2. Кой, сой, чой, той сыяктуу аягы –ой менен бүткөн уңгу сөздөргө о тыбышы менен келген мүчөнү н айкалышы йо аркылуу койот, сойот, чойот, тойот болуп жазылбастан, ё тамгасы менен берилет сой-соёт, чой-чоёт, той-тоёт. 3. Орус тили аркылуу кирген сөздөрдө ё тамгасы төмөнкү чө колдонулат: - сөз башында үндүү лөрдөн кийин ё тамгасы йо (й+о) тыбыштарынын ордуна жүрөт: ёлка, заём.
–бир катар сөздөрдө ё тамгасы үнсүздө рдөн кийин о тыбышынын ичке айтылышын билдирүү үчүн колдонулат: вертолёт, самолёт, суфлёр, актёр. –ё тамгасы ф тамгасынан кийин кээ бир энчилүү аттарда жана чет тилдерден кирген айрым сөздөрдө гана жазылат: Фёдор, шофёр. – орус тили аркылуу кирген бир катар сөздөрдө ж, ч, щ тыбыштарынан кийин ё тамгасынын жазылышы учурайт: дирижёр, стажёр, зачёт, счёт, счётчик, щёлочь, щётка.
–төмө нкүдөй кабыл алынган сөздөр ё тамгасы менен эмес, йо тамгалары менен жазылат: йод, район, майор, Нью-Йорк.
16-§. Кыргыз тилинде ю тамгасы төмөнкү учурларда колдонулат:
1. Уңгу сөздөрдө ю й+у тамгаларынын ордуна жүрөт: куюн, оюн, уюм, чоюн. 2. Аягы й менен бүткөн сөздөргө таандык мүчөлө р же – ып, -ыл, -ыш сыяктуу үндүү менен башталган мүчөлө р уланганда тыбыштык йу айкалышы ю тамгасы менен берилет: кой+ым-коюм, кой+ың-коюң ,той+ын-тоюн, сой+ыш-союш ж.б. 3. Аягы й тыбышы менен бүткөн сөздөрдө н кийин созулма уу мүчөсү келген учурларда, алардын айкалышы йуу түрүндө жазылбастан юу түрүндө жазылат: кой+уу-коюу, сой+уу-союу ж.б. 4. Жазууда ю тамгасы орус тили аркылуу кирген сөздөрдө орус тилиндеги маанисин толук сактап, бир бүтүн тыбыш катары колдонулат: бюст, жюри, парашют, бюро.
17-§. Кыргыз тилинде я тамгасы төмөнкү учурларда колдонулат: 1. Уңгу сөздөрдө й жана а тыбыштарынын айкалышын билдирет: аяк (айак), аянт (айант), баянда (байанда), даяр (дайар), уят (уйат). 2. Аягы й тыбышы менен бүткөн сөздөрдө н кийин а тыбышы менен башталган мүчө уланган кезде я тамгасы колдонулат: жай+а+т-жаят, кый+а+быз- кыябыз (кыйабыз эмес), жый+ар- жыяр (жыйар эмес). 3. Орус тили аркылуу кирген сөздөрдө я тамгасы орус тилиндеги маанисин толук сактап, бир бүтүн тыбыш катары колдонулат: авиация, акация, галерея, снаряд, идея, маяк.
III. Баш тамгалардын жазылышы
18-§. Сүйлөм баш тамга менен башталып жазылат. Эмгек - бакыт. Биз - элибиздин маданий байлыгына мурасчыбыз.
19-§. Сүйлөмдү н же энчилүү аттын башына келген созулма үндүү нүн биринчи тамгасы баш тамга, экинчиси кичине тамга менен жазылат: Аалам, Ооруктам, Уулум, Ээрден, Аалы ж.б.
20-§. Энчилүү аттар баш тамга менен жазылат (VI бөлүмдү караңыз).
IV. Жөнөкө й сөздөрдү н жазылышы
1. Уңгу сөздөрдү н жазылышы
21-§. Айрым тыбыштары орун алмашып, эки түрдүү айтылган уңгу сөздөрдү н эки түрүнө тең жазууда жол берилет: айыр//айры, күмөн/ /күнөм, убакыт//убакты, кайры//кайыр, бакыт//бакты ж.б.
22-§. Айрым сөздөрдү н бир же бир нече тыбышынын түшүрү лүп же түшүрү лбөй сакталып айтылган эки түрүнө тең жазууда жол берилет: алга//алдыга, кең//кең ири, нак//накта, чуму//чумку, бүкүл/ /бүкүлү , силк//силки, теңир//тең ири ж.б.
23-§. Сөз башында н тыбышы түшүрү лбөй жазылат: найза, намыс, нарк, нокто, начар, нөшөр, ноюбас, ным, нике ж.б. Ал эми нечен-эчен, небак-эбак болуп айтылган сөздөрдү н эки түрүнө тең жазууда жол берилет. Эскертүү : бул өңдү ү сөздөрдү н толук тизмесин орфографиялык сөздүк камтыйт.
2. Сөз мүчөлө рүнүн жазылышы
24-§. Аягы р тыбышы менен бүткөн сөзгө -лык, -луу, -ла мүчөлө рү жалганганда, мүчөнү н башындагы л тыбышы д тыбышына өтүп да, өтпөй да айтылган эки түрүнө тең жазууда жол берилет: карлуу//кардуу, түрлө/ /түрдө, шаарлык//шаардык ж.б.
25-§. Чакчыл -а(-й) мүчөсү уланган сөздөн кийин 1-жактын жак мүчөсү келсе, жак мүчөнү н кыскарып, -м жана толук -мын болуп айтылган эки түрүнө тең жазууда жол берилет: келем-келемин, окуйм- окуймун, алам-аламын, барам-барамын ж.б.
26-§. Өткөн чактын -ган мүчөсү нөн кийин 1-жактын жак мүчөсү келсе, булардын -ганмын, -гамын, -гам болуп өзгөрү п, же кыскартылып айтылган түрлөрү нүн бардыгына тең жазууда жол берилет: келгенмин-келгемин- келгем, барганмын-баргамын- баргам, окуганмын-окугамын- окугам ж.б.
27-§. Таандык мүчө уланган сөздөн кийин илик, табыш, чыгыш жөндөмө мүчөлө рү келсе, жөндөмө мүчөлө рүнүн кыскарган түрүнө да, толук түрүнө да жазууда жол берилет: энемдин-энемин, энемди-энеми, энемден-энемен, энеңдин-энең ин ж.б.
28-§. 1-, 2-жактын жекелик мүчөлө рүнөн кийин жалпы таандык -ныкы мүчөсү уланганда, мүчөнү н толук жана кыскарган эки түрүнө тең жазууда жол берилет: баламкы//баламдыкы, инимки//инимдики, агамкы//агамдыкы, эжемки//эжемдики.
29-§. Чыгыш жөндөмө дө турган мезгил тактоочтордун кыскарган түрүнө да, толук түрүнө да жазууда жол берилет: байыртан//байыртадан, илгертен//илгертеден, эмитен//эмитеден, азыртан// азыртадан.
30-§. -оо, -уу, -өө, -үү мүчөсү нөн кийин -чы мүчөсү уланып жасалган атооч сөздөр уңгудагы үндүү гө карата өзгөрү п, жазуучу, тергөө чү, ширетүү чү, бургулоочу түрүндө жазылат.
31-§. Адат өткөн чактын -чу мүчөсү уланган этиш сөздөр жазчу, тергечү, ширетчү, бакчу, иштечү түрүндө гана жазылат. Эскертүү : этиш сөздөрдү н -ычу, -учу, -үчү формасында жазылышына жол берилбейт: барычумун эмес, барчумун, келүчү мүн эмес, келчүмү н ж.б.
32-§. Башка тилдерден өздөштү рүлүп, аягы жумшак үнсүздө р б, в, г, д, ж тыбыштары менен бүткөн сөздөргө уланган мүчөнү н башкы үнсүзү каткаландашып айтылганы менен, жазууда ага жол берилбейт: педагогко эмес, педагогго; Калининградта эмес,
Калининградда; Гамбургка эмес, Гамбургга; Алиевтин эмес, Алиевдин ж.б.
33-§. Аягы к, п тыбыштары менен бүткөн сөздөргө үндүү дөн башталган мүчө жалганса, алар г, б тыбыштарына өтүп айтылышы боюнча жазылат: көк+ыш=кө гүш, бак+ар=багар, чап+ уу=чабуу, китеп+ы=китеби, бак+ында=багында, топ+ым=тобум ж.б. Эскертүү : тууранды сөздөрдө бул тыбыштар жумшарбайт: такылда, чакылда, бапылда, тапылда ж. б.
34-§. Аягы уяң үнсүз менен бүткөн сөздөргө таандык мүчө уланганда, уңгунун тыбыштык түзүлү шүнүн өзгөрү п да, өзгөрбө й да жазылышына жол берилет: карыным-кардым, мурунун-мурдун, эриниң-эрдиң , ийиниң-ийниң ж.б.
35-§. Үндүү тыбыш менен аяктаган этиш сөзгө атоочтуктун -ар//-ыр мүчөсү жалганса, бул мүчө уланган муундагы үндүү нүн созулуп айтылыш формасына жазууда жол берилет: иште+ар=иш-тээр, башта+ар=баштаар, ойло+ар=ойлоор, кара+ар=караар ж.б. Эскертүү : -ы, -и үндүү лөрү менен аяктаган сөздөргө -ар//-ыр мүчөлө рү жалганса, соңку муундагы үндүү созулуңку айтылат, бирок жазууда буга жол берилбейт: ири+ир=ирир, чири+ир=чирир, байы+ыр=байыр, жиби+ир=жибир, ысы+ыр=ысыр, ээрчи+ир=ээрчир.
36-§. Үнсүз менен аяктаган этишке -ар мүчөсү жалганса, соңку муундагы үндүү созулуңку айтылат, бирок буга жазууда жол берилбейт: бар+ар=барар, кел+ар=келер, сат+ар=сатар, жүр+ар=жү рөр ж.б.
37-§. Аягы м, п тыбыштары менен бүткөн этиш сөздөргө чакчыл -ып мүчөсү жалганганда, уңгу да, мүчө да тыбыштык жактан өзгөрү п, созулуп айтылгандыктан, андай сөздөр угулушу боюнча жазылат: эм+ып=ээмп, сеп+ып=сээп, өп+ып=ө өп, чап+ып=чаап ж.б.
38-§. Аягы н тыбышы менен бүткөн сөздөргө к, г, б, м тыбыштарынын бири менен башталган мүчө жалганса, н тыбышынын ң же м тыбышына өтүп айтылышы мүмкүн, бирок жазууда жол берилбейт: түңкү эмес, түнкү; түмбү эмес, түнбү; күңгө эмес, күнгө ж.б.
39-§. Аягы з тыбышы менен бүткөн сөзгө с, ч тыбыштары менен башталган мүчө жалганса, сөздүн угулганындай жазылышына жол берилбейт: сөссүз эмес, сөзсүз; касса эмес, казса; тоссо эмес, тозсо; асчылык эмес, азчылык ж.б.
40-§. Аягы ч тыбышы менен бүткөн сөзгө с, ч тыбыштарынан башталган мүчө жалганса, ч тыбышынын ш тыбышына өтүп айтылышына жазууда жол берилбейт: ушсуз эмес, учсуз; кашты эмес, качты; уушта эмес, уучта; чашса эмес, чачса ж.б.
41-§. Күчөтмө маанидеги кап-, көп-, кып-, кип-, күр-, жеп-, чоп-, оп-, ып-, жап-, беп- ж.б.у.с. формалар негизги сөз менен бирге жазылат: капкара, капкайдан, капкачан, күпкүндү з, кипкичине, бепбекер, көпкөк, жепжеңил, чопчоң, опоңой, апаппак, жыпжылуу, мупмуздак, ыпысык, жапжалгыз. Ошондой эле тепедентең , тепетең, тападантак, тапатак, чападанчак, чапачак деген сөздөр да бирге жазылат.
42-§. Башка тилдерден өздөштү рүлгөн на-, бей-, анти-, контр-, ди- сыяктуу префикстер өзү айкашкан сөздөр менен бирге жазылат: бейадеп, бейкүнө ө, бейбаш, бейжай, бейтааныш, нааразы, натуура, бейкам, бейкапар, антидүйнө , контрреволюция, диалог ж.б.
V. Татаал сөздөрдү н жазылышы
1. Бириккен сөздөрдү н жазылышы
43-§. Тыбыштык түрү өзгөрү п, түгөйлө рү өз ара бириккен сөздөр бирге жазылат: бүгүн, быйыл, кайер, жыңайлак, жылаңач, жылаңбаш, унчук, кайната, байке, агайын, былтыр, бүрсүгү нү, антип, минтип, ушинтип, ошентип ж.б.
2. Кошмок сөздөрдү н бирге жазылышы
44-§. Лексикалык мааниси күңү рттөнү п, өз алдынча колдонулуу мүмкүнчү лүгүнө н ажыраган сөздөр менен толук маанилүү сөздөрдү н айкашын түзүп, бир маани берип турган кошмок сөздөр бирге жазылат: карамүртө з, кечкурун, көбүнесе, арабөк, акиташ, балжууран, карагат, алмончок ж.б.
45-§. Жанаша айтылган эки сөздүн биринчиси уяң үнсүз менен аяктап, кийинкиси каткалаң үнсүз менен башталып колдонулса, каткалаң үнсүз жумшарып айтылат, бирок жазууда ага жол берилбейт жана айрым-айрым жазылат: тилгат эмес, тил кат; коңгарга эмес, коң карга; колгап эмес, кол кап; ишенимгат эмес, ишеним кат.
46-§. Эки түгөйү тең өз алдынча лексикалык мааниге ээ болбогон сөздөрдө н жасалган кошмок сөздөр бирге жазылат: асыресе, тиригарак, жексур, ачкүсө н.
3. Кошмок сөздөрдү н бөлөк жазылышы
47-§. Лексикалык маанисин жоготпой , өз алдынча колдонулуп жүргөн сөздөрдө н куралган кошмок сөздөр ар бир бөлүгү бириктирилбей, айрым-айрым жазылат: көз айнек, алп кара куш,, таш бака, козу карын, ат кулак, ай балта, ат тиш, аш казан, айры куйрук, кош ооз, ач көз, көк жал, арык чырай, тогуз кат, үч эм, араң жан, кол жазма, басма сөз, көз караш, кол башчы, жол башчы, көз карандысыз, ак көңү л, кара кер, эл аралык, чыгыш таануу, тил таануу, ден соолук.
48-§. Татаал сандардын ар бөлүгү айрым-айрым жазылат: он бир, жүз элүү эки, бир миң тогуз жүз токсонунчу, он беш, жыйырма үч, он эки, кырк бешинчи.
49-§. Татаал этиштин ар бир түгөйү айрым жазылат: чуркап кел, жүгүрү п чык, отура тур, уктап ал, күтө тур, сүйлөп жатты, айттырып ий, кете бер, алып барып кел, таап кел, алып барып бере кой, сурап чыга кал, жыгылып кете жаздап барып токтоду, келе жатат ж.б. Эскертүү : «жат» деген жардамчы этиш кыскарып «ат» болуп айтылса, ал негизги этишке уланып, угулушунча бирге жазылат: баратат, келатат ж.б.
50-§. Зат атооч менен этиштен куралган кошмок сөздөр да айрым жазылат: жардам кыл, жардам эт, кол шилте, кол сал, баш ийдир, салам бер, баш тарт, азап чек, өч ал, кол кой, таасир эт, өмүр сүр, курман бол ж.б.
51-§. Кошмок сөз түрүндө гү татаал сын атооч менен тактоочтордун ар бир бөлүгү айрым-айрым жазылат: көк ала, кара күрөң , мала кызыл, кара көк, кызыл чийкил, ак саргыл, сары ала, кара ала, кер кашка, кара тору (татаал сын атоочтор) бир кезде, ар качан, ар күнү, таң эртең менен, эртең менен эрте, таңга маал, кечке жуук, кеч бешимде, түн ичинде, бир паста (татаал тактоочтор).
52-§. Туруктуу сөз айкашынын (фразеологизм) ар бир сөзү бөлөк жазылат: эшек такалаган, тили буудай куурган, кара кылды как жарган, колтугуна суу бүркүү , жумурткадан кыр издөө, камырдан кыл суургандай, мурдун балта кеспеген, талпагын ташка жаюу ж.б.
53-§- Тууранды, сырдык, модал сөздөр, байламта, жандооч, бөлүкчө лөр толук маанилүү сөздөр менен тизмектешип айтылганда, алардын ар бири бөлөк- бөлөк жазылат: өтө кооз, ого бетер, бар эле, сен го, эң сонун, бах чиркин, алуу керек, ат менен келди, адам сымал, киши шекилдүү , ага сөрөй, чогулуштан кийин, мага чейин, тоого дейре, ар нерсе, ар ким, кимдир бирөө, эч качан, эч жерде, эч нерсе, ар качан ж.б. Эскертүү : эчтеке, эчтеме, бирдеңке, бирдеме сыяктуу сөздөр бирге жазылат.
4. Кыскартылган сөздөр жана алардын жазылышы
54-§. Башкы тамгаларынан кыскартылган татаал сөздөр баш тамга менен жазылат: КУУ (Кыргыз улуттук университети), УАК (Улуттук аттестациялоо комиссиясы).
55-§. Баш тамгаларынан кыскартылган татаал сөздөргө мүчө уланганда, кыскартылган сөздүн айтылышына ылайык мүчө кичине тамга менен жазылат: БУУга, КУУнун, УАКтын, МАИнин, КТРдин ж.б.
56-§. Биринчи муундарынан кыскартылган жалпы татаал сөздөр кичине тамга менен башталып, бирге жазылат: химфак, филфак, физприбор, турфирма ж.б.
5. Кош сөздөрдү н жазылышы
57-§. Кош сөздөрдү н бардык түрү ортосуна дефис белгиси коюлуп жазылат: сак-саламат, аман-эсен, күч-кубат, эки-үч, улам-улам, бала-бакыра, ыпыр-сыпыр, тарс-турс, жылт-жулт, жүрүм- турум, каада-салт ж.б.
VI. Энчилүү аттардын жазылышы
58-§. 1. Адамдын бир сөздөн турган ысымы, аты-жөнү , теги, жашыруун аты, кошумча аты баш тамга менен башталып жазылат: Улан, Нурлан, Кубан, Нур, Урмат, Аян, Кыял, Балка, Жанчар, Чынар, Анар, Асел, Жалын, Толкун, Салкын, Ырыс,Чолпон, Тынай, А. Токомбаев (Балка), А. Убукеев(Кубат) ж.б. 2. Эки же андан көп сөздөн турган адам аттары баш тамга менен башталып, айтылышынча бирге жазылат: Султанмурат, Эсенгелди, Сатыбалды, Кожакмат, Элтегин, Сонунбала, Мамбеткалый, Абдыкадыр, Асылбүбү , Өмүргазы, Балыгооз, Саргунан, Жеңижок, Аткантаң , Айсара, Элмира ж.б. Эскертүү : адамга гана тиешелүү өзгөчө лүктү билдирген ылакап аттар Кыз Сайкал, Жаңыл Мырза, Тоголок Молдо, Молдо Нияз, Молдо Кылыч, Бала Курман, Акыл Карачач сыяктуу ысымдардын ар бири баш тамга менен башталып, айрым-айрым жазылат. 3. Адамдын ысымына, аты-жөнү нө уулу, кызы, келини деген сөздөр (башка тилдердеги оглы, зааде ж.б. сыяктуу) кошулуп айтылса, булар кичине тамга менен айрым жазылат: Касым Тыныстан уулу, Буудайбек Сабыр уулу, Назира Аалы кызы. Эскертүү : атасынын же чоң атасынын ж.б. атынан кийин тегин деген сөз колдонулса, ал сөз бирге жазылат (Тынчтыкбек Чоротегин, Кожогелди Култегин). 4. Азамат Алтай, Аман Саспай, Ашым Жакыпбек адам аттарын жазууда адегенде өз ысмын, андан соң атасынын атын атап жазууга жол берилет. 5. Кыргыз тилинде адам аттарынын аягына ь белгиси жазылбайт: Асель, Назгүль, Эмиль эмес, Асел, Назгүл, Эмил. 6. Адам аттарына -лык, -чы, -чыл, -изм мүчөлө рү уланганда, алар жалпы ат катары колдонулат да, кичине тамга менен жазылат: марксизм, манасчы, лениндик, гегелчил.
59-§. Мифологиялык түшүнү ктөргө байланыштуу татаал энчилүү аттардын биринчиси баш тамга, экинчиси кичине тамга менен айрым жазылат: Адам ата, Умай эне, Баба дыйкан, Ойсул ата, Чолпон ата, Камбар ата, Зеңги баба, Көкө теңир ж.б.
60 -§. Орус же башка тилдерге тиешелүү ысымдар, орус тилинин орфографиясынын нормасына ылайык жазылат: Фердинанд де Соссюр, Хо Ши Мин, Ким Ир Сен, Бонч-Бруевич, Жан Жак Руссо, Салтыков-Щедрин, Иоганн Себастьян Бах ж.б. Эскертүү : орус тилинде дж аркылуу белгиленип жүргөн Джек, Джонсон, Кембридж, Джеймс, Джордж Сорос, Джолдошов, Джаныбеков сыяктуу сөздөр кыргыз тилиндеги ж аркылуу гана Жек, Жонсон, Кембриж, Жеймс, Жорж Сорос, Жолдошов, Жаныбеков түрүндө жазылат.
61-§. Урук, уруу, эл аттары (этнонимдер) кичине тамга менен башталып (солто, саяк, кыдык, орус, хакас), татаал түзүлү штөгүлө рү айтылышынча бирге жазылат: сарбагыш, карабагыш, боркемик, каракытай, бешкүрө ң, чакчабай, акбилек, элчибан, отузуул ж. б. Эскертүү : бир сөз ичинде созулма үндүү лөрдү катар жазууга жол берилбегендиктен, ”Куу уул” этноними айрым жазылат.
62-§. Астрономиялык энчилүү аттардын жөнөкө й жана татаал түрлөрү баш тамга менен жазылат: Жер, Ай, Күн, Чолпон, Жетиген, Жети Каракчы, Алтын Казык, Үркөр, Саманчы Жолу. Эскертүү : эгерде жер, күн, ай деген сөздөр астраноиялык энчилүү ат эмес, жалпы ат маанисинде колдонулса, анда кичине тамга менен жазылат. Мисалы: Бир ай болду. Бүгүн күн ысыды.
63-§. Айбанат, куштардын энчилүү аттары (зоонимдер) баш тамга менен башталып, түгөйлө рү бириктирилип жазылат: Акборчук, Аккула, Кербилек, Акшумкар, Бөрүбасар, Чалкуйрук, Гүлсарат, Телтору, Суречки, Сарала.
64-§. 1. Географиялык жөнөкө й энчилүү аттар баш тамга менен жазылат: Азия, Африка, Антарктида, Европа, Алай, Чүй, Сокулук, Тоң, Кемин, Балыкчы, Арстанбап, Нарын, Гүлчө, Жазы ж.б. 2. Кошмок сөз тибиндеги төмөнкү дөй татаал географиялык аттар (эгер лексикалык маанисин жоготпой, тилде өз алдынча колдонулуп жүргөн сөздөр болсо) арасына дефис белгиси коюлуп, айрым-айрым жазылат: Ак-Сай, Чоң-Сары- Ой, Кырк-Казык, Жети-Өгү з, Базар-Коргон, Кичи-Кум-Бел, Шамалды-Сай, Ысык-Көл, Соң-Кө л, Ысык-Ата, Ала-Тоо, Тору-Айгыр, Төө-Ашуу, Кара-Балта, Жалал-Абад, Кара-Үң күр, Кум-Төр ж.б. 3. Эгерде географиялык татаал энчилүү аттардын бардык, же айрым түгөйлө рү лексикалык мааниге ээ болбогон сөздөрдө н турса, бириктирилип жазылат: Кеңкол, Каракол, Чаткал, Улакол, Торугарт, Балгарт, Аламүдү н, Алайкуу, Көкөмерен, Каракужур, Мырзаке, Чалдыбар. 4. Орус тилинен которулуп алынган географиялык аттардын ар бир сөзү баш тамга менен жазылып, бирок араларына дефис белгиси коюлбайт( мындай геогрфиялык аттардын дефис коюлбай жазылышы орус орфографиясындагы эрежелерге негизделет, анткени бул сыяктуу аттар орус тилинде да дефис коюлбай жазылат): Батыш Европа, Жакынкы Чыгыш, Ыраакы Чыгыш, Орто Азия, Борбордук Азия, Түндүк Америка ж.б. 5. Кыргыз тилине которулбай алынган (орусча кандай айтылса, ошол калыбынча колдонулуп жүргөн) жана орус тили аркылуу башка тилдерден кабыл алынган татаал географиялык аттардын арасына дефис коюлуу же коюлбай жазылуу жагы орус орфографиясындагы принциптерге ылайык иштелет. Буга төмөнкү лөрдү мисал кылууга болот: Кривой Рог, Ясная Поляна, Усть-Камёногорск, Ростов-на-Дону, Рио-де-Жанейро, Нью-Йорк, Сан-Франциско. 6. Географиялык энчилүү аттарга ошол жердик экендигин туюнтуучу -лык мүчөсү уланып айтылса, ал сөз кичине тамга менен жазылат: Алай//алайлык, Кашкар//кашкарлык, Ысык-Көл/ / ысык-көлдү к, Нарын//нарындык. 7. Айтылышы жана жазылышы ар түрдүү болуп жүргөн географиялык аттар кыргыз тилиндеги айтылышына ылайык жазылат: Алматы, Анжыян, Кокон, Букар, Дүйшөмбү , Самарканд, Ташкент, Маргалаң , Турпан, Кордой, Жамбыл, Түркстан, Казан, Бакы, Семей, Жергетал, Бешкен, Өскемен, Кызылжар, Түркия ж.б. Эскертүү : I) арал, жарым арал, кырка тоо, жер, деңиз, океан, кысык, дарыя, канал, булуң, көчө, аянт, айыл ж.б.у.с. сөздөр географиялык энчилүү аттарга айкаша келсе, кичине тамга менен бөлөк жазылат: Арал деңизи, Балкаш көлү, Суусамыр өрөө нү, Жазы дарыясы, Курил аралдары, Чоң-Муз-Тө р жайлоосу, Алай тоо кыркасы, Чоң-Сары- Ой айылы ж.б.; II) түндүк, түштүк, батыш, чыгыш деген сөздөр географиялык татаал энчилүү аттардын тутумунда баш тамга менен башталып, бөлөк жазылат: Түндүк Батыш, Түндүк Чыгыш, Түштүк Чыгыш, Ыраакы Чыгыш, Батыш Европа, Түндүк Вьетнам, Чыгыш Казакстан, Түштүк Чыгыш өлкөлө рү ж.б. Эгерде түндүк, түштүк, чыгыш, батыш деген сөздөр географиялык энчилүү аттардын бүтүмү ндө жалпы ат катары колдонулса, кичине тамга менен жазылат: Кыргызстандын түндүгү , Оштун түштүк тарабы, Ысык-Көлдү н чыгышы, Бишкек шаарынын батыш жагы ж.б.
65-§. Географиялык энчилүү аттар белгилүү жол каттамынын чегин билдирип турган учурда арасына сызыкча коюлуп. баш тамга менен айрым-айрым жазылат: Ош - Эркечтам - Кашкар жолу, Пекин - Үрүмчү - Алматы - Бишкек - Ташкент темир жол каттамы, Бишкек-Москва -Уфа - Бишкек каттамындагы самолет.
66-§. Мамлекет, мамлекеттик жогорку органдардын жана эл аралык уюмдардын аталыштарынын бардык сөздөрү баш тамга менен башталып, айрым-айрым жазылат: Кыргыз Республикасы, Россия Федерациясы, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү , Кыргыз Республикасынын Жогорку Соту, Иран Ислам Республикасы, Кытай Эл Республикасы, Кыргыз Республикасынын Конституциялык Соту, Бириккен Улуттар Уюму, Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештиги, Шанхай Кызматташтык Уюму ж.б.
67-§. 1. Мамлекеттик жана мамлекеттик эмес мекеме, ишкана, коом, фонд, уюмдардын аталыштарынын биринчи сөзү баш тамга менен башталып, калгандары кичине тамга менен айрым-айрым жазылат: Билим берүү жана илим министрлиги, Майып балдарды колдоо фонду, Туризм жана спорт боюнча агенттиги, Чакан жана орто бизнести колдоо боюнча мамлекеттик фонд, Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия. 2. Мекемелердин курамындагы ички бөлүмдө рдүн наамы кичине тамга менен жазылат: Кыргыз улуттук университетинин филология жана кыргыз таануу факультети, Тил жана адабият институтунун азыркы кыргыз тили сектору ж.б.
68-§. Ордендердин, медалдардын аттары тырмакчага алынбай, баш тамга менен, орден, медаль деген сөз кичине тамга менен айрым жазылат: Манас ордени, Баатыр эне ордени, Эне даңкы, Эрдик медалы, Даңк медалы.
69-§. Тарыхый окуя, майрамдардын аталыштарынын биринчи сөзү баш тамга менен башталып, калгандары кичине тамга менен айрым-айрым жазылат: Жаңы жыл майрамы, Брест тынчтыгы, Тегеран келишими, Басма сөз күнү, Нооруз майрамы, Орозо айт ж.б.
Эскертуу: майрамдыи аты сан менен башталса, сандан кийинки сөз баш тамга менен жазылат: 1-Май, 9-Май ж.б.
70-§. Министр, президент, төрага, деректир, орунбасар, доктор, академик, баатыр, эмгек сиңирген ишмер, маршал, генерал, катчы, ж.б. кызмат орундарын, атайын наамдарды, илимий даражаларды билдирүү чү сөздөр энчилүү аттар менен кошо айтылганда да кичине тамга менен жазылат: Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министри, Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясынын мүчөсү ж.б. Эскертүү : Кыргыз Республикасынын Президенти, Кыргыз Республикасынын Баатыры өңдү ү расмий аталыштардын бардык сөзү баш тамга менен башталып, айрым-айрым жазылат.
71-§. Завод-фабрика, театр, ашкана, кафе, мейманкана, спорттук уюм, дүкөн, басма, мекеме, гүлбак, аянттардын энчилүү аттары тырмакчага алынып, баш тамга менен жазылат: «Ала-Тоо» аянты, « Байсуу » кафеси, « Айсулуу » сулуулук салону, «Бишкек» мейманканасы, «Жыргал» мончосу, «Илим» басмасы, «Чолпон» бут кийим тигүү фабрикасы, «Кыял»бирикмеси.
72-§. Адабият, сүрөт, музыка ж.б. өнөр чыгармаларынын, гезит-журнал, китептердин аттары тырмакчага алынып, биринчи сөзү баш тамга менен жазылат: «Тоо арасында» романы, «Каныбек» романы, «Сынган бугу» күүсү , «Агым» гезити, «Узак жол» повести.
73-§. Эгерде көркөм чыгармалар анын каармандарынын аттарынан аталып, кош сөз катары айтылса, алар тырмакчага алынып, ортолоруна сызыкча коюлуп, баш тамга менен жазылат: «Жаныш - Байыш», «Саринжи - Бөкөй» эпостору, «Козу көрпөш - Баян сулуу» чыгармасы.
VII. Өздөштү рүлгөн сөздөрдү н жазылышы
74-§. Орус тилинен же ал аркылуу башка тилдерден кирген сөздөр, негизинен, орус орфографиясындагыдай жазылат: жюри, бокс, аффикс, арбитраж, герб, банк ж.б.
75-§. Орус тилинен же ал аркылуу башка тилдерден мурдатан өздөштү рүлүп, кыргыз тилинин тыбыштык өзгөчө лүгүнө баш ийдирилген сөздөр айтылышы боюнча жазылышына жол берилет: белет, ашмүшкө , бардеңке, ирет, көзүр, саржан, мүштөк, момпосуй, тамеки, чыт, чиркөө , сот, борум, догдур, көпөс, жашик, самоор, керебет, үстөл, үтүк, пол, панар, гезит, бекет, кемсел, номур, мүнөт, мискей, шапке, шопур, жаркөп, машина, меш, деректир ж.б.
76-§. Орус тилинен же ал аркылуу башка тилдерден кирген айрым сөздөр кыргыз тилиндеги айтылышына ылайык фонетикалык түрү өзгөрү п (акыркы тыбышы түшүрү лүп же ага башка тыбыш кошулуп, же акыркы тыбыштын ордуна башка тыбыш колдонулуп) жазылышына жол берилет: сутки эмес, сутка; ранг эмес, ранга; танк эмес, танка; ботинки эмес, батинке; каникулы эмес, каникул ж.б.
77-§. Аягы -пп, -тт, -сс, -мм кош үнсүздө рү менен аяктаган сөздөргө ушул өңдү ү тыбыш менен башталган мүчөлө р айкашса, үч окшош үнсүз катар келбейт, ошондуктан алардын бири түшүрү лүп жазылат: киловатт+да - киловатта, киловатт+дан - киловаттан, класс+сыз - классыз ж.б.
VIII. Ташымал
78-§. Сөздөр бир саптан экинчи сапка муунга бөлүнү ү тартиби боюнча ташылат: ки-теп, бо-ёк, то-ют, айтылган-дар. келген-дер, же ай-тылгандар. Созулма үндүү бир гана муун түзгөндү ктөн, созулманы бири-биринен ажыратып ташымалдоого болбойт: то-олордо эмес, тоо-лордо; бекинү-ү чү эмес, бекинүү -чү; за-аркану-учу эмес заар-кануу-чу.
79-§. Бир муундан турган сөздөрдү бөлүктө ргө ажыратып ташууга болбойт: жол, ар, эл, тан, таан, суук, тоо, ээр, тарс, акт.
80-§. Эки муундан турган ага,ата, атак, аалам, аары, араа, эне, эшик, ээле, элек, өмүр, өтүк, ысык, оона, уула, унаа, ишен, имер сыяктуу сөздөр да ташымалданбайт. Анткени бул сөздөрдү н бир үндүү тыбыштан турган муунун сап аягына калтырып, калган бөлүгү жаңы сапка ташып жазылбайт. Демек, бул сөздөр а-га, а-та, аа-лам, аа-ры, э-не, э-шик, ээ-ле, э-лек, ө-мүр, ө-түк, ы-сык, оо-на, уу-ла, у-наа, и-шен, и-мер болуп, муунга бөлүнү шү боюнча ташылбастан, бирге жазылат.
81-§. Ичкертүү ( ь ), ажыратуу ( ъ ) белгилери өзүнө н мурунку үнсүз тыбыштан болуп ташылбайт. Ошондуктан батал-ьон, консул-ьтация, раз-ъезд, под-ъезд болуп ташылбастан, баталь-он, консуль-тация, разъ-езд, подъ-езд болуп ташылат. .
82-§. Йоттошкон я, ю, е, ё, тамгалары менен келген муундар бөлүнү п ташылбайт: та-я, бо-ё, ю-билей, чи-е, акаци-я.
83-§. Үндүү тыбыштардын арасына келген окшош эки үнсүз тыбыштар бири-биринен ажыратып ташылат: та-ккан эмес, так-кан; кана-ттуу эмес, канат-туу; ча-ппа эмес, чап-па; ка-сса эмес, кас-са.
84-§. Башкы тамгаларынан кыскартылган БУУ, КУУ, УАК, МАИ сыяктуу сөздөрдү бир саптан экинчи сапка ташымалдап жазууга болбойт. Муундарынан кыскартылган сөздөрдү бир саптан экинчи сапка ташымалдоого болот: хим-фак, мам-бас (мамлекеттик басма).
85-§. Кишилердин кыскартылып алынган ысымы жана атасынын аты фамилиядан ажыратылып ташылбайт. ??? Т. М. Мамбетжунушов, Б. Т. Рысалиевди Т. М. жана Б. Т. кыскартылган бөлүгү н фамилиядан ажыратып, мурунку саптын аягына же жаңы саптын башына ташууга болбойт.
86-§. Цифрадан кийин келген км, дм, м, см, т, ц, кг, г сыяктуу кыскартылган сөздөрдү өзүнчө бөлүп ташууга болбойт. Булар өзүнө н мурунку цифралар менен чогуу бир жерде жазылат: 10 км, 20 дм, 75 см; 10 т., 100 ц., 125 кг., 67 г.
IX. Дефис менен жазуунун эрежелери
87-§. Кайталанып айтылган сырдык сөздөр менен тууранды сөздөрдү н ортосуна да дефис коюлат: Пай-пай-пай! Эмгек сүйгөн кишилер алп экен го! (Сыдыкбеков). Ха-ха-ха! Чүкө салган тулубум, Ташта, энеке! Кереги жок мунуңун (Турусбеков). Кобур-собур эткен сөздөр, бирин-серин чакырышкан үндөр, тарс-тарс дабыштар Жапарга угулуп турду (Баялинов).
88-§. Эгер иреттик сан цифра аркылуу берилсе, анда дефис –ынчы, (-нчы) мүчөсү нүн ордуна цифрадан кийин коюлат: 2008-жыл, 16-ноябрь, 4-класстын окуучусу, жыйналыштын 2-маселеси-эмгек тартиби жөнүндө .
Эскертүү : 1. Рим цифрасынан кийин дефис коюлбай жазылат: XIX кылымдагы орус адабиятынын тарыхы. КыргыздардынXVI- XVII кылымдардагы экономикалык жана саясий абалы. Окуу жылынын III чейреги. 2. Иреттик сан атоочтордун ордуна № белгиси коюлса, андан кийин дефис белгиси келбейт, анткени № белгисинин өзү иреттик маанини билдирет. Мисалы: № 69 орто мектеп, № 1 китепкана ж .б.
89-§. 1. Чамалама сандардын арасына дефис коюлуп жазылат: отуз-кырк чамалуу кой-эчки, 5-6 киши, төрт-бештен бөлүштү рүү, жашы 40-45 чамасында. 2. Төмөнкү дөй кыскартуулар же толук айтылган сөздөр менен цифралардын арасына да дефис коюлат: ТУ-154, ИЛ-62, АН-10, ”Восток-1” , Мерседес-600, Ауди-100, ”Союз-9” космос корабли, Пентиум-4 компьютери.
90-§. Адамдардын илимий даражасын, адистигин, кызматын, наамын, ченин, же башка белгилерин көрсөтү үсү татаал сөздөр да дефис аркылуу жазылат: мүчө-корреспондент, зоотехник-селекционер, механизатор- айдоочу, акын-драматург, врач-терапевт, премьер-министр, Генерал-лейтенант, экс-чемпион, статс-катчы ж.б. Эскертүү: төмөнкү кызмат наамдары, аскердик чендер дефис коюлбай жазылат: башкы кол башчы, улук лейтенант, медицина кызматынын капитаны.
91-§. Пресс-бюро, пресс-конференция, киловатт-саат, тонна-километр, корабль-спутник сыяктуу эки бөлүктөн турган сөздөр да дефис аркылуу жазылат.
Үчтүктө үч сап - үч күлүк!
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...

#114   AeCHka   08 September 2009 - 21:09

  • Активист
  • Кыймылы жок
  • 1691
  • 05 January 09
  • : 14 Mar 2017 18:30
  • Жынысы:Аялзаты
  • Калаасы:Бишкек

17-§. Кыргыз тилинде я тамгасы төмөнкү учурларда колдонулат: 1. Уңгу сөздөрдө й жана а тыбыштарынын айкалышын билдирет: аяк (айак), аянт (айант), баянда (байанда), даяр (дайар), уят (уйат). 2. Аягы й тыбышы менен бүткөн сөздөрдө н кийин а тыбышы менен башталган мүчө уланган кезде я тамгасы колдонулат: жай+а+т-жаят, кый+а+быз- кыябыз (кыйабыз эмес), жый+ар- жыяр (жыйар эмес). 3. Орус тили аркылуу кирген сөздөрдө я тамгасы орус тилиндеги маанисин толук сактап, бир бүтүн тыбыш катары колдонулат: авиация, акация, галерея, снаряд, идея, маяк.
III. Баш тамгалардын жазылышы

Рахмат Барс аке! Мен ушул "Я" тамгасы колдонулган коп создорду туура эмес жазып журчу экенмин, эми билип алдым. Мен "йа", деп коп жерде жазат элем...корсо "Я" менен жазылат экен. Дагы бир жолу чоооон рахмат!!!
Сенин бугунку ойлогон оюндан,суйлогон созундон,жасаган ишинден эртенки жашоондун кандай болоору тузулот.

#115   dodge   09 September 2009 - 06:33

  • Активист
  • Жаран
  • 737
  • 26 June 09
  • : 27 Feb 2026 10:22
  • Жынысы:Эркек
  • Калаасы:USA.

Чон ырахмат урматуу Барс ака.Сиздин эмгегиниз форумчулардын кобуно пайдасын тийгизет деп ойлойм.Айрым бYроолордун жазгандарын окуп жатып жудоп кетесин.Б-нын ордуна В-ны колдонушат, YтYр чекит дегенди ,баш тамга дегенди колдонушпайт экен.Эми туура эмес жазгандарды ушул жакка жонотуп туруш керек.Ар кимибиз озубуздон баштасак,кыргызча туура жазып,туура суйлоп. Мына ошол биздин кыргыз тилин онуктурууго кошкон салымыбыз болот деп ойлойм."Сен онолсон,мен онолсом- коом онолот"-деп ким айтса да туура айткан экен.
Бир суроо-кыргыз тамгаларын компютерге кандай кылып киргизип алууга болот?

#116   Барс   09 September 2009 - 12:54

  • Супер-активист
  • Аким
  • 2987
  • 24 October 08
  • : 14 Oct 2025 17:37
  • Жынысы:Эркек
  • Калаасы:Айылда

Кыргыз тамагаларын клавага кондуруунун эң оңой жолун ушул жерден изде: http://www.prokg.com/ kbd/kbd_ky1.htm же http://www.prokg.com/ kbd/xpallkbd.exe
Үчтүктө үч сап - үч күлүк!
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...

#117   akhelis   09 September 2009 - 14:05

  • Момун
  • Кыймылы жок
  • 14
  • 26 March 07
  • : 04 Jan 2013 14:32
  • Жынысы:Эркек
  • Калаасы:Ош

Менин оюмча кыргыз тили учун жанагы ёттошкон тамгалардын кереги жок. Бекер эле тамганын санын кобойтуп журушот.
Кереги жок тамгалар - ё, ю, я, э (мунун ордуна "е" тамгасы жетет), ц, щ, ь жана ъ
Булар орус тилине жакындатуунун бирден бир ыкмасы болгон деп ойлойм, сиздер кандай пикирдесинер?

#118   Барс   09 September 2009 - 14:13

  • Супер-активист
  • Аким
  • 2987
  • 24 October 08
  • : 14 Oct 2025 17:37
  • Жынысы:Эркек
  • Калаасы:Айылда

Менин оюмча кыргыз тили учун жанагы ёттошкон тамгалардын кереги жок. Бекер эле тамганын санын кобойтуп журушот.
Кереги жок тамгалар - ё, ю, я, э (мунун ордуна "е" тамгасы жетет), ц, щ, ь жана ъ
Булар орус тилине жакындатуунун бирден бир ыкмасы болгон деп ойлойм, сиздер кандай пикирдесинер?


Эми бул жерде кыргыз тилинин өнүгү шү туурасында сөз баратат. Ал эми ал тамгалардын тилдин өнүгү шүнө азын-оолак залакасы тийгени менен,бирден- бир тоскоолдук десек, туура эмес болоор.
Үчтүктө үч сап - үч күлүк!
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...

#119   arhidey   09 September 2009 - 14:20

  • Супер-активист
  • Кыймылы жок
  • 2019
  • 09 February 09
  • : 30 Jan 2022 07:55

Менин оюмча кыргыз тили учун жанагы ёттошкон тамгалардын кереги жок. Бекер эле тамганын санын кобойтуп журушот.
Кереги жок тамгалар - ё, ю, я, э (мунун ордуна "е" тамгасы жетет), ц, щ, ь жана ъ
Булар орус тилине жакындатуунун бирден бир ыкмасы болгон деп ойлойм, сиздер кандай пикирдесинер?


Кечиресиз мен сизди колдой албаймын себеп сиз 36-тамганын торт тамгасын кемитуу максатында жазып жатасыз.Кала берсе ё,ю,я,э тамгаларынын ордуна бир гана "е" тамгасыны колдонуу абдан кыйын.Мисалы менин ысымым мисалга алсак "Архиде я " бул аталыш "Архиде е" болуп аталбайт да бир тамгасы аталбай кандай аталыш болот.Андыктан создорубузду да туп тамыры менен озгортуп чыгуубуз керек.Орус тилине жакын тамгалар бирок биздин коп создорубуздо колдонулуп келе жаткан тамгаларды керексизге чыгаруу акылга сыйбайт урматтуу Акхелис.

#120   adalsvards   09 September 2009 - 14:27

  • Супер-активист
  • Кыймылы жок
  • 5812
  • 10 July 08
  • : 27 Feb 2022 18:34
  • Жынысы:Аялзаты
  • Калаасы:Жомоктогу сепил сарай

Мен да каршымын...

Кээ бирлер Элвира менен Эльвиранын айырмасын билишпейт... Мен учун жумшартуучу белгинин мааниси чон, анын ичинде аны жок кылып коюуга да каршымын
Үмүт - менин жолум,

Жеңиш - менин тагдырым.

  • (17 )
  • +
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8



БАШКЫ БЕТ СОҢКУ КАБАР СУПЕР-ИНФО SUPER.KG ВИДЕО МЕДИА-ПОРТАЛ Кинозал ЖЫЛНААМА Суперстан
Байланыш
Редакция
+(996) 779 47 39 39
kabar@super.kg
Жарнама бөлүмү
+(996) 770 882 500
+(996) 770 882 777
+(996) 312 882 777
pr@super.kg
reklama@super.kg
SUPER.KG порталына жайгаштырылган материалдар жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу SUPER.KG порталынын редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.