Супер-Инфо
super.kg
видео
Кыргыз тарыхында оз орду бар, мен суктанган айым. Мен суктанган айым...
#21 16 May 2016 - 09:03
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 804
- 07 April 16
- : 04 Jul 2017 23:08
- Жынысы:Аялзаты
Мен деген Курманжан Датка энебизди сүйөм да.
#22 16 May 2016 - 20:40
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 1071
- 05 December 14
- : 31 Oct 2021 17:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Бишкек
Уркуя, өз заманынын баатыры болгон десем аша чапкандык болбос. Эркектер бир нерсе дегенден чоочулап турган заманда бир айылга баш болгону бул кандай гана эрдик.
#23 17 May 2016 - 22:44
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 1552
- 01 March 16
- : 17 Jul 2018 16:46
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Айыл
мен да Курманжан Датка энебизди биринчи орунга коём,мындай баатыр эр журок аял заты жаралаар бекен кыргыз элимде.
Сагынуу. ......
#24 20 May 2016 - 21:01
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 4959
- 26 April 13
- : 26 Sep 2017 04:28
- Жынысы:Белгисиз
+++ колдойм. Мыкты башкаруучу,
саясатчы ж/а мусульман энебиз ушул болгон. Таттыбубунда,
Уркянда Датка энебиздин бир тыырмагына татыбай!
Татыйт же татыбайт деп төлгө ачпай эле койбойлубу. .! Кыргыздын ар бир чыгаан айымдарын бир кылкада сыйлайбыз.. Биринин сулуулугун, дагы биринин акылдуулугун, биринин теңдешсиз бийчилиги менен даңазалайбыз. .
Сөз кылып жаткан инсандардын көбү көзү өтүп кеткен адамдар.. Эми аларды да бөлүп жарганыбыз эле калды эле..
Умей держать всю боль внутри, людям плевать на твои чувства.
#25 03 June 2016 - 00:46
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 1891
- 09 January 15
- : 22 Aug 2024 04:55
- Жынысы:Белгисиз
Татыйт же татыбайт деп төлгө ачпай эле койбойлубу.
.! Кыргыздын ар бир чыгаан айымдарын бир кылкада сыйлайбыз.. Биринин сулуулугун,
дагы биринин акылдуулугун,
биринин теңдешсиз бийчилиги менен даңазалайбыз.
.
Сөз кылып жаткан инсандардын көбү көзү өтүп кеткен адамдар.. Эми аларды да бөлүп жарганыбыз эле калды эле..
Сөз кылып жаткан инсандардын көбү көзү өтүп кеткен адамдар.. Эми аларды да бөлүп жарганыбыз эле калды эле..
Туура айтасыз, тарыхта баарынын оз озунчо орду бар. Аларды салыштырып же болуп жарган болбойт.
♔ Aytku(love)a ♔
#26 03 June 2016 - 00:54
- Момун
-
- Кыймылы жок
- 33
- 29 August 15
- : 24 Sep 2021 14:16
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Бишкек
Курманжан Датка атабыз эле да,башка да тарыхта апалараыбыз коп эле сп биринин чынында оз ооду бар
#27 03 June 2016 - 01:03
- Карапайым
-
- Кыймылы жок
- 104
- 11 June 15
- : 15 Jan 2017 21:12
Кыргыз элибизге салымын кошуп ар кандай эрдиктерди жасап тарыхта аты калган аталарыбыз,
энелерибиз коп.Мына ошолордун эрдиги менен ушундай жакшы заманда жашап отурабыз десем болот!.
#28 03 June 2016 - 01:04
- Момун
-
- Кыймылы жок
- 33
- 29 August 15
- : 24 Sep 2021 14:16
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Бишкек
Кечиресиздер,
Курманжан апабыз дегим келген
#29 03 June 2016 - 12:22
- Карапайым
-
- Кыймылы жок
- 227
- 10 February 16
- : 21 Dec 2016 12:12
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Ош Кара-Кулжа
Курманжан Датка
#30 16 June 2016 - 16:05
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 695
- 11 December 14
- : 13 Feb 2022 20:44
- Жынысы:Белгисиз
Барына суктанам.Суктанта турган адамдар болгону үчүн да тарыхта калышты да.Курманжан Датканын эрктүүлүгүнө,
К.Салиеванын жоопкерчиликтүүлүгүнө,
К.Шопокованын эмгекчилдигине,
Т.Турсунбаеванын сулуулугуна,
Ж.Мырзанын намыскөйлүгүнө
<
#31 16 June 2016 - 23:30
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 474
- 25 July 13
- : 04 Aug 2018 01:49
- Жынысы:Эркек
- Калаасы:Ош
Дүйнө коомчулугунда,
турмушта, өзгөчө саясатта «аял менен эркектин укугун теңейбиз жана экөөнө тең бирдей мүмкүнчүлүк бериш керек» деген канча адамдар чыккан. Бүгүнкү күндүн мисалында алып караганда деле кээ бир адамдар бул боюнча ар кандай уюмдардан, жеке адамдардан колдоо алып иштеп, күн көрүп келе жаткандай. Мындай иш аракеттерди өзгөчө батыш дүйнөсүнүн чыгышка жасаган кадамдарынан байкоого болот. Бирок, аялдардын насилинде андай нерсе жок болсо анда, «мойнунан байланган иттей» болот эмеспи. Эгер аял өзүнүн укугуна карата жасалган аракеттердин башында өзү турбаса анда коомдо эч качан аял менен эркектин укугун жана ордун теңдөөгө болбойт. Анткени аялзаты аң-сезимдүү түрдө коомдун кыймылдаткычы болорун өзү сезиши керек жана ага жараша аракет кылуусу зарыл.
Көчмөн коомдо аялдардын укугу жана орду кандай болгон деген суроого көпчүлүк социологдор, адистер «теңсиз, аялдардын укугу тепселенген» деп айтышат. Тилекке каршы канча кылым карытып жашаган элибиздин тарыхында бир дагы жолу аялдар теңчилик сурап, көтөрүлүшкө же күрөшкө чыккандыгы тууралуу маалымат жок. Бардык жашоонун мыйзамына баш ийген көчмөн элдин тагдырында аял менен эркектин орду бирдей болгон жана керек учурда душманына кылычын сууруп баш алган аялзаттары дагы чыккан. Алысты айтпаганда да мындан эки кылым мурун жашап өткөн Курманжандын жашоосу эле эмнени айтып турат. Ал эми 20-кылымдын башында кыргыз эли өтө чоң өзгөрүүлөрдү башынан кечирип жатканда, өнүгүүгө карай багытты туура колдоп, ага жанын үрөп аракет кылган Уркуя Салиева — Азиянын анын ичинде кыргыз аялдары кулчулук түшүнүктө эмес экендигин далилдеген өзгөчө инсан. Уркуя Салиеванын өмүр жолун карап отуруп ушунча кыска өмүрүндө эмне деген гана иштерди жасаганга үлгүргөнүнө таң бересиң. Ооба, ал жашап жаткан доор жөнөкөй эмес болчу. Бир жагынан социализмге, советтик идеологияга каршы турган коомдук ой-пикирлер, экинчи жагынан диний-регионалдык өзгөчөлүктөр коомдо абдан чоң баш аламан ойлорду жаратып, карапайым эл кайсы тарапты колдоорун билбей турган. Жогоруда кыргыз элинин тарыхындагы аялдардын эркиндиги тууралуу айтып өттүк. Бирок, Түштүк Кыргызстанда 18-кылымдын башында жашоосун баштаган Кокон хандыгы диний идеологиянын кара чаңында калган мамлекет болгон жана бул өз кезегинде ал жерде жашаган кыргыздарга да таасирин тийгизген. Колониалдык доордо орустардын келиши менен жергиликтүү диний-башкаруучу чөйрөлөрдүн дагы аракеттери күчтөнүп жүрүп отурган. Бул 1917-жылдагы Октябрь революциясында жаңы советтик коомду куруу, коллективдүү, жалпы чарбалык турмушка өтүү процессинде тескери идея катары кызмат кылган. Октябрь революциясынан кийин кыргыз аялдарынын ичинен келечекке ишенимдүү кадам шилтеген Уркуя Салиева 24 жылдык жашоосунда дагы бир жолу кыргыздын аялдары ким экенин, эмнеге жөндөмдүү экенин көрсөттү.
Уркуя Салиева Ош областына караштуу Ноокат районундагы Мүркүт кыштагында 1910-жылы төрөлгөн. Кыргыз кыз-келиндеринин ичинен биринчилерден болуп комсомол уюмунуна, кийин партиянын катарына өткөндөрдүн бири. Анын негизги ишмердүүлүгү ошол кездеги совет бийлигине каршы турган эзүүчү таптарга каршы күрөшүү жана аялдарды азаттыкка чыгаруу болгон. Тескери идеологияга сугарылган адамдарга айрыкча аялдар үчүн анын жасаган кадамдары ошол коомдун рычагы болгон деп айтсак болот. Анткени, коммунисттик идеология деген карапайым элге түшүнүксүз терминди эл арасына жайылтуу жана анын милдеттерин аткаруу оңой-олтоң иш эмес болгон. Уркуя Салиева кыргыз кыз-келиндеринин ичинен биринчилерден болуп, 1928-жылы Мүркүт айыл кеңешинин төрайымы болуп шайланган. Ал эми 1929-жылы райондогу алгачкы «Кызыл-Аскер» колхозун уюштурган. Союздун башка өлкөлөрү сыяктуу эле Кыргызстанда дагы коллективдештирүү саясаты өтө курч мүнөздө ишке ашкан. Коомдо коллективизмге каршы маанайдын курч экенине карабастан, талбай күрөшүп жатып, кыйынчылыктарды жеңүүгө аракет кылган. 1934-жылы Кыргыз АССРинин Борбордук Аткаруу Комитетинин мүчөсү болгон. Анын совет бийлигин чыңдоого, эркиндик, теңдик үчүн күрөшкөн аракети тап душмандары тарабынан өлтүрүү менен токтотулду.
Бүгүнкү күндө Уркуянын өмүр жолун, анын ишмердүүлүгүн, эмне үчүн канкордук менен өлтүрүлгөнүн айрым замандаштарыбыз аңдап түшүнө бербегендей. Анткени мындан бир кылым мурдагы кыргыз эли, өзгөчө түштүктө жашаган кыргыз аялзаты башынан паранжаны канчалаган кыйноолорго, коркутууларга карабай чечишкендиги маалым. Анын тайбас күрөшчүсү, жактоочусу Уркуя Салиева эле. Канчалаган аялзаты паранжасын чечүү менен, коомдук турмушка активдүү катышып, өздөрүн толук кандуу жаран катары сезип, укуктары теңелген. Кечээ гана феодализмдин сазына баткан кыргыз коомун илим-билимдүү жаштар менен толуктаган, жаңыча көз караштагы кадрларды даярдоого, республикабыздын чарбалык-экономикалык жактан өнүгүүсүнө зор салым кошкон — ошол 20-30-жылдардагы биздин ага-эжелерибиздин эмгеги чоң. Канчалаган аялдын көз жашы төгүлүп, курман болуп, паранжаны алышса, эми минтип аял менен эркекке бирдей шарт түзүлүп жаткан заманда баштарына кайрадан тескери идеология менен паранжа жамынышкан аялзаттары көбөйүүдө. Паранжа жамынуу менен алар абийири, ар-намысы таза экенин көрсөткүлөрү келгендей. Бирок адамдын абийири менен намысы чүпүрөктө болсо, анда байыркы доордон бери оронуп чулганып келген элдерде уят, бузукулук болмок эмес. Азыркы күндөгү саясатка баш-оту менен кирип, бири трибунада, бири көчөдө кыйкырып «ОБОНчу» атка конгондор же абийир менен намысты чүпүрөккө байлаган аялдар бир кездеги каарман Уркуяны дагы эстеп коюшса жакшы болмок.
Уркуя Салиеванын каарман кыргыздын аялзаты экендигин даңазалаган бир катар эмгектер жаралган. Алардын катарында белгилүү скульптор Тургунбай Садыковдун «Революциянын баатырлары» аттуу мемориалдык эстелигин айтууга болот. Кыргыз улуттук адабиятында Уркуя Салиеванын совет доорунун алдыңкы аялдарынын бири катары даңазалаган жазуучу Насирдин Байтемировдун «Тарых эстелиги» аттуу романы Уркуянын образын жеткиликтүү чагылдырып, калк арасына анын ишмердүүлүгүн жайылткан бирден-бир чыгарма катары калды. Ушул эле чыгарманын негизинде тартылган таланттуу режиссер Т.Океевдин «Отко таазим» тасмасы кыргыз фильминдеги реалдуулукту ийнине жеткирип көрсөткөн кинотасма.
Өткөн жылы түштүктөгү окуялардан улам 100 жылдыгы өткөрүлбөй калган Уркуя Салиеванын юбилейи быйыл өткөрүлүп жатат. Жакшылыктын эрте кечи жок дегендей, бул маарекенин тарыхый мааниси чоң. Мен муну менен бир нерсени гана айткым келет. Кайсы заман, кандай күн болбосун, элди алга сүрөп, жаңы жашоого жол салган адамдар, мекенине күйгөн патриоттор топтошкон эл-башылардан, же чириген байлардан гана чыккан эмес, андай адамдар карапайым калктын ичинен суурулуп чыгып, элдин күчү бардык нерсени өзгөртө аларын көрсөткөн.
Элизат ТУРСУНОВА, “Кереге” (“Кыргыз гезиттер айылы”), 19.10.2011-ж.
Көчмөн коомдо аялдардын укугу жана орду кандай болгон деген суроого көпчүлүк социологдор, адистер «теңсиз, аялдардын укугу тепселенген» деп айтышат. Тилекке каршы канча кылым карытып жашаган элибиздин тарыхында бир дагы жолу аялдар теңчилик сурап, көтөрүлүшкө же күрөшкө чыккандыгы тууралуу маалымат жок. Бардык жашоонун мыйзамына баш ийген көчмөн элдин тагдырында аял менен эркектин орду бирдей болгон жана керек учурда душманына кылычын сууруп баш алган аялзаттары дагы чыккан. Алысты айтпаганда да мындан эки кылым мурун жашап өткөн Курманжандын жашоосу эле эмнени айтып турат. Ал эми 20-кылымдын башында кыргыз эли өтө чоң өзгөрүүлөрдү башынан кечирип жатканда, өнүгүүгө карай багытты туура колдоп, ага жанын үрөп аракет кылган Уркуя Салиева — Азиянын анын ичинде кыргыз аялдары кулчулук түшүнүктө эмес экендигин далилдеген өзгөчө инсан. Уркуя Салиеванын өмүр жолун карап отуруп ушунча кыска өмүрүндө эмне деген гана иштерди жасаганга үлгүргөнүнө таң бересиң. Ооба, ал жашап жаткан доор жөнөкөй эмес болчу. Бир жагынан социализмге, советтик идеологияга каршы турган коомдук ой-пикирлер, экинчи жагынан диний-регионалдык өзгөчөлүктөр коомдо абдан чоң баш аламан ойлорду жаратып, карапайым эл кайсы тарапты колдоорун билбей турган. Жогоруда кыргыз элинин тарыхындагы аялдардын эркиндиги тууралуу айтып өттүк. Бирок, Түштүк Кыргызстанда 18-кылымдын башында жашоосун баштаган Кокон хандыгы диний идеологиянын кара чаңында калган мамлекет болгон жана бул өз кезегинде ал жерде жашаган кыргыздарга да таасирин тийгизген. Колониалдык доордо орустардын келиши менен жергиликтүү диний-башкаруучу чөйрөлөрдүн дагы аракеттери күчтөнүп жүрүп отурган. Бул 1917-жылдагы Октябрь революциясында жаңы советтик коомду куруу, коллективдүү, жалпы чарбалык турмушка өтүү процессинде тескери идея катары кызмат кылган. Октябрь революциясынан кийин кыргыз аялдарынын ичинен келечекке ишенимдүү кадам шилтеген Уркуя Салиева 24 жылдык жашоосунда дагы бир жолу кыргыздын аялдары ким экенин, эмнеге жөндөмдүү экенин көрсөттү.
Уркуя Салиева Ош областына караштуу Ноокат районундагы Мүркүт кыштагында 1910-жылы төрөлгөн. Кыргыз кыз-келиндеринин ичинен биринчилерден болуп комсомол уюмунуна, кийин партиянын катарына өткөндөрдүн бири. Анын негизги ишмердүүлүгү ошол кездеги совет бийлигине каршы турган эзүүчү таптарга каршы күрөшүү жана аялдарды азаттыкка чыгаруу болгон. Тескери идеологияга сугарылган адамдарга айрыкча аялдар үчүн анын жасаган кадамдары ошол коомдун рычагы болгон деп айтсак болот. Анткени, коммунисттик идеология деген карапайым элге түшүнүксүз терминди эл арасына жайылтуу жана анын милдеттерин аткаруу оңой-олтоң иш эмес болгон. Уркуя Салиева кыргыз кыз-келиндеринин ичинен биринчилерден болуп, 1928-жылы Мүркүт айыл кеңешинин төрайымы болуп шайланган. Ал эми 1929-жылы райондогу алгачкы «Кызыл-Аскер» колхозун уюштурган. Союздун башка өлкөлөрү сыяктуу эле Кыргызстанда дагы коллективдештирүү саясаты өтө курч мүнөздө ишке ашкан. Коомдо коллективизмге каршы маанайдын курч экенине карабастан, талбай күрөшүп жатып, кыйынчылыктарды жеңүүгө аракет кылган. 1934-жылы Кыргыз АССРинин Борбордук Аткаруу Комитетинин мүчөсү болгон. Анын совет бийлигин чыңдоого, эркиндик, теңдик үчүн күрөшкөн аракети тап душмандары тарабынан өлтүрүү менен токтотулду.
Бүгүнкү күндө Уркуянын өмүр жолун, анын ишмердүүлүгүн, эмне үчүн канкордук менен өлтүрүлгөнүн айрым замандаштарыбыз аңдап түшүнө бербегендей. Анткени мындан бир кылым мурдагы кыргыз эли, өзгөчө түштүктө жашаган кыргыз аялзаты башынан паранжаны канчалаган кыйноолорго, коркутууларга карабай чечишкендиги маалым. Анын тайбас күрөшчүсү, жактоочусу Уркуя Салиева эле. Канчалаган аялзаты паранжасын чечүү менен, коомдук турмушка активдүү катышып, өздөрүн толук кандуу жаран катары сезип, укуктары теңелген. Кечээ гана феодализмдин сазына баткан кыргыз коомун илим-билимдүү жаштар менен толуктаган, жаңыча көз караштагы кадрларды даярдоого, республикабыздын чарбалык-экономикалык жактан өнүгүүсүнө зор салым кошкон — ошол 20-30-жылдардагы биздин ага-эжелерибиздин эмгеги чоң. Канчалаган аялдын көз жашы төгүлүп, курман болуп, паранжаны алышса, эми минтип аял менен эркекке бирдей шарт түзүлүп жаткан заманда баштарына кайрадан тескери идеология менен паранжа жамынышкан аялзаттары көбөйүүдө. Паранжа жамынуу менен алар абийири, ар-намысы таза экенин көрсөткүлөрү келгендей. Бирок адамдын абийири менен намысы чүпүрөктө болсо, анда байыркы доордон бери оронуп чулганып келген элдерде уят, бузукулук болмок эмес. Азыркы күндөгү саясатка баш-оту менен кирип, бири трибунада, бири көчөдө кыйкырып «ОБОНчу» атка конгондор же абийир менен намысты чүпүрөккө байлаган аялдар бир кездеги каарман Уркуяны дагы эстеп коюшса жакшы болмок.
Уркуя Салиеванын каарман кыргыздын аялзаты экендигин даңазалаган бир катар эмгектер жаралган. Алардын катарында белгилүү скульптор Тургунбай Садыковдун «Революциянын баатырлары» аттуу мемориалдык эстелигин айтууга болот. Кыргыз улуттук адабиятында Уркуя Салиеванын совет доорунун алдыңкы аялдарынын бири катары даңазалаган жазуучу Насирдин Байтемировдун «Тарых эстелиги» аттуу романы Уркуянын образын жеткиликтүү чагылдырып, калк арасына анын ишмердүүлүгүн жайылткан бирден-бир чыгарма катары калды. Ушул эле чыгарманын негизинде тартылган таланттуу режиссер Т.Океевдин «Отко таазим» тасмасы кыргыз фильминдеги реалдуулукту ийнине жеткирип көрсөткөн кинотасма.
Өткөн жылы түштүктөгү окуялардан улам 100 жылдыгы өткөрүлбөй калган Уркуя Салиеванын юбилейи быйыл өткөрүлүп жатат. Жакшылыктын эрте кечи жок дегендей, бул маарекенин тарыхый мааниси чоң. Мен муну менен бир нерсени гана айткым келет. Кайсы заман, кандай күн болбосун, элди алга сүрөп, жаңы жашоого жол салган адамдар, мекенине күйгөн патриоттор топтошкон эл-башылардан, же чириген байлардан гана чыккан эмес, андай адамдар карапайым калктын ичинен суурулуп чыгып, элдин күчү бардык нерсени өзгөртө аларын көрсөткөн.
Элизат ТУРСУНОВА, “Кереге” (“Кыргыз гезиттер айылы”), 19.10.2011-ж.
#32 17 June 2016 - 16:08
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 942
- 05 April 14
- : 06 May 2018 09:40
- Жынысы:Эркек
- Калаасы:БИШКЕК
Курманжан Датка, Таттыбубу Турсунбаева,
Сабира Кумушалиева.
Адам сырткы дуйнону озгортуудон мурун озун озгортууго тийиш.
#33 17 June 2016 - 16:14
- Супер-активист
-
- Жаран
- 4263
- 07 March 16
- : 23 Feb 2026 20:47
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Кадамжай
Дүйнө коомчулугунда,
турмушта, өзгөчө саясатта «аял менен эркектин укугун теңейбиз жана экөөнө тең бирдей мүмкүнчүлүк бериш керек» деген канча адамдар чыккан. Бүгүнкү күндүн мисалында алып караганда деле кээ бир адамдар бул боюнча ар кандай уюмдардан, жеке адамдардан колдоо алып иштеп, күн көрүп келе жаткандай. Мындай иш аракеттерди өзгөчө батыш дүйнөсүнүн чыгышка жасаган кадамдарынан байкоого болот. Бирок, аялдардын насилинде андай нерсе жок болсо анда, «мойнунан байланган иттей» болот эмеспи. Эгер аял өзүнүн укугуна карата жасалган аракеттердин башында өзү турбаса анда коомдо эч качан аял менен эркектин укугун жана ордун теңдөөгө болбойт. Анткени аялзаты аң-сезимдүү түрдө коомдун кыймылдаткычы болорун өзү сезиши керек жана ага жараша аракет кылуусу зарыл.
Көчмөн коомдо аялдардын укугу жана орду кандай болгон деген суроого көпчүлүк социологдор, адистер «теңсиз, аялдардын укугу тепселенген» деп айтышат. Тилекке каршы канча кылым карытып жашаган элибиздин тарыхында бир дагы жолу аялдар теңчилик сурап, көтөрүлүшкө же күрөшкө чыккандыгы тууралуу маалымат жок. Бардык жашоонун мыйзамына баш ийген көчмөн элдин тагдырында аял менен эркектин орду бирдей болгон жана керек учурда душманына кылычын сууруп баш алган аялзаттары дагы чыккан. Алысты айтпаганда да мындан эки кылым мурун жашап өткөн Курманжандын жашоосу эле эмнени айтып турат. Ал эми 20-кылымдын башында кыргыз эли өтө чоң өзгөрүүлөрдү башынан кечирип жатканда, өнүгүүгө карай багытты туура колдоп, ага жанын үрөп аракет кылган Уркуя Салиева — Азиянын анын ичинде кыргыз аялдары кулчулук түшүнүктө эмес экендигин далилдеген өзгөчө инсан. Уркуя Салиеванын өмүр жолун карап отуруп ушунча кыска өмүрүндө эмне деген гана иштерди жасаганга үлгүргөнүнө таң бересиң. Ооба, ал жашап жаткан доор жөнөкөй эмес болчу. Бир жагынан социализмге, советтик идеологияга каршы турган коомдук ой-пикирлер, экинчи жагынан диний-регионалдык өзгөчөлүктөр коомдо абдан чоң баш аламан ойлорду жаратып, карапайым эл кайсы тарапты колдоорун билбей турган. Жогоруда кыргыз элинин тарыхындагы аялдардын эркиндиги тууралуу айтып өттүк. Бирок, Түштүк Кыргызстанда 18-кылымдын башында жашоосун баштаган Кокон хандыгы диний идеологиянын кара чаңында калган мамлекет болгон жана бул өз кезегинде ал жерде жашаган кыргыздарга да таасирин тийгизген. Колониалдык доордо орустардын келиши менен жергиликтүү диний-башкаруучу чөйрөлөрдүн дагы аракеттери күчтөнүп жүрүп отурган. Бул 1917-жылдагы Октябрь революциясында жаңы советтик коомду куруу, коллективдүү, жалпы чарбалык турмушка өтүү процессинде тескери идея катары кызмат кылган. Октябрь революциясынан кийин кыргыз аялдарынын ичинен келечекке ишенимдүү кадам шилтеген Уркуя Салиева 24 жылдык жашоосунда дагы бир жолу кыргыздын аялдары ким экенин, эмнеге жөндөмдүү экенин көрсөттү.
Уркуя Салиева Ош областына караштуу Ноокат районундагы Мүркүт кыштагында 1910-жылы төрөлгөн. Кыргыз кыз-келиндеринин ичинен биринчилерден болуп комсомол уюмунуна, кийин партиянын катарына өткөндөрдүн бири. Анын негизги ишмердүүлүгү ошол кездеги совет бийлигине каршы турган эзүүчү таптарга каршы күрөшүү жана аялдарды азаттыкка чыгаруу болгон. Тескери идеологияга сугарылган адамдарга айрыкча аялдар үчүн анын жасаган кадамдары ошол коомдун рычагы болгон деп айтсак болот. Анткени, коммунисттик идеология деген карапайым элге түшүнүксүз терминди эл арасына жайылтуу жана анын милдеттерин аткаруу оңой-олтоң иш эмес болгон. Уркуя Салиева кыргыз кыз-келиндеринин ичинен биринчилерден болуп, 1928-жылы Мүркүт айыл кеңешинин төрайымы болуп шайланган. Ал эми 1929-жылы райондогу алгачкы «Кызыл-Аскер» колхозун уюштурган. Союздун башка өлкөлөрү сыяктуу эле Кыргызстанда дагы коллективдештирүү саясаты өтө курч мүнөздө ишке ашкан. Коомдо коллективизмге каршы маанайдын курч экенине карабастан, талбай күрөшүп жатып, кыйынчылыктарды жеңүүгө аракет кылган. 1934-жылы Кыргыз АССРинин Борбордук Аткаруу Комитетинин мүчөсү болгон. Анын совет бийлигин чыңдоого, эркиндик, теңдик үчүн күрөшкөн аракети тап душмандары тарабынан өлтүрүү менен токтотулду.
Бүгүнкү күндө Уркуянын өмүр жолун, анын ишмердүүлүгүн, эмне үчүн канкордук менен өлтүрүлгөнүн айрым замандаштарыбыз аңдап түшүнө бербегендей. Анткени мындан бир кылым мурдагы кыргыз эли, өзгөчө түштүктө жашаган кыргыз аялзаты башынан паранжаны канчалаган кыйноолорго, коркутууларга карабай чечишкендиги маалым. Анын тайбас күрөшчүсү, жактоочусу Уркуя Салиева эле. Канчалаган аялзаты паранжасын чечүү менен, коомдук турмушка активдүү катышып, өздөрүн толук кандуу жаран катары сезип, укуктары теңелген. Кечээ гана феодализмдин сазына баткан кыргыз коомун илим-билимдүү жаштар менен толуктаган, жаңыча көз караштагы кадрларды даярдоого, республикабыздын чарбалык-экономикалык жактан өнүгүүсүнө зор салым кошкон — ошол 20-30-жылдардагы биздин ага-эжелерибиздин эмгеги чоң. Канчалаган аялдын көз жашы төгүлүп, курман болуп, паранжаны алышса, эми минтип аял менен эркекке бирдей шарт түзүлүп жаткан заманда баштарына кайрадан тескери идеология менен паранжа жамынышкан аялзаттары көбөйүүдө. Паранжа жамынуу менен алар абийири, ар-намысы таза экенин көрсөткүлөрү келгендей. Бирок адамдын абийири менен намысы чүпүрөктө болсо, анда байыркы доордон бери оронуп чулганып келген элдерде уят, бузукулук болмок эмес. Азыркы күндөгү саясатка баш-оту менен кирип, бири трибунада, бири көчөдө кыйкырып «ОБОНчу» атка конгондор же абийир менен намысты чүпүрөккө байлаган аялдар бир кездеги каарман Уркуяны дагы эстеп коюшса жакшы болмок.
Уркуя Салиеванын каарман кыргыздын аялзаты экендигин даңазалаган бир катар эмгектер жаралган. Алардын катарында белгилүү скульптор Тургунбай Садыковдун «Революциянын баатырлары» аттуу мемориалдык эстелигин айтууга болот. Кыргыз улуттук адабиятында Уркуя Салиеванын совет доорунун алдыңкы аялдарынын бири катары даңазалаган жазуучу Насирдин Байтемировдун «Тарых эстелиги» аттуу романы Уркуянын образын жеткиликтүү чагылдырып, калк арасына анын ишмердүүлүгүн жайылткан бирден-бир чыгарма катары калды. Ушул эле чыгарманын негизинде тартылган таланттуу режиссер Т.Океевдин «Отко таазим» тасмасы кыргыз фильминдеги реалдуулукту ийнине жеткирип көрсөткөн кинотасма.
Өткөн жылы түштүктөгү окуялардан улам 100 жылдыгы өткөрүлбөй калган Уркуя Салиеванын юбилейи быйыл өткөрүлүп жатат. Жакшылыктын эрте кечи жок дегендей, бул маарекенин тарыхый мааниси чоң. Мен муну менен бир нерсени гана айткым келет. Кайсы заман, кандай күн болбосун, элди алга сүрөп, жаңы жашоого жол салган адамдар, мекенине күйгөн патриоттор топтошкон эл-башылардан, же чириген байлардан гана чыккан эмес, андай адамдар карапайым калктын ичинен суурулуп чыгып, элдин күчү бардык нерсени өзгөртө аларын көрсөткөн.
Элизат ТУРСУНОВА, “Кереге” (“Кыргыз гезиттер айылы”), 19.10.2011-ж.
Көчмөн коомдо аялдардын укугу жана орду кандай болгон деген суроого көпчүлүк социологдор, адистер «теңсиз, аялдардын укугу тепселенген» деп айтышат. Тилекке каршы канча кылым карытып жашаган элибиздин тарыхында бир дагы жолу аялдар теңчилик сурап, көтөрүлүшкө же күрөшкө чыккандыгы тууралуу маалымат жок. Бардык жашоонун мыйзамына баш ийген көчмөн элдин тагдырында аял менен эркектин орду бирдей болгон жана керек учурда душманына кылычын сууруп баш алган аялзаттары дагы чыккан. Алысты айтпаганда да мындан эки кылым мурун жашап өткөн Курманжандын жашоосу эле эмнени айтып турат. Ал эми 20-кылымдын башында кыргыз эли өтө чоң өзгөрүүлөрдү башынан кечирип жатканда, өнүгүүгө карай багытты туура колдоп, ага жанын үрөп аракет кылган Уркуя Салиева — Азиянын анын ичинде кыргыз аялдары кулчулук түшүнүктө эмес экендигин далилдеген өзгөчө инсан. Уркуя Салиеванын өмүр жолун карап отуруп ушунча кыска өмүрүндө эмне деген гана иштерди жасаганга үлгүргөнүнө таң бересиң. Ооба, ал жашап жаткан доор жөнөкөй эмес болчу. Бир жагынан социализмге, советтик идеологияга каршы турган коомдук ой-пикирлер, экинчи жагынан диний-регионалдык өзгөчөлүктөр коомдо абдан чоң баш аламан ойлорду жаратып, карапайым эл кайсы тарапты колдоорун билбей турган. Жогоруда кыргыз элинин тарыхындагы аялдардын эркиндиги тууралуу айтып өттүк. Бирок, Түштүк Кыргызстанда 18-кылымдын башында жашоосун баштаган Кокон хандыгы диний идеологиянын кара чаңында калган мамлекет болгон жана бул өз кезегинде ал жерде жашаган кыргыздарга да таасирин тийгизген. Колониалдык доордо орустардын келиши менен жергиликтүү диний-башкаруучу чөйрөлөрдүн дагы аракеттери күчтөнүп жүрүп отурган. Бул 1917-жылдагы Октябрь революциясында жаңы советтик коомду куруу, коллективдүү, жалпы чарбалык турмушка өтүү процессинде тескери идея катары кызмат кылган. Октябрь революциясынан кийин кыргыз аялдарынын ичинен келечекке ишенимдүү кадам шилтеген Уркуя Салиева 24 жылдык жашоосунда дагы бир жолу кыргыздын аялдары ким экенин, эмнеге жөндөмдүү экенин көрсөттү.
Уркуя Салиева Ош областына караштуу Ноокат районундагы Мүркүт кыштагында 1910-жылы төрөлгөн. Кыргыз кыз-келиндеринин ичинен биринчилерден болуп комсомол уюмунуна, кийин партиянын катарына өткөндөрдүн бири. Анын негизги ишмердүүлүгү ошол кездеги совет бийлигине каршы турган эзүүчү таптарга каршы күрөшүү жана аялдарды азаттыкка чыгаруу болгон. Тескери идеологияга сугарылган адамдарга айрыкча аялдар үчүн анын жасаган кадамдары ошол коомдун рычагы болгон деп айтсак болот. Анткени, коммунисттик идеология деген карапайым элге түшүнүксүз терминди эл арасына жайылтуу жана анын милдеттерин аткаруу оңой-олтоң иш эмес болгон. Уркуя Салиева кыргыз кыз-келиндеринин ичинен биринчилерден болуп, 1928-жылы Мүркүт айыл кеңешинин төрайымы болуп шайланган. Ал эми 1929-жылы райондогу алгачкы «Кызыл-Аскер» колхозун уюштурган. Союздун башка өлкөлөрү сыяктуу эле Кыргызстанда дагы коллективдештирүү саясаты өтө курч мүнөздө ишке ашкан. Коомдо коллективизмге каршы маанайдын курч экенине карабастан, талбай күрөшүп жатып, кыйынчылыктарды жеңүүгө аракет кылган. 1934-жылы Кыргыз АССРинин Борбордук Аткаруу Комитетинин мүчөсү болгон. Анын совет бийлигин чыңдоого, эркиндик, теңдик үчүн күрөшкөн аракети тап душмандары тарабынан өлтүрүү менен токтотулду.
Бүгүнкү күндө Уркуянын өмүр жолун, анын ишмердүүлүгүн, эмне үчүн канкордук менен өлтүрүлгөнүн айрым замандаштарыбыз аңдап түшүнө бербегендей. Анткени мындан бир кылым мурдагы кыргыз эли, өзгөчө түштүктө жашаган кыргыз аялзаты башынан паранжаны канчалаган кыйноолорго, коркутууларга карабай чечишкендиги маалым. Анын тайбас күрөшчүсү, жактоочусу Уркуя Салиева эле. Канчалаган аялзаты паранжасын чечүү менен, коомдук турмушка активдүү катышып, өздөрүн толук кандуу жаран катары сезип, укуктары теңелген. Кечээ гана феодализмдин сазына баткан кыргыз коомун илим-билимдүү жаштар менен толуктаган, жаңыча көз караштагы кадрларды даярдоого, республикабыздын чарбалык-экономикалык жактан өнүгүүсүнө зор салым кошкон — ошол 20-30-жылдардагы биздин ага-эжелерибиздин эмгеги чоң. Канчалаган аялдын көз жашы төгүлүп, курман болуп, паранжаны алышса, эми минтип аял менен эркекке бирдей шарт түзүлүп жаткан заманда баштарына кайрадан тескери идеология менен паранжа жамынышкан аялзаттары көбөйүүдө. Паранжа жамынуу менен алар абийири, ар-намысы таза экенин көрсөткүлөрү келгендей. Бирок адамдын абийири менен намысы чүпүрөктө болсо, анда байыркы доордон бери оронуп чулганып келген элдерде уят, бузукулук болмок эмес. Азыркы күндөгү саясатка баш-оту менен кирип, бири трибунада, бири көчөдө кыйкырып «ОБОНчу» атка конгондор же абийир менен намысты чүпүрөккө байлаган аялдар бир кездеги каарман Уркуяны дагы эстеп коюшса жакшы болмок.
Уркуя Салиеванын каарман кыргыздын аялзаты экендигин даңазалаган бир катар эмгектер жаралган. Алардын катарында белгилүү скульптор Тургунбай Садыковдун «Революциянын баатырлары» аттуу мемориалдык эстелигин айтууга болот. Кыргыз улуттук адабиятында Уркуя Салиеванын совет доорунун алдыңкы аялдарынын бири катары даңазалаган жазуучу Насирдин Байтемировдун «Тарых эстелиги» аттуу романы Уркуянын образын жеткиликтүү чагылдырып, калк арасына анын ишмердүүлүгүн жайылткан бирден-бир чыгарма катары калды. Ушул эле чыгарманын негизинде тартылган таланттуу режиссер Т.Океевдин «Отко таазим» тасмасы кыргыз фильминдеги реалдуулукту ийнине жеткирип көрсөткөн кинотасма.
Өткөн жылы түштүктөгү окуялардан улам 100 жылдыгы өткөрүлбөй калган Уркуя Салиеванын юбилейи быйыл өткөрүлүп жатат. Жакшылыктын эрте кечи жок дегендей, бул маарекенин тарыхый мааниси чоң. Мен муну менен бир нерсени гана айткым келет. Кайсы заман, кандай күн болбосун, элди алга сүрөп, жаңы жашоого жол салган адамдар, мекенине күйгөн патриоттор топтошкон эл-башылардан, же чириген байлардан гана чыккан эмес, андай адамдар карапайым калктын ичинен суурулуп чыгып, элдин күчү бардык нерсени өзгөртө аларын көрсөткөн.
Элизат ТУРСУНОВА, “Кереге” (“Кыргыз гезиттер айылы”), 19.10.2011-ж.
+++
#34 18 June 2016 - 22:29
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 519
- 30 June 15
- : 16 Apr 2020 22:42
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Ордолуу - Ош
Сап башында Курманжан апабыз турат ал эми бүгүнкү күндүн суктанарлык айымы мен үчүн Ассоль Молдокаматова албетте мен үчүн гана.
Озунду эр ойлосон , бироону шер ойло!
#35 28 June 2016 - 10:53
- Супер-активист
-
- Жаран
- 2561
- 24 July 12
- : 04 Mar 2026 11:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:ош
Кыргыздын тарыхында канчалаган энелерибиз айтылып,жазылып келет жана да айтылбай унутта калганы канча...
Илгертен кыргыздын кыздары тын чыгып,жигиттер менен жарышып жоо чаап,элин коргоп,акылы менен бир урууну баштап,уул остуруп,урпагын улап,кыз остуруп,себтерин коз жоосун алдырып жасалгалап, туркун ойуу бастырып кынаптап ,акылын зирек кылып,чыкан кыз чийден тышкары кызым деп элине узаткан.
Илгертен энелерибиз акылдуу,ыймандуу, сарамжалдуу аруузат болушкан.Оздон озго айтылып келген Каныкей энебиз,Айчурок, Кыз Сайкал,Жаныл мырза,сулуулугу таш жарган Акмоор эжебиз.Кэчеки 17- жылында эркиндик,тендик деп,кыздардын укугун талашып айтылуу Уркуя эжебиз чыкан Батыйна энебиз колдон чыкан.
Андан кийинки улуу согуш 40- жылы канчалаган эжелерибиз согушка аттанып,канчасы келди,канчасы калды ал белгисиз...
Ошол заманда жашап откон энелерибизди баатыр энелер деп даназаласак да аздык кылат.Эр жигиттер жок кары картан,жаш балдар менен калып,бут чарба мойундарында, мал бакканы мал багып,эгин талаасында куну туну иш кылып,карып калган кайын ата,кайын эне,жаш балдар менен бир уйдун жугун кошо которушкон.
Бир эне айтты эле "чоп чапканы тоого чыгабыз.Баланы бешике болоп,жонубузга танып алып жоо барат элек." -деп.Азыркы заманда эки саатык жол машина менен.Ичкен тамактары оп чап,кары ата -энем,жаш балдарым ичсин деп аянып жармадан ичип нан жебей кетет элек дешер эле.Кийгенге кийимибиз жок жыртык ,жамак кийи калганбыз дешер эле.Колдо орустардын торун туну уурдап,токуп кийим кылып кийгенбиз,бышык болор эле дешет. Кулуп кеп кылып калышаар эле .Бир жылдары кийимден аябай жудоп кеттик,бир койнок бир шым,туну жууп кийебиз.Кызыл кырманда тамак жасаган шакылдаган женебиз "Э катындар силерди бир кызыл жабар кылбасам деп калды дейт.И айтып койот да деп калдык.Коп отпой баарыбызга экиден койнок,экиден дамбал тигилип берилип калды.Корсо шум женебиз башкарма тамака келгенде,тамак куйуп берип койуп ,мандайында ун элеп отуруп калыптыр.Бир убакта жыланач отурганын коруп,тан калган башкарма.Тамагын ичип бутуп"Жене тамагынызга го ракмат бирок эт жебесем таш жейин,этегин жапчы кудагый болду го биягы "деген экен. Э кайним эрлерибиз согушта болсо,кийимибиз жок аялдар ушунтип жыланач,жыртык калдык.дегенде болду жене болду,бул итчилик менден кетти деп базарга эки ат сатырып аялдарга кийим тиктирген экен.Кышында туну койдун жунунон ийрип согуштагыларга байпак,мээлей токуп жонотот элек жада калса балдарыбызга токуп кийгизгенден аянат элек дешер эле энелерибиз. Мына биздин энелерибиз ичпей,жебей, куну туну иштеп фронтко деп жашашкан.
Кийнки муундагы энелерибиз билим жана билим,жакшы жашоо менен курошкон...
Кечеки эле тен курбуларым, эжелерим,синдилерим, заман озгоруп,иш токтоп кыйынчылык башка тушкондо,кытайдан товар ташып,алар которуп чогулткан жукту мен деген эркектерден эки учоо которуп тушо албай кыйналганын коргонбуз.Эркектерди тонойт деп канчалаган кыз келиндерибиз аттанып бер жагы Кытайга ар жагы Полшага чейин барып соода сатык кылышты го.Ошол курбуларым азыр оорукчан,белдерин жеген крыжаны жармаштырып. ...
Азыркы заманда деле кыздарыбыз дуйно кезип иштеп уй- булоосун багып журушот...
Демек мен кыргыз кыздары кылымдан кылымга тарыхта оз ордулары бар деп ойлойм.Илгери сак заманында эркектер менен жарышып жоо чапкан аялдарыбыз, азыр деле эркектер менен жарышып балдарынын келечеги учун,жакшы жашоо учун эркектер менен жарышып ботон эл ботон жерде журушот...
Илгертен кыргыздын кыздары тын чыгып,жигиттер менен жарышып жоо чаап,элин коргоп,акылы менен бир урууну баштап,уул остуруп,урпагын улап,кыз остуруп,себтерин коз жоосун алдырып жасалгалап, туркун ойуу бастырып кынаптап ,акылын зирек кылып,чыкан кыз чийден тышкары кызым деп элине узаткан.
Илгертен энелерибиз акылдуу,ыймандуу, сарамжалдуу аруузат болушкан.Оздон озго айтылып келген Каныкей энебиз,Айчурок, Кыз Сайкал,Жаныл мырза,сулуулугу таш жарган Акмоор эжебиз.Кэчеки 17- жылында эркиндик,тендик деп,кыздардын укугун талашып айтылуу Уркуя эжебиз чыкан Батыйна энебиз колдон чыкан.
Андан кийинки улуу согуш 40- жылы канчалаган эжелерибиз согушка аттанып,канчасы келди,канчасы калды ал белгисиз...
Ошол заманда жашап откон энелерибизди баатыр энелер деп даназаласак да аздык кылат.Эр жигиттер жок кары картан,жаш балдар менен калып,бут чарба мойундарында, мал бакканы мал багып,эгин талаасында куну туну иш кылып,карып калган кайын ата,кайын эне,жаш балдар менен бир уйдун жугун кошо которушкон.
Бир эне айтты эле "чоп чапканы тоого чыгабыз.Баланы бешике болоп,жонубузга танып алып жоо барат элек." -деп.Азыркы заманда эки саатык жол машина менен.Ичкен тамактары оп чап,кары ата -энем,жаш балдарым ичсин деп аянып жармадан ичип нан жебей кетет элек дешер эле.Кийгенге кийимибиз жок жыртык ,жамак кийи калганбыз дешер эле.Колдо орустардын торун туну уурдап,токуп кийим кылып кийгенбиз,бышык болор эле дешет. Кулуп кеп кылып калышаар эле .Бир жылдары кийимден аябай жудоп кеттик,бир койнок бир шым,туну жууп кийебиз.Кызыл кырманда тамак жасаган шакылдаган женебиз "Э катындар силерди бир кызыл жабар кылбасам деп калды дейт.И айтып койот да деп калдык.Коп отпой баарыбызга экиден койнок,экиден дамбал тигилип берилип калды.Корсо шум женебиз башкарма тамака келгенде,тамак куйуп берип койуп ,мандайында ун элеп отуруп калыптыр.Бир убакта жыланач отурганын коруп,тан калган башкарма.Тамагын ичип бутуп"Жене тамагынызга го ракмат бирок эт жебесем таш жейин,этегин жапчы кудагый болду го биягы "деген экен. Э кайним эрлерибиз согушта болсо,кийимибиз жок аялдар ушунтип жыланач,жыртык калдык.дегенде болду жене болду,бул итчилик менден кетти деп базарга эки ат сатырып аялдарга кийим тиктирген экен.Кышында туну койдун жунунон ийрип согуштагыларга байпак,мээлей токуп жонотот элек жада калса балдарыбызга токуп кийгизгенден аянат элек дешер эле энелерибиз. Мына биздин энелерибиз ичпей,жебей, куну туну иштеп фронтко деп жашашкан.
Кийнки муундагы энелерибиз билим жана билим,жакшы жашоо менен курошкон...
Кечеки эле тен курбуларым, эжелерим,синдилерим, заман озгоруп,иш токтоп кыйынчылык башка тушкондо,кытайдан товар ташып,алар которуп чогулткан жукту мен деген эркектерден эки учоо которуп тушо албай кыйналганын коргонбуз.Эркектерди тонойт деп канчалаган кыз келиндерибиз аттанып бер жагы Кытайга ар жагы Полшага чейин барып соода сатык кылышты го.Ошол курбуларым азыр оорукчан,белдерин жеген крыжаны жармаштырып. ...
Азыркы заманда деле кыздарыбыз дуйно кезип иштеп уй- булоосун багып журушот...
Демек мен кыргыз кыздары кылымдан кылымга тарыхта оз ордулары бар деп ойлойм.Илгери сак заманында эркектер менен жарышып жоо чапкан аялдарыбыз, азыр деле эркектер менен жарышып балдарынын келечеги учун,жакшы жашоо учун эркектер менен жарышып ботон эл ботон жерде журушот...
#36 28 June 2016 - 10:58
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 765
- 02 November 13
- : 15 Jan 2018 03:54
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Бишкек
Таттыбубу Турсунбаева айымга суктанып келем
#37 30 June 2016 - 21:18
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 320
- 07 April 16
- : 28 Feb 2022 12:11
- Жынысы:Эркек
- Калаасы:Токтогул
Азыркылардан Аида Салянова, Индира Жолдубаева,
Эльвира Сариева, Эльвира Сурабалдиева ушуларга суктанам албетте тарыхтагы энелерибиздин орду башка
#38 30 June 2016 - 22:41
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 3565
- 26 May 16
- : 19 Jan 2025 19:49
- Жынысы:Эркек
- Калаасы:Ата-бабам өткөн жер...
Курманжан Датка энебиз мн сыймыктанамын.
#39 02 June 2017 - 14:43
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 642
- 04 November 16
- : 06 Jun 2021 17:16
Дүйнө коомчулугунда,
турмушта, өзгөчө саясатта «аял менен эркектин укугун теңейбиз жана экөөнө тең бирдей мүмкүнчүлүк бериш керек» деген канча адамдар чыккан. Бүгүнкү күндүн мисалында алып караганда деле кээ бир адамдар бул боюнча ар кандай уюмдардан, жеке адамдардан колдоо алып иштеп, күн көрүп келе жаткандай. Мындай иш аракеттерди өзгөчө батыш дүйнөсүнүн чыгышка жасаган кадамдарынан байкоого болот. Бирок, аялдардын насилинде андай нерсе жок болсо анда, «мойнунан байланган иттей» болот эмеспи. Эгер аял өзүнүн укугуна карата жасалган аракеттердин башында өзү турбаса анда коомдо эч качан аял менен эркектин укугун жана ордун теңдөөгө болбойт. Анткени аялзаты аң-сезимдүү түрдө коомдун кыймылдаткычы болорун өзү сезиши керек жана ага жараша аракет кылуусу зарыл.
Көчмөн коомдо аялдардын укугу жана орду кандай болгон деген суроого көпчүлүк социологдор, адистер «теңсиз, аялдардын укугу тепселенген» деп айтышат. Тилекке каршы канча кылым карытып жашаган элибиздин тарыхында бир дагы жолу аялдар теңчилик сурап, көтөрүлүшкө же күрөшкө чыккандыгы тууралуу маалымат жок. Бардык жашоонун мыйзамына баш ийген көчмөн элдин тагдырында аял менен эркектин орду бирдей болгон жана керек учурда душманына кылычын сууруп баш алган аялзаттары дагы чыккан. Алысты айтпаганда да мындан эки кылым мурун жашап өткөн Курманжандын жашоосу эле эмнени айтып турат. Ал эми 20-кылымдын башында кыргыз эли өтө чоң өзгөрүүлөрдү башынан кечирип жатканда, өнүгүүгө карай багытты туура колдоп, ага жанын үрөп аракет кылган Уркуя Салиева — Азиянын анын ичинде кыргыз аялдары кулчулук түшүнүктө эмес экендигин далилдеген өзгөчө инсан. Уркуя Салиеванын өмүр жолун карап отуруп ушунча кыска өмүрүндө эмне деген гана иштерди жасаганга үлгүргөнүнө таң бересиң. Ооба, ал жашап жаткан доор жөнөкөй эмес болчу. Бир жагынан социализмге, советтик идеологияга каршы турган коомдук ой-пикирлер, экинчи жагынан диний-регионалдык өзгөчөлүктөр коомдо абдан чоң баш аламан ойлорду жаратып, карапайым эл кайсы тарапты колдоорун билбей турган. Жогоруда кыргыз элинин тарыхындагы аялдардын эркиндиги тууралуу айтып өттүк. Бирок, Түштүк Кыргызстанда 18-кылымдын башында жашоосун баштаган Кокон хандыгы диний идеологиянын кара чаңында калган мамлекет болгон жана бул өз кезегинде ал жерде жашаган кыргыздарга да таасирин тийгизген. Колониалдык доордо орустардын келиши менен жергиликтүү диний-башкаруучу чөйрөлөрдүн дагы аракеттери күчтөнүп жүрүп отурган. Бул 1917-жылдагы Октябрь революциясында жаңы советтик коомду куруу, коллективдүү, жалпы чарбалык турмушка өтүү процессинде тескери идея катары кызмат кылган. Октябрь революциясынан кийин кыргыз аялдарынын ичинен келечекке ишенимдүү кадам шилтеген Уркуя Салиева 24 жылдык жашоосунда дагы бир жолу кыргыздын аялдары ким экенин, эмнеге жөндөмдүү экенин көрсөттү.
Уркуя Салиева Ош областына караштуу Ноокат районундагы Мүркүт кыштагында 1910-жылы төрөлгөн. Кыргыз кыз-келиндеринин ичинен биринчилерден болуп комсомол уюмунуна, кийин партиянын катарына өткөндөрдүн бири. Анын негизги ишмердүүлүгү ошол кездеги совет бийлигине каршы турган эзүүчү таптарга каршы күрөшүү жана аялдарды азаттыкка чыгаруу болгон. Тескери идеологияга сугарылган адамдарга айрыкча аялдар үчүн анын жасаган кадамдары ошол коомдун рычагы болгон деп айтсак болот. Анткени, коммунисттик идеология деген карапайым элге түшүнүксүз терминди эл арасына жайылтуу жана анын милдеттерин аткаруу оңой-олтоң иш эмес болгон. Уркуя Салиева кыргыз кыз-келиндеринин ичинен биринчилерден болуп, 1928-жылы Мүркүт айыл кеңешинин төрайымы болуп шайланган. Ал эми 1929-жылы райондогу алгачкы «Кызыл-Аскер» колхозун уюштурган. Союздун башка өлкөлөрү сыяктуу эле Кыргызстанда дагы коллективдештирүү саясаты өтө курч мүнөздө ишке ашкан. Коомдо коллективизмге каршы маанайдын курч экенине карабастан, талбай күрөшүп жатып, кыйынчылыктарды жеңүүгө аракет кылган. 1934-жылы Кыргыз АССРинин Борбордук Аткаруу Комитетинин мүчөсү болгон. Анын совет бийлигин чыңдоого, эркиндик, теңдик үчүн күрөшкөн аракети тап душмандары тарабынан өлтүрүү менен токтотулду.
Бүгүнкү күндө Уркуянын өмүр жолун, анын ишмердүүлүгүн, эмне үчүн канкордук менен өлтүрүлгөнүн айрым замандаштарыбыз аңдап түшүнө бербегендей. Анткени мындан бир кылым мурдагы кыргыз эли, өзгөчө түштүктө жашаган кыргыз аялзаты башынан паранжаны канчалаган кыйноолорго, коркутууларга карабай чечишкендиги маалым. Анын тайбас күрөшчүсү, жактоочусу Уркуя Салиева эле. Канчалаган аялзаты паранжасын чечүү менен, коомдук турмушка активдүү катышып, өздөрүн толук кандуу жаран катары сезип, укуктары теңелген. Кечээ гана феодализмдин сазына баткан кыргыз коомун илим-билимдүү жаштар менен толуктаган, жаңыча көз караштагы кадрларды даярдоого, республикабыздын чарбалык-экономикалык жактан өнүгүүсүнө зор салым кошкон — ошол 20-30-жылдардагы биздин ага-эжелерибиздин эмгеги чоң. Канчалаган аялдын көз жашы төгүлүп, курман болуп, паранжаны алышса, эми минтип аял менен эркекке бирдей шарт түзүлүп жаткан заманда баштарына кайрадан тескери идеология менен паранжа жамынышкан аялзаттары көбөйүүдө. Паранжа жамынуу менен алар абийири, ар-намысы таза экенин көрсөткүлөрү келгендей. Бирок адамдын абийири менен намысы чүпүрөктө болсо, анда байыркы доордон бери оронуп чулганып келген элдерде уят, бузукулук болмок эмес. Азыркы күндөгү саясатка баш-оту менен кирип, бири трибунада, бири көчөдө кыйкырып «ОБОНчу» атка конгондор же абийир менен намысты чүпүрөккө байлаган аялдар бир кездеги каарман Уркуяны дагы эстеп коюшса жакшы болмок.
Уркуя Салиеванын каарман кыргыздын аялзаты экендигин даңазалаган бир катар эмгектер жаралган. Алардын катарында белгилүү скульптор Тургунбай Садыковдун «Революциянын баатырлары» аттуу мемориалдык эстелигин айтууга болот. Кыргыз улуттук адабиятында Уркуя Салиеванын совет доорунун алдыңкы аялдарынын бири катары даңазалаган жазуучу Насирдин Байтемировдун «Тарых эстелиги» аттуу романы Уркуянын образын жеткиликтүү чагылдырып, калк арасына анын ишмердүүлүгүн жайылткан бирден-бир чыгарма катары калды. Ушул эле чыгарманын негизинде тартылган таланттуу режиссер Т.Океевдин «Отко таазим» тасмасы кыргыз фильминдеги реалдуулукту ийнине жеткирип көрсөткөн кинотасма.
Өткөн жылы түштүктөгү окуялардан улам 100 жылдыгы өткөрүлбөй калган Уркуя Салиеванын юбилейи быйыл өткөрүлүп жатат. Жакшылыктын эрте кечи жок дегендей, бул маарекенин тарыхый мааниси чоң. Мен муну менен бир нерсени гана айткым келет. Кайсы заман, кандай күн болбосун, элди алга сүрөп, жаңы жашоого жол салган адамдар, мекенине күйгөн патриоттор топтошкон эл-башылардан, же чириген байлардан гана чыккан эмес, андай адамдар карапайым калктын ичинен суурулуп чыгып, элдин күчү бардык нерсени өзгөртө аларын көрсөткөн.
Элизат ТУРСУНОВА, “Кереге” (“Кыргыз гезиттер айылы”), 19.10.2011-ж.
Көчмөн коомдо аялдардын укугу жана орду кандай болгон деген суроого көпчүлүк социологдор, адистер «теңсиз, аялдардын укугу тепселенген» деп айтышат. Тилекке каршы канча кылым карытып жашаган элибиздин тарыхында бир дагы жолу аялдар теңчилик сурап, көтөрүлүшкө же күрөшкө чыккандыгы тууралуу маалымат жок. Бардык жашоонун мыйзамына баш ийген көчмөн элдин тагдырында аял менен эркектин орду бирдей болгон жана керек учурда душманына кылычын сууруп баш алган аялзаттары дагы чыккан. Алысты айтпаганда да мындан эки кылым мурун жашап өткөн Курманжандын жашоосу эле эмнени айтып турат. Ал эми 20-кылымдын башында кыргыз эли өтө чоң өзгөрүүлөрдү башынан кечирип жатканда, өнүгүүгө карай багытты туура колдоп, ага жанын үрөп аракет кылган Уркуя Салиева — Азиянын анын ичинде кыргыз аялдары кулчулук түшүнүктө эмес экендигин далилдеген өзгөчө инсан. Уркуя Салиеванын өмүр жолун карап отуруп ушунча кыска өмүрүндө эмне деген гана иштерди жасаганга үлгүргөнүнө таң бересиң. Ооба, ал жашап жаткан доор жөнөкөй эмес болчу. Бир жагынан социализмге, советтик идеологияга каршы турган коомдук ой-пикирлер, экинчи жагынан диний-регионалдык өзгөчөлүктөр коомдо абдан чоң баш аламан ойлорду жаратып, карапайым эл кайсы тарапты колдоорун билбей турган. Жогоруда кыргыз элинин тарыхындагы аялдардын эркиндиги тууралуу айтып өттүк. Бирок, Түштүк Кыргызстанда 18-кылымдын башында жашоосун баштаган Кокон хандыгы диний идеологиянын кара чаңында калган мамлекет болгон жана бул өз кезегинде ал жерде жашаган кыргыздарга да таасирин тийгизген. Колониалдык доордо орустардын келиши менен жергиликтүү диний-башкаруучу чөйрөлөрдүн дагы аракеттери күчтөнүп жүрүп отурган. Бул 1917-жылдагы Октябрь революциясында жаңы советтик коомду куруу, коллективдүү, жалпы чарбалык турмушка өтүү процессинде тескери идея катары кызмат кылган. Октябрь революциясынан кийин кыргыз аялдарынын ичинен келечекке ишенимдүү кадам шилтеген Уркуя Салиева 24 жылдык жашоосунда дагы бир жолу кыргыздын аялдары ким экенин, эмнеге жөндөмдүү экенин көрсөттү.
Уркуя Салиева Ош областына караштуу Ноокат районундагы Мүркүт кыштагында 1910-жылы төрөлгөн. Кыргыз кыз-келиндеринин ичинен биринчилерден болуп комсомол уюмунуна, кийин партиянын катарына өткөндөрдүн бири. Анын негизги ишмердүүлүгү ошол кездеги совет бийлигине каршы турган эзүүчү таптарга каршы күрөшүү жана аялдарды азаттыкка чыгаруу болгон. Тескери идеологияга сугарылган адамдарга айрыкча аялдар үчүн анын жасаган кадамдары ошол коомдун рычагы болгон деп айтсак болот. Анткени, коммунисттик идеология деген карапайым элге түшүнүксүз терминди эл арасына жайылтуу жана анын милдеттерин аткаруу оңой-олтоң иш эмес болгон. Уркуя Салиева кыргыз кыз-келиндеринин ичинен биринчилерден болуп, 1928-жылы Мүркүт айыл кеңешинин төрайымы болуп шайланган. Ал эми 1929-жылы райондогу алгачкы «Кызыл-Аскер» колхозун уюштурган. Союздун башка өлкөлөрү сыяктуу эле Кыргызстанда дагы коллективдештирүү саясаты өтө курч мүнөздө ишке ашкан. Коомдо коллективизмге каршы маанайдын курч экенине карабастан, талбай күрөшүп жатып, кыйынчылыктарды жеңүүгө аракет кылган. 1934-жылы Кыргыз АССРинин Борбордук Аткаруу Комитетинин мүчөсү болгон. Анын совет бийлигин чыңдоого, эркиндик, теңдик үчүн күрөшкөн аракети тап душмандары тарабынан өлтүрүү менен токтотулду.
Бүгүнкү күндө Уркуянын өмүр жолун, анын ишмердүүлүгүн, эмне үчүн канкордук менен өлтүрүлгөнүн айрым замандаштарыбыз аңдап түшүнө бербегендей. Анткени мындан бир кылым мурдагы кыргыз эли, өзгөчө түштүктө жашаган кыргыз аялзаты башынан паранжаны канчалаган кыйноолорго, коркутууларга карабай чечишкендиги маалым. Анын тайбас күрөшчүсү, жактоочусу Уркуя Салиева эле. Канчалаган аялзаты паранжасын чечүү менен, коомдук турмушка активдүү катышып, өздөрүн толук кандуу жаран катары сезип, укуктары теңелген. Кечээ гана феодализмдин сазына баткан кыргыз коомун илим-билимдүү жаштар менен толуктаган, жаңыча көз караштагы кадрларды даярдоого, республикабыздын чарбалык-экономикалык жактан өнүгүүсүнө зор салым кошкон — ошол 20-30-жылдардагы биздин ага-эжелерибиздин эмгеги чоң. Канчалаган аялдын көз жашы төгүлүп, курман болуп, паранжаны алышса, эми минтип аял менен эркекке бирдей шарт түзүлүп жаткан заманда баштарына кайрадан тескери идеология менен паранжа жамынышкан аялзаттары көбөйүүдө. Паранжа жамынуу менен алар абийири, ар-намысы таза экенин көрсөткүлөрү келгендей. Бирок адамдын абийири менен намысы чүпүрөктө болсо, анда байыркы доордон бери оронуп чулганып келген элдерде уят, бузукулук болмок эмес. Азыркы күндөгү саясатка баш-оту менен кирип, бири трибунада, бири көчөдө кыйкырып «ОБОНчу» атка конгондор же абийир менен намысты чүпүрөккө байлаган аялдар бир кездеги каарман Уркуяны дагы эстеп коюшса жакшы болмок.
Уркуя Салиеванын каарман кыргыздын аялзаты экендигин даңазалаган бир катар эмгектер жаралган. Алардын катарында белгилүү скульптор Тургунбай Садыковдун «Революциянын баатырлары» аттуу мемориалдык эстелигин айтууга болот. Кыргыз улуттук адабиятында Уркуя Салиеванын совет доорунун алдыңкы аялдарынын бири катары даңазалаган жазуучу Насирдин Байтемировдун «Тарых эстелиги» аттуу романы Уркуянын образын жеткиликтүү чагылдырып, калк арасына анын ишмердүүлүгүн жайылткан бирден-бир чыгарма катары калды. Ушул эле чыгарманын негизинде тартылган таланттуу режиссер Т.Океевдин «Отко таазим» тасмасы кыргыз фильминдеги реалдуулукту ийнине жеткирип көрсөткөн кинотасма.
Өткөн жылы түштүктөгү окуялардан улам 100 жылдыгы өткөрүлбөй калган Уркуя Салиеванын юбилейи быйыл өткөрүлүп жатат. Жакшылыктын эрте кечи жок дегендей, бул маарекенин тарыхый мааниси чоң. Мен муну менен бир нерсени гана айткым келет. Кайсы заман, кандай күн болбосун, элди алга сүрөп, жаңы жашоого жол салган адамдар, мекенине күйгөн патриоттор топтошкон эл-башылардан, же чириген байлардан гана чыккан эмес, андай адамдар карапайым калктын ичинен суурулуп чыгып, элдин күчү бардык нерсени өзгөртө аларын көрсөткөн.
Элизат ТУРСУНОВА, “Кереге” (“Кыргыз гезиттер айылы”), 19.10.2011-ж.
***
#40 16 July 2017 - 18:49
- Супер-активист
-
- Кыймылы жок
- 2021
- 12 March 17
- : 28 Feb 2022 18:36
- Жынысы:Эркек
- Калаасы:Чындык жашаган жер.
Канча жыл кылым отсо дагы Курманжан Датканы эле айтат окшойбуз.
