Супер-Инфо
super.kg
видео
Бой мүчөсү келишкен, орто бойлуу, ак жуумал, боюна тыкан жана жарашыктуу кийинген Шүкүр айтылган дарекке дал учурунда келип, эшик сыртынан күтүп калды. Бул кезде "келип жолук" деген чакан ишкананын кожоюну Сыртпай Субанович, али таңкы уйкудан ойгоно элек болучу. Анткени кечинде "Нур-Суфура"
кафесине тойго барып, тойгончо ичимдик ичкенгеби, таттуу уйкунун кучагында жаткан.
Шүкүр кеминде бир саатка чукул күтүп олтуруп, тажап ары бери баса баштаганда,
жаш кыз келип конторанын эшигин ачты да, ичкери кирип кетти. Шүкүр артынан кирип:
- Чоң кыз, мүмкүн болсо сизге кайрылууга болобу? - деди эле күзгүгө каранып жаткан кыз, эч сөз укпагандай абалда:
- Айта бериңиз! - деди күзгүдөн көзүн албай. Бул кыз Сыртпай Субановичтин катчы кызы Азиза Бейшеновна болучу. Шүкүр тиги кыздын бул жоругун такыр жактыра берген жок. Анткени ал киши келдиби, ит келдиби көңүл бурбай күзгүдөн көзүн албаганы, бир жагынан кыжырын келтирсе, бир жагынан бой көтөргөндөй сезилип кетти. Шүкүр үнүн бийик чыгарып:
- Сыртпай байке келеби же келбейби? Мени "саат сегизде кел"- деп айткан эле, кечээ.
Азиза күзгүдөн жүзүн алып, бери бурулуп, таң калгандан тилге келбей туруп калды да, анан көзгө сүйкүмдүү көрүнгөн жигитти биринчи көз караштан эле жактырып калдыбы же бир нерсе көзүнө көрүнүп кеттиби аны так айтып болбойт, жүзүндө жылуулуктун изгини байкалып, жүз сексен градуска бурулуш жасап, кабагын ачып:
- Аны так биле албадым. Макул көрсөңүз олтуруп күтө туруңуз. Балким иштери менен кармалып жатса керек. Билесиз да, чоңдордун планы тез-тез өзгөрүлүп турат эмеспи деп, сөз улап, жылдыздуу көзүн кадады. Эркек болобу, аял заты болобу негизи эле көркөмдүккө кандай кызыгат. Бул жалганда сулуулук, кооздук адам баласынын көңүлүн өзүнө бурары анык. Азиза дагы Шүкүрдүн сырт келбетине арбалып, баятан бери ага көңүл бурбай кош көңүл мамиле жасаганына өкүнгөндөй,
баштагыдай өктөмдүк кылбай, азыраак чегине түштү. Эгер Шүкүр көзүнө жагымдуу көрүнбөгөндө,
такыр башка сөздөр менен жооп берип, кетирип жиберет дагы беле ким билет.
Бир көрүп сүйүп калуу дегенге ишенбеген Азиза, Шүкүрдү биринчи көргөндө эле, биринчи көз караштан жактырып калды. Анткени телевизордон көрүп жаткан Корей сериалындагы өзүнө жаккан актёрго Шүкүр куюп койгондой окшош эле. Ал турсун Азизанын көзүнө тиги актёр өзү келип калгандай сезилип кетти. Ооба, ал сериалды керек болсо ошол актёр үчүн көрөрү анык. Азиза ичинен таң калып калды "ушундай дагы окшоштуктар болот экен" - деп, Шүкүрдү көзү токтоп калгандай карап калганын өз дагы байкабады. Кулагы тунуп, көзүн албай, айтылган сөздү укпай да калды. Шүкүр кызга суроо берди:
-Чоң кыз, деги Сыртпай байке бүгүн ишке келеби? - деп. Талмасы кармаган илдет адамдай көзүн албай караган Азиза берилген суроого жооп бермек турсун, өзүнө келе албай турганда Шүкүр үнүн жогору чыгарып:
-Чоң кыз, сизге эмне болду? - дегенде гана Азиза өзүнө келип:
-Мен жөн эле. Эмнегедир сизди бир жерден көргөндөй болуп жатам. Балким биз мурда кийин тааныштык белек? - деди, Шүкүр башын чайкап:
- Мен сизди биринчи жолу көрүп жатам. Балким мени бирөөнө окшоштуруп жаткан чыгарсыз. Чынын айтсам сизди тааныбайт экенмин.
Азиза сөз улансын үчүн:
- Эмне иштер менен келдиңиз эле, Сыртпай Субановичке?
- деди, Шүкүр кабагын чытып, баштагындай басынбай, өзүн эркин сезип:
- Силердин ишканага ишке орношмокмун.
Эрте кел деп кечээ Сыртпай байке какшап калган. Келсем өзү жок.
Азиза көзүн албаган калыбында:
- Күтө туруңуз. Кечээ тойго барам дегендей кеп кылган. Балким тойдон кеч чыгып калса керек... Сөз ушул жерге келгенде көздөрү шишиген, өңүнөн эле ичимдикти көп ичкени байкалган Сыртпай кирип келип калды. Шүкүр олтурган ордунан тура калып салам берди эле, Сыртпай саламды алик алып:
- Ичкери кир! -деди.
Кабинетке киришти. Шүкүр жасалгасы абдан жакшы кабинетке киргенде, эмнегедир сүрдөп, сөзүн таппай, апкаарып кетти. Башат суудай ою тунук, элеттен келген Шүкүргө шаардын ызы-чуусу, куудум - шуудуму такыр жаккан жок. Анткени айылдан келгени сөз эмизип алдаган шаардыктардын жоругу, оюндагы таза сезимди жууп салды. Айылдан атасынын кызыр эм байланбас тайынын этин жеп олтуруп Сыртпай оозун керип, жакшы эле убадаларды берген. Эми минтип эки сааттан ашык күттүргөнү аз келгенсип, кабагына кар жаап, жактырбаган түр менен кабыл алганы болгон үмүтүн өчүрүп, ичине бурганак шамал ойноп, ээн талаада жалгыз калгандай сезилип кетти. Оюн Сыртпай бузду:
- Кел, Шүкүр. Кечээ келдиңби, айылдан? - деди. Шүкүр соодасы бүткөн сарттай кабагы салыңкы, кабагын чытып:
- Келгениме беш күн болду. Сиздин дарегиңизди таппай, убакытка уттуруп койдум. Телефон чалсам иш ордуңузда жоксуз. Кечээ араң сиз менен байланыштым.
Сыртпай элеттик баланын тартынбай айткан сөзүн угуп:
- Атаңдар кандай жатышат? Айылда эмне деген жаңылыктар болуп жатат? - деди, сөз улап. Шүкүр жай сүйлөп, кыска жооп берди.
- Баары жакшы, эч деле жаңылык жок.
Сыртпай сөздү чойбой:
- Шүкүр, эми сен мындай кыл. Азыр мен сени балдарга кошуп коём, сен мени уят кылбай жакшы иште. Биринчи айда айлыгың аз болот, анан экинчи айдан баштап көтөрүп берем. Эң негизгиси балдар менен тил табышып ал, - деп, бирөөнө телефон чалды "Мында тез келип кал" деди да анан:
-Шүкүр, сен сыртта күтүп тура тур. Азыр бригадир бала келип сени иш менен тааныштырат.
Ушул эле сөздү айтылышын күтүп тургансып Шүкүр сыртка чыкса, ичкери киргени дагы эки киши күтүп туруптур. Азиза олтурган ордунан тура калып, сурап жиберди. Анткени чыдамы кете күтүп олтурган болучу:
- Сизге эмне деди, иштемей болуп калдыңызбы?
- деп. Бой мүчөсү келишкен, арыкчырай, бото көз, жаңырган айдын элесиндей терилген кашы серпилип, жан тарта сүйлөгөн Азиза эмнегедир Шүкүргө жакын адамдай сезилип кетти. Жана эле жактырбай, теңсинбей, кээкерсинген кыз минтип жан тартып сүйлөп, жагымдуу мамиле жасаганына Шүкүр анча деле көңүл бурган жок. Болгон дити иштеп өзүн көргөзүп, айылда калган инилерине жөлөк болгусу келет, бир үйдүн улуу баласы болгондон кийин. Анын дагы себеби бар. Шаарга кеткендер бир, эки жылдын ичинде эле машина айдап келип, сыйда кийинип, акчаны уучтап кармап, тилдери бурулуп орус тилин кошуп сүйлөп, каштарын серпип өзгөрүлүп калгандары Шүкүрдү ойго салып, жакшы үмүт менен келген шаарга. Шаарга келсе эле баары ойдогудай болот деп ойлогон. Баарынан дагы өзүнөн болгону үч жашка улуу Сатымбектин баласы Бакыбай бир ай илгери машина айдап келип, той берип кеткен. Машинасынан магнитолдун үнүн чыгарып, жаңы чыгып келе жаткан ырчылардын ырын коюп, өзүнчө эле министрдей бой көтөргөнү Шүкүрдүн намысын козгоп, атасы менен апасынын жанын койбой шаарга келген жөнү ушул. Азыр Азизанын кылгыра караган көз карашы эмес акча таап, баюу негизги кызыгуусун артырып жатканы чын эле.
- (2 )
-
- 1
- 2
"Талашка түшкөн тигүүчү кыз" Бердикожо Бийназаров
#1 22 September 2017 - 13:22
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
#2 22 September 2017 - 13:23
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Шүкүр песко блок чыгарган жерде иштегенине бир аптага кадам таштады. Бул ишканада курулушка керек шлако блок, песко блок, пено блок, брусчатканын түрү жана башка керектүү нерселер чыгат. Иш оор, бирок айла жок Шүкүр иш менен алек. Офис жакын болгон үчүн кээде иштер менен ал жакка барып калганы болбосо, иш орундан жылбады.
Бул күнү түшкү тамак учурунда Азиза, балдар жаңы гана тамакка олтурганда келип калды. Аны көргөндө балдар олтурган орундарынан тура калышты. Бир гана Шүкүр кебелген жок. Анткени ага кыздын келгени мааниге деле ээ эмес болучу. Азиза жасалма мүнөз күтүп, үнүн жагымдуу чыгарып учурашкан соң, эбин келтирип:
- Шүкүр, эмне кабагың бүркөө, чарчадыңбы? - деди. Ичип жаткан куксиден башын албаган калыбында жооп берди:
- Чарчаган деле жокмун. Бирок иш көп деп жооп берип, башын өйдө көтөрүп, Азизаны карады. Ушул саам анын көз карашынан бир сырды байкады. Сыйда кийинген кыздын мындай чаң жерге келгенине албетте жүрөккө тынчтык бербеген "сүйүү" дегендин тартырган азабы алып келгени чын эле. Бул ашыктык деген эң жаман илдет экенин ким тана алат. Ушул убакытка чейин ашыктык деген сары оорунун сырын, дарысын тапкан ким болуптур. Буга керек болсо айга учканга жетишкен илим өсүп турган бул заманда дагы, ашыктыктын сыйкырын тапкан жан адам болгон жок.
Азиза бир апта араң чыдады. Кээде терезени телмире тиктеп, иштеп жаткан бардардын арасынан Шүкүрдүн караанын издегени акыркы кезде адатка айланган.
Түнү уйкусу качып, кирпик ирмебестен тулку бою жалын чокко айланып, жабыгып жан айласы кетип, денеси жуурканга батпай ооналактап, Шүкүр көзүнөн учуп, акыры чыдамы кеткенде болгон күчүн жыйып, ашыгын жакын жерден бир көрүүнү эңсеп келген. Келгени курусун. Келсе Шүкүр минтип көңүл бурмак турсун, тамак көрө элек кишидей жан талашып тамакка үзүлүп түшкөнү кабагын бүркөп, көңүлүн кирдетти. Ал эми берки балдар жандарынан чыгаргысы келбей, үнүн угуп калуу үчүн суроо берип, кетирип жибербөөнүн амалын кылып жатышканы Азизага сезилип эле турду. Андан дагы шыргыйдай бою узун, Азат жан алы калбай кумарлуу көзүн кадап, ыгы келсе баса калгандан кайра тартпай, байталга көз арткан айгырдай жөн эле жутуп жиберчүдөй караганы, өзүн сүйүп, азап чегип жүргөнүнөн кабар берип турду. Бул көрүнүш жалган жашоодогу калсытыктын жоктугунан белги берип турду. Азиза жылмая карап:
- Балдар, эртең аванс берилет. Минтип кукси ичпей башка тамак жасап ичкендей болгула. Кукси ден-соолукка зыян. Иштеген ишиңер кара жумуш болсо, силердин минтип кукси ичкениңер болбойт. Баса, Шүкүр, сен анан иш убактысы бүткөн кезде мага жолугуп кетчи, убактың болсо. Шеф бир нерсе айткан. Ошону айтып койсомбу деп эле келип калгам. Шүкүр жүрөгү менен сезди жашыруун нерсени, бирок Азиза эмне сөз айтаары кызык болуп, бул жолу кабагы ачык, Азизанын көңүлүнө жаккандай мамиле жасап:
- Сиздей сулуунун сөзүн угуп коюш, биздин милдет! - деди. Бул сөз кантип оозунан чыгып кетти, аны өзү дагы билбей калды. Анткени Азиза келе жатканда эле балдар ага көз арта карап, үндөрүн акырын чыгарып " Аттиң, ушул кыздын колун кармап койгондун өзү кандай бакыт" - деп айткандарын кулагы чалган. Андан дагы тиги бою узун Азаттан "мага артмак беле" - деген дагы ойду ойлогон Шүкүрдүн кош көңүл мамиле жасаганынын жөнү ушул болучу. Шаарга жаңы келип, көнүшө албай үйүн сагынып, өз арбайы менен алек болуп жатканда кызга көз артмак турсун, чарчап, жаны жер тартып жүргөнү дагы чын.
Ал эми Азат канча жолу шылтоо таап, Азизага жакындады. Азиза өзү кудум Шүкүрдөй болуп анын аруу сезими менен ойноп, кош көңүл мамиле жасаганын артка кадам таштап бара жатып, ойлоп койду. Ал турсун ар бир баскан кадамын жаза кетирбей тиктеп турган Азаттын көз карашын, жүрөгү менен сезип турду. Ан сайын жамбашын чайкап, узун шыйрактарын акырын шилтеп, кыз кылыгы кылып кылыктана басып, ал жерден узап баратып, жүрөгү жибип "Шүкүр дагы мени карап турса керек" - деген ойго жетеленип артын карап, жүрөгүнүн түпкүрүнөн орун алган Шүкүрдү көзү чалбады. Анткени он, он беш баланын ичинен Шүкүрдү даана көрө алган жок. Иш ордуна келип, эми азап чеге баштады " Кечинде Шүкүргө эмне деп айтам, шефти сөзгө кошпой эле койсом эмне" - деп. Аңгыча эле Сыртпай чакырып калды. Ооба, Сыртпай Субановичтин жашы элүүнүн экисинде. Акча табуу жолун абдан өздөштүрүп алган жагы бар. Бир гана кемчилиги орой анан оозуна алы жетпей кеткен кер ооз адам. Азиза кирип келгенде, камдап алган сөзүн айтты:
- Азиза, кел, мындай олтурчу, - деди. Эч качан минтип жанына олтургузчу эмес. Кыздын жаш жүрөгү бир нерсени сезди. Бирок өзүн сабырлуу тутуп, көрсөтүлгөн орунга келип олтурганда Сыртпай чочутуп албас үчүн, акырын колун кыздын ийнине коюп:
- Азиза, мына минтип иштешип жатканыбызга үч айга кадам таштады. Бир жерден иштеп, бир жерден нан таап жеп жаткан соң, экөөбүз абдан жакын жана жакшы мамиледе болушубуз керек. Бири-бирибизден сыр жашырбай, сырдашкан кесиптештерден болсок, иштин илгерилешине өбөлгө болот, - деди, акылдуусунуп. Бирок оюу эмнеде экенин Азиза дароо эле түшүндү. Бул жолу Сыртпай ашыкча кеткен жок. Кыздын назик колун кармап, даярдап койгон акчаны сунуп:
- Сунган колду суутпай алып кой. Колум уялып калбасын. Бул менин алгачкы берген жардамым. Биз минтип бири-бирибизди түшүнүшпөсөк болбойт. Азыр акчасыз эч иш бүтпөйт. Керегиңе жарата тур, - деп акырын жүзүнөн өбүп койду. Бул анын алгачкы ыргыткан тузагы экенин Азиза сезип эле турду. Атасындай болгон адамдан мындайды күтпөгөн Азиза кабинеттен абдан капа болуп чыгып, иш столуна келип, алты айласы кетип, эмне кылышты билбей башы катып турду. Ушул жерден ойлоду " Эркектерде ар деле жок турбайбы. Менден башка кыз-келин көзүнө илинбей калдыбы. Акчага муктаж болгон, ажырашкан келиндер толуп жатпайбы. Сыртпай Субанович эмне акылынан ажыраганы калганбы? Мен анын кичүү кызы менен теңмин го. Эми ушул чыканактай болгон кызындай менин этегиме кызыгып жатабы. Ушул кантип болсун?" - деп ар нерсени ойлоп жатып, кечтин киргенин билбей калды. Санаасы санга бөлүнгөн Азизага жашоо кызыксыз сезилип кетти. Сыртпай берген акчаны эбак эле иш столунун тартмасына салып койгон. Ооба, бир жолу пол жууган аял айткан " Кызым, жаш экенсиң. Бул жерде жалаң эркектер иштейт. Деги сак бол. Жаман сөз, жаман илдет, жаман адат адам баласына тез жугат" - деп. Ооба, эркектер иштеген жерде сөгүнүү, чылым чегүү, ичимдик ичүү, олдоксондук өңдүү жаман нерселер көңүлгө терс таасирин тийгизген сапаттар өзгөчө кара жумуш иштелген жерде көп кездешет эмеспи. Азиза, сурмалуу кирпигине келген ачуу жашты акырын сыдырып алды. Эмнеге көзүнө жаш алды, аны өзү да билбейт. Аңгыча иш бөлмөсүнөн чыккан Сыртпай иштен кетип баратканын билгизип, Азизага чукул келип " жакшы эс ал" -деп бетинен өөп, коштошуп жатканда сырттан дал ушул учурда Шүкүр кирип келип калды да, тиги экөөнүн кылыгына күбө болуп, эсинен танып, таң калып эле калды. Анан кантет, атасындай болгон киши, кызындай болгон кызды каратып туруп жүзүнөн өөп жатса.
Шүкүр песко блок чыгарган жерде иштегенине бир аптага кадам таштады. Бул ишканада курулушка керек шлако блок, песко блок, пено блок, брусчатканын түрү жана башка керектүү нерселер чыгат. Иш оор, бирок айла жок Шүкүр иш менен алек. Офис жакын болгон үчүн кээде иштер менен ал жакка барып калганы болбосо, иш орундан жылбады.
Бул күнү түшкү тамак учурунда Азиза, балдар жаңы гана тамакка олтурганда келип калды. Аны көргөндө балдар олтурган орундарынан тура калышты. Бир гана Шүкүр кебелген жок. Анткени ага кыздын келгени мааниге деле ээ эмес болучу. Азиза жасалма мүнөз күтүп, үнүн жагымдуу чыгарып учурашкан соң, эбин келтирип:
- Шүкүр, эмне кабагың бүркөө, чарчадыңбы? - деди. Ичип жаткан куксиден башын албаган калыбында жооп берди:
- Чарчаган деле жокмун. Бирок иш көп деп жооп берип, башын өйдө көтөрүп, Азизаны карады. Ушул саам анын көз карашынан бир сырды байкады. Сыйда кийинген кыздын мындай чаң жерге келгенине албетте жүрөккө тынчтык бербеген "сүйүү" дегендин тартырган азабы алып келгени чын эле. Бул ашыктык деген эң жаман илдет экенин ким тана алат. Ушул убакытка чейин ашыктык деген сары оорунун сырын, дарысын тапкан ким болуптур. Буга керек болсо айга учканга жетишкен илим өсүп турган бул заманда дагы, ашыктыктын сыйкырын тапкан жан адам болгон жок.
Азиза бир апта араң чыдады. Кээде терезени телмире тиктеп, иштеп жаткан бардардын арасынан Шүкүрдүн караанын издегени акыркы кезде адатка айланган.
Түнү уйкусу качып, кирпик ирмебестен тулку бою жалын чокко айланып, жабыгып жан айласы кетип, денеси жуурканга батпай ооналактап, Шүкүр көзүнөн учуп, акыры чыдамы кеткенде болгон күчүн жыйып, ашыгын жакын жерден бир көрүүнү эңсеп келген. Келгени курусун. Келсе Шүкүр минтип көңүл бурмак турсун, тамак көрө элек кишидей жан талашып тамакка үзүлүп түшкөнү кабагын бүркөп, көңүлүн кирдетти. Ал эми берки балдар жандарынан чыгаргысы келбей, үнүн угуп калуу үчүн суроо берип, кетирип жибербөөнүн амалын кылып жатышканы Азизага сезилип эле турду. Андан дагы шыргыйдай бою узун, Азат жан алы калбай кумарлуу көзүн кадап, ыгы келсе баса калгандан кайра тартпай, байталга көз арткан айгырдай жөн эле жутуп жиберчүдөй караганы, өзүн сүйүп, азап чегип жүргөнүнөн кабар берип турду. Бул көрүнүш жалган жашоодогу калсытыктын жоктугунан белги берип турду. Азиза жылмая карап:
- Балдар, эртең аванс берилет. Минтип кукси ичпей башка тамак жасап ичкендей болгула. Кукси ден-соолукка зыян. Иштеген ишиңер кара жумуш болсо, силердин минтип кукси ичкениңер болбойт. Баса, Шүкүр, сен анан иш убактысы бүткөн кезде мага жолугуп кетчи, убактың болсо. Шеф бир нерсе айткан. Ошону айтып койсомбу деп эле келип калгам. Шүкүр жүрөгү менен сезди жашыруун нерсени, бирок Азиза эмне сөз айтаары кызык болуп, бул жолу кабагы ачык, Азизанын көңүлүнө жаккандай мамиле жасап:
- Сиздей сулуунун сөзүн угуп коюш, биздин милдет! - деди. Бул сөз кантип оозунан чыгып кетти, аны өзү дагы билбей калды. Анткени Азиза келе жатканда эле балдар ага көз арта карап, үндөрүн акырын чыгарып " Аттиң, ушул кыздын колун кармап койгондун өзү кандай бакыт" - деп айткандарын кулагы чалган. Андан дагы тиги бою узун Азаттан "мага артмак беле" - деген дагы ойду ойлогон Шүкүрдүн кош көңүл мамиле жасаганынын жөнү ушул болучу. Шаарга жаңы келип, көнүшө албай үйүн сагынып, өз арбайы менен алек болуп жатканда кызга көз артмак турсун, чарчап, жаны жер тартып жүргөнү дагы чын.
Ал эми Азат канча жолу шылтоо таап, Азизага жакындады. Азиза өзү кудум Шүкүрдөй болуп анын аруу сезими менен ойноп, кош көңүл мамиле жасаганын артка кадам таштап бара жатып, ойлоп койду. Ал турсун ар бир баскан кадамын жаза кетирбей тиктеп турган Азаттын көз карашын, жүрөгү менен сезип турду. Ан сайын жамбашын чайкап, узун шыйрактарын акырын шилтеп, кыз кылыгы кылып кылыктана басып, ал жерден узап баратып, жүрөгү жибип "Шүкүр дагы мени карап турса керек" - деген ойго жетеленип артын карап, жүрөгүнүн түпкүрүнөн орун алган Шүкүрдү көзү чалбады. Анткени он, он беш баланын ичинен Шүкүрдү даана көрө алган жок. Иш ордуна келип, эми азап чеге баштады " Кечинде Шүкүргө эмне деп айтам, шефти сөзгө кошпой эле койсом эмне" - деп. Аңгыча эле Сыртпай чакырып калды. Ооба, Сыртпай Субановичтин жашы элүүнүн экисинде. Акча табуу жолун абдан өздөштүрүп алган жагы бар. Бир гана кемчилиги орой анан оозуна алы жетпей кеткен кер ооз адам. Азиза кирип келгенде, камдап алган сөзүн айтты:
- Азиза, кел, мындай олтурчу, - деди. Эч качан минтип жанына олтургузчу эмес. Кыздын жаш жүрөгү бир нерсени сезди. Бирок өзүн сабырлуу тутуп, көрсөтүлгөн орунга келип олтурганда Сыртпай чочутуп албас үчүн, акырын колун кыздын ийнине коюп:
- Азиза, мына минтип иштешип жатканыбызга үч айга кадам таштады. Бир жерден иштеп, бир жерден нан таап жеп жаткан соң, экөөбүз абдан жакын жана жакшы мамиледе болушубуз керек. Бири-бирибизден сыр жашырбай, сырдашкан кесиптештерден болсок, иштин илгерилешине өбөлгө болот, - деди, акылдуусунуп. Бирок оюу эмнеде экенин Азиза дароо эле түшүндү. Бул жолу Сыртпай ашыкча кеткен жок. Кыздын назик колун кармап, даярдап койгон акчаны сунуп:
- Сунган колду суутпай алып кой. Колум уялып калбасын. Бул менин алгачкы берген жардамым. Биз минтип бири-бирибизди түшүнүшпөсөк болбойт. Азыр акчасыз эч иш бүтпөйт. Керегиңе жарата тур, - деп акырын жүзүнөн өбүп койду. Бул анын алгачкы ыргыткан тузагы экенин Азиза сезип эле турду. Атасындай болгон адамдан мындайды күтпөгөн Азиза кабинеттен абдан капа болуп чыгып, иш столуна келип, алты айласы кетип, эмне кылышты билбей башы катып турду. Ушул жерден ойлоду " Эркектерде ар деле жок турбайбы. Менден башка кыз-келин көзүнө илинбей калдыбы. Акчага муктаж болгон, ажырашкан келиндер толуп жатпайбы. Сыртпай Субанович эмне акылынан ажыраганы калганбы? Мен анын кичүү кызы менен теңмин го. Эми ушул чыканактай болгон кызындай менин этегиме кызыгып жатабы. Ушул кантип болсун?" - деп ар нерсени ойлоп жатып, кечтин киргенин билбей калды. Санаасы санга бөлүнгөн Азизага жашоо кызыксыз сезилип кетти. Сыртпай берген акчаны эбак эле иш столунун тартмасына салып койгон. Ооба, бир жолу пол жууган аял айткан " Кызым, жаш экенсиң. Бул жерде жалаң эркектер иштейт. Деги сак бол. Жаман сөз, жаман илдет, жаман адат адам баласына тез жугат" - деп. Ооба, эркектер иштеген жерде сөгүнүү, чылым чегүү, ичимдик ичүү, олдоксондук өңдүү жаман нерселер көңүлгө терс таасирин тийгизген сапаттар өзгөчө кара жумуш иштелген жерде көп кездешет эмеспи. Азиза, сурмалуу кирпигине келген ачуу жашты акырын сыдырып алды. Эмнеге көзүнө жаш алды, аны өзү да билбейт. Аңгыча иш бөлмөсүнөн чыккан Сыртпай иштен кетип баратканын билгизип, Азизага чукул келип " жакшы эс ал" -деп бетинен өөп, коштошуп жатканда сырттан дал ушул учурда Шүкүр кирип келип калды да, тиги экөөнүн кылыгына күбө болуп, эсинен танып, таң калып эле калды. Анан кантет, атасындай болгон киши, кызындай болгон кызды каратып туруп жүзүнөн өөп жатса.
#3 22 September 2017 - 13:24
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Шүкүр үчүн кечтин кириши, азаптын азабы болду. Азиза келип кеткени болгон дитин, ой санаасын Азизанын айта турган сөзү ээлеп алды. " Сыртпай байке деги эмне айтты болду экен? Ал эмне айта турган сөзүн менин өзүмө эле айта бербейби, секратаршасыз эле. Балким мени менен сүйлөшкөндөн намыстанып жатабы?" - деген ойлор биринин артынан бири келип, улам саатты карап, жолугушчу кез жакындаган сайын шаштысы кетип, чыдабай калды. Андайда убакыт дагы токтоп туруп калгандай сезилет эмеспи. Баарынан күткөндүн азабын бербесин. Күтүү бул адам баласын кандай гана ойго, кандай гана азапка салбайт.
Майдаланган шагылдын, цементке аралашып блок болуп жасалып жатканын биринчи жолу көрүп жаткансып карап, ойго алаксып кеткен Шүкүрдүн оюн Азат бузду:
- Шүкүр, шефтин секретаршасы келип кеткени, эсиңен танып калдың го? Бол тез кыймылда, шагыл жок калмай болду. "Кыз шайтан" - деген ушул. Азиза сени абдан ойго салып кетти. Мындай абалга кабылганыңды көргөн эмес элем. Анткен менен Азиза жакшы кыз. Алып алсаң жыргайсың. Атасынын жалгыз кызы деп угам.
Шүкүр колуна күрөктү алып:
- Атасынын жалгыз кызы болсо жакшы иштен иштебейт беле? Мындай жерде жалгыз көзгө базар кыз кантип иштесин-деп сөз жалгап келе жатканда эле Азат сөз жебей:
- Атасынын күчү менен ушул жерде иштеп жатат. Азыр мындай иштин табылышы дагы кыйын. Өзү чоң окуу жайды бүтпөсө, болгону компьютердик курсту гана бүтсө, ал башка иште кантип иштейт. Анткен менен Азиза абдан түшүнүктүү анан жүзүнөн күлкү кетпеген, жылдыздуу кыз. Шүкүр ишин улантып жатып:
-Тапкан экенсиң, түшүнүктүү кызды. Баягыда мен жаңы ишке келгенде, берген суроомо жооп бербей, бой көтөрөт. Тим эле министр болуп иштеп жаткансып. Ошондо аз эле жерден калгам, сөгүп жибере жаздап. Мага бой көтөргөн кыздар такыр жакпайт. Андан дагы азыр менин кызга көңүл бургандай убактым да жок. Эптеп акча таап, там сатып алыш керек.
Азат күлүп:
- Сүйүү башыңа келсе, көрөм. Жана сени Азиза тим эле көзү агып кетчүдөй болуп, ушундай бир берилүү менен карады го. Балким ал сени жактырып калган чыгар. Колуңдан келсе бир келген мүмкүнчүлүктү пайдаланып кал! Азиза жакшы аял болуп берчү жан.
Шүкүр ушул сөздү укканда ойлоп койду " Чын эле, мени жактырып калышы мүмкүн" - деп. Тарылдаган песко блокту чыгарган аппараттын үнүнөн, Азаттын акыркы айткан сөзү угулбай калды. Шүкүр маңдайынан аккан терди сүртүп алганга жарабай, иштин кызуусуна кирип кетти. Анткен менен көз алдына Азизанын бир башкача караган көз карашы тартылып, эмнегедир эркектик напсиси бузулуп кетти. Бул напсини тыя билүү жөн адамдын колунун келбегени дагы чын.
Бала болобу, чоң киши болобу жүрөктүн тартылуусундай күчкө туруштук берип, тынчып калган адам болбосо керек. Эмнегедир ушул саам Шүкүрдүн жүрөгүнө мээрим уялады. Бул мээрим жаш жигиттин өмүрүндө биринчи ирет жылуулук сезимин тартуулады. Ушул саам Шүкүр жаз кезинде гүлдөр жайнаган, суулар шылдырап аккан, куштар сайраган, жашыл түскө боёлгон тоолорго Азиза менен бирге кетүүнү кыялданганга дагы үлгүрдү. Анткен менен Азизаны сүйүп калган жок, жөн гана анын кумарлуу көз карашынан өзүнө жагымдуулукту издеп, болгону ага карата ою гана бузулду. Ооба, эркек жан көпчүлүк учурда жан кумар жөнүндө көбүрөөк ойлонуп кетээрин танып болбойт. Шүкүр дагы ушул саам Азизанын өзүнө карата дили таза экенин Азаттын айткан сөзүнөн улам билип, анын кылгыра караган көз карашын эстей берди. Ан сайын Азизаны көрүүгө куштарлыгы артып, тымызын ичинен азап чеге баштады. Андан дагы кечинде видиктен көргөн сүйүү жөнүндө кино дагы сезимин козгоп, аял эңсегени чын эле. Кыздар көбүнчө жигиттерди жакшы максат менен берилип сүйсө, ал эми эркектер Шүкүрдөй болуп тайыздыкка барып, жеңил жагын ойлонгону талашсыз маселе. Акыры сааттын жебеси күткөн санды көргөзгөндө жуунуп, тазаланып, сыйда кийимин кийип жөн эле ак жүзүнө кан толуп, министирге жолуга турган адамдай эки бети албырып, Азиза олтурган контораны көздөй бара жатты. Бирок, өзү күтпөгөн окуянын үстүнөн чыгып, дароо артын карабай, көңүлү кирдеп сыртка кадам таштады.
Анан кантет, күтүүсүз кабылган бул окуяга Шүкүр чынында эле абдан капа болду. Бир жагынан Азизаны эч ойлогон эмес, "мындай ишке барат" деп. Ал эми тиги өзүн кыйын сезген, акылдуу адамдын кейпин кийген шефичи. "Ушул жашка чыгып алып дагы кыз өбөбү"- деп, көргөн көзүнө ишене албай, кайра иштеген жерге келгенде балдар, Шүкүрдүн абалын көрүп эле, таң калып калышты да бир ооздон:
- Шүкүр сага эмне болду, деги жайчылыкпы? Эмне мынча өңүң бузулуп калган?
Берилген суроого Шүкүр эмне деп жооп беришти билбей:
- Мен жөн эле, тиги жактан бир нерсени көрүп алып, өзүмчө ойго алаксып кеттим.
Азат калп күлүп:
- Эмне, Азиза сулууга жолуга албай калдыңбы, жолуң болбой калган го ээ?
Бул сөздү укканда Шүкүр:
- Ал кыз сага эле буйрусун. Мага бир сөз айтам дегенинен барсам, колу бош эмес экен. Эми ал сөздү сен барып угуп кел. Мындан кийин мага Азиза жөнүндө эч сөз айтпагылачы, - деп, чалкасынан жата кетти да, көргөн окуяны эстеп, өзүнчө ачууланып алды. Бул элеттик баланын деле түшүнө кирбеген окуя экенин танып болбойт эле. Ооба, элет жеринде мындай одоно окуяларды көрмөк турсун, эч ким оюна дагы албайт эмеспи.
Шүкүр канчалык көзүн жумуп, уктап калууга аракет кылган менен көз алдына Азиза тартылып, аны ушундай бир жек көрүү сезими менен эстей берди. Буга чейин укканы бар эле "жаш кыздарды акчасы көп адамдар экинчи аял кылып алат" - деген сөздү. Бирок аны көзү менен көрбөгөн соң, ишенген деле эмес. Азиза менен Сыртпай аяш атасынын үйлөнүп жашап жатканын элестетип алып, дагы Азизага карата ички ою кирдеп, жан дүйнөнү ооруткан ойлор келе берди. "Ушул кантип болсун, илгерки эски заман болсо бир жөн. Азиза үчүн Сыртпай абышкадай эле жан эмеспи" деген ойду ойлоп, өзүнчө анализ жасап жатканда сырттан Азимдин үнү чыгып калды " Шүкүр, сени Азиза чакырып жатат" - деген.
Шүкүр үчүн кечтин кириши, азаптын азабы болду. Азиза келип кеткени болгон дитин, ой санаасын Азизанын айта турган сөзү ээлеп алды. " Сыртпай байке деги эмне айтты болду экен? Ал эмне айта турган сөзүн менин өзүмө эле айта бербейби, секратаршасыз эле. Балким мени менен сүйлөшкөндөн намыстанып жатабы?" - деген ойлор биринин артынан бири келип, улам саатты карап, жолугушчу кез жакындаган сайын шаштысы кетип, чыдабай калды. Андайда убакыт дагы токтоп туруп калгандай сезилет эмеспи. Баарынан күткөндүн азабын бербесин. Күтүү бул адам баласын кандай гана ойго, кандай гана азапка салбайт.
Майдаланган шагылдын, цементке аралашып блок болуп жасалып жатканын биринчи жолу көрүп жаткансып карап, ойго алаксып кеткен Шүкүрдүн оюн Азат бузду:
- Шүкүр, шефтин секретаршасы келип кеткени, эсиңен танып калдың го? Бол тез кыймылда, шагыл жок калмай болду. "Кыз шайтан" - деген ушул. Азиза сени абдан ойго салып кетти. Мындай абалга кабылганыңды көргөн эмес элем. Анткен менен Азиза жакшы кыз. Алып алсаң жыргайсың. Атасынын жалгыз кызы деп угам.
Шүкүр колуна күрөктү алып:
- Атасынын жалгыз кызы болсо жакшы иштен иштебейт беле? Мындай жерде жалгыз көзгө базар кыз кантип иштесин-деп сөз жалгап келе жатканда эле Азат сөз жебей:
- Атасынын күчү менен ушул жерде иштеп жатат. Азыр мындай иштин табылышы дагы кыйын. Өзү чоң окуу жайды бүтпөсө, болгону компьютердик курсту гана бүтсө, ал башка иште кантип иштейт. Анткен менен Азиза абдан түшүнүктүү анан жүзүнөн күлкү кетпеген, жылдыздуу кыз. Шүкүр ишин улантып жатып:
-Тапкан экенсиң, түшүнүктүү кызды. Баягыда мен жаңы ишке келгенде, берген суроомо жооп бербей, бой көтөрөт. Тим эле министр болуп иштеп жаткансып. Ошондо аз эле жерден калгам, сөгүп жибере жаздап. Мага бой көтөргөн кыздар такыр жакпайт. Андан дагы азыр менин кызга көңүл бургандай убактым да жок. Эптеп акча таап, там сатып алыш керек.
Азат күлүп:
- Сүйүү башыңа келсе, көрөм. Жана сени Азиза тим эле көзү агып кетчүдөй болуп, ушундай бир берилүү менен карады го. Балким ал сени жактырып калган чыгар. Колуңдан келсе бир келген мүмкүнчүлүктү пайдаланып кал! Азиза жакшы аял болуп берчү жан.
Шүкүр ушул сөздү укканда ойлоп койду " Чын эле, мени жактырып калышы мүмкүн" - деп. Тарылдаган песко блокту чыгарган аппараттын үнүнөн, Азаттын акыркы айткан сөзү угулбай калды. Шүкүр маңдайынан аккан терди сүртүп алганга жарабай, иштин кызуусуна кирип кетти. Анткен менен көз алдына Азизанын бир башкача караган көз карашы тартылып, эмнегедир эркектик напсиси бузулуп кетти. Бул напсини тыя билүү жөн адамдын колунун келбегени дагы чын.
Бала болобу, чоң киши болобу жүрөктүн тартылуусундай күчкө туруштук берип, тынчып калган адам болбосо керек. Эмнегедир ушул саам Шүкүрдүн жүрөгүнө мээрим уялады. Бул мээрим жаш жигиттин өмүрүндө биринчи ирет жылуулук сезимин тартуулады. Ушул саам Шүкүр жаз кезинде гүлдөр жайнаган, суулар шылдырап аккан, куштар сайраган, жашыл түскө боёлгон тоолорго Азиза менен бирге кетүүнү кыялданганга дагы үлгүрдү. Анткен менен Азизаны сүйүп калган жок, жөн гана анын кумарлуу көз карашынан өзүнө жагымдуулукту издеп, болгону ага карата ою гана бузулду. Ооба, эркек жан көпчүлүк учурда жан кумар жөнүндө көбүрөөк ойлонуп кетээрин танып болбойт. Шүкүр дагы ушул саам Азизанын өзүнө карата дили таза экенин Азаттын айткан сөзүнөн улам билип, анын кылгыра караган көз карашын эстей берди. Ан сайын Азизаны көрүүгө куштарлыгы артып, тымызын ичинен азап чеге баштады. Андан дагы кечинде видиктен көргөн сүйүү жөнүндө кино дагы сезимин козгоп, аял эңсегени чын эле. Кыздар көбүнчө жигиттерди жакшы максат менен берилип сүйсө, ал эми эркектер Шүкүрдөй болуп тайыздыкка барып, жеңил жагын ойлонгону талашсыз маселе. Акыры сааттын жебеси күткөн санды көргөзгөндө жуунуп, тазаланып, сыйда кийимин кийип жөн эле ак жүзүнө кан толуп, министирге жолуга турган адамдай эки бети албырып, Азиза олтурган контораны көздөй бара жатты. Бирок, өзү күтпөгөн окуянын үстүнөн чыгып, дароо артын карабай, көңүлү кирдеп сыртка кадам таштады.
Анан кантет, күтүүсүз кабылган бул окуяга Шүкүр чынында эле абдан капа болду. Бир жагынан Азизаны эч ойлогон эмес, "мындай ишке барат" деп. Ал эми тиги өзүн кыйын сезген, акылдуу адамдын кейпин кийген шефичи. "Ушул жашка чыгып алып дагы кыз өбөбү"- деп, көргөн көзүнө ишене албай, кайра иштеген жерге келгенде балдар, Шүкүрдүн абалын көрүп эле, таң калып калышты да бир ооздон:
- Шүкүр сага эмне болду, деги жайчылыкпы? Эмне мынча өңүң бузулуп калган?
Берилген суроого Шүкүр эмне деп жооп беришти билбей:
- Мен жөн эле, тиги жактан бир нерсени көрүп алып, өзүмчө ойго алаксып кеттим.
Азат калп күлүп:
- Эмне, Азиза сулууга жолуга албай калдыңбы, жолуң болбой калган го ээ?
Бул сөздү укканда Шүкүр:
- Ал кыз сага эле буйрусун. Мага бир сөз айтам дегенинен барсам, колу бош эмес экен. Эми ал сөздү сен барып угуп кел. Мындан кийин мага Азиза жөнүндө эч сөз айтпагылачы, - деп, чалкасынан жата кетти да, көргөн окуяны эстеп, өзүнчө ачууланып алды. Бул элеттик баланын деле түшүнө кирбеген окуя экенин танып болбойт эле. Ооба, элет жеринде мындай одоно окуяларды көрмөк турсун, эч ким оюна дагы албайт эмеспи.
Шүкүр канчалык көзүн жумуп, уктап калууга аракет кылган менен көз алдына Азиза тартылып, аны ушундай бир жек көрүү сезими менен эстей берди. Буга чейин укканы бар эле "жаш кыздарды акчасы көп адамдар экинчи аял кылып алат" - деген сөздү. Бирок аны көзү менен көрбөгөн соң, ишенген деле эмес. Азиза менен Сыртпай аяш атасынын үйлөнүп жашап жатканын элестетип алып, дагы Азизага карата ички ою кирдеп, жан дүйнөнү ооруткан ойлор келе берди. "Ушул кантип болсун, илгерки эски заман болсо бир жөн. Азиза үчүн Сыртпай абышкадай эле жан эмеспи" деген ойду ойлоп, өзүнчө анализ жасап жатканда сырттан Азимдин үнү чыгып калды " Шүкүр, сени Азиза чакырып жатат" - деген.
#4 22 September 2017 - 13:25
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Азиза кеминде жарым сааттай убакыт Шүкүрдүн келишин күтүп, анын кечиккенинен чыдабай акыры өзү басып келди. Бирок, анын келип кеткенин байкаган эмес болучу. Болбосо минтип кыз башы менен алга обдулуп, намысты жыйыштырып, жолугуунун жолун ойлонуштурбайт эле. Буга дагы жүрөккө тынчтык бербеген арзуунун, жанды жай алдырбаган аруу сезимдин, болгон дитин ээлеп алган сүйүүнүн күчү дем берип, иштен чыккан соң Шүкүр менен кенен сүйлөшүнүн амалын кылган кербези эле.
Ооба, Сыртпай бетинен өөп, акча берип кеткенден соң, тынчы кетип жол карап, сөз камдап, улам-улам күзгүгө каранып, жөн эле илгерки хандын баласына жолуга турган кыздай эле азап тартты. Акыры Шүкүрдүн келбесине көзү жеткен соң "унутуп калды го" - деген ойдо басып келип, сыртта эс алып олтурган балдарды сын көз караш менен карап:
- Балдар, иштер кандай? - деген болду, сөз уланыш үчүн. Бою тартыйган Азат алгачкылардан болуп, оозунуп жооп берди:
- Сиздей сулуулар сураганда кантип "жаман" деп жооп берет элек. Азырынча баары жакшы. Бир гана сиздин карааныңыз гана жетишпей турат. Азаттын мындай тамаша иретинде айтылган сөздөргө кулагы көнүп деле калган. Азиза жагымдуу жылмайып:
- Мен силердин жаныңарда караан болуп турсам, анда менин жасай турган ишимди ким жасамак эле? - деп, сурмалуу көзүн сүзүп, кумарлуу караган Азатты карады. Кыздан көзү өтүп турган Азат жөн эле сөз таба албай, тайсалдап, сулуунун көз карашына турушутук берүүгө алы жетпей, көзүн тартып алды. Эх, билинбегени менен жүрөк жактырган кыздын турпатынан сулуу эч нерсе жок белем бул дүйнөдө. Азат жөн эле сүрдөгөнүнөн жүрөгү тез-тез согуп, кан басымы жогорулаган адамдай деми кысылып, аба жетишпегендей абалга туш болуп, тилин жутуп алгансып делдейип эле туруп калды. Анткени Азиза эч качан аны мындай жагымдуу көз караш менен караган эмес эле. Ушул саам Азиза жөн эле үрдүн кызынан артык көзүнө бир укмуш сулуу болуп көрүнүп, ичинен ойлогонго дагы үлгүрдү "мындай сулууну кандай эне төрөдү болду экен" - деп. Ойдон күлүк эмне бар. Таза сезим, аруу максат менен Азизага жагынуунун амалын жасамакка аракет кылып, айтууга жакшы сөз таппай турду. Андайда адам баласынын оозуна ылайыктуу сөз дагы келбей калат эмеспи. Азизанын боюна жарашыктуу кийген ак көйнөгү, белине чейин созулган тармал күрөң чачы, такасы анча бийик эмес бут кийими, түптүз болгон буттары, ичке бели, ал турсун тырмагынын кызыл боёгунан бери өзүнө жарашып, тим эле сүрөтчү кол менен тартып койгондой келишимдүү келбети Азаттын көзүнө бир укмуш кооз көрүнүп, айтаарга сөз таппай көзү талыганча карап турганда, ички оюна бүлүк салып Азиза шыңгыр үнү менен:
- Балдар эмне, Шүкүр бир жакка кетти беле? - деди. Ушуну менен экинчи жолу Шүкүрдү издеп келген Азизаны, Азат болуп көрбөгөндөй кызганып кетти. Дароо өңү бузулуп, сурданып, абалы өзгөрүлө түштү. Бул берилген суроого жапалдаш бойлуу, толугунан келген, бою кыска болпойгон Азим жооп берди:
- Ал ичкериде жатат. "Сага жолугам" деп кетип, абдан капа болуп келдиби, айтор эч сөзгө келбей эле жатып алды. Сен ага катуу бир сөз айттың беле? - деди. Бул сөздү укканда Азиза эч нерсеге түшүнө бербей:
- Мен ага катуу сөз айтмак турсун, жолуккан да жокмун. Балким бирөө капа кылса керек. Бул сөздү укканда Азим үнүн өктөм чыгарып, Шүкүрдү чакырган болду "Шүкүр, сени Азиза чакырып жатат" - деп. Эх, жашоо. Көрсө жашоо бир ылдыйы, бир өйдөсү менен кызык белем. Азиза аз убакыт ичинде эмнелерди гана ойлогонго жетишти. "Балким Сыртпай Субановичтин кабинетине кирип кеткенимде, келип кетип калдыбы" - деп. Анткен менен Шүкүр дароо эле ичкериден чыга койгон жок. Кыз кылыктанып, күттүрүп чыкпагандай, Шүкүр дагы бир топко жатып, анан өзүнүн артын ойлоп, калп эле катуу уктап жаткан адамдай көзүн ушалап чыга келди да, Азизаны ушундай бир жактырбаган көз караш менен карап алды. Бул көз караштын артына эмне деген сөз жатканын курган кыз биле бербеди. Шүкүрдү көргөндө кайра кабагы ачылып, жаман оюнда "уйкусун бузуп келбей эле койсом болмок экен" - деген ойду ойлоп, Азиза сыр бербегенге аракет кылып, жагымдуу көз караш менен карады. Шүкүр ичинен канчалык жек көрүп турса дагы, ашыкча сөз айткандан айбыгып, бой мүчөсү келишкен жаш кызды Сыртпай аяш атасына ыраа көрбөй, ичинен аны аяп да кетти. Канчалык аракет кылды катуу айтып кагып койгонго, бирок кандайдыр бир күч, кандайдыр бир сезим тилин байлап салгансып, сөзгө келбей, кызды сүрдөтө караганы менен санаасы санга бөлүнүп, аарынын уюгундай ичи уйгу туйгу болуп, Азиза өзүнүн ички купуя оюн таап алчудай таң берип, көзү ачыла түштү да " О, жараткан! Ичиң кең, тикенекке гүл чыгарган кудуретиң күчтүү. Мен эгер бул кыз менен тил табышып калсам, анда аяш атам Сыртпай "эмне" дейт. "Менден калган калдыкка баш баанектешүүгө кантип бардың дейт го" деген ойду ойлоп алып, башын чулгуп алды. Ал эми Азизанын эч нерсе болбогондой, эч ким эч нерсе көрбөгөндөй караган көз карашын ичинен жектегени менен сыртына эч чыгара албай кыйналып кетти. Эки жүздүү адамдардын, бир сөздү эки башка кылып айтканын уккан, бирок минтип эч нерсе болбогондой жылмая караганын биринчи жолу көрүшү. Көрсө жаман нерсе ар качан тайыз жана убактылуу болооруна ушул саам анализ жасап, тик карагандан жазбады. Ал эми Азиза кудум Азаттай болуп сөз таба албай, сүрдөгөнүнөн өңү кызарып, уялганы барган сайын күч алып баратты. Бирок, уяла турчу нерсе али алдыда экенин билген жок. Экөөнү сынай караган балдар бул жерден Шүкүрдүн бой көтөрө караган көз карашына, кызды теңине албаганына ичтеринен эзилишкени менен ылайыктуу сөз айта алышпай, тигиле карап турушту. Качан гана Азиза оозунуп:
- Шүкүр, мындай басалычы. Сага айта турган сөздү айтып коюп кетейин деп, артка бурулду да, оюнда бир жагымсыз нерсе болорун алдына ала сезип, жүрөгү болк эте түштү. " Алдуу дайыма алсызды күнөөкөр кылат" - дегендей, Шүкүр бул жерден Азизаны көз карашы менен эле алсыз кылганга жетишип, өзүн анын алдында кожоюн сезип алганын баам салып караган балдар сезип эле турушту. Азиза, эмнегедир Азатты чүнчүткөндөй, өзү Шүкүрдүн алдында чүнчүп кетти. Эмнеге бул абалга кабылганына жооп таба албай бир топко чейин үнсүз алдыга басты. Шүкүр ичинен кызды жек көргөнү менен өзүн абдан сабырлуу тутуп "эмне сөз айтат болду экен?" деп, табышмактуу айтыла турган сөздүн түйүнүн укмакка жай кадамын таштап, кыздын артынан ойго алаксып келе жатты.
Азиза кеминде жарым сааттай убакыт Шүкүрдүн келишин күтүп, анын кечиккенинен чыдабай акыры өзү басып келди. Бирок, анын келип кеткенин байкаган эмес болучу. Болбосо минтип кыз башы менен алга обдулуп, намысты жыйыштырып, жолугуунун жолун ойлонуштурбайт эле. Буга дагы жүрөккө тынчтык бербеген арзуунун, жанды жай алдырбаган аруу сезимдин, болгон дитин ээлеп алган сүйүүнүн күчү дем берип, иштен чыккан соң Шүкүр менен кенен сүйлөшүнүн амалын кылган кербези эле.
Ооба, Сыртпай бетинен өөп, акча берип кеткенден соң, тынчы кетип жол карап, сөз камдап, улам-улам күзгүгө каранып, жөн эле илгерки хандын баласына жолуга турган кыздай эле азап тартты. Акыры Шүкүрдүн келбесине көзү жеткен соң "унутуп калды го" - деген ойдо басып келип, сыртта эс алып олтурган балдарды сын көз караш менен карап:
- Балдар, иштер кандай? - деген болду, сөз уланыш үчүн. Бою тартыйган Азат алгачкылардан болуп, оозунуп жооп берди:
- Сиздей сулуулар сураганда кантип "жаман" деп жооп берет элек. Азырынча баары жакшы. Бир гана сиздин карааныңыз гана жетишпей турат. Азаттын мындай тамаша иретинде айтылган сөздөргө кулагы көнүп деле калган. Азиза жагымдуу жылмайып:
- Мен силердин жаныңарда караан болуп турсам, анда менин жасай турган ишимди ким жасамак эле? - деп, сурмалуу көзүн сүзүп, кумарлуу караган Азатты карады. Кыздан көзү өтүп турган Азат жөн эле сөз таба албай, тайсалдап, сулуунун көз карашына турушутук берүүгө алы жетпей, көзүн тартып алды. Эх, билинбегени менен жүрөк жактырган кыздын турпатынан сулуу эч нерсе жок белем бул дүйнөдө. Азат жөн эле сүрдөгөнүнөн жүрөгү тез-тез согуп, кан басымы жогорулаган адамдай деми кысылып, аба жетишпегендей абалга туш болуп, тилин жутуп алгансып делдейип эле туруп калды. Анткени Азиза эч качан аны мындай жагымдуу көз караш менен караган эмес эле. Ушул саам Азиза жөн эле үрдүн кызынан артык көзүнө бир укмуш сулуу болуп көрүнүп, ичинен ойлогонго дагы үлгүрдү "мындай сулууну кандай эне төрөдү болду экен" - деп. Ойдон күлүк эмне бар. Таза сезим, аруу максат менен Азизага жагынуунун амалын жасамакка аракет кылып, айтууга жакшы сөз таппай турду. Андайда адам баласынын оозуна ылайыктуу сөз дагы келбей калат эмеспи. Азизанын боюна жарашыктуу кийген ак көйнөгү, белине чейин созулган тармал күрөң чачы, такасы анча бийик эмес бут кийими, түптүз болгон буттары, ичке бели, ал турсун тырмагынын кызыл боёгунан бери өзүнө жарашып, тим эле сүрөтчү кол менен тартып койгондой келишимдүү келбети Азаттын көзүнө бир укмуш кооз көрүнүп, айтаарга сөз таппай көзү талыганча карап турганда, ички оюна бүлүк салып Азиза шыңгыр үнү менен:
- Балдар эмне, Шүкүр бир жакка кетти беле? - деди. Ушуну менен экинчи жолу Шүкүрдү издеп келген Азизаны, Азат болуп көрбөгөндөй кызганып кетти. Дароо өңү бузулуп, сурданып, абалы өзгөрүлө түштү. Бул берилген суроого жапалдаш бойлуу, толугунан келген, бою кыска болпойгон Азим жооп берди:
- Ал ичкериде жатат. "Сага жолугам" деп кетип, абдан капа болуп келдиби, айтор эч сөзгө келбей эле жатып алды. Сен ага катуу бир сөз айттың беле? - деди. Бул сөздү укканда Азиза эч нерсеге түшүнө бербей:
- Мен ага катуу сөз айтмак турсун, жолуккан да жокмун. Балким бирөө капа кылса керек. Бул сөздү укканда Азим үнүн өктөм чыгарып, Шүкүрдү чакырган болду "Шүкүр, сени Азиза чакырып жатат" - деп. Эх, жашоо. Көрсө жашоо бир ылдыйы, бир өйдөсү менен кызык белем. Азиза аз убакыт ичинде эмнелерди гана ойлогонго жетишти. "Балким Сыртпай Субановичтин кабинетине кирип кеткенимде, келип кетип калдыбы" - деп. Анткен менен Шүкүр дароо эле ичкериден чыга койгон жок. Кыз кылыктанып, күттүрүп чыкпагандай, Шүкүр дагы бир топко жатып, анан өзүнүн артын ойлоп, калп эле катуу уктап жаткан адамдай көзүн ушалап чыга келди да, Азизаны ушундай бир жактырбаган көз караш менен карап алды. Бул көз караштын артына эмне деген сөз жатканын курган кыз биле бербеди. Шүкүрдү көргөндө кайра кабагы ачылып, жаман оюнда "уйкусун бузуп келбей эле койсом болмок экен" - деген ойду ойлоп, Азиза сыр бербегенге аракет кылып, жагымдуу көз караш менен карады. Шүкүр ичинен канчалык жек көрүп турса дагы, ашыкча сөз айткандан айбыгып, бой мүчөсү келишкен жаш кызды Сыртпай аяш атасына ыраа көрбөй, ичинен аны аяп да кетти. Канчалык аракет кылды катуу айтып кагып койгонго, бирок кандайдыр бир күч, кандайдыр бир сезим тилин байлап салгансып, сөзгө келбей, кызды сүрдөтө караганы менен санаасы санга бөлүнүп, аарынын уюгундай ичи уйгу туйгу болуп, Азиза өзүнүн ички купуя оюн таап алчудай таң берип, көзү ачыла түштү да " О, жараткан! Ичиң кең, тикенекке гүл чыгарган кудуретиң күчтүү. Мен эгер бул кыз менен тил табышып калсам, анда аяш атам Сыртпай "эмне" дейт. "Менден калган калдыкка баш баанектешүүгө кантип бардың дейт го" деген ойду ойлоп алып, башын чулгуп алды. Ал эми Азизанын эч нерсе болбогондой, эч ким эч нерсе көрбөгөндөй караган көз карашын ичинен жектегени менен сыртына эч чыгара албай кыйналып кетти. Эки жүздүү адамдардын, бир сөздү эки башка кылып айтканын уккан, бирок минтип эч нерсе болбогондой жылмая караганын биринчи жолу көрүшү. Көрсө жаман нерсе ар качан тайыз жана убактылуу болооруна ушул саам анализ жасап, тик карагандан жазбады. Ал эми Азиза кудум Азаттай болуп сөз таба албай, сүрдөгөнүнөн өңү кызарып, уялганы барган сайын күч алып баратты. Бирок, уяла турчу нерсе али алдыда экенин билген жок. Экөөнү сынай караган балдар бул жерден Шүкүрдүн бой көтөрө караган көз карашына, кызды теңине албаганына ичтеринен эзилишкени менен ылайыктуу сөз айта алышпай, тигиле карап турушту. Качан гана Азиза оозунуп:
- Шүкүр, мындай басалычы. Сага айта турган сөздү айтып коюп кетейин деп, артка бурулду да, оюнда бир жагымсыз нерсе болорун алдына ала сезип, жүрөгү болк эте түштү. " Алдуу дайыма алсызды күнөөкөр кылат" - дегендей, Шүкүр бул жерден Азизаны көз карашы менен эле алсыз кылганга жетишип, өзүн анын алдында кожоюн сезип алганын баам салып караган балдар сезип эле турушту. Азиза, эмнегедир Азатты чүнчүткөндөй, өзү Шүкүрдүн алдында чүнчүп кетти. Эмнеге бул абалга кабылганына жооп таба албай бир топко чейин үнсүз алдыга басты. Шүкүр ичинен кызды жек көргөнү менен өзүн абдан сабырлуу тутуп "эмне сөз айтат болду экен?" деп, табышмактуу айтыла турган сөздүн түйүнүн укмакка жай кадамын таштап, кыздын артынан ойго алаксып келе жатты.
#5 22 September 2017 - 13:26
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Эки гектардай аянттагы ишкананын жер бөлүгүнүн чет жагына келгенде, алгач Азиза сөз баштады:
- Сен, Шүкүр,эмине сүйлөбөй, апкаарыгандай жер карайсың? Макул көрсөң өзүңдү-өзүң токтотуп, акылыңа келип, ичиңдеги ой-пикириңди, мага болгон оюңду ачык жарып, айта турган сөзүңдү бетке айт. Адамда чиеленчү жол бар. Анын өзүнчө жарыгы, жыргалы, кууралы, келечек бактысы, шору, жарык нуру болот. Кээ бир адамдар ичиндеги терең сырды жашырам деп жашыра албай, каткан кусасын убактылуу басайын деген менен баса албай, ал жалынды кайра күчөтөт. Анан өзү күйгүзгөн шамды өчүргөн шамалга тете өкүнөт. Сен мен айткан сөзгө түшүн!- деди. Шүкүр сурдангандай түз карабай, башка жакты карап кумсарып, боюн токтото албагандай кирпигин кымыңдатып, Азизанын көңүлү өзүнө бурулуп турганын сезип, көргөн билгенин ачык айта албай бир саамга туруп:
- Азиза, сен мага эмне сөз айтайын дедиң эле? Алгач сен мени өзүң чакырасың дагы, анан кайра мага суроо менен кайрылганыңа түшүнө бербей турам.
Бул суроонун берилишин мындай чукул жерден күтпөгөн Азиза сөз таппай мукактана түштү да:
- Баса, Шүкүр сен эмнеге келген жоксуң? Мен сени күтө берип тажаганда, алты айлам кетип акыры өзүм келдим. Сени издеп келгениме эмне, алигинче түшүнгөн жоксуңбу? Жана жөн гана Сыртпай Субановичти бетке кармаган элем.
Эми гана сөздүн ачыгын уккан Шүкүр эч сөзгө келбей бир жерди телмире караган тейде дагы Азиза күтпөгөн сөздү айтты:
- Азиза, сен эмнеге үйүр басты болуп, бою катып, денесинин ысыгы тарап, карылык айылына кадам таштап калган Сыртпай аяш атам менен кыйшаңдашып жүрөсүң. Эгер башка бирөө айтса ишенбейт элем. Көз менен көргөндөн өткөн чындык бул жалганда болбосо керек, - деп, сын көз менен карады эле Азиза эсинен танган адамдай шалдырап эле туруп калды да, анан өзүн колго алып:
- Шүкүр, сен эмнени эле айтып жатасың? - деди эле Шүкүр жактыра бербеген көз караш менен карап:
- Уурусу күчтүү болсо, ээсин доого жыгат болбой эле кой. Мен жана сага жолугуу үчүн ашыгып барып, сени Сыртпай аяш атам өөп жатканын өз көзүм менен көрүп, сенден абдан көңүлүм сынды. Сага болгон таза сезимим булганды. Мен эч качан сени ал кишиге ыраа көрбөйм. Акчасы көп кишиге эле жаш денеңди арнай бересиңби? Мени дагы апам "намыска жарасын" деп төрөгөн. Эркек жан үчүн ала турган жары сүттөй ак, булактын суусундай таза болгону жакшы эмеспи. Менин керек болсо эң алгач сага гана көңүлүм жибип, таттуу кыялга жетеленген элем. Көрсө "сулуунун жүрөгү, суусардын түнөгү болбойт" - деп бекер айтылган эмес экенине эми гана ишендим. Сага деген аруу сезим, жалындуу жакшы тилегиме суу септиң! - деп, оозуна алы келбей бир топ даамдуу жана маанилүү айтылган сөздөрдү айтып, тик качыра карады. Бул айтылган сөздөр Азизанын жүрөгүн тилип кетти. Ушул саам Шүкүр дагы абдан сөзмөр болуп, илхамы келген акындай сөздү куюлуштуруп айтып, Азизаны жарга такады. Азиза эми гана Шүкүр эмнеге таарынганын, анын келип кетип калганын билбей, эч нерсе болбогон адамдай издеп барганына жана атасындай болгон кишиге өптүргөнү үчүн, ал көрүнүшкө арзыганы күбө болгонуна жети өмүрү жерге кирип, жердин катуулугунан гана турду чыдап. Мындан өткөн уят барбы? Баарынан дагы жүрөгү жибип, берилип сүйгөн адамынан ачуу сөз угуу кыз бала үчүн эмне деген кордук. Башка киши айтса дагы моюн бербейт эле. Демейде тили буудай кууруган Азизанын тили буулуп, көзү караңгылашып, жер көчүп аз жерден жыгылып кете жаздады. Эгер ушул сөздөрдү угаарын алдына ала билгенде жана Шүкүр келип кеткенин байкап калганда, анда минтип аны ээн жерге чакырып келбейт эле да. Атайын эркин жана ачык сүйлөшөйүн деген аруу тилек менен келип, акыры уккан сөзү бул. Кыз намысын аттап, кыз башы менен өзү алгач жолугушууга чакырганы бир тең, кайра минтип сын сөз укканы бир тең болуп, көзү жумулуп, жарык дүйнө көзүнө караңгы болуп көрүнүп кетти. Бул жерден Шүкүрдү күнөөлөй тургандай анда эч айып жок эле. Чындыктын даамы ачуу келет. Шүкүр чындыкты айткан үчүн өзүн эркин сезип, башын өйдө көтөрүп турду да, Азиза күнөөлүү болгон үчүн жер карап, уятынан сөз таба албай мунканып, эрине кармалаган жеңил ой аялдай жети өмүрү жерге кирип, көзүнө келген ачуу жашты сүрткөнгө алы келбей, ыйдан күчүн чыгарып:
- Шүкүр, сен мага ишенсең да ишенбесең дагы өзүң бил. Сыртпай Субанович кабинетинен чыгып келе жатып мени камынтпай бетимден өпкөнү чын. Бирок мен улуу кишиге эмне деп каршылык көргөзөт элем. Баары күтүүсүздөн болуп кетти. Эми мен эртең эле иштен бошоном. Ооба, укканым бар эле " Сыртпай Субановичти кыз жандуу" - деп. Ошол себептен катчы токтобой кете бергенин мага пол жууган эже айткан. Чынын айтсам мен эми сенин жүзүңдү карай албай калдым. Макул, жакшы кал. Мен эртең ишке чыкпайм. Чынын айтсам эми мен, сенден башка жанды дагы сүйбөйм. Сага болгон дитимди арнам, сени арзып калдым эле. Кап, кайдан дагы тиги аялсаак неме бетимден өөп калды. Андан дагы аны сенден башка жан эмес, сенин көрүп калганыңды кара. Толгондон сен келген кезде, ал дагы мени... Макул эми мен көп эле актана бербейин, - деп, сөзүн чолок бүтүрүп, тетири бурулду да, тез-тез кадамын таштап кетип калды. Анын минтип тез эле кетип калат деп ойлобогон Шүкүр, ээн талаадан жалгыз калган адамдай узата караганы менен, артынан ээрчип барганга дити чаппай турган тейде өкүнүп алды " кап, көргөнүмдү айтпай коё турганымда болмок экен" - деп ойлоп, жер караган тейде бери басып келе жатып Азизанын ар бир айткан сөзүнө анализ жүргүзүп көрүп, жүрөгү менен сезди, анын ак экенин. Андан дагы биринчи жолу кыздан "сени сүйүп калдым" - деген сөздү укканына көңүлү өсүп, азыр эле жанына узап кеткен Азизаны көргүсү келип кетти. Билинбегени менен ар бир адам үчүн "сени сүйөм" - деген сөздү угуу эмне деген бакыт. Ооба, ооз учунан "сүйүү" - деп айтканыбыз менен бирөөнүн сүйүп калганын укканда, сүйүүнүн кадыры билинерин Шүкүр ушул саам билди. Ал турсун Азизаны азыр эле жанынан узап кетсе, кайра аны көргүсү , аны менен сүйлөшкүсү келип кетти. Элестетип көрөлү, биринчи жолу кыздан "сени сүйөм" деген сөздү уккан баланын абалын. Шүкүр бир топко турду, каккан казыктай болуп бир жерден жылбай. Анын болгон дитин бир гана Азиза ээлеп алып, аны чын эле сүйөөрүн билди. Анткени эч качан минтип бирөө жөнүндө ойлонуп көргөн эмес. Көңүлү кирдеп, кабагы бүркөлүп, кыртышы эч нерсени сүйбөй, асман бетин кара булут каптаган сымал Шүкүрдүн дагы ичи уйгу-туйгу болуп, көңүлү кирдеп турду. Атаганат, адам баласы ар качандан бир качан баары болуп өткөндөн кийин өкүнүп калган адаты бар эмеспи. Шүкүр эч ойлогон эмес, мындай абалда калам деп. Бир кезде гана кадамын жай таштап, изине кайтып келе жатканда, тизилип олтурган жолдоштору бир ооздон:
- Ой, сага эмне болду, соодасы бүткөн сарттай болуп? - дешти. Шүкүр кабагы түнөргөн калыбында:
- Эч нерсе болгон жок, - шылкы бош жооп берип, ичкери кирип кетти. Анын абалын көргөндөр дароо эле билишти, Азиза экөө тил табыша албай калганын.
Шүкүр кийимин чечпестен жерге көмкөрөсүнөн жаткан тейде, уктап кеттиби же жөн эле ойго жатабы аны эч ким билген жок. Бир кезде Азат үн салды:
- Шүкүр сага эмне болду деги? Бир кыз үчүн да ушунча капа болосуңбу? -деди эле, бул сөз жөн гана абага айтылгандай болуп калды. Анткени Шүкүр жооп бермек турсун, үн да чыгарган жок. Бул жалганда адам баласынын көңүлү бир ооз сөз менен калып, кээде бир ооз сөз менен көңүл өсүп каларында эч шек жок.
Убакыт алдыга жылып, айлананы күүгүм каптан, бир күндүк күндүн сапары карып, түн жаңы гана башталган кезде Азим:
- Шүкүр, тур, бей маал убакта уктаган болбойт. Биз менен чогуу тамак ич, - деди. Шүкүр жаткан ордунан туруп бетин-колун жууп келди да, тамакка карады. Сөз дароо эле уланып кеткен жок. Бир кезде сакалдуусу аталган Шамбет:
- Шүкүр, көп эле капа боло бербе. Жаш кезде сүйүү келип-кете берет. Бир кыз үчүн эмне мынча кабагыңды түйөсүң деди эле, Шүкүр сөзгө келип:
- Мага эч нерсе болгон жок. Мен Азизаны сүйбөйм. Бирок ал эртеңден баштап ишке чыкпайт. Жөндөн жөн туруп эле: "эртең мен ишке чыкпайм, сен эми мени көрбөйсүң" деп кетип калды. Анын бул жоругуна мен таң калып эле калдым. Мени ойлонткон маселе, тиги шефке жаман болот го? - деди, тилинен жаңылып. Бул сөз ооздон чыгары менен алгач Азат:
- Шефке эмнеге жаман болмок эле. Азиза кетсе башка кыз ордунда тургандыр? - деп, суроолуу карады эле Шүкүр кабагын түйүп:
- Ошол башка кыз ишке келгенге чейин анын кагаздарын ким карамак эле деп, сөз таап кетти. Шамбет сөздү өзү алды:
- Бул жалганда билсеңер кыздын сулуусу тээ атам замандан бери эле талашка түшүп келген. Мен билгенден айтылган кеп бар "күлүк ат менен сулуу кыз колунан келгендерден артпайт"- деген. Чынында эле баам салып карасаңар Сыртпай байке дагы билинбегени менен абдан кыз жандуу. Ошол себептен катчы кыз көпкө турбайт. Тиги Азизага дагы көз кысып, тийишсе керек. Болбосо ушул иштен жөн туруп эле кантип кетип калсын. Акыркы катчы кыз Салима бир күнү кечке жуук ыйлап кетип бара жатканын көзүм чалган. Эртеси эле ал дагы ишке чыкпай калган болучу. Көрсө кыраан Сыртпай байке, кийин уксам аны кабинетине киргизип алып, этегине асылып катуу аракет кылган экен. Аны пол жууган эже көрүп калыптыр. Балким Азизага дагы ошол адатын каматса керек.
Сөздү Азат бөлүп кетти:
- Жок, мен бул сөзгө кошулбайм. Анткени ал биздин жаныбызга жаркырап-жайнап эле келип, Шүкүр менен бирге эч нерсе болбогондой эле кетпеди беле? Балким Шүкүр сен катуу сөз айтып койгонсуң го? - деп суроолуу караганда, божомол катары айтылган сөздү дагы жактырышкан жок:
- Шүкүр катуу сөз айтса эле иштен кетип калган бул шылтоо эмес, - деди Азим. Бул талаш-тартыш бир топко созулду. Акыры баары сөздүн аягына чекит коё алышпаган соң, улам бири сыртка чыгып кетип жатып, аягында сөз иш жөнүндө уланып кетти.
Эки гектардай аянттагы ишкананын жер бөлүгүнүн чет жагына келгенде, алгач Азиза сөз баштады:
- Сен, Шүкүр,эмине сүйлөбөй, апкаарыгандай жер карайсың? Макул көрсөң өзүңдү-өзүң токтотуп, акылыңа келип, ичиңдеги ой-пикириңди, мага болгон оюңду ачык жарып, айта турган сөзүңдү бетке айт. Адамда чиеленчү жол бар. Анын өзүнчө жарыгы, жыргалы, кууралы, келечек бактысы, шору, жарык нуру болот. Кээ бир адамдар ичиндеги терең сырды жашырам деп жашыра албай, каткан кусасын убактылуу басайын деген менен баса албай, ал жалынды кайра күчөтөт. Анан өзү күйгүзгөн шамды өчүргөн шамалга тете өкүнөт. Сен мен айткан сөзгө түшүн!- деди. Шүкүр сурдангандай түз карабай, башка жакты карап кумсарып, боюн токтото албагандай кирпигин кымыңдатып, Азизанын көңүлү өзүнө бурулуп турганын сезип, көргөн билгенин ачык айта албай бир саамга туруп:
- Азиза, сен мага эмне сөз айтайын дедиң эле? Алгач сен мени өзүң чакырасың дагы, анан кайра мага суроо менен кайрылганыңа түшүнө бербей турам.
Бул суроонун берилишин мындай чукул жерден күтпөгөн Азиза сөз таппай мукактана түштү да:
- Баса, Шүкүр сен эмнеге келген жоксуң? Мен сени күтө берип тажаганда, алты айлам кетип акыры өзүм келдим. Сени издеп келгениме эмне, алигинче түшүнгөн жоксуңбу? Жана жөн гана Сыртпай Субановичти бетке кармаган элем.
Эми гана сөздүн ачыгын уккан Шүкүр эч сөзгө келбей бир жерди телмире караган тейде дагы Азиза күтпөгөн сөздү айтты:
- Азиза, сен эмнеге үйүр басты болуп, бою катып, денесинин ысыгы тарап, карылык айылына кадам таштап калган Сыртпай аяш атам менен кыйшаңдашып жүрөсүң. Эгер башка бирөө айтса ишенбейт элем. Көз менен көргөндөн өткөн чындык бул жалганда болбосо керек, - деп, сын көз менен карады эле Азиза эсинен танган адамдай шалдырап эле туруп калды да, анан өзүн колго алып:
- Шүкүр, сен эмнени эле айтып жатасың? - деди эле Шүкүр жактыра бербеген көз караш менен карап:
- Уурусу күчтүү болсо, ээсин доого жыгат болбой эле кой. Мен жана сага жолугуу үчүн ашыгып барып, сени Сыртпай аяш атам өөп жатканын өз көзүм менен көрүп, сенден абдан көңүлүм сынды. Сага болгон таза сезимим булганды. Мен эч качан сени ал кишиге ыраа көрбөйм. Акчасы көп кишиге эле жаш денеңди арнай бересиңби? Мени дагы апам "намыска жарасын" деп төрөгөн. Эркек жан үчүн ала турган жары сүттөй ак, булактын суусундай таза болгону жакшы эмеспи. Менин керек болсо эң алгач сага гана көңүлүм жибип, таттуу кыялга жетеленген элем. Көрсө "сулуунун жүрөгү, суусардын түнөгү болбойт" - деп бекер айтылган эмес экенине эми гана ишендим. Сага деген аруу сезим, жалындуу жакшы тилегиме суу септиң! - деп, оозуна алы келбей бир топ даамдуу жана маанилүү айтылган сөздөрдү айтып, тик качыра карады. Бул айтылган сөздөр Азизанын жүрөгүн тилип кетти. Ушул саам Шүкүр дагы абдан сөзмөр болуп, илхамы келген акындай сөздү куюлуштуруп айтып, Азизаны жарга такады. Азиза эми гана Шүкүр эмнеге таарынганын, анын келип кетип калганын билбей, эч нерсе болбогон адамдай издеп барганына жана атасындай болгон кишиге өптүргөнү үчүн, ал көрүнүшкө арзыганы күбө болгонуна жети өмүрү жерге кирип, жердин катуулугунан гана турду чыдап. Мындан өткөн уят барбы? Баарынан дагы жүрөгү жибип, берилип сүйгөн адамынан ачуу сөз угуу кыз бала үчүн эмне деген кордук. Башка киши айтса дагы моюн бербейт эле. Демейде тили буудай кууруган Азизанын тили буулуп, көзү караңгылашып, жер көчүп аз жерден жыгылып кете жаздады. Эгер ушул сөздөрдү угаарын алдына ала билгенде жана Шүкүр келип кеткенин байкап калганда, анда минтип аны ээн жерге чакырып келбейт эле да. Атайын эркин жана ачык сүйлөшөйүн деген аруу тилек менен келип, акыры уккан сөзү бул. Кыз намысын аттап, кыз башы менен өзү алгач жолугушууга чакырганы бир тең, кайра минтип сын сөз укканы бир тең болуп, көзү жумулуп, жарык дүйнө көзүнө караңгы болуп көрүнүп кетти. Бул жерден Шүкүрдү күнөөлөй тургандай анда эч айып жок эле. Чындыктын даамы ачуу келет. Шүкүр чындыкты айткан үчүн өзүн эркин сезип, башын өйдө көтөрүп турду да, Азиза күнөөлүү болгон үчүн жер карап, уятынан сөз таба албай мунканып, эрине кармалаган жеңил ой аялдай жети өмүрү жерге кирип, көзүнө келген ачуу жашты сүрткөнгө алы келбей, ыйдан күчүн чыгарып:
- Шүкүр, сен мага ишенсең да ишенбесең дагы өзүң бил. Сыртпай Субанович кабинетинен чыгып келе жатып мени камынтпай бетимден өпкөнү чын. Бирок мен улуу кишиге эмне деп каршылык көргөзөт элем. Баары күтүүсүздөн болуп кетти. Эми мен эртең эле иштен бошоном. Ооба, укканым бар эле " Сыртпай Субановичти кыз жандуу" - деп. Ошол себептен катчы токтобой кете бергенин мага пол жууган эже айткан. Чынын айтсам мен эми сенин жүзүңдү карай албай калдым. Макул, жакшы кал. Мен эртең ишке чыкпайм. Чынын айтсам эми мен, сенден башка жанды дагы сүйбөйм. Сага болгон дитимди арнам, сени арзып калдым эле. Кап, кайдан дагы тиги аялсаак неме бетимден өөп калды. Андан дагы аны сенден башка жан эмес, сенин көрүп калганыңды кара. Толгондон сен келген кезде, ал дагы мени... Макул эми мен көп эле актана бербейин, - деп, сөзүн чолок бүтүрүп, тетири бурулду да, тез-тез кадамын таштап кетип калды. Анын минтип тез эле кетип калат деп ойлобогон Шүкүр, ээн талаадан жалгыз калган адамдай узата караганы менен, артынан ээрчип барганга дити чаппай турган тейде өкүнүп алды " кап, көргөнүмдү айтпай коё турганымда болмок экен" - деп ойлоп, жер караган тейде бери басып келе жатып Азизанын ар бир айткан сөзүнө анализ жүргүзүп көрүп, жүрөгү менен сезди, анын ак экенин. Андан дагы биринчи жолу кыздан "сени сүйүп калдым" - деген сөздү укканына көңүлү өсүп, азыр эле жанына узап кеткен Азизаны көргүсү келип кетти. Билинбегени менен ар бир адам үчүн "сени сүйөм" - деген сөздү угуу эмне деген бакыт. Ооба, ооз учунан "сүйүү" - деп айтканыбыз менен бирөөнүн сүйүп калганын укканда, сүйүүнүн кадыры билинерин Шүкүр ушул саам билди. Ал турсун Азизаны азыр эле жанынан узап кетсе, кайра аны көргүсү , аны менен сүйлөшкүсү келип кетти. Элестетип көрөлү, биринчи жолу кыздан "сени сүйөм" деген сөздү уккан баланын абалын. Шүкүр бир топко турду, каккан казыктай болуп бир жерден жылбай. Анын болгон дитин бир гана Азиза ээлеп алып, аны чын эле сүйөөрүн билди. Анткени эч качан минтип бирөө жөнүндө ойлонуп көргөн эмес. Көңүлү кирдеп, кабагы бүркөлүп, кыртышы эч нерсени сүйбөй, асман бетин кара булут каптаган сымал Шүкүрдүн дагы ичи уйгу-туйгу болуп, көңүлү кирдеп турду. Атаганат, адам баласы ар качандан бир качан баары болуп өткөндөн кийин өкүнүп калган адаты бар эмеспи. Шүкүр эч ойлогон эмес, мындай абалда калам деп. Бир кезде гана кадамын жай таштап, изине кайтып келе жатканда, тизилип олтурган жолдоштору бир ооздон:
- Ой, сага эмне болду, соодасы бүткөн сарттай болуп? - дешти. Шүкүр кабагы түнөргөн калыбында:
- Эч нерсе болгон жок, - шылкы бош жооп берип, ичкери кирип кетти. Анын абалын көргөндөр дароо эле билишти, Азиза экөө тил табыша албай калганын.
Шүкүр кийимин чечпестен жерге көмкөрөсүнөн жаткан тейде, уктап кеттиби же жөн эле ойго жатабы аны эч ким билген жок. Бир кезде Азат үн салды:
- Шүкүр сага эмне болду деги? Бир кыз үчүн да ушунча капа болосуңбу? -деди эле, бул сөз жөн гана абага айтылгандай болуп калды. Анткени Шүкүр жооп бермек турсун, үн да чыгарган жок. Бул жалганда адам баласынын көңүлү бир ооз сөз менен калып, кээде бир ооз сөз менен көңүл өсүп каларында эч шек жок.
Убакыт алдыга жылып, айлананы күүгүм каптан, бир күндүк күндүн сапары карып, түн жаңы гана башталган кезде Азим:
- Шүкүр, тур, бей маал убакта уктаган болбойт. Биз менен чогуу тамак ич, - деди. Шүкүр жаткан ордунан туруп бетин-колун жууп келди да, тамакка карады. Сөз дароо эле уланып кеткен жок. Бир кезде сакалдуусу аталган Шамбет:
- Шүкүр, көп эле капа боло бербе. Жаш кезде сүйүү келип-кете берет. Бир кыз үчүн эмне мынча кабагыңды түйөсүң деди эле, Шүкүр сөзгө келип:
- Мага эч нерсе болгон жок. Мен Азизаны сүйбөйм. Бирок ал эртеңден баштап ишке чыкпайт. Жөндөн жөн туруп эле: "эртең мен ишке чыкпайм, сен эми мени көрбөйсүң" деп кетип калды. Анын бул жоругуна мен таң калып эле калдым. Мени ойлонткон маселе, тиги шефке жаман болот го? - деди, тилинен жаңылып. Бул сөз ооздон чыгары менен алгач Азат:
- Шефке эмнеге жаман болмок эле. Азиза кетсе башка кыз ордунда тургандыр? - деп, суроолуу карады эле Шүкүр кабагын түйүп:
- Ошол башка кыз ишке келгенге чейин анын кагаздарын ким карамак эле деп, сөз таап кетти. Шамбет сөздү өзү алды:
- Бул жалганда билсеңер кыздын сулуусу тээ атам замандан бери эле талашка түшүп келген. Мен билгенден айтылган кеп бар "күлүк ат менен сулуу кыз колунан келгендерден артпайт"- деген. Чынында эле баам салып карасаңар Сыртпай байке дагы билинбегени менен абдан кыз жандуу. Ошол себептен катчы кыз көпкө турбайт. Тиги Азизага дагы көз кысып, тийишсе керек. Болбосо ушул иштен жөн туруп эле кантип кетип калсын. Акыркы катчы кыз Салима бир күнү кечке жуук ыйлап кетип бара жатканын көзүм чалган. Эртеси эле ал дагы ишке чыкпай калган болучу. Көрсө кыраан Сыртпай байке, кийин уксам аны кабинетине киргизип алып, этегине асылып катуу аракет кылган экен. Аны пол жууган эже көрүп калыптыр. Балким Азизага дагы ошол адатын каматса керек.
Сөздү Азат бөлүп кетти:
- Жок, мен бул сөзгө кошулбайм. Анткени ал биздин жаныбызга жаркырап-жайнап эле келип, Шүкүр менен бирге эч нерсе болбогондой эле кетпеди беле? Балким Шүкүр сен катуу сөз айтып койгонсуң го? - деп суроолуу караганда, божомол катары айтылган сөздү дагы жактырышкан жок:
- Шүкүр катуу сөз айтса эле иштен кетип калган бул шылтоо эмес, - деди Азим. Бул талаш-тартыш бир топко созулду. Акыры баары сөздүн аягына чекит коё алышпаган соң, улам бири сыртка чыгып кетип жатып, аягында сөз иш жөнүндө уланып кетти.
#6 22 September 2017 - 13:29
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Азизага асман аңтарылгандай эле болду. Эч күткөн эмес эле алиги сөздү Шүкүрдөн. Ал турсун оюна да алган эмес болучу "Сыртбай бетинен өпкөнүн көрүп калат" - деп. Жүзүн жууган жашын арчыганга алы келбей, алдыга кадам таштаганы менен кайда баратканын билген жок. Айткандай Шүкүр чындап эле жүрөгүнөн орун алып, түн уйкусун бузуп, күндүз оюнан кетпей калган. Ушул жашка чыкканы канчалаган жигиттер сөз айтпады, бирок эч качан мындай абалда калып көргөн эмес. Жүрөгү бир гана Шүкүр деп согуп, өзү Шүкүр деп жашап калганын тана албайт болучу. Ал турсун эмне деген гана таттуу кыялдарга жетеленбеди. Атаганат, бул сүйүү башка келгенде адам баласы кандай гана татуу кыялдарга кабылбайт. Көрсө жакшы нерсе жөнүндө ойлонгонго дагы "сүйүү" - деген сезим өзүнүн чоң салымын кошот белем. Бүгүн эртең менен эле Азиза кандай жакшы тилек менен ишке келди эле. Эми минтип болгон ой-тилегине бир гана болбогон нерсе себеп болуп, минтип көзүнөн жаш агызып, болуп көрбөгөндөй капа болуп келе жаткан жаш кыздын абалын жазганга сөз жетпейт го. Көрсө жаш кезде ар бир адам баласы үчүн "сүйүү" бийик туруп каларын ким тана алат. Ооба, "сүйүүнүн баркын сүйүүгө кабылган гана киши билет"-деп айтылгандай, баам салып караган кишиге сүйүүнүн дагы өзүнө ылайык жүгү болору айтыла калып жүрөт. Азиза үйүнө жакын келгенде гана көзүнө келген жашты арчып, өзүн колго алып астананы аттады. Кудум ооруп калган кишидей ичкери кирди да, үй кийимин кийгенден кийин апасына кайрылды, өңүн бузуп:
- Апа, мен ооруп калдым окшойт, жата турайынчы. Эмнегедир эле жаным жер тартып, жаткым келип жатат, - деди, кара күчкө жөтөлгөн болуп. Эне байкуш бул сөздү укканда жан алы калбай, балапанын калкалаган канаттуудай үйрүлүп түшүп, үстүн кымтылап жаап койду. Курган эне билбейт да, кызы кандай сөз угуп, капа болуп келгенин.
Азиза, жаздыкка башын коюп жатып алып, Шүкүрдүн айткан сөзүн эстеди "сени Сыртпай аяш атам өөп жатканын өз көзүм менен көрдүм" - деп айтканы кадимкидей кулагына жаңырып, көзү туманданып кетти. Эгер ошол окуяны апасы же атасы көрүп калса эмне болот эле? Муну ойлогондо, Азиза үчүн Сыртпай Субановичтей жаман киши бул жалганда жоктой сезилип кетти. Түн ортосуна чейин уйку бетин көрбөй бир гана санаа чегип жаткан Азиза, өзүнө-өзү убада берди "Мен бир гана Шүкүргө турмушка чыгам" - деп. Анткени анын алдында өзү ак экенин баары бир далилдеш үчүн.
Ушул эле учурда Шүкүр дагы уйкусу качып, Азизаны ойлоп жаткан.
Күндүн теңи болгон түндү адам баласы эле эмес, болгон жан-жаныбарларды эс алып уктасын үчүн жаратканы жалпыга маалым эмеспи. Бирок кээ бир санаа менен алп урушкандар Шүкүр менен Азизадай болуп уктай албай жаткандары албетте болот.
Эртең менен Азиза катуу уктап жатканда апасы бөлмөсүнө баш багып:
- Кызым, ишиңе барасыңбы? - деди эле, таттуу уйкунун азыгырына жетеленген Азиза:
- Апа, ооруп жатып кантип бармак элем. Анан өзүм телефон чалып айтып коём деди да, кайра уктап кетти. Эх, бул жалганда чын эле өзгөчө таңкы уйкудан өткөн таттуу эмне бар? Ушул себептен "баарынан таттуу - уйку" - деп бекер айтылбаса керек. Азиза ысык төшөктөн турбай, уктап жатканда, Сыртпай Субанович ишке күндөгүдөн эрте кандай гана таттуу кыялга жетеленип келди. Ай, ай, көрсө баары эле ойдогудай боло бербейт тура. Анткени Сыртпай, Азизага күтүүсүз белек кылып алтын сөйкө алып келген болучу. Анткени Азиза ишке келгени ага карата болгон оюу бузулган. Аркар шыйрак, ичке бел, созолонгон сулуу кызга кимдин гана көзү түшпөйт. Азизанын көзгө илинген чырайы болгон үчүн Сыртпай өзүнүн улуулугун эске албай, улуу башын кичүү кылып, сулуунун алдында кызматы туруп өзүн пас сезип, жаш баладай бала кыялга жетеленип, олтурду. Ооба, буга чейин эсепчиси, эки бригадири келип кирип кагаздарына кол койдуруп кетти. Бирок али Азизадан дайын жок. Кечинде бетинен өпкөндө эч каршылык көргөзбөгөнү, илгери үмүттү пайда кылып, таң аппак атканга чейин бир гана Азиза жөнүндө ойлоп, аны көрүү үчүн ашыгып келгени чын эле. Аттиң, бул жалганда сулуу кызга арбалбаган ким болгон.
Тээ илгери, хандар, бектер, бийлер дагы жаш кыздын азгыруусуна арбалышып, эмне деген гана нерселерди жасашпады. Ал эми адамдык сапаттан акча бийик туруп калган бул заманда колунда барлар коштоп аял алып жатканы жалганбы? Сыртпай дагы Азизаны экинчи аял кылып алууну акырын ишке ашыруу үчүн тымызын аракетке өттү. Бирок сааттын жебеси онду көргөзгөнү дагы Сыртпайдын санаасына санаа кошту. Бул жашоодо бирөөнү күткөндөн жаман азап барбы. Сыртпай убакыт алга жылган сайын чыдамы кетип, бир орунга олтура албай калды. Ушул жашка чыкканы азыркыдай бирөөнү күтүп, күтүү жүгүн көтөрбөсө керек. Андайда күткөн киши дагы кечигип калат эмеспи. Сыртпай түш жарым убакыт эптеп чыдады да, Азиза ишке келбеген соң, ичинен ойлоп "ооруп калган го" - деп, өзүн-өзү алаксытты.
Эртеси эртең менен дагы Азиза ишке келген жок. Бул жолу катуу санаага кабылган Сыртпай пол жууган аялга, Азизанын дарегин берип жөнөттү.
- Билип келчи, эгер ишке чыкпаса башка катчы кыз алайын деп. Пол жууган аял келгенге чейин тынчы кетип бир орунга олтура албай калды. Качан гана анын карааны көрүнгөндө, олтурган ордунан тура калды.
Жамал эл ортону элүүнүн экисине чыккан, орто бойлуу жоош аял. Бул мекемеде пол жууп иштегенине үч жылга кадам таштады. Анткен менен абдан баамчыл жана ишин так аткарган иштемчил аял. Сыртпай даректи берип жиберген соң дароо эле билди, Азизага дагы терс сапатын көргөзгөнүн.
Жолдо келе жатып көп нерсени ойлоду. Анткен менен Азизанын үйүн тез эле таап келди да, эшикти какты.
Ичтен өзүнөн улуураак аял чыгып, коомай карады "сага ким керек"- деген таризде. Жамал учурашкан соң, үнүн жай чыгарып:
- Мага Азиза керек эле. Ишке чыкпаганынан "билип кел" деп жиберген болучу. Шааркан эми гана жылуу жүз менен карап:
- Азиза ооруп калдым деп төшөктө жатат. Балким өзү менен жолугуп кетээрсиң, айта турган сөзү бардыр деп, ичкери колун жаңсады. Бул кезде Азиза оорубаса дагы ооруну бетке кармап, жатып жамбашы талыса дагы өжөрлүккө салып төшөктөн турбай жаткан болучу. Жамалды көргөндө кабагы ачыла түштү. Анткени Сыртпай баары бир бирөөнү жиберет деп күтүп жаткан. Жамалдын келгени бир четинен абдан жакшы болду. Болгон ичтеги арманын айтып албаса болчудан эмес эле. Жакшы маанай менен учурашкан соң, апасына кайрылды:
- Апа, чай коюп коюңузчу, биз бир аз сүйлөшүп алалы деди да, апасына карады "бизге тоскоол болбоңуз" - деген таризде. Андайды Шааркан туура түшүнөт. Эшикти сыртынан жаап коюп өзү сыртка чыкты.
Жамал ушуну эле күтүп тургансып, кабагын түйүп:
- Сага эмне болду деги? - деп, көзүн бакырайтып, шектүү карап суроо берди. Бул көз караштын артында "сага дагы тиги бир нерсе дедиби" - деген сөз жатканын Азиза дароо түшүнүп:
- Эже, сиз абдан туура учурунда келдиңиз. Мен сизге айтайын, сиз эч сөз кошпой, албай Сыртпай Субановичке айтып барыңыз, - деди эле, Жамал башын ийкеп:
- Азиза, менин сага болгон оюм таза, эч камсанаба, - деди. Азиза бир саамга ойлуу олтуруп, анан ичине батпай кеткен нерселерди сыртка чыгаргысы келбей калдыбы, айтор баштагы оюнан кайтып жер карап:
- Эже, эми мен ал жакта иштебейм. Мага шефтин кээ бир кылыктары жакпай калды. Калганын өзү түшүнөт. Мен ал киши ойлогондой кыз эмесмин, болгону ошол. Менин ордума башка катчы кызды ала берсин. Мени ага ооруп калыптыр деп эле айтып койсоңуз. Башка сөздүн деле кереги жок. Жамал айтырбай билди, Азизанын абалын. Экөө бир саамга олтурушкан соң башка темада сөз улап кетишти. Бир кезде Шааркан сырттан баш багып:
- Кызым, чай ичкиле деген болду. Экөөнө ушул эле сөз керек белем, сыртка чыгышты. Чай ичилип жатканда ортодо анча деле сөз козголгон жок. Жамал аялдык көз караш менен үйдүн ички жасалгасына ичинен ыраазы болуп, сын көз караш менен караганга үлгүрдү. Азиза сыртка узатып чыкканда, дагы эскертти:
- Эже, башка катчы кыз алсын. Мени ооруп калыптыр деп эле айтып коюңуз - деди да, Сыртпай берген акчаны колуна карматып.
- Сыртпай Субановичке берип коюңуз, карыз элем деди. Жамал башын ийкеп:
- Ал жагынан кам санаба. Азыр тилди тишке катыш гана керек. Бир ооз сөз ооздон чыкса башка миң сөз кошулуп айтылып барат, бул аманатыңды берип коём деп, изине кайтты.
Жамал сырттан кирип келгенде, Сыртпай олтурган ордунан тура калып, шек алдырып койду. Ооба, адам баласы эч качан жипке тизилгендей түз жүрө албайт эмеспи. Эгер Сыртпай шек ардырбаган болсо, Жамалдын ички оюу бузулбайт эле. Берилген суроого Жамал:
- Азиза ооруп калыптыр. Мени күтпөй башка катчы кыз ала берсин деди. Көпкө жатып калат го, айткан сөзүнө караганда. Болбосо "башка катчы кыз ала берсин" деп айтпайт эле. Сыртпай бул сөздү укканда катуу үшкүрүнүп алып, бул кылыганан шек бербес үчүн:
- Башка катчы кыз келип, ишке көнгөнчө качан? - деди эле Жамал колундагы акчаны сунуп:
- Муну сизге Азиза берип жиберди "карыз элем" деп. Сыртпай эми гана баарына түшүнүп, акчаны алды да, сыр бербегенге аракет кылып "кете бериңиз" деген таризде карады, Жамал чыгып кеткенде Сыртпай баалуу буюмун жоготуп жиберген адамдай, бир жерди теше тиктеп жалдырап эле олтуруп калды. Бул да болсо жүрөккө тынчтык бербеген жакшы көрүп калуу сезиминин бир кичине үзүмү болучу. Анткен менен Сыртпай ушул бойдон Азизаны көрбөй кала тургансып, ичи ачышып, абдан катуу ойго алаксып кетти. Азизанын ботонукундай болгон карагаттай көздөрү, жагымдуу жылмая караган көз карашы, кырдач келген мурду, тырмактын агындай кара оюу жок таза ой жүгүртүүсү Сыртпайдын болгон дитин ээлеп алган болучу. Ушул жашка чыгып канча кызды сүйдү, канча аял затына арбалды, канчалаган кыз-келиндин колун кармады күркүрөтө тапкан акчанын күчү менен, бирок, Азизаны арзыгандай, аны эңсегендей, аны самагандай абалда калып көргөн эмес. Көңүлү эч нерсеге чаппай, жаман түш көрүп ойгонгон адамдай далдырап олтурганда, оңдой берди болуп телефону шыңгырап калды. Эгер телефону чырылдабаса дагы канча убакыт олтурат эле, делбеси кармаган адамдай болуп. Көңүлү суз телефонду кулагына такап, илдетке кабылган адамдай үнүн алсыз чыгарды:
- Бул ким? - деп. Телефон чалган өзүнүн ким экенин айтканда, катуу кыйкырып жиберди:
- Солто, чын эле сенсиңби? - деп. Солтонун өз ысмы Сактан. "Уурум Солто" деп кайра-кайра айта бергенден улам ага Солто деген атты ыйгарып алышкан, чогуу кызмат өтөгөн балдар.
Сыртпай Белорусиянын Витебск шаарында Кыргызстандан беш бала менен бирге аткычтар (артиллерия) бөлүгүндө кызмат өтөшкөн. Аскерден келгенден бери төрт бала менен кээде жолугушуп турат. Сактанды али көрө элек болучу. Анткени Сактан Чаткалдык болгон үчүнбү же тоодо кой баккангабы айтор шаарга келбегенине канча болду. Бул жолу малынан сатып, машина алганы келген эле. Анан айтылуу "Орто-Сай" базарынан Шабданга жолугуп калып, андан Сыртпайдын телефонун алып чалып жаткан, экөө пивоканага кирип, бирден кружка пиво алдыга келгенде. Сыртпай болгон ишин токтотуп коюп эле, Сактан айткан жерге келди.
Үчөө жолугушуп, ал жайды сурашкан соң, берки экөөнө телефон чалышты. Мадыл келип калам деди, ал эми Султан Москвага кеткенин телефон аркылуу аялынан угушту.
Сыртпай чынында эле Сактанды катуу тамашага салчу ошол кезде эле "урууң Солто болсо, Чаткалда эмне тентип жүрөсүң"- деп. Теңтуштуктун бир жакшы жери бирин-бири тамашага салганында эмеспи. Төртөө эки сааттай убакыт олтурушкан соң ичтери ысып, ичкилик өз вазыйпасын аткарып, катылып жаткан акчаларды чөнтөктөн сууруп чыгып, эми төртөө саунага барып эс алууну эп көрүштү да, олтурган орундарынан турушту.
Бул кезде Сыртпай, Азизаны унутуп, кудум телегейи тегиз адамдай барбалактап чечилип алган. Аттиң, ичкиликтин кылганы ушул да. Болбосо, канча иши калды, төртөөнүн тең. Анткен менен баягы аскерде жүргөн кездерин эстеп, бир черлери жазылды белем.
Ооба, бир жагынан Сыртпайдын, Сактандын алдында чоң милдети бар. Анткени Сактан көз көрүнө чоң кырсыктан сактап калган болучу. Аны кантип унутат. Эгер Сактан болбосо азыр бир ишкананын жетекчиси, беш баланын атасы болуп, минтип жаш кызга кылгыра көз артып олтурбайт болучу. Ал окуяны да бир сыйра эскерип алышты, саунада ак шейшепти жамынып олтурушуп.
Ооба, ал кез 1974-жылдын кыш мезгили болучу. Белорусиянын аяк башы билинбеген токою. Кышкы учения жүрүп жаткан. Аскерге жаңы барган кездери эле. Күн суук, кар калың. Сыртпайды взводдун командири ашканага нарядга жиберген. Картошка аарчып, таң атканга чейин уктабаганга түшкө чейин уктап алуу үчүн палаткага келген, эки саат эс алып алуу үчүн. Ошол кезде Сактан дневальный болуп, күзөттө турган. Бир кезде Сыртпай уктап жаткан палатка өртөнүп жатканын көргөн Сактан, түтүн каптап из уруп, уйкудан ойгоно албай жаткан Сыртпайды палаткадан алып чыккан, өзүнүн денеси күйгөнгө карабай. Жарат алган экөө бирдей аскердик госпиталга жатып чыгышкан. Ал эрдиги үчүн Сактан мактоо баракчасы менен сыйланган. Бирок, жердешинин жанын алып калган үчүн, арадан канча убакыт өтсө дагы ал жакшылыгы унутта калбай минтип сыйын көрүп жаткан кези.
Азизага асман аңтарылгандай эле болду. Эч күткөн эмес эле алиги сөздү Шүкүрдөн. Ал турсун оюна да алган эмес болучу "Сыртбай бетинен өпкөнүн көрүп калат" - деп. Жүзүн жууган жашын арчыганга алы келбей, алдыга кадам таштаганы менен кайда баратканын билген жок. Айткандай Шүкүр чындап эле жүрөгүнөн орун алып, түн уйкусун бузуп, күндүз оюнан кетпей калган. Ушул жашка чыкканы канчалаган жигиттер сөз айтпады, бирок эч качан мындай абалда калып көргөн эмес. Жүрөгү бир гана Шүкүр деп согуп, өзү Шүкүр деп жашап калганын тана албайт болучу. Ал турсун эмне деген гана таттуу кыялдарга жетеленбеди. Атаганат, бул сүйүү башка келгенде адам баласы кандай гана татуу кыялдарга кабылбайт. Көрсө жакшы нерсе жөнүндө ойлонгонго дагы "сүйүү" - деген сезим өзүнүн чоң салымын кошот белем. Бүгүн эртең менен эле Азиза кандай жакшы тилек менен ишке келди эле. Эми минтип болгон ой-тилегине бир гана болбогон нерсе себеп болуп, минтип көзүнөн жаш агызып, болуп көрбөгөндөй капа болуп келе жаткан жаш кыздын абалын жазганга сөз жетпейт го. Көрсө жаш кезде ар бир адам баласы үчүн "сүйүү" бийик туруп каларын ким тана алат. Ооба, "сүйүүнүн баркын сүйүүгө кабылган гана киши билет"-деп айтылгандай, баам салып караган кишиге сүйүүнүн дагы өзүнө ылайык жүгү болору айтыла калып жүрөт. Азиза үйүнө жакын келгенде гана көзүнө келген жашты арчып, өзүн колго алып астананы аттады. Кудум ооруп калган кишидей ичкери кирди да, үй кийимин кийгенден кийин апасына кайрылды, өңүн бузуп:
- Апа, мен ооруп калдым окшойт, жата турайынчы. Эмнегедир эле жаным жер тартып, жаткым келип жатат, - деди, кара күчкө жөтөлгөн болуп. Эне байкуш бул сөздү укканда жан алы калбай, балапанын калкалаган канаттуудай үйрүлүп түшүп, үстүн кымтылап жаап койду. Курган эне билбейт да, кызы кандай сөз угуп, капа болуп келгенин.
Азиза, жаздыкка башын коюп жатып алып, Шүкүрдүн айткан сөзүн эстеди "сени Сыртпай аяш атам өөп жатканын өз көзүм менен көрдүм" - деп айтканы кадимкидей кулагына жаңырып, көзү туманданып кетти. Эгер ошол окуяны апасы же атасы көрүп калса эмне болот эле? Муну ойлогондо, Азиза үчүн Сыртпай Субановичтей жаман киши бул жалганда жоктой сезилип кетти. Түн ортосуна чейин уйку бетин көрбөй бир гана санаа чегип жаткан Азиза, өзүнө-өзү убада берди "Мен бир гана Шүкүргө турмушка чыгам" - деп. Анткени анын алдында өзү ак экенин баары бир далилдеш үчүн.
Ушул эле учурда Шүкүр дагы уйкусу качып, Азизаны ойлоп жаткан.
Күндүн теңи болгон түндү адам баласы эле эмес, болгон жан-жаныбарларды эс алып уктасын үчүн жаратканы жалпыга маалым эмеспи. Бирок кээ бир санаа менен алп урушкандар Шүкүр менен Азизадай болуп уктай албай жаткандары албетте болот.
Эртең менен Азиза катуу уктап жатканда апасы бөлмөсүнө баш багып:
- Кызым, ишиңе барасыңбы? - деди эле, таттуу уйкунун азыгырына жетеленген Азиза:
- Апа, ооруп жатып кантип бармак элем. Анан өзүм телефон чалып айтып коём деди да, кайра уктап кетти. Эх, бул жалганда чын эле өзгөчө таңкы уйкудан өткөн таттуу эмне бар? Ушул себептен "баарынан таттуу - уйку" - деп бекер айтылбаса керек. Азиза ысык төшөктөн турбай, уктап жатканда, Сыртпай Субанович ишке күндөгүдөн эрте кандай гана таттуу кыялга жетеленип келди. Ай, ай, көрсө баары эле ойдогудай боло бербейт тура. Анткени Сыртпай, Азизага күтүүсүз белек кылып алтын сөйкө алып келген болучу. Анткени Азиза ишке келгени ага карата болгон оюу бузулган. Аркар шыйрак, ичке бел, созолонгон сулуу кызга кимдин гана көзү түшпөйт. Азизанын көзгө илинген чырайы болгон үчүн Сыртпай өзүнүн улуулугун эске албай, улуу башын кичүү кылып, сулуунун алдында кызматы туруп өзүн пас сезип, жаш баладай бала кыялга жетеленип, олтурду. Ооба, буга чейин эсепчиси, эки бригадири келип кирип кагаздарына кол койдуруп кетти. Бирок али Азизадан дайын жок. Кечинде бетинен өпкөндө эч каршылык көргөзбөгөнү, илгери үмүттү пайда кылып, таң аппак атканга чейин бир гана Азиза жөнүндө ойлоп, аны көрүү үчүн ашыгып келгени чын эле. Аттиң, бул жалганда сулуу кызга арбалбаган ким болгон.
Тээ илгери, хандар, бектер, бийлер дагы жаш кыздын азгыруусуна арбалышып, эмне деген гана нерселерди жасашпады. Ал эми адамдык сапаттан акча бийик туруп калган бул заманда колунда барлар коштоп аял алып жатканы жалганбы? Сыртпай дагы Азизаны экинчи аял кылып алууну акырын ишке ашыруу үчүн тымызын аракетке өттү. Бирок сааттын жебеси онду көргөзгөнү дагы Сыртпайдын санаасына санаа кошту. Бул жашоодо бирөөнү күткөндөн жаман азап барбы. Сыртпай убакыт алга жылган сайын чыдамы кетип, бир орунга олтура албай калды. Ушул жашка чыкканы азыркыдай бирөөнү күтүп, күтүү жүгүн көтөрбөсө керек. Андайда күткөн киши дагы кечигип калат эмеспи. Сыртпай түш жарым убакыт эптеп чыдады да, Азиза ишке келбеген соң, ичинен ойлоп "ооруп калган го" - деп, өзүн-өзү алаксытты.
Эртеси эртең менен дагы Азиза ишке келген жок. Бул жолу катуу санаага кабылган Сыртпай пол жууган аялга, Азизанын дарегин берип жөнөттү.
- Билип келчи, эгер ишке чыкпаса башка катчы кыз алайын деп. Пол жууган аял келгенге чейин тынчы кетип бир орунга олтура албай калды. Качан гана анын карааны көрүнгөндө, олтурган ордунан тура калды.
Жамал эл ортону элүүнүн экисине чыккан, орто бойлуу жоош аял. Бул мекемеде пол жууп иштегенине үч жылга кадам таштады. Анткен менен абдан баамчыл жана ишин так аткарган иштемчил аял. Сыртпай даректи берип жиберген соң дароо эле билди, Азизага дагы терс сапатын көргөзгөнүн.
Жолдо келе жатып көп нерсени ойлоду. Анткен менен Азизанын үйүн тез эле таап келди да, эшикти какты.
Ичтен өзүнөн улуураак аял чыгып, коомай карады "сага ким керек"- деген таризде. Жамал учурашкан соң, үнүн жай чыгарып:
- Мага Азиза керек эле. Ишке чыкпаганынан "билип кел" деп жиберген болучу. Шааркан эми гана жылуу жүз менен карап:
- Азиза ооруп калдым деп төшөктө жатат. Балким өзү менен жолугуп кетээрсиң, айта турган сөзү бардыр деп, ичкери колун жаңсады. Бул кезде Азиза оорубаса дагы ооруну бетке кармап, жатып жамбашы талыса дагы өжөрлүккө салып төшөктөн турбай жаткан болучу. Жамалды көргөндө кабагы ачыла түштү. Анткени Сыртпай баары бир бирөөнү жиберет деп күтүп жаткан. Жамалдын келгени бир четинен абдан жакшы болду. Болгон ичтеги арманын айтып албаса болчудан эмес эле. Жакшы маанай менен учурашкан соң, апасына кайрылды:
- Апа, чай коюп коюңузчу, биз бир аз сүйлөшүп алалы деди да, апасына карады "бизге тоскоол болбоңуз" - деген таризде. Андайды Шааркан туура түшүнөт. Эшикти сыртынан жаап коюп өзү сыртка чыкты.
Жамал ушуну эле күтүп тургансып, кабагын түйүп:
- Сага эмне болду деги? - деп, көзүн бакырайтып, шектүү карап суроо берди. Бул көз караштын артында "сага дагы тиги бир нерсе дедиби" - деген сөз жатканын Азиза дароо түшүнүп:
- Эже, сиз абдан туура учурунда келдиңиз. Мен сизге айтайын, сиз эч сөз кошпой, албай Сыртпай Субановичке айтып барыңыз, - деди эле, Жамал башын ийкеп:
- Азиза, менин сага болгон оюм таза, эч камсанаба, - деди. Азиза бир саамга ойлуу олтуруп, анан ичине батпай кеткен нерселерди сыртка чыгаргысы келбей калдыбы, айтор баштагы оюнан кайтып жер карап:
- Эже, эми мен ал жакта иштебейм. Мага шефтин кээ бир кылыктары жакпай калды. Калганын өзү түшүнөт. Мен ал киши ойлогондой кыз эмесмин, болгону ошол. Менин ордума башка катчы кызды ала берсин. Мени ага ооруп калыптыр деп эле айтып койсоңуз. Башка сөздүн деле кереги жок. Жамал айтырбай билди, Азизанын абалын. Экөө бир саамга олтурушкан соң башка темада сөз улап кетишти. Бир кезде Шааркан сырттан баш багып:
- Кызым, чай ичкиле деген болду. Экөөнө ушул эле сөз керек белем, сыртка чыгышты. Чай ичилип жатканда ортодо анча деле сөз козголгон жок. Жамал аялдык көз караш менен үйдүн ички жасалгасына ичинен ыраазы болуп, сын көз караш менен караганга үлгүрдү. Азиза сыртка узатып чыкканда, дагы эскертти:
- Эже, башка катчы кыз алсын. Мени ооруп калыптыр деп эле айтып коюңуз - деди да, Сыртпай берген акчаны колуна карматып.
- Сыртпай Субановичке берип коюңуз, карыз элем деди. Жамал башын ийкеп:
- Ал жагынан кам санаба. Азыр тилди тишке катыш гана керек. Бир ооз сөз ооздон чыкса башка миң сөз кошулуп айтылып барат, бул аманатыңды берип коём деп, изине кайтты.
Жамал сырттан кирип келгенде, Сыртпай олтурган ордунан тура калып, шек алдырып койду. Ооба, адам баласы эч качан жипке тизилгендей түз жүрө албайт эмеспи. Эгер Сыртпай шек ардырбаган болсо, Жамалдын ички оюу бузулбайт эле. Берилген суроого Жамал:
- Азиза ооруп калыптыр. Мени күтпөй башка катчы кыз ала берсин деди. Көпкө жатып калат го, айткан сөзүнө караганда. Болбосо "башка катчы кыз ала берсин" деп айтпайт эле. Сыртпай бул сөздү укканда катуу үшкүрүнүп алып, бул кылыганан шек бербес үчүн:
- Башка катчы кыз келип, ишке көнгөнчө качан? - деди эле Жамал колундагы акчаны сунуп:
- Муну сизге Азиза берип жиберди "карыз элем" деп. Сыртпай эми гана баарына түшүнүп, акчаны алды да, сыр бербегенге аракет кылып "кете бериңиз" деген таризде карады, Жамал чыгып кеткенде Сыртпай баалуу буюмун жоготуп жиберген адамдай, бир жерди теше тиктеп жалдырап эле олтуруп калды. Бул да болсо жүрөккө тынчтык бербеген жакшы көрүп калуу сезиминин бир кичине үзүмү болучу. Анткен менен Сыртпай ушул бойдон Азизаны көрбөй кала тургансып, ичи ачышып, абдан катуу ойго алаксып кетти. Азизанын ботонукундай болгон карагаттай көздөрү, жагымдуу жылмая караган көз карашы, кырдач келген мурду, тырмактын агындай кара оюу жок таза ой жүгүртүүсү Сыртпайдын болгон дитин ээлеп алган болучу. Ушул жашка чыгып канча кызды сүйдү, канча аял затына арбалды, канчалаган кыз-келиндин колун кармады күркүрөтө тапкан акчанын күчү менен, бирок, Азизаны арзыгандай, аны эңсегендей, аны самагандай абалда калып көргөн эмес. Көңүлү эч нерсеге чаппай, жаман түш көрүп ойгонгон адамдай далдырап олтурганда, оңдой берди болуп телефону шыңгырап калды. Эгер телефону чырылдабаса дагы канча убакыт олтурат эле, делбеси кармаган адамдай болуп. Көңүлү суз телефонду кулагына такап, илдетке кабылган адамдай үнүн алсыз чыгарды:
- Бул ким? - деп. Телефон чалган өзүнүн ким экенин айтканда, катуу кыйкырып жиберди:
- Солто, чын эле сенсиңби? - деп. Солтонун өз ысмы Сактан. "Уурум Солто" деп кайра-кайра айта бергенден улам ага Солто деген атты ыйгарып алышкан, чогуу кызмат өтөгөн балдар.
Сыртпай Белорусиянын Витебск шаарында Кыргызстандан беш бала менен бирге аткычтар (артиллерия) бөлүгүндө кызмат өтөшкөн. Аскерден келгенден бери төрт бала менен кээде жолугушуп турат. Сактанды али көрө элек болучу. Анткени Сактан Чаткалдык болгон үчүнбү же тоодо кой баккангабы айтор шаарга келбегенине канча болду. Бул жолу малынан сатып, машина алганы келген эле. Анан айтылуу "Орто-Сай" базарынан Шабданга жолугуп калып, андан Сыртпайдын телефонун алып чалып жаткан, экөө пивоканага кирип, бирден кружка пиво алдыга келгенде. Сыртпай болгон ишин токтотуп коюп эле, Сактан айткан жерге келди.
Үчөө жолугушуп, ал жайды сурашкан соң, берки экөөнө телефон чалышты. Мадыл келип калам деди, ал эми Султан Москвага кеткенин телефон аркылуу аялынан угушту.
Сыртпай чынында эле Сактанды катуу тамашага салчу ошол кезде эле "урууң Солто болсо, Чаткалда эмне тентип жүрөсүң"- деп. Теңтуштуктун бир жакшы жери бирин-бири тамашага салганында эмеспи. Төртөө эки сааттай убакыт олтурушкан соң ичтери ысып, ичкилик өз вазыйпасын аткарып, катылып жаткан акчаларды чөнтөктөн сууруп чыгып, эми төртөө саунага барып эс алууну эп көрүштү да, олтурган орундарынан турушту.
Бул кезде Сыртпай, Азизаны унутуп, кудум телегейи тегиз адамдай барбалактап чечилип алган. Аттиң, ичкиликтин кылганы ушул да. Болбосо, канча иши калды, төртөөнүн тең. Анткен менен баягы аскерде жүргөн кездерин эстеп, бир черлери жазылды белем.
Ооба, бир жагынан Сыртпайдын, Сактандын алдында чоң милдети бар. Анткени Сактан көз көрүнө чоң кырсыктан сактап калган болучу. Аны кантип унутат. Эгер Сактан болбосо азыр бир ишкананын жетекчиси, беш баланын атасы болуп, минтип жаш кызга кылгыра көз артып олтурбайт болучу. Ал окуяны да бир сыйра эскерип алышты, саунада ак шейшепти жамынып олтурушуп.
Ооба, ал кез 1974-жылдын кыш мезгили болучу. Белорусиянын аяк башы билинбеген токою. Кышкы учения жүрүп жаткан. Аскерге жаңы барган кездери эле. Күн суук, кар калың. Сыртпайды взводдун командири ашканага нарядга жиберген. Картошка аарчып, таң атканга чейин уктабаганга түшкө чейин уктап алуу үчүн палаткага келген, эки саат эс алып алуу үчүн. Ошол кезде Сактан дневальный болуп, күзөттө турган. Бир кезде Сыртпай уктап жаткан палатка өртөнүп жатканын көргөн Сактан, түтүн каптап из уруп, уйкудан ойгоно албай жаткан Сыртпайды палаткадан алып чыккан, өзүнүн денеси күйгөнгө карабай. Жарат алган экөө бирдей аскердик госпиталга жатып чыгышкан. Ал эрдиги үчүн Сактан мактоо баракчасы менен сыйланган. Бирок, жердешинин жанын алып калган үчүн, арадан канча убакыт өтсө дагы ал жакшылыгы унутта калбай минтип сыйын көрүп жаткан кези.
#7 22 September 2017 - 13:31
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Шүкүр эки күн ишене бербей Азизаны күттү. Ал турсун конторага чейин барып, Азиза олтурган жерди карап келди. Бирок анын чын эле ишке келбегенине өзүн күнөөлөп, ички туйу сезими менен сезди, аны чындап эле сүйүп калганын. Болбосо мынчалык азап чекпейт эле го. Убакыт алга жылып, Азизанын ордуна башка кыз келип иштеп калды. Бул кыздын мүнөзү абдан түнт болучу. Маңдайы жарык жүргөн адам кандай элге тез алынат. Мирана ишке жаңы келгени эч кимге жаккан жок. Анын себеби, ириде айтылгандай ачылып сүйлөбөгөнү, ишине көңүлсүз мамиле жасаганы, ал турсун бул жашоого жаралып калганына өкүнгөндөй түр менен дайыма кабагы суз жүргөнү бир эле Сыртпай эмес, балдарга дагы жакпай калды. Ал эми Азиза жок дегенде эле кылыктана басып, көз кыскан балдарды жылмая карап, көңүлүн алып койчу.
Шүкүр улам барган сайын ишке дагы көңүлү чаппай, айылын сагынып, кусалыгы күч алды. Бул жерде кармап жүргөн, бир гана Азиза экенин кеч сезди. Адам баласы баарына кеч көзү жетип, кеч түшүнүп калат тура, көрсө. Ал эми Сыртпайды көргөндө, Шүкүр абдан жийиркене карап, аны көргүсү келбей кетет. Такыр эле эки жүздүү адам экенин билди.
Бир караган кишиге тим эле айкөл, боорукер, адамкерчиликтүү болуп көрүнгөн Сыртпайдын жүзү Шүкүргө ачык эле көрүнүп, даана байкалды. Экинчи айлык алгандан соң, эч кимге эч сөз айтпай эле, иштен кетип калды. Мындай алдамчылыкка жана эки сүйлөгөнгө көнбөгөн жаны бул жерге батпай калды белем, кечинде эле такси кармап келди да, өзүнө тийешелүү жүктү алып, классташ баласынын батирине жөнөдү.
Шүкүрдүн дагы кетип калганы Сыртпайга абдан катуу тийди. Анткени анын атасы менен бир күн илгери эле телефондон сүйлөшүп, мактанып койгон эле да "балаңды ишке үйрөтүп жатам, көнүп калды" - деп. Досу бир коюн союп келгени жаткан. Эми минтип калпы чыга турган болгон соң, аны алдына алып Шүкүр менен чогуу иштеген балдарын жумшады "эмне болсо дагы Шүкүрдү таап келгиле" - деп. Алар кайдан табышмак эле. Кечке Ош базары менен Аламүдүн базарын акмалап караган болушту да, анан кайра келишти. Сыртпай, Шүкүрдүн табылбасына көзү жеткенде досуна кайра телефон чалды:
- Досум, мен иштер менен алыска кеткени калдым. Убара болуп шаарга келбей эле кой. Кийин өзүм телефон чалып чакырып алам деди. Бул анын кезектеги калпынын бири болучу.
- Убакыт күзгө таяп, жалбырактар саргая баштаганда. Шүкүр шаардан айылын көздөй сапар алды. Анткени иштеген иши такыр эле ичкен жегенинен ашпай, батирде корунуп жашагандан тажап айылы, үйү көзүнөн учуп, кеткенче шашты. Аттиң, көрсө баары бир туулган жер, киндик кан тамган айыл адам баласын бир өзүнө тартып турары анык белем. Машинада айылын көздөй бара жатып, Шүкүр болуп көрбөгөндөй сүйүндү. Бирок, жүрөгүнүн түпкүрүнөн терең орун алган Азизанын элеси кетпей, өтүктүн ичине түшүп калган таш бутту өйкөгөндөй, жүрөгүн өйүгөн нерсе Азиза болорун алдына ала сезди. Аны шаардан канча издеди, жолугуп каламбы деп. Бирок ал үмүтү аткарылган жок. Бир жолу автобустан Азизаны көрүп каламбы деп элдердин арасынан көзү менен издеп жатканда Рыспайдын "издейм сени арасынан элдердин" - деген ырын автомагнитолдон угулуп калып, оюна алып койгон эле "Рыспай дагы мага окшоп арызганын издеп ушул ырды чыгарган турбайбы" - деп. Жеңил машина асфальт жолдо зымырап бара жатты. Машина алдыга жылган сайын тоолордун арасына сүңгүп кирип абасы таза, суусу тунук жакты көздөй жакындап бара жатты. Алыска чыгып көрбөгөн Шүкүр чын эле айылын абдан сагынганы чын эле. Тим эле илгери эки жыл бөтөн элде кызмат өтөп келген солдаттай, көзүнө тоолор жылуу учурап, айылына жакындаган сайын толкундана баштады.
Убакыт алга жылып, жашоо сапары уланып жаш карып, кыз келин, жигит күйөө болуп, жаз артынан жай келип, өз мыйзамынан жазбаган жашоонун шаңы өтүп жатты. Шүкүр айылына келгенде эле атасы Мамыт, Сыртпай жөнүндө сурганда, андан катуу көңүлү калганын билгизип:
- Ата, сизден сураныч, мени балам десеңиз андай адам менен байланышпай эле коюңузчу. Ал досуңуз мага такыр эле жакпай калды. Эки айга чукул убакыт иштеген соң эле андан кетип калгам. Азыр эмне кылып жатат, биле албадым деди. Уулунун бул айткан сөзүнөн эле Мамыт бир нерсени билип, кабагы чыртыйып, көңүлү чөгө түштү. Ата балага сынчы болот эмеспи. Уулунун эч качан бирөөнөн көңүлү калган эмес, мынчалык. Сыртпай досу катуу көңүлүн калтырганын уулунун сөзүнөн улам билип, башка жолу ал жөнүндө сураган жок. Бир гана ал келгенде берээрге ашын таппай катуу сыйлап, андан чоңду үмүт кылчу. Ал турсун уулуна жардам берет деп дагы ойлогон. Бирок оюндагы аткарылбай, такыр башка нукка кеткенин кеч билди. Ооба, аялы Бермет канча жолу айтты "ушул досуң мага такыр жакпайт, андан алыс эле болчу" - деп. Мамыт баарына кеч түшүндү.
Бир күнү Шүкүр түнү уктап жатып түш көрдү. Түшүнө Азиза кирип, катуу таарынгандай түр менен карап " мен эми сени өмүрүм өткөнчө күтөм, мага сенден башка эч кимдин кереги жок" - деп айтып жатыптыр. Ойгонуп кетсе түшү экен. Убакыт түн ортосунан жаңы гана ооптур. Уйкусу умачтай ачылып, таң атканга чейин бир гана Азиза жөнүндө ойлонуп жатып башы чыңалып, ооруп чыкты. Шаарда жүргөндө аны берилип издебегенине өкүндү.
Аттиң, сүйүүнүн азабы. Айылдан сагынычы тарап, көңүлү өсүп, өзүнө келе баштаганда, минтип эски жараны козгоп Азиза түшүнө кирип, оюн алагды кылды. Ушундай болоорун алдына ала билген, бирок убакыт өтсө унутуп калам го деп ойлободу беле. Эми ал ойлогон оюу орундалбасына көзү жетип, өзүн алаксытыш үчүн кер кашка атты токуп минип, тоону көздөй бастырып жөнөдү. Тоо чөбү кургап, быйылкы жашоо сапарлары карыганын билгизип, сары түскө айланып, баягы жазындагы жашыл тулаңга айланган көрктүн бири билинбей, кунары качкан суу жетпеген чөлдөй тоо бети Шүкүрдүн көзүнө абдан комсоо көрүндү. Таң атканча талаа чөбүнө курсагы тойгон кер кашка ат, тим эле алып учат. Шүкүр тоонун эң бийик жерине келип, аттан түштү да, айылына көз жүгүрттү. Эмнегедир айылында көпчүлүк элге кошулуп Азиза дагы жүргөндөй сезилип кетти. Ооба, тоо башына чыгып алып кыялданган кандай жакшы. Шүкүр ушул ээндикти жана тынчтыкты каалап келген. Аттын эки алдыңкы бутунан ноктонун чылбыры менен тушап, ооздугун чыгарып, белин бошотуп коюп, өзү айылын карап олтуруп ойго алаксып кетти. Көз алдына Азиза тартылып, анын акыркы айткан сөзүн эстеди. Ушул саам жүрөгү бир башка туйлап, кысылгансып көзү караңгылашып кеткендей болду. Көңүл чабыты башканы ойлоюн деген менен барып эле бир гана Азизага такала берди. Кеминде эки сааттан ашык тоо башынан түшпөй, бир орундан жылбай олтуруп кантип Азизага жолугууну ойлоп, ылайыктуу амал таба албай койду.
Эч ойлогон эмес, мынчалык сүйүүгө берилем деп. Анткени атасы дайыма айтып калат, кечки тамакка олтурганда "балдарым, ичимдикке, кумар ойногонго, анан аял затына көп эле берилип, артынан түшүп кетпегиле. Баары бул жалгандын азгырыгы" - деп. Атанын айткан кеби бала үчүн чоң сабак эмеспи. Бир чети атасы абдан туура сөз айтканын Шүкүр ушул саам билди. Албетте ичимдикке анча кызыкпайт. Аял затына деле кызыгам деп ойлогон эмес, бир гана Азизадан биринчи жолу "сени сүйөм"- деген сөздү уккангабы айтор, жүрөгү "сүйүү" - деген нерсеге арбалып калганын моюнга алып турду. Ооба, чынында эле атасынан катуу жазганат. Ал турсун атасынан ашыкча сөз сүйлөгөнүн, башка аялдарга тийишкенин, ичимдикти ашыкча ичип чыр салганын көргөн эмес. Атанын орду бала үчүн өзүнүн жаман сапатын көргөзбөгөндө болот белем, атасы Мамыттын көз карашынан эле сүрдөп, коркуп турат. Анткен менен аталык мээримин төккөндө атасына кээде ыраазы болуп кетет. Ал эми апасы Бермет менен чечилип сүйлөшөт. Шаардан келгенде апасы кеп учугун чыгарган "шаардан кыздар менен тааныштыңбы? " - деп. Башын чайкап жооп берип койгон. Эми бул ичинен эзген сырды, кусаны бирөөнө айтпаса ичи бышып бара жатты.
Бир кезде олтурган ордунан көңүлү суз турду да, анча алыс эмес жерде оттоп турган атына жакын келип, анын оттогонун карап туруп, таң калып турду аттын оттогонунун биринчи жолу көрүп жаткансып.
Убакыт чоң шашкеден оогондо тоодон келип, короого атты байлап жатканда, классташы Урмат келип калды. Экөө учурашып ал жайды сурашкан соң ал:
- Шүкүр, мен кечээ эле шаардан келдим. Баса сага шаардан бир кыз салам айтты. Тим эле аның чүрөк экен го. Аны кайдан таап ала койдуң эле, мага билгизбей. Шүкүр дароо эле Азизаны ойлоду. Андан башка кыз салам айттырмак эмес. Ал турсун башка кыздар менен таанышканга деле дити чаппай, иши менен алек болгон. Кызыгуусу арта, көзүн тез-тез ирмеп:
- Кайсы кызды айтып жатасың, мага салам айтчу деле кыз жок эле. Бул эми элеттик баланын тартынчаак анан уяң мүнөз күткөндүн бир белгиси эле. Эгер Шүкүр шаарда туулуп, өсүп калган болсо анда минтип тартынбай кайра мактаныч менен карап, башкача жооп бермек. Урмат сын көз караш менен карап, өзүң аны билесиң дегенсип, жооп бербей туруп калды да анан:
- Тигүүчү цехте иштеген кызың бар беле? - деди сөзүн табышмактантып. Шүкүр кабагын түйүп, бүшүркөй карап:
- Эч кандай тигүүчү кыз менен таанышкан эмес болчумун. Балким ал мени сыртымдан тааныйт чыгар, чынын айтсам тааныш деле эч кимим жок - деди бул абалдан чыгыш үчүн. Урмат дале сөздүн ачыгын айтпай, колунан келишинче табышмактантып:
- Ал кыз сени абдан жакшы көрөт окшойт, сүйлөгөн сөзүнө караганда. Анткени сөздөн сөз чыгып мен "Шүкүрдү тааныйм, ал менин классташым" - десем, абдан сүйүнүп кетти. Сенин айылда экениңди билбейт экен. Баса ал сени дарегиңди алып "издеп келем" дегендей да сөз айтты окшойт. Бул сөздү укканда Шүкүрдүн чындап шаштысы кетти да:
- Урмат, мени шакаба чекпей, кыздын ысмын айтчы. Ал мени издеп келгендей, эмне мен анын боюна бүтүрүп коюп качып кетиптирминби? Урмат дагы сөздү чоюп:
- Жок, ал сени абдан берилип арзып калган үчүн, сенин карааныңды бир көрүп кетүү үчүн келет го менин баамымда. Айткан сөзүнө караганда ал сени ойлой берип уйкусу качып, оюу бир жерге турбай калган өңдүү. Тим эле сен жөнүндө айтып жатканда оозунан көк үшүкүрүк чыгып, абдан берилип айтып жатты. Балким ошондо ичиндеги бугун чыгарып алганга жеңилденип дагы алды окшойт. Бул ашыктыктын азабы укмуш кыйын болорун мен ал кыздын абалынан улам билдим. Эгер сен ал кызга үйлөнсөң, сенин көзүңдү гана карап өтчүдөй бул жалгандан, баарына кайыл болуп. Билбейм мага анын келбетинен ошондой белги берилгендей туюлду. Шүкүр шаштысы кетип:
- Байболгур Урмат?! Мага ал кыз ким экенин ысмын айтчы! Анын ким экенин билүү мага кызык болуп жатат, түшүнчү деги! Сөз ушул жерге келгенде Бермет айтылган сөздөрдү угуп калганы белгисиз, короого баш багып:
- Балам, чай ичкиле, даяр болуп калды, - деп чакырып калды. Урмат озунуп:
- Аяш апа кандай турасыздар? - деп учурашып калды эле, Бермет:
- Сен Урматсыңбы, качан келип калдың? Окууларың жакшыбы? - деп эки суроону катары менен берип калды. Урмат башын ийкеп:
- Баары жакшы. Шаардан кечинде келгем. Шүкүрдө азыраак иштерим бар эле, жолуга кетейин деп эле келип калгам. Бермет мээримин төгө карап:
- Жүрүгүлө, чогуу үйгө кирип чай ичкиле деп, алдыга басты. Анткен менен тиги экөөнүн сөзүнүн чет чеберин угуп калганы чын эле. Бирок аягына чейин укпай калганына өкүнүп калды. Шашма жаны шашып кетпедиби.
Айыл жериндеги тамак аштын тазалыгы. Колго жасалган нанды эле алалы, тегирмендин унунан. Бир бөлкөгө киши тойбой калат. Ал эми айылдан бир кесим нанды жеген киши кандай ток жүрөт. Бермет келиштире картошка куурулган экен, тим эле даамдулугу бир укмуш. Кашка уйдун кам-каймак кошулган сүт чайы эле табитти кандай ачат. Урматтын сөзүн уккан Шүкүрдүн тамакка деле көңүлү чаппай, тигүүчү кыздын ким экенин билбесе жаны жай алчудан болбой калды. Ан сайын Урматтын кечке чай ичип олтуруп алганы, Шүкүрдүн абдан шаштысын кетирди. Мамыт дагы кычап узун сөзгө кирип кетти:
- Урмат, сен шаарда жүрбөйсүңбү, азыркы эл башкаргандарга сенин көңүлүң тоюбу деги? - деди, чоң кишиге суроо бергенсип. Урмат берилген суроого көңүлдөнүп жооп берди:
- Аяш ата, чынын айтсам азыр чоңдор элди баккан жок, чоңдорду эл багып жатат. Мени түйшөлткөн маселе окуу жайдын көптүгү, анан иштин жоктугу. Чоң окуу жайды бүтүрүп диплом алгандар баары эле жапырт базарга чыгып, соода менен алп урушуп калды. Ал эми кыздар тигүүчү цехтерде бир эмес экиден дипломдорун кучактаган бойдон иштеп жатышат. Анан кантип чоңдорго ич толуп, ишенүүгө болот? Азыр менин чоң окуу жайда окуп жатат деген гана атым бар, акча төлөп. Окууну бүткөндө Дордойду көздөй же Ош базарын көздөй жөнөмөй, соода кылганы. Канчалаган жаштар алыс жерге, башка элге сиңип кетип жатканы узун сабак сөздү козгойт. Сөз саясат тармагына ооп, кенен чай кайнам убакыт текке кетти. Шаштысы кеткен Шүкүр ушул жерден билди көп сүйлөгөн адам баласы үчүн өтө одоно иш экенин. Урматтын жаш болуп туруп, ушунча көп сүйлөөк экенин билбептир. Кенен эки саатка чукул убакыт өткөндө гана экөө үйдөн чыгышты. Буга чейин Шүкүрдүн такыр эле чыдамы кетип, көзү алайып калган. Негизи эле бул жалганда өзгөчө болуп-толуп турган жаш кезде сүйүү тууралу кимдин гана сөз уккусу келбейт. Билинбейт, бирок сүйүүнүн түйшүгү башка келгенде гана анын баркын билүүгө туура келет. "Сыйдын чеги болот, ал эми сүйүүнүн чеги болбойт"- деп М. Лермантов айткандай, Шүкүр ушул кезде досунан бир гана сөз күтүп, ичинен эзилгенин сыртка чыгара албай үмүт менен Урматты карады. Бирок ал өзү күткөн сөздү эмес, такыр башка сөз айтты:
- Шүкүр, макул көрсөң жүрү экөөбүз Айжанга барып жолугуп келели. Мен ага сөз берип койдум эле, "бүгүн келип жолугуп кетем"- деп.
Айжан айткандай Урматтын сүйлөшкөн кызы. Быйыл мектептин акыркы классында окуйт. Алгач аны менен таанышканда дагы Урмат жанына Шүкүрдү ээрчитип барган. Шүкүр мектепте окуп жүргөндө кызга жакын эмес эле, кыздарга көңүл дагы бурчу эмес. Шүкүр акыры чыдабай кетип:
- Урмат, эгер сен алиги кыздын ысмын айтпасаң, мен эч жакка барбайм! Мени түйшөлтүп ойго салып коюп, сөздү чоюп башка сөзгө өтүп кеткениң кантип болсун. Сен өзүңдү менин ордума коюп көрчү?- деди эле, Урмат эми гана баятан берки табышмактуу кыздын ысмын айтты:
- Шүкүр, сен абдан бактылуу жансың. Билесиңби, ар бир эркек баланы эле кыз бала эзилип сүйүп, акылынан адашпайт. Тиги кыздын абалын сөз менен айтып жеткизе албайм деди эле, Шүкүр сөздү бөлүп:
- Ой, деги сен айтчы, ал кыз ким экенин?! - деп, үнүн өктөм чыгарды. Урмат эми гана:
- Азиза деген кыз. Ал кыз азыр тигүүчү кыздардын катарын толуктап, акчаны жакшы таап жаткан окшойт баамымда. Кээ бир балдарга караганда абдан чечкиндүү анан колу ачык, пейили кенен экен.
Шүкүр таң калып:
- Эмне Азиза тигүүчү болуп иштеп жатыптырбы? - деп, тигинин сөзүн дагы бөлдү. Урмат көңүл кош:
- Анын эмнеси бар экен. Азыр тигүүчү кыздардын сөзү чоң. Анткени алар акчаны маңдай терлери менен иштеп таап жатышат. Керек болсо кыргыз элин ошол тигүүчү кыздар багып жатат. Эгер тигүүчү кыздар иштебей калса, базардагылардын соодасы жүрбөй калат. Жума сайын акча алып ким эле иштеп жатыптыр. Шүкүр кызыгуусу арта:
- Кайсы жерде иштейт экен? - деди эле Урмат:
- Алмата көчөсүндө. Аны издейм десең мага айт, шаарга барсаң мен таап берем. Керек болсо жашаган үйүн дагы билем.
- Чын элеби? - дегенде Урмат:
- Ооба, жумушчулар шаарчасында жашайт.
- Анын үйүнө эмнеге барып жүрөсүң?
- Цехтен тиге турган машина сатып алган. Ошондо жардам бергени бардым. Апасы абдан жакшы аял экен.
- Сен эмне тигүүчү цехте дагы иштейсиңби?
- Ооба, үтүкчү болуп окуудан кийин иштеп жол киреме акча табам.
- Аның жакшы экен. Баса, мен аз күндө шаарга барам, сен мага Азизаны жолуктуруп койчу, ага айта турган сөздөрүм бар эле.
- Анын эмнеси бар экен. Баса, мен айылга барам десем "сага салам айтып кой"- деген.
Аз болсо дагы Азиза жөнүндө кабар алганга Шүкүрдүн кабагы ачылып, көңүлү көтөрүлө түштү. Эки дос ээрчише басып айылдын четине чыгышты. Анткени Айжандын үйү эң четки там болгону менен сүйлөшкөнгө абдан ыңгайлуу, эч ким тоскоол болбойт.
Шүкүр эки күн ишене бербей Азизаны күттү. Ал турсун конторага чейин барып, Азиза олтурган жерди карап келди. Бирок анын чын эле ишке келбегенине өзүн күнөөлөп, ички туйу сезими менен сезди, аны чындап эле сүйүп калганын. Болбосо мынчалык азап чекпейт эле го. Убакыт алга жылып, Азизанын ордуна башка кыз келип иштеп калды. Бул кыздын мүнөзү абдан түнт болучу. Маңдайы жарык жүргөн адам кандай элге тез алынат. Мирана ишке жаңы келгени эч кимге жаккан жок. Анын себеби, ириде айтылгандай ачылып сүйлөбөгөнү, ишине көңүлсүз мамиле жасаганы, ал турсун бул жашоого жаралып калганына өкүнгөндөй түр менен дайыма кабагы суз жүргөнү бир эле Сыртпай эмес, балдарга дагы жакпай калды. Ал эми Азиза жок дегенде эле кылыктана басып, көз кыскан балдарды жылмая карап, көңүлүн алып койчу.
Шүкүр улам барган сайын ишке дагы көңүлү чаппай, айылын сагынып, кусалыгы күч алды. Бул жерде кармап жүргөн, бир гана Азиза экенин кеч сезди. Адам баласы баарына кеч көзү жетип, кеч түшүнүп калат тура, көрсө. Ал эми Сыртпайды көргөндө, Шүкүр абдан жийиркене карап, аны көргүсү келбей кетет. Такыр эле эки жүздүү адам экенин билди.
Бир караган кишиге тим эле айкөл, боорукер, адамкерчиликтүү болуп көрүнгөн Сыртпайдын жүзү Шүкүргө ачык эле көрүнүп, даана байкалды. Экинчи айлык алгандан соң, эч кимге эч сөз айтпай эле, иштен кетип калды. Мындай алдамчылыкка жана эки сүйлөгөнгө көнбөгөн жаны бул жерге батпай калды белем, кечинде эле такси кармап келди да, өзүнө тийешелүү жүктү алып, классташ баласынын батирине жөнөдү.
Шүкүрдүн дагы кетип калганы Сыртпайга абдан катуу тийди. Анткени анын атасы менен бир күн илгери эле телефондон сүйлөшүп, мактанып койгон эле да "балаңды ишке үйрөтүп жатам, көнүп калды" - деп. Досу бир коюн союп келгени жаткан. Эми минтип калпы чыга турган болгон соң, аны алдына алып Шүкүр менен чогуу иштеген балдарын жумшады "эмне болсо дагы Шүкүрдү таап келгиле" - деп. Алар кайдан табышмак эле. Кечке Ош базары менен Аламүдүн базарын акмалап караган болушту да, анан кайра келишти. Сыртпай, Шүкүрдүн табылбасына көзү жеткенде досуна кайра телефон чалды:
- Досум, мен иштер менен алыска кеткени калдым. Убара болуп шаарга келбей эле кой. Кийин өзүм телефон чалып чакырып алам деди. Бул анын кезектеги калпынын бири болучу.
- Убакыт күзгө таяп, жалбырактар саргая баштаганда. Шүкүр шаардан айылын көздөй сапар алды. Анткени иштеген иши такыр эле ичкен жегенинен ашпай, батирде корунуп жашагандан тажап айылы, үйү көзүнөн учуп, кеткенче шашты. Аттиң, көрсө баары бир туулган жер, киндик кан тамган айыл адам баласын бир өзүнө тартып турары анык белем. Машинада айылын көздөй бара жатып, Шүкүр болуп көрбөгөндөй сүйүндү. Бирок, жүрөгүнүн түпкүрүнөн терең орун алган Азизанын элеси кетпей, өтүктүн ичине түшүп калган таш бутту өйкөгөндөй, жүрөгүн өйүгөн нерсе Азиза болорун алдына ала сезди. Аны шаардан канча издеди, жолугуп каламбы деп. Бирок ал үмүтү аткарылган жок. Бир жолу автобустан Азизаны көрүп каламбы деп элдердин арасынан көзү менен издеп жатканда Рыспайдын "издейм сени арасынан элдердин" - деген ырын автомагнитолдон угулуп калып, оюна алып койгон эле "Рыспай дагы мага окшоп арызганын издеп ушул ырды чыгарган турбайбы" - деп. Жеңил машина асфальт жолдо зымырап бара жатты. Машина алдыга жылган сайын тоолордун арасына сүңгүп кирип абасы таза, суусу тунук жакты көздөй жакындап бара жатты. Алыска чыгып көрбөгөн Шүкүр чын эле айылын абдан сагынганы чын эле. Тим эле илгери эки жыл бөтөн элде кызмат өтөп келген солдаттай, көзүнө тоолор жылуу учурап, айылына жакындаган сайын толкундана баштады.
Убакыт алга жылып, жашоо сапары уланып жаш карып, кыз келин, жигит күйөө болуп, жаз артынан жай келип, өз мыйзамынан жазбаган жашоонун шаңы өтүп жатты. Шүкүр айылына келгенде эле атасы Мамыт, Сыртпай жөнүндө сурганда, андан катуу көңүлү калганын билгизип:
- Ата, сизден сураныч, мени балам десеңиз андай адам менен байланышпай эле коюңузчу. Ал досуңуз мага такыр эле жакпай калды. Эки айга чукул убакыт иштеген соң эле андан кетип калгам. Азыр эмне кылып жатат, биле албадым деди. Уулунун бул айткан сөзүнөн эле Мамыт бир нерсени билип, кабагы чыртыйып, көңүлү чөгө түштү. Ата балага сынчы болот эмеспи. Уулунун эч качан бирөөнөн көңүлү калган эмес, мынчалык. Сыртпай досу катуу көңүлүн калтырганын уулунун сөзүнөн улам билип, башка жолу ал жөнүндө сураган жок. Бир гана ал келгенде берээрге ашын таппай катуу сыйлап, андан чоңду үмүт кылчу. Ал турсун уулуна жардам берет деп дагы ойлогон. Бирок оюндагы аткарылбай, такыр башка нукка кеткенин кеч билди. Ооба, аялы Бермет канча жолу айтты "ушул досуң мага такыр жакпайт, андан алыс эле болчу" - деп. Мамыт баарына кеч түшүндү.
Бир күнү Шүкүр түнү уктап жатып түш көрдү. Түшүнө Азиза кирип, катуу таарынгандай түр менен карап " мен эми сени өмүрүм өткөнчө күтөм, мага сенден башка эч кимдин кереги жок" - деп айтып жатыптыр. Ойгонуп кетсе түшү экен. Убакыт түн ортосунан жаңы гана ооптур. Уйкусу умачтай ачылып, таң атканга чейин бир гана Азиза жөнүндө ойлонуп жатып башы чыңалып, ооруп чыкты. Шаарда жүргөндө аны берилип издебегенине өкүндү.
Аттиң, сүйүүнүн азабы. Айылдан сагынычы тарап, көңүлү өсүп, өзүнө келе баштаганда, минтип эски жараны козгоп Азиза түшүнө кирип, оюн алагды кылды. Ушундай болоорун алдына ала билген, бирок убакыт өтсө унутуп калам го деп ойлободу беле. Эми ал ойлогон оюу орундалбасына көзү жетип, өзүн алаксытыш үчүн кер кашка атты токуп минип, тоону көздөй бастырып жөнөдү. Тоо чөбү кургап, быйылкы жашоо сапарлары карыганын билгизип, сары түскө айланып, баягы жазындагы жашыл тулаңга айланган көрктүн бири билинбей, кунары качкан суу жетпеген чөлдөй тоо бети Шүкүрдүн көзүнө абдан комсоо көрүндү. Таң атканча талаа чөбүнө курсагы тойгон кер кашка ат, тим эле алып учат. Шүкүр тоонун эң бийик жерине келип, аттан түштү да, айылына көз жүгүрттү. Эмнегедир айылында көпчүлүк элге кошулуп Азиза дагы жүргөндөй сезилип кетти. Ооба, тоо башына чыгып алып кыялданган кандай жакшы. Шүкүр ушул ээндикти жана тынчтыкты каалап келген. Аттын эки алдыңкы бутунан ноктонун чылбыры менен тушап, ооздугун чыгарып, белин бошотуп коюп, өзү айылын карап олтуруп ойго алаксып кетти. Көз алдына Азиза тартылып, анын акыркы айткан сөзүн эстеди. Ушул саам жүрөгү бир башка туйлап, кысылгансып көзү караңгылашып кеткендей болду. Көңүл чабыты башканы ойлоюн деген менен барып эле бир гана Азизага такала берди. Кеминде эки сааттан ашык тоо башынан түшпөй, бир орундан жылбай олтуруп кантип Азизага жолугууну ойлоп, ылайыктуу амал таба албай койду.
Эч ойлогон эмес, мынчалык сүйүүгө берилем деп. Анткени атасы дайыма айтып калат, кечки тамакка олтурганда "балдарым, ичимдикке, кумар ойногонго, анан аял затына көп эле берилип, артынан түшүп кетпегиле. Баары бул жалгандын азгырыгы" - деп. Атанын айткан кеби бала үчүн чоң сабак эмеспи. Бир чети атасы абдан туура сөз айтканын Шүкүр ушул саам билди. Албетте ичимдикке анча кызыкпайт. Аял затына деле кызыгам деп ойлогон эмес, бир гана Азизадан биринчи жолу "сени сүйөм"- деген сөздү уккангабы айтор, жүрөгү "сүйүү" - деген нерсеге арбалып калганын моюнга алып турду. Ооба, чынында эле атасынан катуу жазганат. Ал турсун атасынан ашыкча сөз сүйлөгөнүн, башка аялдарга тийишкенин, ичимдикти ашыкча ичип чыр салганын көргөн эмес. Атанын орду бала үчүн өзүнүн жаман сапатын көргөзбөгөндө болот белем, атасы Мамыттын көз карашынан эле сүрдөп, коркуп турат. Анткен менен аталык мээримин төккөндө атасына кээде ыраазы болуп кетет. Ал эми апасы Бермет менен чечилип сүйлөшөт. Шаардан келгенде апасы кеп учугун чыгарган "шаардан кыздар менен тааныштыңбы? " - деп. Башын чайкап жооп берип койгон. Эми бул ичинен эзген сырды, кусаны бирөөнө айтпаса ичи бышып бара жатты.
Бир кезде олтурган ордунан көңүлү суз турду да, анча алыс эмес жерде оттоп турган атына жакын келип, анын оттогонун карап туруп, таң калып турду аттын оттогонунун биринчи жолу көрүп жаткансып.
Убакыт чоң шашкеден оогондо тоодон келип, короого атты байлап жатканда, классташы Урмат келип калды. Экөө учурашып ал жайды сурашкан соң ал:
- Шүкүр, мен кечээ эле шаардан келдим. Баса сага шаардан бир кыз салам айтты. Тим эле аның чүрөк экен го. Аны кайдан таап ала койдуң эле, мага билгизбей. Шүкүр дароо эле Азизаны ойлоду. Андан башка кыз салам айттырмак эмес. Ал турсун башка кыздар менен таанышканга деле дити чаппай, иши менен алек болгон. Кызыгуусу арта, көзүн тез-тез ирмеп:
- Кайсы кызды айтып жатасың, мага салам айтчу деле кыз жок эле. Бул эми элеттик баланын тартынчаак анан уяң мүнөз күткөндүн бир белгиси эле. Эгер Шүкүр шаарда туулуп, өсүп калган болсо анда минтип тартынбай кайра мактаныч менен карап, башкача жооп бермек. Урмат сын көз караш менен карап, өзүң аны билесиң дегенсип, жооп бербей туруп калды да анан:
- Тигүүчү цехте иштеген кызың бар беле? - деди сөзүн табышмактантып. Шүкүр кабагын түйүп, бүшүркөй карап:
- Эч кандай тигүүчү кыз менен таанышкан эмес болчумун. Балким ал мени сыртымдан тааныйт чыгар, чынын айтсам тааныш деле эч кимим жок - деди бул абалдан чыгыш үчүн. Урмат дале сөздүн ачыгын айтпай, колунан келишинче табышмактантып:
- Ал кыз сени абдан жакшы көрөт окшойт, сүйлөгөн сөзүнө караганда. Анткени сөздөн сөз чыгып мен "Шүкүрдү тааныйм, ал менин классташым" - десем, абдан сүйүнүп кетти. Сенин айылда экениңди билбейт экен. Баса ал сени дарегиңди алып "издеп келем" дегендей да сөз айтты окшойт. Бул сөздү укканда Шүкүрдүн чындап шаштысы кетти да:
- Урмат, мени шакаба чекпей, кыздын ысмын айтчы. Ал мени издеп келгендей, эмне мен анын боюна бүтүрүп коюп качып кетиптирминби? Урмат дагы сөздү чоюп:
- Жок, ал сени абдан берилип арзып калган үчүн, сенин карааныңды бир көрүп кетүү үчүн келет го менин баамымда. Айткан сөзүнө караганда ал сени ойлой берип уйкусу качып, оюу бир жерге турбай калган өңдүү. Тим эле сен жөнүндө айтып жатканда оозунан көк үшүкүрүк чыгып, абдан берилип айтып жатты. Балким ошондо ичиндеги бугун чыгарып алганга жеңилденип дагы алды окшойт. Бул ашыктыктын азабы укмуш кыйын болорун мен ал кыздын абалынан улам билдим. Эгер сен ал кызга үйлөнсөң, сенин көзүңдү гана карап өтчүдөй бул жалгандан, баарына кайыл болуп. Билбейм мага анын келбетинен ошондой белги берилгендей туюлду. Шүкүр шаштысы кетип:
- Байболгур Урмат?! Мага ал кыз ким экенин ысмын айтчы! Анын ким экенин билүү мага кызык болуп жатат, түшүнчү деги! Сөз ушул жерге келгенде Бермет айтылган сөздөрдү угуп калганы белгисиз, короого баш багып:
- Балам, чай ичкиле, даяр болуп калды, - деп чакырып калды. Урмат озунуп:
- Аяш апа кандай турасыздар? - деп учурашып калды эле, Бермет:
- Сен Урматсыңбы, качан келип калдың? Окууларың жакшыбы? - деп эки суроону катары менен берип калды. Урмат башын ийкеп:
- Баары жакшы. Шаардан кечинде келгем. Шүкүрдө азыраак иштерим бар эле, жолуга кетейин деп эле келип калгам. Бермет мээримин төгө карап:
- Жүрүгүлө, чогуу үйгө кирип чай ичкиле деп, алдыга басты. Анткен менен тиги экөөнүн сөзүнүн чет чеберин угуп калганы чын эле. Бирок аягына чейин укпай калганына өкүнүп калды. Шашма жаны шашып кетпедиби.
Айыл жериндеги тамак аштын тазалыгы. Колго жасалган нанды эле алалы, тегирмендин унунан. Бир бөлкөгө киши тойбой калат. Ал эми айылдан бир кесим нанды жеген киши кандай ток жүрөт. Бермет келиштире картошка куурулган экен, тим эле даамдулугу бир укмуш. Кашка уйдун кам-каймак кошулган сүт чайы эле табитти кандай ачат. Урматтын сөзүн уккан Шүкүрдүн тамакка деле көңүлү чаппай, тигүүчү кыздын ким экенин билбесе жаны жай алчудан болбой калды. Ан сайын Урматтын кечке чай ичип олтуруп алганы, Шүкүрдүн абдан шаштысын кетирди. Мамыт дагы кычап узун сөзгө кирип кетти:
- Урмат, сен шаарда жүрбөйсүңбү, азыркы эл башкаргандарга сенин көңүлүң тоюбу деги? - деди, чоң кишиге суроо бергенсип. Урмат берилген суроого көңүлдөнүп жооп берди:
- Аяш ата, чынын айтсам азыр чоңдор элди баккан жок, чоңдорду эл багып жатат. Мени түйшөлткөн маселе окуу жайдын көптүгү, анан иштин жоктугу. Чоң окуу жайды бүтүрүп диплом алгандар баары эле жапырт базарга чыгып, соода менен алп урушуп калды. Ал эми кыздар тигүүчү цехтерде бир эмес экиден дипломдорун кучактаган бойдон иштеп жатышат. Анан кантип чоңдорго ич толуп, ишенүүгө болот? Азыр менин чоң окуу жайда окуп жатат деген гана атым бар, акча төлөп. Окууну бүткөндө Дордойду көздөй же Ош базарын көздөй жөнөмөй, соода кылганы. Канчалаган жаштар алыс жерге, башка элге сиңип кетип жатканы узун сабак сөздү козгойт. Сөз саясат тармагына ооп, кенен чай кайнам убакыт текке кетти. Шаштысы кеткен Шүкүр ушул жерден билди көп сүйлөгөн адам баласы үчүн өтө одоно иш экенин. Урматтын жаш болуп туруп, ушунча көп сүйлөөк экенин билбептир. Кенен эки саатка чукул убакыт өткөндө гана экөө үйдөн чыгышты. Буга чейин Шүкүрдүн такыр эле чыдамы кетип, көзү алайып калган. Негизи эле бул жалганда өзгөчө болуп-толуп турган жаш кезде сүйүү тууралу кимдин гана сөз уккусу келбейт. Билинбейт, бирок сүйүүнүн түйшүгү башка келгенде гана анын баркын билүүгө туура келет. "Сыйдын чеги болот, ал эми сүйүүнүн чеги болбойт"- деп М. Лермантов айткандай, Шүкүр ушул кезде досунан бир гана сөз күтүп, ичинен эзилгенин сыртка чыгара албай үмүт менен Урматты карады. Бирок ал өзү күткөн сөздү эмес, такыр башка сөз айтты:
- Шүкүр, макул көрсөң жүрү экөөбүз Айжанга барып жолугуп келели. Мен ага сөз берип койдум эле, "бүгүн келип жолугуп кетем"- деп.
Айжан айткандай Урматтын сүйлөшкөн кызы. Быйыл мектептин акыркы классында окуйт. Алгач аны менен таанышканда дагы Урмат жанына Шүкүрдү ээрчитип барган. Шүкүр мектепте окуп жүргөндө кызга жакын эмес эле, кыздарга көңүл дагы бурчу эмес. Шүкүр акыры чыдабай кетип:
- Урмат, эгер сен алиги кыздын ысмын айтпасаң, мен эч жакка барбайм! Мени түйшөлтүп ойго салып коюп, сөздү чоюп башка сөзгө өтүп кеткениң кантип болсун. Сен өзүңдү менин ордума коюп көрчү?- деди эле, Урмат эми гана баятан берки табышмактуу кыздын ысмын айтты:
- Шүкүр, сен абдан бактылуу жансың. Билесиңби, ар бир эркек баланы эле кыз бала эзилип сүйүп, акылынан адашпайт. Тиги кыздын абалын сөз менен айтып жеткизе албайм деди эле, Шүкүр сөздү бөлүп:
- Ой, деги сен айтчы, ал кыз ким экенин?! - деп, үнүн өктөм чыгарды. Урмат эми гана:
- Азиза деген кыз. Ал кыз азыр тигүүчү кыздардын катарын толуктап, акчаны жакшы таап жаткан окшойт баамымда. Кээ бир балдарга караганда абдан чечкиндүү анан колу ачык, пейили кенен экен.
Шүкүр таң калып:
- Эмне Азиза тигүүчү болуп иштеп жатыптырбы? - деп, тигинин сөзүн дагы бөлдү. Урмат көңүл кош:
- Анын эмнеси бар экен. Азыр тигүүчү кыздардын сөзү чоң. Анткени алар акчаны маңдай терлери менен иштеп таап жатышат. Керек болсо кыргыз элин ошол тигүүчү кыздар багып жатат. Эгер тигүүчү кыздар иштебей калса, базардагылардын соодасы жүрбөй калат. Жума сайын акча алып ким эле иштеп жатыптыр. Шүкүр кызыгуусу арта:
- Кайсы жерде иштейт экен? - деди эле Урмат:
- Алмата көчөсүндө. Аны издейм десең мага айт, шаарга барсаң мен таап берем. Керек болсо жашаган үйүн дагы билем.
- Чын элеби? - дегенде Урмат:
- Ооба, жумушчулар шаарчасында жашайт.
- Анын үйүнө эмнеге барып жүрөсүң?
- Цехтен тиге турган машина сатып алган. Ошондо жардам бергени бардым. Апасы абдан жакшы аял экен.
- Сен эмне тигүүчү цехте дагы иштейсиңби?
- Ооба, үтүкчү болуп окуудан кийин иштеп жол киреме акча табам.
- Аның жакшы экен. Баса, мен аз күндө шаарга барам, сен мага Азизаны жолуктуруп койчу, ага айта турган сөздөрүм бар эле.
- Анын эмнеси бар экен. Баса, мен айылга барам десем "сага салам айтып кой"- деген.
Аз болсо дагы Азиза жөнүндө кабар алганга Шүкүрдүн кабагы ачылып, көңүлү көтөрүлө түштү. Эки дос ээрчише басып айылдын четине чыгышты. Анткени Айжандын үйү эң четки там болгону менен сүйлөшкөнгө абдан ыңгайлуу, эч ким тоскоол болбойт.
#8 22 September 2017 - 13:33
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Убакыт өз нугунан жазбай, бир калыпта өтө берет эмеспи. Азиза үч күн үйдө жатып тажап кетти да, анан газетага чыккан жарнама менен иш издеп жөнөдү. Алгач кафелерге барды. Анан ал жакта деле иштеп кете турганга көзү жетпей "тигүүчү кыз керек" деген жарнаманын телефон номерин терди. Бир топто гана нары жактан үн угулду:
- Ало, - деген. Азиза үнүн жай чыгарып:
- Мен газетага чыккан жарнама боюнча чалып жаттым эле, чоочун үн:
- Сен тиккенди билесиңби? - деди эле, Азиза шылкы бош:
- Эже, тез эле үйрөнүп кетет элем. Барып көрсөм кандай болот?- деп, үмүт менен суранды. Тиги белгисиз аял:
- Мейлиң келип көр, биздин дарек деп, цехтин дарегин айтты да, телефонду өчүрүп койду. Азиза үнү жагымдуу анан үмүт пайда кылып айткан аялга ичи жылып, дароо эле маршруткага олтурду.
Шаардын көчөлөрүнүн машинага жык толгон тыгыны Манас көчөсүнө келгенде абдан көп убакытты алды. Анткени тиги өзүн кыйын, акылман сезген ажо же спикер ишинен кетип бара жатканбы, айтор коштоп жүргөн машиналардын ортосунда тим эле чоң иш бүтүрүп жаткансып өтүп кетти. Аттиң, бул да болсо бул жалгандагы жашоонун калыстыгынын жоктугу экенин баамдасак болот. Анын себеби ажо эмнеден коркот жана эмне мынча элдин тынчын алат, көчөнүн баарын тоздуруп илгерки хандардай элди күттүрүп, элдин ишине тоскоол болгону эле баам салып караган кишиге абдан эле одоно экенин ага ким айтат. Азиза улам токтогон маршрутканын айдоочусуна абдан ачуусу келди. Мунун себеби цехтеги эже "тез келип кал" - деген эле да. Ооба, адам баласы шашканда кыйчалыштар көп болуп, жол чырактар дагы кызыл күйүп, кызыл таягын көтөргөн МАИлер да жол жээгине туруп калганы бул адат. Акыры келчү жерге келип, дагы жетон салып телефон чалды эле орто жаштарга барып калган, маңдайы жарык, толмочунан келген Жумакүл Жээнбаева өзү тозуп алды. Жакшылап таанышып, учурашкан соң алдыга баштап цехке кирди да, Азизага кайрылды:
- Азырынча топчуда иштеп тур. Анда-санда машинага олтуруп көн, анан сага өзүнчө машина берем. Иштейм десең.
Азиза алгач иштеген күнү эле өзүнүн ишке карата болгон жөндөмүн көргөзө алды. Бул күнү иш убактысы бүткөнгө чейин иштеп, эки жүз сомдой акча тапты, өзүнүн эсебинде. Анткени ар бир топчу үчүн ала турган акчасын эсептеп чыгып, ичинен ойлоп койду " тиккенди үйрөнүп алыш керек экен" - деп.
Бир аптага жетпеген убакытта эле тиге турган машинага олтурду. Азизанын тээ бала кезинен эле адаты, колу ишке көнгөндөн жана ишти баштагандан кийин аны аягына чыгармайын жаны тынбай калган адаты бар. Жумакүл дагы байкап көрүп, Азизанын ишине ичинен ыраазы болду. Ооба, ким эле иштеген адамды жаман көрөт.
Ошонтип ишке берилген Азизанын иштен колу бошобой, шаар кыдырганга деле убактысы болбоду.
Анткен менен Шүкүр такыр оюнан кетпей, кээде өзүнө карата берилген суроону укпай калган учуру көп жолу кайталанды. Мунун себеби ошол учурда анын оюн бир гана Шүкүр ээлеп алган болот. Чын-чынына келгенде бул арзуунун азабы, түйшүгү аң сезимди башкарып алат белем, Азиза дайыма бир гана Шүкүр жөнүндө ойлонгондон такыр тажабайт. Анын ар бир кыймылы, баскан турганы көз алдынан кетпей, оюнда аны менен бактылуу боло тургандай сезип кетет, өзүн.
Ооба, бул ишке киргени чын эле жанынан акча үзүлбөйт, анан дагы дайыма алдыда бир чоң нерсе күтүп тургансып үмүт кылат. "Чыныгы сүйүү-баардык кыйынчылыкты көтөрүүгө көмөктөш болот" - деп, Ф. Шиллер айткандай, Азиза үчүн кыйынчылыктын баары арта калгандай сезилип келет. Анткени канча жолу Сыртпай артынан түшүп аңдып "кармап алып колун сурады жана ишке кайра чык"- деп өтүндү. Сыртпайды көргүсү келбеген Азиза акыры качып жүрүп кутулдубу айтор, ал кийинки кездерде жабышканын койду. Атасындай болгон кишинин жалынганы, өтүнгөнү, жалдыраганы Азизаны кандай акыбалга алып келбеди. Кыз бала үчүн мындан өткөн кордук барбы. Эгер, Сыртпай өзү теңдүү болсо анда сөз башка эле. Сакалдуу кишинин артынан жүгүргөнүн Азиза такыр күткөн эмес.
Күнгө жума болучу. Иш кычап турган кезде Жумакүл шашылыш жаңы кийимдин фасонун алып келди. Ооба, жаңы кийимдин тигилиши абдан опурталдуу анан жооптуу. Жашы кырктан өтүп калган Мая биринчи тигет, андан соң ошол үлгү менен калгандары тиге баштайт. Азиза эмнегедир Маянын жанына басып келип, жаңы тигилип жаткан кийимди карап туруп, өзүнүн оюн айтып калды:
- Эже, сиз эгер мындай кылып тиксеңиз, балким оңой болобу? - деди эле Мая айтылган сунушту байкап көрүп:
- Азыр, - деп бир саамга ойго алаксып кетти да, анан:
- Чын эле, Азиза сен туура байкаган экенсиң деп, тигип жаткан нерсесин, Азиза айткандай тикти. Ооба, "бир баш жакшы, ал эми эки баш андан жакшы" деп айтылгандай, Азизанын жанына келип калганы Мая үчүн жакшы болду. Айтып койгон оңой болгону менен тигүүчүлүктүн дагы ичине каткан билинбеген мүшкүлү болот. Бир орундан жылбай олтуруп кийим тигүү, материалдын чаңын жутуу, тигүүнүн ар тараптуу машакаты эле ден-соолукка кандай зыян. Азиза адатынча өзүнүн ордуна келип олтурду да, тигип жаткан ишин улантып дагы ой чүмбөтүнө алаксып кетти. Жаш кезде өзгөчө сүйүү темасы ар бир улан менен кыздын биринчи маселеси болуп келгенине тарых күбө. Анткени өсүмдүк дагы убактысы келгенде уругун таштайт эмеспи. Ошол сымал адам баласы дагы бойго жеткенде турмушун андан ары улап кетүү үчүн өзүнө түгөй издейт. Бул жалганда жубу менен жашаган алда канча жеңил анан көңүлдүү болгон үчүн, жаш кезде ар бир адам баласы түбөлүк жубун таап алуу үчүн, алгач жүрөк эңсеген адамын табууга аракет кылат. Азиза дагы жүрөк эңсеген адамын тапканы менен минтип аны менен болгону кыялында гана жашап, кыял менен гана жашоосун улап келе жатканын жан адамга айта элек. Эмнегедир акыркы кездерде түнт болуп, кабагы да ачылбай, илдет адамга кабылган адамдай жер тиктеп көп ойлонот. Адатынча машинасы менен ишин улантып, ойго алаксып олтурганда Мая жанына басып келип, колу менен акырын ийнинен түртүп:
- Азиза, деги сага эмне болду, кыйкырсам такыр эле укпайсың да? - деп, суроолуу карады. Көздөрү чарчап, көңүлү чөгүңкү, каректери суз тарткан Азиза таттуу уйкудан ойгонгон кишидей чочуп кетти, Мая колу менен түрткөндө. Берилген суроого дагы бир топко күттүрүп анан жооп берди:
- Эже, эмне болду? - деп. Мая иши ийгиликтүү болгон үчүн, Азизаны чайга чакырганы келген болучу. Үнүн жай чыгарып:
- Азиза, жүрү, чай ичип келебиз? Мен жана сен болбосоң азыр тиги кийимдин фасонун тигип бүтпөй, алагды болуп олтурмакмын. Курсак ачты, мени менен барып чай ичип келчи,- деди. Азиза улуу кишинин өтүнүчүн четке кага албай макул болуп, олтурган ордунан турду.
Мая чынында абдан тажырыйбалуу анан иштин көзүн билген, калыс аял. Анткен менен учурда жалгыз жашайт. Тийген күйөөсү менен эки гана ай жашап, андан кетип калган болучу. Анткени жеринен эки сүйлөгөн кишини жети желмогузундай жек көрөт. Күйөөсү эки жолу алдаганда, эч сөзгө келбей кийим кечесин алып, үйдөн чыгып кеткен. Ошол бойдон күйөөгө тийген эмес. Анткен менен адамдык сапатка бай, абдан жакшы аял заты. Учурда чындыкты айткан киши баары бир жаман көрүнүп калбадыбы. Жалаң бир гана чындык издеп жүрүп, ушул жашка келгени өзүнө ылайыктуу кишини жолуктура элек.
Экөө ээрчише басып ашканага келгенде, Мая тамакка заказ берди да, анан Азизаны сөзгө тартты:
- Азиза, сен эмне дайыма капалуу жүрөсүң, бир жериң ооруйбу? - деди эле, Азиза берилген суроого кыска гана:
- Эч жерим оорубайт. Башынан эле мүнөзүм ушундай дегенде, Мая тигиле карап:
- Азиза, калпты айтпа! Сени ойго чөмүлткөн жана сени капа кылган бир сырың бар. Аны сенин сырт келбетиң эле айтып турбайбы. Эгер сен, ичиңден жеген ал нерсени бирөөнө айтып сыртка чыгарып жеңилденип албасаң, сөзсүз ооруга кабылышың толук мүмкүн. Адамды санаа кандай жейт, темирди дат жегендей. Ал жагын да эске ал. Эгер мага сырыңды айтсаң, мен сага колумдан келген жардамымды берип, жакшы кеңешимди айтам. Чынын айтсам сенин мага адамдык сапатың абдан жагат. Айткандай тиги бизде иштеген чылым чеккен кыздардын баары, кыларга иштери жок чылым чегип жатышат десиңби, жок, алардын дагы жан дүйнөлөрү кыйналып, болгон күчтөрүн, армандарын, санааларын бир гана чылым чегип чыгарып жаткандары. Айтып койгон оңой, бирок азыр ар бир адамдын ар кандай арманы бар. Билем, азыр силердин болгон санааңар, күйүтүңөр бир гана сүйүү. Жаш кезде ар бир улан, кыздын күйүтү сүйүү болот. Биздин дагы башыбызга сүйүү келип кеткен. Нинон де Ланкло деген Франсуз ойчулу минтип айткан "сүйүү тобокел жасаган эле соодага окшош, көпчүлүк учурда таш жалак калтырат" - деп. Чынында ал ойчул абдан туура айткан. Азыр акчанын гана заманы болуп калбадыбы. Акчаң болсо баарын сатып алууга болуп калды. Ишенбесең эл бийлеген билермандар, акылдуусунган чоңдор кыздарынан жаш кыздарды токол аял кылып алып жатышат. Аларды эмне ошол жаш аялдары сүйүп тийди дейсиңби? Жок, алардын акчасына гана карап тийгендери бештен белгилүү иш экенин турмуш өзү эле айтып турбайбы. Анткени, отуз, кырк жаш улуу кишиге турмушка чыгуу бул сүйүүгө арбалуу эмес. Айткандай кыз бала жыйырма беш жашта болсо, тийген күйөөсү элүүдө дейли. Азыркы элүүдөгү киши ашып кетсе он жылдан кийин абышка болот. Ал абышка болгон кезде кыз болгону отуз беш жашка чыгат. Анан ал абышкадан кайдагы жылуулукту алмак эле. Менин боорум ооруйт, токол аял болуп тийген кыздарга. Бул сөздү укканда Азиза чукул жерден Сыртпайды эстеп кетти. Чын эле анын акчасына карап тийип алса, ал киши Мая айткандай беш-он жылдан кийин карылык айылына баш багып, эркектик касиети качып калмак дагы, анан ал улуу аялынын балдарына кетип калса эмне болмок? Ушул ойду ойлоп, дагы алаксып кеткенде Мая:
- Азиза, сага эмне болду, бир жериң ооруп турабы? - деп, суроолу карады эле Азиза жооп бергенче болбой берилген заказ келип калып алаксып калышты.
Бир чети Маянын айткан сөздөрү абдан жөндүү жана маанилүү туюлду. Тамак желип жатканда экөө тең эч сөз козгошкон жок. Качан гана тамак желип болгондо Мая:
- Азиза, өзүң бил. Мен сени кыйнабайм "сырыңды айт" деп. Билем, сени эзген санаа эмне экенин. Аны сенин көздөрүң эле айтып турат. Бирок ичтен жеген санааны адам баласы айтып сыртка чыгарып алса, абдан жеңилденип калат. Аялдарды жаратканда алсыз кылып жараткан. Ооба, бекер жерден аялдар баардык нерсени ыйлап, ичтен жеген санааны көз жашынан чыгарбайт. Аялдар ыйлап алганда гана жеңилдеп калаары анык. Айткандай кечинде иштен үйгө барсам, кошуна жашаган эженин күйөөсү ичип келип жаман сөз айтып койсо керек, сөздүн уусуна кабылган Жамила эже мага болгон арманын айтып алып, бир топко ыйлады. Анан гана жеңилденип алды көрүнөт "кой, үйгө кирип тамак жасайын" - деп кирип кетти. Мага арызданып, ичиндеги арманын айтып, ыйлап алганга өзүн абдан жеңил сезип калды көрүнөт "тамак жасайын" - деп үйүнө кирип кеткенине караганда. Сен дагы көптөн бери ичиңден жеген санааны айтып алсаң, жеңилденип калмаксың. Аял заты жаш кезде сүйүүнүн азабын тартса, кийин күйөөнүн азабын тарткан бул жашоонун мыйзамы, аны танып эч болбойт. Менин баамымда сен сүйүүнүн азабын тартып жатканыңды жашырбай эле кой деп, ордунан турду. Азиза туура айтылган сөзгө муюп, үнсүз алдыга кадам таштады. Бир чети Мая абдан туура сөз атты. Анткени Шүкүрдү бир көргөнгө зар болуп жүргөнүн кантип танат эле.
Айткандай эле сыртта үч кыз чычайтып чылым чегип турушуптур. Атаганат, кыз балага чылым чеккен такыр эле жарашпайт. Аны танып да болбойт. Мая тигилерди сынай карап, ичкери киргенде Азизага:
- Байкадыңбы тиги кыздарды, алар бекер чылым чеккен жок. Сенден өтүнүч, чылымдан алыс бол ылайым. "Кыз балага кырк жерден тыюу" - деп бекер айтылган эмес. Алиги кыздардын ата-энелери билбейт да, кыздары чылым чегип аял затына жарашпаган иш менен алек болуп жүрүшкөнүн. Жаман адатка кабылган бат, андан алысташ абдан кыйын. Тиги кыздар турмушка чыкканда билишет, чылымдын азабын. Анткени күйөөсү, кайын журту тыя баштайт да. Баарынан чылымды ташташ азаптын-азабы. Учурда канчалаган эрки бекем эркектер чылымды таштай алышпай азап чегип жүрүшөт. Азиза бул айтылган сөздү укканда таякесин эстеди. Ал киши кырк алты жыл чылым чегип, эми түнкүсүн дагы эки маал туруп чылым чегээрин билет. Ооба, баарынан чылым чеккен эмне деген ден соолукту алат. Орус эли бекер жерден чылымдын кутусуна "сигарет убивает" - деп, эскертүү берген эмес да. Адам баласы билип туруп ден соолукка каршы иштерди жасап келе жатканына турмуш өзү күбө. Ооба, чылым чеккен жаш кыздар эртең эле эне болот. Анан кандай бала төрөйт аны алдына ала билбейт да.
Баягы эле кийим тиккен ак машина. Тигүүчү кыздар ойлору менен алек болгондору менен колдору менен буттары машинада. Күндө ушул иш. Кара жанды багыш үчүн керээлди күнү кечке бир орундан жылбай олтуруу керек. Азиза эмнегедир иши менен алек болуп олтуруп дагы Шүкүрдү эстеп кетти. Шүкүрдүн баскан турганы, күлгөн күлкүсү, кыймыл аракети деги болгон турпаты көз алдына тартылып, аны кайдан издеп табуу керек деп ойлоп койду. Бирок аны тапкан күндө дагы эмне деген сөздү айтат, эгер анын алдында уят болуп калса. Ушул сымал ойлор биринин артынан бири келип, убакыттын өткөнүн да билбей калды.
Убакыт келип, сааттын жебеси жетини көргөзгөндө, кыздардын алды кетүүгө даярдана башташты. Азиза элдин арты болуп цехтен чыгып бара жатканда, бычмачы болуп иштеген Сүйүнбек токтотуп калды:
- Азиза, макул көрсөң азыр киного кирип келбейлиби, абдан жакшы кино болуп жатыптыр, деди. Бул бала көптөн бери кылгыра карап, жакшы көрүп калганын көз карашы менен билгизип жүргөн эле. Азиза, кабагын чытып:
- Сүйүнбек менин колум бош эмес. Үйдө апам санаа чегип күтүп жатат. Андан дагы кечке иштегенге абдан чарчап турам. Башка кыздар менен барчы, - деди эле Сүйүнбек:
- Ар бир адам баласы жүрөк сүйгөн, көңүл каалаган адамы менен бирге баскысы келет. Албетте сен айткандай кыздар көп, бирок менин жүрөгүм бир гана сени эңсеп, сени каалап жатса кандай кылам. Чынын айтсам сен ишке келген күндөн бери, менин жүрөгүм бир башкача согуп жатат. Ишке керек болсо бир гана сенин карааныңды көрүү үчүн келгендей өзүмдү сезе берем. Бул жалганда адам баласы бир гана жүрөктү алдай албайт экен. Туруксуз сүйүүнүн далили-ант, чыныгы сүйүү эч качан антты оозанбайт. Мен сени "сүйүп калдым" деп айтуудан алысмын. Анткени сага болгон арзуумду куру ооз сөз менен эмес, иш менен жана ашыктыкка арналган мамилем менен билгизгим келет. Айткандай бул жалганда бекер жерден айтылган эмес "сүйүүнүн көзү сокур" деп. Ушул жашка чыкканы бир дагы кызды сүйүп калуу менин башыма келген эмес эле. Ал турсун сүйүү эмне экенин билген эмес болчумун. Эмнегедир сени көргөндөн бери көңүлүм алагды. Ушул убакка чейин эптеп чыдадым. Азыр сага мунун баарын айтам деген ой дагы жок болчу, эмне болуп айтып салдым билбейм.
Сүйүнбек эмнегедир өзүн эркин сезе түштү, үстүнөн бирөө оор жүктү алып салгансып. Азиза баягы эле угуп жүргөн сөзүн уккан адамдай кош көңүл мамиле жасап:
- Сүйүнбек, мен билем жана эбак эле байкаган болчумун, мени жактырып калганыңды. Бирок тилекке каршы менин жүрөгүм бош эмес. Сен мени кандай жактырып, канча азап чексең, мен дагы бирөөнү жактырып калып, сенден он эсе ашык азап чегип жүргөн кезим, - деп айтып алып, өз сөзүнөн өзү кетенчиктей түштү. Эч качан минтип бир дагы адамга айткан эмес эле. Эмне болуп бул сөздөр оозунан чыгып кетти өзү да билбей калды. Анткен менен аз да болсо жеңилдей түштү. Анын себеби ичтен жеген санаасы сөз менен сыртка чыгып кетпедиби. Адам баласы дайыма турмуштун далай жолун басып өткөндөн кийин гана жашоодон жаңылганын билери анык. Аттиң, эгер Азиза, Шүкүр менен акыркы жолу жолукканында азга сабырлуу болуп койгондо, анда баары башкача болот беле ким билет? Эми минтип өзү бир кезде арзып калып ага жолугуунун азабын тартса, минтип ошол окуяга кабылган Сүйүнбектин абалына кош көңүл мамиле жасаганы калыстыктын жоктугунан белги берип турат го. Ушул жерден көңүл калбагандай жакшы сөз ойлоп туруп айтып койгондо, анда баары башкача болмок эле. Тун сүйүүгө кабылган баланын көңүлүн чөгөрүп, орой анан олдоксон жооп бергенин кеч сезип калды.
Эртеси күнү Сүйүнбек ишке чыкпай калды. Анын ишке чыкпай калганына Азиза өзү күнөөлүү экенин кеч сезди. Анткени айтылган сөздөр ар тараптуу айтылып, акыры кечинде Сүйүнбек менен Азизанын сүйлөшүп турганын көргөндөр, такыр башка мааниде сөздү айтып чыгышты.
Сүйүүнүн азабынан Сүйүнбек таң атканга чейин ичимдик ичип, ичинен жеген нерсени ичимдиктен чыгарган үчүн, ишке чыкпай калды. Ооба, Азизадан алиги сөздү уккандан көрө муштум жегени алда канча жеңил болот беле... Биринчи жолу кызга сөз айтып, андан дагы андан көңүл жубатарлык сөз укпаганы болгон намысын козгоду. Ооба, кыз баланын жүрөгүн жибите берүү ар бир эркектин эле колунан келе бербейт. Сүйүнбек такыр ойлогон эмес эле, Азизадан каршы сөз угам деп. Көзү караңгылашып, кабагы бүркөлүп, биринчи жолуккан дүкөндөн эле бир бөтөлкө аракты алды да, дароо ошол жерден оозун ачып туруп, теңине чейин ичип жиберди.
Эх, бул да болсо пендечилик да. Чынында Сүйүнбектин, Азизага үйлөнсөмбү деген аруу тилеги бар эле. Канча күн таттуу кыялдарга батпады, канча түндүн теңин Азизага арнап түн уйкудан калды, канчалаган убактысын көбүн бир гана тунгуч сүйүүсү тууралуу ойлободу- дейсиң. Эми бир гана ооз сөз менен баардык жакшы тилектер талкаланып, минтип көңүлү сынып, сүйүүнүн туюк жолуна кабылып, ал жолдон ичимдик менен чыкчудай өзүн таштап салды. Атаганат, бул жерден дагы сабырдын жоктугу, жеңил ойго алдыруунун себебинен ишке чыкпай олтурат. Чакырып барган баладан айттырып жиберди " менин ордума башка бирөөнү алсын, мен иштен кеттим"- деп. Эмнеге мындай кадамга барды, аны эч ким билбейт. Азиза, бул кабарды укканда гана жүрөгү бир "болк" деп алды. Анткени таң эрте ишке келгенден баштап көз кыйыгы менен Сүйүнбекти издебеди беле. Аны жактырып калбаса дагы, өзүн арзып калган баланын элесин бир көргүсү келгени чын эле. Адам баласы бул жалганда чындап караганда жакшы сөз угуудан кандай өздөрүнө кубат алат. Азиза дагы өзүн арзып калган Сүйүнбекти көргүсү келди, аны менен жакшылап сүйлөшүп "сүйүү бир тараптан болгондо алсыз болуп калат, мага убакыт жана ойлонгонго уруксаат бер" - деп айткысы келген эле. Бирок ал оюн айта алган жок, балким Сүйүнбек ишке келсе айтат беле... Эмнегедир бул күнү оюнан Сүйүнбек кетпей койду. Анын кылгыра караган көз карашы, телмире карап тиктегени, көңүл көтөрө тургандай сөз камдап жанына келип айта албай кетип калганы, эч иши болбосо дагы жанына келип турганы, көз алдына тартыла берди. Чакырыкчы бала анын ичип алганын жана иштен кеткенин айтканда Азиза абдан жаман абалда калды. Атаганат, көрсө цехтин ичине бир гана Сүйүнбек көрк берип жүргөндөй сезилип кетти. Анын жоктугу алгач эле Азизага сезилди. Эгер ал сүйүүсүн билдирбей иштен кеткен болсо, анда Азизага деле анын кеткени анча деле мааниге ээ болбойт беле, ким билет. Азиза кабагы салыңкы иши менен алек болуп олтурганда технолог келин келип:
- Азиза, мен барып Сүйүнбек менен жолугуп келдим. Ал сени арзып калган турбайбы. Эми ал сенден уялып ишке чыкпайт. Мен сага бир машина берейин, сен анын акчасын бөлүп берип кутулгандай бол. Колуңдан келсе сен үйүңдөн тигип келип турбайсыңбы? - дегенде, Азиза ойлонуп турбай макул болду.
Машинаны Урмат үйгө чейин жеткизип бермей болуп, даярданып жатканда сөздөн-сөз чыгып, Урматтын туулган жерин сурап калды эле, ал айылын айтканда Азиза дароо:
- Сен Шүкүр деген баланы тааныйсыңбы? - деп сурап калды. Урмат дароо көзүн алайтып:
-Ал менин классташым да. Азыр ал айылга кеткен, бул жактан иштеген иши болбой калып. Бул сөздү укканда Азиза:
- Урмат, колуңдан келсе мага Шүкүрдү жолуктуруп койчу, мен аны канчадан бери таба албай жүрбөймүнбү, караанын көргөнгө зар болуп.
Кап, бул сөз дагы оозунан эмне болуп чыгып кетти билбей калып, ушул бир ооз сөз менен Шүкүрдү абдан берилип сүйөөрүн билгизип алды.
Азизага эми абдан дурус болду. Баягыдай эрте туруп ишке эрте келбейт. Каалаган убактысында турат да, берилген заказды тигип, апасынын жанында. Анткен менен аз убакытка эле колу бошой калса телевизор көргөн адаты ишине тоскоолун тийгизбей койгон жок. Түрк, Корея сериалдары боло турган кезде иш токтойт. Бир дагы сериалын куру кетирбей көрүп, кинодогудай жашоодо жашагысы келип кетет. Бирок баары бир Шүкүрдү эстегенде талмасы кармаган адамдай бир орундан жылбай туруп калган адаты бар. Бул кылыгы апасына дагы байкалып калды.
Күнгө бейшемби болучу. Эртең менен уктап жатса технолог өзү келип:
- Азиза, иш көп, эми ишке чыгып ал жактан эле иштебесең болбой калды. Сүйүнбек эки апта иштеп кайра кетип калды. Ага эмне болду билбейм деги. Абдан жакшы бала эле, ишине так. Ал кеткени ишибиз да аксап баштады. Бычмачылык дагы абдан жоопту иш эмеспи. Баса, Азиза сени кечээ күнү бир бала издеп келди, сага жолугуш үчүн атайын айылдан келиптир "сени бүгүн ишке чыгат" деп койгом. Бүгүн келип калышы толук мүмкүн. Азиза үчүн мындан өткөн жакшы кабар барбы. Анткени ал бала Шүкүр, башка айылдан эч ким издеп келмек эмес. Дароо кийинип, сыртка чыгып келди да, жуунуп - чайынган соң таңкы тамака олтурду. Технолог шашып жатканын билгизип, нан ооз тийип эле кетип калган. Таңкы көрүнүш өзүнүн кооздугун тартуулап, күндүн жаңы келгенинен белги бергенсип, аба салкын тартып турду. Азиза, эмнегедир эле шашып жатты. Эмнеге шашканын бир гана өзү билет. Жүрөгү элеп-желеп болуп, толкунданып алганы даана эле байкалып турду.
Эне да, Шааркан кызынын бул абалын көрүп, өзүнүн жаш кезин эстеди. Ооба, анда Шааркан дагы жүрөгүн ээлеген адамга жолугуу үчүн кудум кызындай болуп ашыкпады беле. Аттиң, ошондо ошол эмгегин Курсант билбесе деле керек. Кыздар жолугуушуга кандай жакшы тилек менен жасанат, бирок аны эркектер биле беришпегени албетте өкүнүчтүү. Азиза дагы бул жолу башка күндөгүгө караганда абдан берилүү менен жасанып, күзгүнүн алдында эле канча убакытын коротту. Ар бир кыймылына баам салып турган Шааркан, абдан таң калды. Анткени, кызынан өзүнүн бир кездеги элесин көрүп турду. Көрсө бул жалганда кыз бала энени, уул бала атаны тартпай койбойт экенине Шааркан өзү күбө болду.
Мындан туура жыйырма жети жыл илгери Шааркан кудум кызы Азизадай болуп бир орунга олтура албай, жүрөгүн черткилеген "сүйүү" деген илдет менен ооруган. Анда Шааркан окууну жаңы бүтүп, мектепке мугалим болуп орношкон болучу. Ал эми Курсант математика мугалими эле. Экөө жаңы гана тил табыша баштаганда, дене тарбия сабагынан сабак берген Жолоочу агай канча улуу экенин билбей жолунан тосуп, колун сурап жатканын Курсант көрүп калып экөө бир топко жолукпай, жүрүшпөдү беле. Анан Курсант өзү жолугушууга чакырганда, кудум кызындай болуп карбаластаганын кантип унутат. Кызы Азиза дагы ошол тагдырды кайталап, көңүл сүйгөн адамына жолугуу үчүн ашыкканын апасына билдирип алганын сезген жок. Кыраакы эне билди, бирок эч сөз айта албады. Аттиң, жаштык ай, жаш кезде сүйүү кандай барктуу. Жүрөк таза, бир гана максат сүйүүнүн аягына чыгуу болуп калат эмеспи. Азиза да үйдөн тим эле абдан шашылыш чыкты, таттуу кыялга жетеленип, Шүкүрдүн алыстан өзүн издеп келгенине ишене албай. Бул да болсо жаш кездеги бир кызыктуу учур экенин жашырып болбойт эле.
Убакыт өз нугунан жазбай, бир калыпта өтө берет эмеспи. Азиза үч күн үйдө жатып тажап кетти да, анан газетага чыккан жарнама менен иш издеп жөнөдү. Алгач кафелерге барды. Анан ал жакта деле иштеп кете турганга көзү жетпей "тигүүчү кыз керек" деген жарнаманын телефон номерин терди. Бир топто гана нары жактан үн угулду:
- Ало, - деген. Азиза үнүн жай чыгарып:
- Мен газетага чыккан жарнама боюнча чалып жаттым эле, чоочун үн:
- Сен тиккенди билесиңби? - деди эле, Азиза шылкы бош:
- Эже, тез эле үйрөнүп кетет элем. Барып көрсөм кандай болот?- деп, үмүт менен суранды. Тиги белгисиз аял:
- Мейлиң келип көр, биздин дарек деп, цехтин дарегин айтты да, телефонду өчүрүп койду. Азиза үнү жагымдуу анан үмүт пайда кылып айткан аялга ичи жылып, дароо эле маршруткага олтурду.
Шаардын көчөлөрүнүн машинага жык толгон тыгыны Манас көчөсүнө келгенде абдан көп убакытты алды. Анткени тиги өзүн кыйын, акылман сезген ажо же спикер ишинен кетип бара жатканбы, айтор коштоп жүргөн машиналардын ортосунда тим эле чоң иш бүтүрүп жаткансып өтүп кетти. Аттиң, бул да болсо бул жалгандагы жашоонун калыстыгынын жоктугу экенин баамдасак болот. Анын себеби ажо эмнеден коркот жана эмне мынча элдин тынчын алат, көчөнүн баарын тоздуруп илгерки хандардай элди күттүрүп, элдин ишине тоскоол болгону эле баам салып караган кишиге абдан эле одоно экенин ага ким айтат. Азиза улам токтогон маршрутканын айдоочусуна абдан ачуусу келди. Мунун себеби цехтеги эже "тез келип кал" - деген эле да. Ооба, адам баласы шашканда кыйчалыштар көп болуп, жол чырактар дагы кызыл күйүп, кызыл таягын көтөргөн МАИлер да жол жээгине туруп калганы бул адат. Акыры келчү жерге келип, дагы жетон салып телефон чалды эле орто жаштарга барып калган, маңдайы жарык, толмочунан келген Жумакүл Жээнбаева өзү тозуп алды. Жакшылап таанышып, учурашкан соң алдыга баштап цехке кирди да, Азизага кайрылды:
- Азырынча топчуда иштеп тур. Анда-санда машинага олтуруп көн, анан сага өзүнчө машина берем. Иштейм десең.
Азиза алгач иштеген күнү эле өзүнүн ишке карата болгон жөндөмүн көргөзө алды. Бул күнү иш убактысы бүткөнгө чейин иштеп, эки жүз сомдой акча тапты, өзүнүн эсебинде. Анткени ар бир топчу үчүн ала турган акчасын эсептеп чыгып, ичинен ойлоп койду " тиккенди үйрөнүп алыш керек экен" - деп.
Бир аптага жетпеген убакытта эле тиге турган машинага олтурду. Азизанын тээ бала кезинен эле адаты, колу ишке көнгөндөн жана ишти баштагандан кийин аны аягына чыгармайын жаны тынбай калган адаты бар. Жумакүл дагы байкап көрүп, Азизанын ишине ичинен ыраазы болду. Ооба, ким эле иштеген адамды жаман көрөт.
Ошонтип ишке берилген Азизанын иштен колу бошобой, шаар кыдырганга деле убактысы болбоду.
Анткен менен Шүкүр такыр оюнан кетпей, кээде өзүнө карата берилген суроону укпай калган учуру көп жолу кайталанды. Мунун себеби ошол учурда анын оюн бир гана Шүкүр ээлеп алган болот. Чын-чынына келгенде бул арзуунун азабы, түйшүгү аң сезимди башкарып алат белем, Азиза дайыма бир гана Шүкүр жөнүндө ойлонгондон такыр тажабайт. Анын ар бир кыймылы, баскан турганы көз алдынан кетпей, оюнда аны менен бактылуу боло тургандай сезип кетет, өзүн.
Ооба, бул ишке киргени чын эле жанынан акча үзүлбөйт, анан дагы дайыма алдыда бир чоң нерсе күтүп тургансып үмүт кылат. "Чыныгы сүйүү-баардык кыйынчылыкты көтөрүүгө көмөктөш болот" - деп, Ф. Шиллер айткандай, Азиза үчүн кыйынчылыктын баары арта калгандай сезилип келет. Анткени канча жолу Сыртпай артынан түшүп аңдып "кармап алып колун сурады жана ишке кайра чык"- деп өтүндү. Сыртпайды көргүсү келбеген Азиза акыры качып жүрүп кутулдубу айтор, ал кийинки кездерде жабышканын койду. Атасындай болгон кишинин жалынганы, өтүнгөнү, жалдыраганы Азизаны кандай акыбалга алып келбеди. Кыз бала үчүн мындан өткөн кордук барбы. Эгер, Сыртпай өзү теңдүү болсо анда сөз башка эле. Сакалдуу кишинин артынан жүгүргөнүн Азиза такыр күткөн эмес.
Күнгө жума болучу. Иш кычап турган кезде Жумакүл шашылыш жаңы кийимдин фасонун алып келди. Ооба, жаңы кийимдин тигилиши абдан опурталдуу анан жооптуу. Жашы кырктан өтүп калган Мая биринчи тигет, андан соң ошол үлгү менен калгандары тиге баштайт. Азиза эмнегедир Маянын жанына басып келип, жаңы тигилип жаткан кийимди карап туруп, өзүнүн оюн айтып калды:
- Эже, сиз эгер мындай кылып тиксеңиз, балким оңой болобу? - деди эле Мая айтылган сунушту байкап көрүп:
- Азыр, - деп бир саамга ойго алаксып кетти да, анан:
- Чын эле, Азиза сен туура байкаган экенсиң деп, тигип жаткан нерсесин, Азиза айткандай тикти. Ооба, "бир баш жакшы, ал эми эки баш андан жакшы" деп айтылгандай, Азизанын жанына келип калганы Мая үчүн жакшы болду. Айтып койгон оңой болгону менен тигүүчүлүктүн дагы ичине каткан билинбеген мүшкүлү болот. Бир орундан жылбай олтуруп кийим тигүү, материалдын чаңын жутуу, тигүүнүн ар тараптуу машакаты эле ден-соолукка кандай зыян. Азиза адатынча өзүнүн ордуна келип олтурду да, тигип жаткан ишин улантып дагы ой чүмбөтүнө алаксып кетти. Жаш кезде өзгөчө сүйүү темасы ар бир улан менен кыздын биринчи маселеси болуп келгенине тарых күбө. Анткени өсүмдүк дагы убактысы келгенде уругун таштайт эмеспи. Ошол сымал адам баласы дагы бойго жеткенде турмушун андан ары улап кетүү үчүн өзүнө түгөй издейт. Бул жалганда жубу менен жашаган алда канча жеңил анан көңүлдүү болгон үчүн, жаш кезде ар бир адам баласы түбөлүк жубун таап алуу үчүн, алгач жүрөк эңсеген адамын табууга аракет кылат. Азиза дагы жүрөк эңсеген адамын тапканы менен минтип аны менен болгону кыялында гана жашап, кыял менен гана жашоосун улап келе жатканын жан адамга айта элек. Эмнегедир акыркы кездерде түнт болуп, кабагы да ачылбай, илдет адамга кабылган адамдай жер тиктеп көп ойлонот. Адатынча машинасы менен ишин улантып, ойго алаксып олтурганда Мая жанына басып келип, колу менен акырын ийнинен түртүп:
- Азиза, деги сага эмне болду, кыйкырсам такыр эле укпайсың да? - деп, суроолуу карады. Көздөрү чарчап, көңүлү чөгүңкү, каректери суз тарткан Азиза таттуу уйкудан ойгонгон кишидей чочуп кетти, Мая колу менен түрткөндө. Берилген суроого дагы бир топко күттүрүп анан жооп берди:
- Эже, эмне болду? - деп. Мая иши ийгиликтүү болгон үчүн, Азизаны чайга чакырганы келген болучу. Үнүн жай чыгарып:
- Азиза, жүрү, чай ичип келебиз? Мен жана сен болбосоң азыр тиги кийимдин фасонун тигип бүтпөй, алагды болуп олтурмакмын. Курсак ачты, мени менен барып чай ичип келчи,- деди. Азиза улуу кишинин өтүнүчүн четке кага албай макул болуп, олтурган ордунан турду.
Мая чынында абдан тажырыйбалуу анан иштин көзүн билген, калыс аял. Анткен менен учурда жалгыз жашайт. Тийген күйөөсү менен эки гана ай жашап, андан кетип калган болучу. Анткени жеринен эки сүйлөгөн кишини жети желмогузундай жек көрөт. Күйөөсү эки жолу алдаганда, эч сөзгө келбей кийим кечесин алып, үйдөн чыгып кеткен. Ошол бойдон күйөөгө тийген эмес. Анткен менен адамдык сапатка бай, абдан жакшы аял заты. Учурда чындыкты айткан киши баары бир жаман көрүнүп калбадыбы. Жалаң бир гана чындык издеп жүрүп, ушул жашка келгени өзүнө ылайыктуу кишини жолуктура элек.
Экөө ээрчише басып ашканага келгенде, Мая тамакка заказ берди да, анан Азизаны сөзгө тартты:
- Азиза, сен эмне дайыма капалуу жүрөсүң, бир жериң ооруйбу? - деди эле, Азиза берилген суроого кыска гана:
- Эч жерим оорубайт. Башынан эле мүнөзүм ушундай дегенде, Мая тигиле карап:
- Азиза, калпты айтпа! Сени ойго чөмүлткөн жана сени капа кылган бир сырың бар. Аны сенин сырт келбетиң эле айтып турбайбы. Эгер сен, ичиңден жеген ал нерсени бирөөнө айтып сыртка чыгарып жеңилденип албасаң, сөзсүз ооруга кабылышың толук мүмкүн. Адамды санаа кандай жейт, темирди дат жегендей. Ал жагын да эске ал. Эгер мага сырыңды айтсаң, мен сага колумдан келген жардамымды берип, жакшы кеңешимди айтам. Чынын айтсам сенин мага адамдык сапатың абдан жагат. Айткандай тиги бизде иштеген чылым чеккен кыздардын баары, кыларга иштери жок чылым чегип жатышат десиңби, жок, алардын дагы жан дүйнөлөрү кыйналып, болгон күчтөрүн, армандарын, санааларын бир гана чылым чегип чыгарып жаткандары. Айтып койгон оңой, бирок азыр ар бир адамдын ар кандай арманы бар. Билем, азыр силердин болгон санааңар, күйүтүңөр бир гана сүйүү. Жаш кезде ар бир улан, кыздын күйүтү сүйүү болот. Биздин дагы башыбызга сүйүү келип кеткен. Нинон де Ланкло деген Франсуз ойчулу минтип айткан "сүйүү тобокел жасаган эле соодага окшош, көпчүлүк учурда таш жалак калтырат" - деп. Чынында ал ойчул абдан туура айткан. Азыр акчанын гана заманы болуп калбадыбы. Акчаң болсо баарын сатып алууга болуп калды. Ишенбесең эл бийлеген билермандар, акылдуусунган чоңдор кыздарынан жаш кыздарды токол аял кылып алып жатышат. Аларды эмне ошол жаш аялдары сүйүп тийди дейсиңби? Жок, алардын акчасына гана карап тийгендери бештен белгилүү иш экенин турмуш өзү эле айтып турбайбы. Анткени, отуз, кырк жаш улуу кишиге турмушка чыгуу бул сүйүүгө арбалуу эмес. Айткандай кыз бала жыйырма беш жашта болсо, тийген күйөөсү элүүдө дейли. Азыркы элүүдөгү киши ашып кетсе он жылдан кийин абышка болот. Ал абышка болгон кезде кыз болгону отуз беш жашка чыгат. Анан ал абышкадан кайдагы жылуулукту алмак эле. Менин боорум ооруйт, токол аял болуп тийген кыздарга. Бул сөздү укканда Азиза чукул жерден Сыртпайды эстеп кетти. Чын эле анын акчасына карап тийип алса, ал киши Мая айткандай беш-он жылдан кийин карылык айылына баш багып, эркектик касиети качып калмак дагы, анан ал улуу аялынын балдарына кетип калса эмне болмок? Ушул ойду ойлоп, дагы алаксып кеткенде Мая:
- Азиза, сага эмне болду, бир жериң ооруп турабы? - деп, суроолу карады эле Азиза жооп бергенче болбой берилген заказ келип калып алаксып калышты.
Бир чети Маянын айткан сөздөрү абдан жөндүү жана маанилүү туюлду. Тамак желип жатканда экөө тең эч сөз козгошкон жок. Качан гана тамак желип болгондо Мая:
- Азиза, өзүң бил. Мен сени кыйнабайм "сырыңды айт" деп. Билем, сени эзген санаа эмне экенин. Аны сенин көздөрүң эле айтып турат. Бирок ичтен жеген санааны адам баласы айтып сыртка чыгарып алса, абдан жеңилденип калат. Аялдарды жаратканда алсыз кылып жараткан. Ооба, бекер жерден аялдар баардык нерсени ыйлап, ичтен жеген санааны көз жашынан чыгарбайт. Аялдар ыйлап алганда гана жеңилдеп калаары анык. Айткандай кечинде иштен үйгө барсам, кошуна жашаган эженин күйөөсү ичип келип жаман сөз айтып койсо керек, сөздүн уусуна кабылган Жамила эже мага болгон арманын айтып алып, бир топко ыйлады. Анан гана жеңилденип алды көрүнөт "кой, үйгө кирип тамак жасайын" - деп кирип кетти. Мага арызданып, ичиндеги арманын айтып, ыйлап алганга өзүн абдан жеңил сезип калды көрүнөт "тамак жасайын" - деп үйүнө кирип кеткенине караганда. Сен дагы көптөн бери ичиңден жеген санааны айтып алсаң, жеңилденип калмаксың. Аял заты жаш кезде сүйүүнүн азабын тартса, кийин күйөөнүн азабын тарткан бул жашоонун мыйзамы, аны танып эч болбойт. Менин баамымда сен сүйүүнүн азабын тартып жатканыңды жашырбай эле кой деп, ордунан турду. Азиза туура айтылган сөзгө муюп, үнсүз алдыга кадам таштады. Бир чети Мая абдан туура сөз атты. Анткени Шүкүрдү бир көргөнгө зар болуп жүргөнүн кантип танат эле.
Айткандай эле сыртта үч кыз чычайтып чылым чегип турушуптур. Атаганат, кыз балага чылым чеккен такыр эле жарашпайт. Аны танып да болбойт. Мая тигилерди сынай карап, ичкери киргенде Азизага:
- Байкадыңбы тиги кыздарды, алар бекер чылым чеккен жок. Сенден өтүнүч, чылымдан алыс бол ылайым. "Кыз балага кырк жерден тыюу" - деп бекер айтылган эмес. Алиги кыздардын ата-энелери билбейт да, кыздары чылым чегип аял затына жарашпаган иш менен алек болуп жүрүшкөнүн. Жаман адатка кабылган бат, андан алысташ абдан кыйын. Тиги кыздар турмушка чыкканда билишет, чылымдын азабын. Анткени күйөөсү, кайын журту тыя баштайт да. Баарынан чылымды ташташ азаптын-азабы. Учурда канчалаган эрки бекем эркектер чылымды таштай алышпай азап чегип жүрүшөт. Азиза бул айтылган сөздү укканда таякесин эстеди. Ал киши кырк алты жыл чылым чегип, эми түнкүсүн дагы эки маал туруп чылым чегээрин билет. Ооба, баарынан чылым чеккен эмне деген ден соолукту алат. Орус эли бекер жерден чылымдын кутусуна "сигарет убивает" - деп, эскертүү берген эмес да. Адам баласы билип туруп ден соолукка каршы иштерди жасап келе жатканына турмуш өзү күбө. Ооба, чылым чеккен жаш кыздар эртең эле эне болот. Анан кандай бала төрөйт аны алдына ала билбейт да.
Баягы эле кийим тиккен ак машина. Тигүүчү кыздар ойлору менен алек болгондору менен колдору менен буттары машинада. Күндө ушул иш. Кара жанды багыш үчүн керээлди күнү кечке бир орундан жылбай олтуруу керек. Азиза эмнегедир иши менен алек болуп олтуруп дагы Шүкүрдү эстеп кетти. Шүкүрдүн баскан турганы, күлгөн күлкүсү, кыймыл аракети деги болгон турпаты көз алдына тартылып, аны кайдан издеп табуу керек деп ойлоп койду. Бирок аны тапкан күндө дагы эмне деген сөздү айтат, эгер анын алдында уят болуп калса. Ушул сымал ойлор биринин артынан бири келип, убакыттын өткөнүн да билбей калды.
Убакыт келип, сааттын жебеси жетини көргөзгөндө, кыздардын алды кетүүгө даярдана башташты. Азиза элдин арты болуп цехтен чыгып бара жатканда, бычмачы болуп иштеген Сүйүнбек токтотуп калды:
- Азиза, макул көрсөң азыр киного кирип келбейлиби, абдан жакшы кино болуп жатыптыр, деди. Бул бала көптөн бери кылгыра карап, жакшы көрүп калганын көз карашы менен билгизип жүргөн эле. Азиза, кабагын чытып:
- Сүйүнбек менин колум бош эмес. Үйдө апам санаа чегип күтүп жатат. Андан дагы кечке иштегенге абдан чарчап турам. Башка кыздар менен барчы, - деди эле Сүйүнбек:
- Ар бир адам баласы жүрөк сүйгөн, көңүл каалаган адамы менен бирге баскысы келет. Албетте сен айткандай кыздар көп, бирок менин жүрөгүм бир гана сени эңсеп, сени каалап жатса кандай кылам. Чынын айтсам сен ишке келген күндөн бери, менин жүрөгүм бир башкача согуп жатат. Ишке керек болсо бир гана сенин карааныңды көрүү үчүн келгендей өзүмдү сезе берем. Бул жалганда адам баласы бир гана жүрөктү алдай албайт экен. Туруксуз сүйүүнүн далили-ант, чыныгы сүйүү эч качан антты оозанбайт. Мен сени "сүйүп калдым" деп айтуудан алысмын. Анткени сага болгон арзуумду куру ооз сөз менен эмес, иш менен жана ашыктыкка арналган мамилем менен билгизгим келет. Айткандай бул жалганда бекер жерден айтылган эмес "сүйүүнүн көзү сокур" деп. Ушул жашка чыкканы бир дагы кызды сүйүп калуу менин башыма келген эмес эле. Ал турсун сүйүү эмне экенин билген эмес болчумун. Эмнегедир сени көргөндөн бери көңүлүм алагды. Ушул убакка чейин эптеп чыдадым. Азыр сага мунун баарын айтам деген ой дагы жок болчу, эмне болуп айтып салдым билбейм.
Сүйүнбек эмнегедир өзүн эркин сезе түштү, үстүнөн бирөө оор жүктү алып салгансып. Азиза баягы эле угуп жүргөн сөзүн уккан адамдай кош көңүл мамиле жасап:
- Сүйүнбек, мен билем жана эбак эле байкаган болчумун, мени жактырып калганыңды. Бирок тилекке каршы менин жүрөгүм бош эмес. Сен мени кандай жактырып, канча азап чексең, мен дагы бирөөнү жактырып калып, сенден он эсе ашык азап чегип жүргөн кезим, - деп айтып алып, өз сөзүнөн өзү кетенчиктей түштү. Эч качан минтип бир дагы адамга айткан эмес эле. Эмне болуп бул сөздөр оозунан чыгып кетти өзү да билбей калды. Анткен менен аз да болсо жеңилдей түштү. Анын себеби ичтен жеген санаасы сөз менен сыртка чыгып кетпедиби. Адам баласы дайыма турмуштун далай жолун басып өткөндөн кийин гана жашоодон жаңылганын билери анык. Аттиң, эгер Азиза, Шүкүр менен акыркы жолу жолукканында азга сабырлуу болуп койгондо, анда баары башкача болот беле ким билет? Эми минтип өзү бир кезде арзып калып ага жолугуунун азабын тартса, минтип ошол окуяга кабылган Сүйүнбектин абалына кош көңүл мамиле жасаганы калыстыктын жоктугунан белги берип турат го. Ушул жерден көңүл калбагандай жакшы сөз ойлоп туруп айтып койгондо, анда баары башкача болмок эле. Тун сүйүүгө кабылган баланын көңүлүн чөгөрүп, орой анан олдоксон жооп бергенин кеч сезип калды.
Эртеси күнү Сүйүнбек ишке чыкпай калды. Анын ишке чыкпай калганына Азиза өзү күнөөлүү экенин кеч сезди. Анткени айтылган сөздөр ар тараптуу айтылып, акыры кечинде Сүйүнбек менен Азизанын сүйлөшүп турганын көргөндөр, такыр башка мааниде сөздү айтып чыгышты.
Сүйүүнүн азабынан Сүйүнбек таң атканга чейин ичимдик ичип, ичинен жеген нерсени ичимдиктен чыгарган үчүн, ишке чыкпай калды. Ооба, Азизадан алиги сөздү уккандан көрө муштум жегени алда канча жеңил болот беле... Биринчи жолу кызга сөз айтып, андан дагы андан көңүл жубатарлык сөз укпаганы болгон намысын козгоду. Ооба, кыз баланын жүрөгүн жибите берүү ар бир эркектин эле колунан келе бербейт. Сүйүнбек такыр ойлогон эмес эле, Азизадан каршы сөз угам деп. Көзү караңгылашып, кабагы бүркөлүп, биринчи жолуккан дүкөндөн эле бир бөтөлкө аракты алды да, дароо ошол жерден оозун ачып туруп, теңине чейин ичип жиберди.
Эх, бул да болсо пендечилик да. Чынында Сүйүнбектин, Азизага үйлөнсөмбү деген аруу тилеги бар эле. Канча күн таттуу кыялдарга батпады, канча түндүн теңин Азизага арнап түн уйкудан калды, канчалаган убактысын көбүн бир гана тунгуч сүйүүсү тууралуу ойлободу- дейсиң. Эми бир гана ооз сөз менен баардык жакшы тилектер талкаланып, минтип көңүлү сынып, сүйүүнүн туюк жолуна кабылып, ал жолдон ичимдик менен чыкчудай өзүн таштап салды. Атаганат, бул жерден дагы сабырдын жоктугу, жеңил ойго алдыруунун себебинен ишке чыкпай олтурат. Чакырып барган баладан айттырып жиберди " менин ордума башка бирөөнү алсын, мен иштен кеттим"- деп. Эмнеге мындай кадамга барды, аны эч ким билбейт. Азиза, бул кабарды укканда гана жүрөгү бир "болк" деп алды. Анткени таң эрте ишке келгенден баштап көз кыйыгы менен Сүйүнбекти издебеди беле. Аны жактырып калбаса дагы, өзүн арзып калган баланын элесин бир көргүсү келгени чын эле. Адам баласы бул жалганда чындап караганда жакшы сөз угуудан кандай өздөрүнө кубат алат. Азиза дагы өзүн арзып калган Сүйүнбекти көргүсү келди, аны менен жакшылап сүйлөшүп "сүйүү бир тараптан болгондо алсыз болуп калат, мага убакыт жана ойлонгонго уруксаат бер" - деп айткысы келген эле. Бирок ал оюн айта алган жок, балким Сүйүнбек ишке келсе айтат беле... Эмнегедир бул күнү оюнан Сүйүнбек кетпей койду. Анын кылгыра караган көз карашы, телмире карап тиктегени, көңүл көтөрө тургандай сөз камдап жанына келип айта албай кетип калганы, эч иши болбосо дагы жанына келип турганы, көз алдына тартыла берди. Чакырыкчы бала анын ичип алганын жана иштен кеткенин айтканда Азиза абдан жаман абалда калды. Атаганат, көрсө цехтин ичине бир гана Сүйүнбек көрк берип жүргөндөй сезилип кетти. Анын жоктугу алгач эле Азизага сезилди. Эгер ал сүйүүсүн билдирбей иштен кеткен болсо, анда Азизага деле анын кеткени анча деле мааниге ээ болбойт беле, ким билет. Азиза кабагы салыңкы иши менен алек болуп олтурганда технолог келин келип:
- Азиза, мен барып Сүйүнбек менен жолугуп келдим. Ал сени арзып калган турбайбы. Эми ал сенден уялып ишке чыкпайт. Мен сага бир машина берейин, сен анын акчасын бөлүп берип кутулгандай бол. Колуңдан келсе сен үйүңдөн тигип келип турбайсыңбы? - дегенде, Азиза ойлонуп турбай макул болду.
Машинаны Урмат үйгө чейин жеткизип бермей болуп, даярданып жатканда сөздөн-сөз чыгып, Урматтын туулган жерин сурап калды эле, ал айылын айтканда Азиза дароо:
- Сен Шүкүр деген баланы тааныйсыңбы? - деп сурап калды. Урмат дароо көзүн алайтып:
-Ал менин классташым да. Азыр ал айылга кеткен, бул жактан иштеген иши болбой калып. Бул сөздү укканда Азиза:
- Урмат, колуңдан келсе мага Шүкүрдү жолуктуруп койчу, мен аны канчадан бери таба албай жүрбөймүнбү, караанын көргөнгө зар болуп.
Кап, бул сөз дагы оозунан эмне болуп чыгып кетти билбей калып, ушул бир ооз сөз менен Шүкүрдү абдан берилип сүйөөрүн билгизип алды.
Азизага эми абдан дурус болду. Баягыдай эрте туруп ишке эрте келбейт. Каалаган убактысында турат да, берилген заказды тигип, апасынын жанында. Анткен менен аз убакытка эле колу бошой калса телевизор көргөн адаты ишине тоскоолун тийгизбей койгон жок. Түрк, Корея сериалдары боло турган кезде иш токтойт. Бир дагы сериалын куру кетирбей көрүп, кинодогудай жашоодо жашагысы келип кетет. Бирок баары бир Шүкүрдү эстегенде талмасы кармаган адамдай бир орундан жылбай туруп калган адаты бар. Бул кылыгы апасына дагы байкалып калды.
Күнгө бейшемби болучу. Эртең менен уктап жатса технолог өзү келип:
- Азиза, иш көп, эми ишке чыгып ал жактан эле иштебесең болбой калды. Сүйүнбек эки апта иштеп кайра кетип калды. Ага эмне болду билбейм деги. Абдан жакшы бала эле, ишине так. Ал кеткени ишибиз да аксап баштады. Бычмачылык дагы абдан жоопту иш эмеспи. Баса, Азиза сени кечээ күнү бир бала издеп келди, сага жолугуш үчүн атайын айылдан келиптир "сени бүгүн ишке чыгат" деп койгом. Бүгүн келип калышы толук мүмкүн. Азиза үчүн мындан өткөн жакшы кабар барбы. Анткени ал бала Шүкүр, башка айылдан эч ким издеп келмек эмес. Дароо кийинип, сыртка чыгып келди да, жуунуп - чайынган соң таңкы тамака олтурду. Технолог шашып жатканын билгизип, нан ооз тийип эле кетип калган. Таңкы көрүнүш өзүнүн кооздугун тартуулап, күндүн жаңы келгенинен белги бергенсип, аба салкын тартып турду. Азиза, эмнегедир эле шашып жатты. Эмнеге шашканын бир гана өзү билет. Жүрөгү элеп-желеп болуп, толкунданып алганы даана эле байкалып турду.
Эне да, Шааркан кызынын бул абалын көрүп, өзүнүн жаш кезин эстеди. Ооба, анда Шааркан дагы жүрөгүн ээлеген адамга жолугуу үчүн кудум кызындай болуп ашыкпады беле. Аттиң, ошондо ошол эмгегин Курсант билбесе деле керек. Кыздар жолугуушуга кандай жакшы тилек менен жасанат, бирок аны эркектер биле беришпегени албетте өкүнүчтүү. Азиза дагы бул жолу башка күндөгүгө караганда абдан берилүү менен жасанып, күзгүнүн алдында эле канча убакытын коротту. Ар бир кыймылына баам салып турган Шааркан, абдан таң калды. Анткени, кызынан өзүнүн бир кездеги элесин көрүп турду. Көрсө бул жалганда кыз бала энени, уул бала атаны тартпай койбойт экенине Шааркан өзү күбө болду.
Мындан туура жыйырма жети жыл илгери Шааркан кудум кызы Азизадай болуп бир орунга олтура албай, жүрөгүн черткилеген "сүйүү" деген илдет менен ооруган. Анда Шааркан окууну жаңы бүтүп, мектепке мугалим болуп орношкон болучу. Ал эми Курсант математика мугалими эле. Экөө жаңы гана тил табыша баштаганда, дене тарбия сабагынан сабак берген Жолоочу агай канча улуу экенин билбей жолунан тосуп, колун сурап жатканын Курсант көрүп калып экөө бир топко жолукпай, жүрүшпөдү беле. Анан Курсант өзү жолугушууга чакырганда, кудум кызындай болуп карбаластаганын кантип унутат. Кызы Азиза дагы ошол тагдырды кайталап, көңүл сүйгөн адамына жолугуу үчүн ашыкканын апасына билдирип алганын сезген жок. Кыраакы эне билди, бирок эч сөз айта албады. Аттиң, жаштык ай, жаш кезде сүйүү кандай барктуу. Жүрөк таза, бир гана максат сүйүүнүн аягына чыгуу болуп калат эмеспи. Азиза да үйдөн тим эле абдан шашылыш чыкты, таттуу кыялга жетеленип, Шүкүрдүн алыстан өзүн издеп келгенине ишене албай. Бул да болсо жаш кездеги бир кызыктуу учур экенин жашырып болбойт эле.
#9 22 September 2017 - 13:42
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Тоо этегинде жайгашкан чакан айыл. Элет жериндеги жашоонун шаңы таң эрте башталат эмеспи. Күздүн күнкү эгин жыйноо учуру. Кампада кишинин саны көп. Айыл өкмөтүнүн имаратынын тегереги таң эрте элге толгон. Анткени эгин чапкан комбайындын кезегине туруу эле чоң иш. Мамыт бүгүн үчүнчү күн, комбайындын кезегине турганына. Шүкүр болсо талаада, эгинди кайтарып, тоодон эрте түшкөн кээ бир жылкылар тебелеп кетпесин деп сак-сактап карап жүрөт. Ал эми чөптөр эбак эле чабылып, талаа ачылып калган. Шүкүр үчүн убакыт өтпөй койду. Анткени атасы айткан эле да "эгин чабылып калса шаарга барып кел" - деп. Чынын айтканда шаарга бир гана Азизага жолугуу үчүн келгенге бел байлады. Болбосо көрүп кетпеди беле шаардын жашоосун. Айылдагыдай ээн эркин баса албаса же бир жакын тууганы болбосо, акчага гана күч келтиргени шаарга келбесе, башка жасай турган деле иши жок. Бул жолу атасы эски тракторуна бир тетик алып кел деп гана жиберип жатат. Ага өзү деле келмек, Сыртпай досунун жоругун угуп алып эле ага карата ичи кирдеп, Шүкүрдү жибергени жатат. Андан дагы Шүкүр эки жолу шаарга барып келүү үчүн суранганын эске алды. Сөзүнүн аягында билгизип алган "бирөөнө жолуга келиш да керек болуп жатат" - деп. Бул айтылган сөз менен эле Мамыт уулунун абалын билген болучу. Ата кантип баланын сөзүнө түшүнбөйт. Бала канчалык сыр жашыргысы келген күндө дагы ата менен эне, эмне болгон күндө да баары бир билип койгон бул жашоонун мыйзамы.
Шүкүр чыдамы кете күттү, комбайындын келишин. Анткени эгин чабылса эле шаарга бармак. Ичтен жеген санаа акыркы кездерде чыдамын түгөтүп бара жаткан. Убакыт түшкө жакындап калган кезде, көптөн күткөн комбайын талаага келди. Бул Шүкүр үчүн тим эле абдан чоң кубанычты тартуулады го, Азизага жолугуп жаткандай. Ооба, бул кубанычтын артында албетте Азизага жолугууга жол ачылды деген сөз жатканын танып болбойт болучу.
Комбайын айдаган Сүкүнүн бою тартайып узун, андан калса шашпаган бир адаты бар. Анын ар бир кыймылына көз салып турган Шүкүрдүн ичи бышып кетти. Ан сайын улам комбайындын кампасы какап, бат-баттан токтойт десең. Анткен менен баягы союз учурундагы эскилиги жеткен комбайынга дагы жакшы, ушунча иштеп берип жатканына. Кечки алтыларда гана чабылып бүткөн эгинди кампага төгүшкөндө, Шүкүр оор үшкүрүнүп алды. Ооба, ар бир иштин кыйынчылыгы бар эмеспи. Ушул үшкүрүк менен эмне деген гана кыйынчылыктар арта калганын билүүгө болот. Эми эки күндө эгинди тазалап, ичкери киргизишсе, жумуш бүтөт. Анан шаарга жөнөгөнгө туура келет. Таттуу кыял менен жакшы ойго алаксыгандын өзү бакыт экенин жашырып болбойт го. Шүкүр үчүн түн бир оокумуна чейин уктай албай Азизаны ойлоп жаткан көнүмүш ишке айланган. Кыялында ага үйлөнсө, анын жарашыктуу чачынан сылап, кучагында эркелетип жатса, аппак болгон узун моюнуна колун артып, экөө келечек жөнүндө сүйлөшүп, жакшы бийик кылып там салгандарынан бери кыялданганы, айылдан сагынычы тараганы адатка айланган. Ооба, сүйүү дайыма жакшы тилектерге, жакшы ойлордун кучагына, таттуу кыялдарга жетелейт эмеспи. Ошол себептен "сүйүүнүн бир мүнөтү, бүтүндөй бир турмушту ичине камтыйт" - деп бекеринен айтылбаса керек. Сүйүү үчүн акындар эмне деген гана ырларды жаратпады, ойчулдар таамай сөздөрдү айтып кеткени, сүрөтчүлөр карагандан көз тажабаган чыгарма жаратканы, актёрлордун жигине жеткире аткарган ролдору, жазуучунун сөз менен жеткизе жазган чыгармасынын баары, барып эле сүйүүгө такалат жана такалып келген. Кайсы бир философ айткан экен "сүйүүсүз жашоо супсак" - деп. Албетте өзгөчө жаш кезде сүйүүсүз жашоо чын эле супсак болорун ким тана алат. Ооба, тырмактай таштын дагы тарыхы болгондой, ар бир башка келген аруу сезимдин дагы тарыхы болорун биле жүргөнүбүз абзел. Анысысыңары ар бир адам баскан изин унутпай, алдыдагы басаар жолун билген адам көрөгөч болоруна турмуш күбө. Шүкүр басып өткөн жолун дайыма кайра басып албаганга аракети күч болуп келет.
Убакыт жетип эртең шаарга барам деген түнү Шүкүр таңды-таң атканча уйку бетин көргөн жок. Көз алдынан бир гана Азиза кетпей, аны менен кыялында гана сүйлөшүп жатты. Таң кулөнөк атып келе жатканда гана көзү илинген Шүкүрдү апасы Бермет ойготту. Эненин эмгеги, баамчылдыгына эмне жетет. Бермет, Шүкүрдүн оюн билгенсип, жанына аярлап турду да анан:
- Уулум, мен баарын билем. Эгер сүйлөшкөн кызыңа жолугуп, оюң орундалып калса аны алып келе бер. Атаң дагы айтты "үйлөнсө үйлөнө берсин" - деп. Сенин санааңды бир мен эле эмес, атаң дагы байкап калган өңдүү. Колуңдан келсе ал кызыңды алып кел. Кудага барганга шарт болуп турат деди. Мындай сөздү күтпөгөн Шүкүр таң калып:
- Апа, чын эле мага азыр үйлөнгөнгө болобу? - деди эле, Бермет күлө карап:
- Балам кызыксың го? Сенин канча курбуң үйлөндү. Аларды деле мисалга алсаң болот да. Сен эрте үйлөнсөң, биз эрте неберелүү болобуз. Сенин балаңды эркелетип атаң экөөбүз баарын унутабыз да. Шүкүр жаздыктан башын көтөрүп:
- Апа, шаардык кыз айылга көнбөйт го? - деди эле Бермет:
- Балам, эгер ал кыздын сага көңүлү болсо, сени менен керек болсо тоонун башына барып жашаганга макул болот. Аял затынын сүйүүсү күчтүү, ошол себептен эркекти ээрчип, баарына кайыл болуп Америкага чейин деле кетип жатышпайбы. Колуңдан келсе аял алып келгендей бол. Сен үйлөнсөң, андан кийин машина алабыз деп атаң даярданып жатат. Тиги сырттагы тракторду бирөө сатып алам деп келиптир, баасы келишпей жатат окшойт. Сен бузулган тетигин алып келсең, ал киши келип алып кетет го... Баягы он алты асый болгон бээни дагы сатам дейт. Кыскасы сен жакшылыкты токтотпой аял алып келип калсаң, баары жакшы жагына оойт, - деп айтып сыртка чыгып кетти. Шүкүрдүн эми оюу такыр башка жакка ооду. Чын эле Азизаны алып келсе, анда кандай жакшы болот эле. Бир азга төшөктөн турбай жатты да, анан туруп кийине баштаганда иниси баш бакты:
- Байке, болуңуз, сизди шаарга кете турган таксист даяр болуп турсун деп, Бейшенаалы байкени салып келгени кетти. Апам дагы чай ичип алсын деп шаштырып жатат.
Шүкүр эми кыймылын тездетип, сыртка чыкты. Жашоодогу ар бир шилтенген кадам, ирмелген карек, сүйлөнгөн сөз, күлгөн күлкү, ырдаган үн бул жашоо жаңырыгы. Улуу Алла жаратканда керек болсо, көзгө көрүнбөгөн жандыкка дагы ырыскы бөлгөнү жалганбы. Ал эми адам баласын жаратканда баарынан артык кылып акыл берип, баардык нерсеге жөндөмдүү кылып койгону бул эмне деген керемет. Ойго келбеген космоско чейин учуп барган адамдын колунан эмне келбейт. Ким ойлоптур төрт дөңгөлөктүү машина ушунча алыс жолду эч чарчабай басып өтөрүн. Эгер мындан бир же эки кылым илгери көзү өтүп кеткен ата-бабаларыбыз тирилип келип калса, машинаны көрүп эле таң калып калмак чыгар. Айткандай трактор жаңы чыккан кезде жылкы баласындай көрүп, алдынан чепкенин жамынып жатып алып "үркүтөм" деп тебеленип кала жаздаганы эле караңгылыктан белги берет эмеспи. Анысысыңары машинанын алдынкы орунунда олтуруп бара жаткан молдоке, шарият сөзүн сүйлөп бара жатып:
- Учурда Улуу Аллага шек келтиргендердин саны арбыды. Жанагы химия деген сабакты балдарга такыр эле окутуунун кереги жок. Анткени аны окуган бала шарият жол бербеген ишке барат, - деди эле, айдоочу:
- Молдоке, азыр илгерки басмачылардын учуру, караңгылыктын заманы өткөн. Мезгилдин агымына жараша жашаш керек да. Эгер химия сабагы болбосо сиз минтип азыр машина менен эмес, ат менен жүрмөксүз, ушунча алыс жолду. Ар бир сабактын адамга пайдасы тийе турган үчүн окутуп жатышпайбы. Сизди эле алалы. Машинаңыз бар. Эгер ал машина бузулуп калса, албетте оңдогонго ашыгасыз. Оңдош үчүн химиянын, физиканын дагы кереги тийет. Анткени ар бир элементтин машинада да орду болот, мисалы тосолду эле алалы, ага химиялык зат кошулбаса, аны кантип жасоого болот эле. Бул жерден илим жолу менен диндин жолун сиз чаташтырып жатасыз. Сөз бир топко талашка түштү да, акыры айдоочу башын чайкап:
- Бул - дин адамдарын такыр түшүнүп болбойт. Сөздү толук түшүнбөй эле талаша берген жагы бар. Тиги башка динге өткөндөр дагы сөз жебейт, - деп, молдого теңелгиси келбей, берилген суроого дагы жооп бербей койду. Шүкүр бул жерден молдонун калыстыгы жок сөз сүйлөгөнүн баамдап олтуруп, акырын гана:
- Молдоке, сиз такыр туура эмес айтып жатасыз. Эгер сиздин сөзүңүз туура болсо, кайсы динге берилген адам ушул биз түшүп бара жаткандай машина жасады. Көп сүйлөгөн адамдардын колуна эч иш келбейт. Ар бир адам Кудайды бир гана көкүрөктөн издеш керек, ар бир кишиге сын айтпай, - деди эле, жаш баладан мындай таасын кеп угам деп ойлобогон Алим молдо, эч сөз сүйлөбөй эле олтуруп калды.
Шаарга келгенге чейин жакшы маанайда келишип, аз калганда молдоке жакшы маанайды кайдагы бир даабат сөзү менен өзүнүн билгенин бербей айтып жатып такыр бузуп салды. Айдоочу дагы молдону жактырбай калганын жүзүнөн билгизип, такыр үн дебей койду. Ооба, ар ким өзүнүн оюн туура деп кеп козгой берет эмеспи. Молдо кичине болсо дагы артка чегинип, калыс айтылган сөзгө муюп койгондо мындай болмок эмес. "Эки жакшы жолукса кудалашып коштошот, эки жаман жолукса кубалашып коштошот" - дегендей, айдоочу качан гана молдо жолдо түшүп калганда үшкүрүнүп алды да, аны жаман көрүп калганын билгизип:
- Азыркы таксырларга такыр түшүнүп болбойт. Эч нерсе билбеген адам баардык нерсеге ишене берет. Азыркы молдолор дагы ар ким айткан сөзгө ишене беришип, диндин жолун дагы булгап бүтүштү. Ооба, "шүмшүктөрдүн жападан жалгыз сыйынары - патриотизм" - деп айтылган сөз бар. Молдоке калп эле диндин патриоту болгону менен эч бир көзгө илине тургандай иш бүтүргөнүн укканым жок. Анан минтип тилинен чаң чыгара шарият айтканды ага ким коюптур, - деп, ага болгон жек көрүүсүн ушул сөздөр менен сыртка чыгарып алды.
Шүкүр авто бекеттен түшүп дароо эле Урмат досуна жолукканга ашыкты. Аттиң, ашыктыктын шаштырганы ай, эгер шаарга өз иштери менен келген болсо, анда мынчалык шашпайт эле. Бир гана жүрөккө тынчтык бербеген арзуунун азабы минтип шашканга түрткү берип, аз жерден машинага дагы урунуп ала жаздады. Тоо булагындай таза сезими менен алга умтулуп, Урмат жашаган жерге келсе, ал оңдой берди болуп үйүндө экен. Бирок цехте иштебей калганын жолукканда айтты. Урмат айылга кетип, кайра келгенде, технолог иштен четтетип салган болучу.
Эки дос кучакташып, көкүрөк тийиштирип учурашкан соң эле, дароо сөз өңүтү Азизага бурулду. Шүкүр эбин келтирип:
- Досум, мени Азизага жолуктур. Эгер тил табышып кала турган болсом, айылга алып кетем. Бул сөздү айтканда эмнегедир үнү каргылданып кетти. Ал эми уккан кулагына ишенбегендей Урмат таң калып:
- Чын элеби? - деп элейген түр менен суроо берип калды эле, Шүкүр бир ооз сөз менен гана:
- Мен сага качан калп айтчу элем? - деп кыска гана жооп берип койду. Бул убакта кеч кирип калган эле. Экөө дароо такси кармап, Азиза иштеген цехке келгенде Урмат боюн жашырып:
- Шүкүр, менин көрүнбөй эле койгонум оң. Иштен кетээрде технолог менен кайым айтыша кеткен болчумун. Азыр анын көзүнө чалдыккым келбей турат. Сен бул эшик менен кирсең биринчи эшик технологдун бөлмөсү. Андан сурасаң сага Азизаны чакырып берет. Азизанын дагы көзүнөн учуп жүрсөң керек. Шүкүр сөздү аягына чейин укпай эле, жүрөгү бат-бат согуп, сүрдөп дагы алды. Анткени качантан берки жүрөк эңсеген адамына жолукканы жатпайбы. Кадамы шилтенбей эшикке жаңы гана жеткенде ичкериден технолог бөлмөсүнөн өзү чыгып калды эле, Шүкүр калдастап:
- Саламатсызбы, - деп учурашкан болду. Жылдыз берилген саламды алик алып, сага ким керек эле дегенсип суроолуу карап, жооп күтүп туруп калды. Шүкүр кантсе да элеттин тарбиясын алган да. Сыпаалыгынан жазбай:
- Эже, мүмкүн болсо Азизаны чакырып коёсузбу, жолугууга атайын айылдан келдим эле. Айылдан келгенин айтпай деле койсо болмок. Азизаны чакырып бербей коёбу деп ойлоп жиберип, оозунан бул сөздү чыгарып жиберди. Жылдыз, Шүкүрдүн убара болгонун эске алып:
- Кап, сен дайынын билип алып келсең болмок экен. Ал азыр иште жок, эртең келет. Эртең менен келсең жолуга аласың. Кабатыр болбо, мен ага сенин издеп келгениңди айтып коём деди. Шүкүр башын ийкеп коштошту да, сууга түшүп калган чычкандай шалдырап басып сыртка чыкты. Чыдамы кетип күтүп жаткан Урмат дароо эле суроо берип калды:
- Ой, сага эмне болду деги? - деп. Шүкүр кабагы салыңкы, бир топко берилген суроону жоопсуз калтырып:
- Ал ишке чыкпаптыр. Эртең келет имиш. Эми эртеңкиге чейин мен чыдабайм го. Баса, сен анын үйүн билем дебедиң беле, жүрү үйүнө барып жолугабыз? Айткандай ал үйүндө болсо кайра жакшы да, ээн-эркин жолукканга. Бул сунушту Урмат жактыра берген жок. Үйүнө караңгыда баргандыктан кайсы көчөдө экенин толук билбей калганын эске алып:
- Досум, үйүн азыр караңгы кирип кетти, таап бара албайм. Андан көрө эртең мында эле келгенибиз оң. Азыр биздин үйгө конуп ал. Алгач Кудайберген базарына барабыз, анан түшкө маал Азизага барып жолугуп, макул болсо айылга алып кете беребиз, такси кармап алып.
Шүкүр шаабайы сууп:
- Аттиң, мен өзүмдү бүгүн Азизага жолугам деп даярдап алган элем да. Эми болбостур. Деги эртең ага жолугуп караанын көрсөм экен. Билбейм, ушул жашка чыкканы деле кызга берилип көргөн эмес элем, Азиза өзү менен бирге менин жүрөгүмдүн теңин алып калса керек. Эмне эле балдар сүйүү ырын боздоп ырдашат десе, көрсө бул сүйүү деген немең адамды тим эле мите курттай гана жейт белем. Уктасам уйкум тынч эмес, ойгонсом оюм ордунда эмес. Деги мен бул кызга кайсы күнү жолугуп, кантип аны арзып калдым билбейм. Карасам көчө толо кыз, айылда деле ак маралдай кериле баскан кыздар толтура, анын баарына жүрөк жакындатпай койду. Башка кыздар менен сүйлөшүп деле көрдүм, такыр Азиза оюмдан кетпейт десең. Балким менин башымды айлантып алганбы, билбейм?
Урмат күлүп:
- Шүкүр "сүйүү" - деген ушунусу менен кызык да. Болбосо сүйүүнү эч ким баалабайт болучу. Бул илдет бир гана сенин башыңа келген жок. Көчөдө эч кимди көзгө илбей өбүшкөндөр, сүйүүнүн ашкере фанаттары. Болбосо улуу кичүүдөн уялышат эле го. Чынын айтканда илгеркилердин сүйүүсүн "сүйүү" - деп айтса жарашат. Алар канчалык сүйүүгө берилишкен күндө дагы бир гана жүрөк менен сүйлөшүп, көз караш менен гана сагынычтарын тараткан. Бул сүйүүң деле жеткенге чейин барктуу болсо керек. Бакыт байкемди билесиң да. Жеңемди алганга чейин тим эле илдетке кабылган адамдай тамак жүрөгүнө баспай, бир гана суу ичип кабагы ачылбай калган. Анан атам болгон малын сатып, калыңды камдап алып берген. Эми азыр карасаң жеңем экөө ит менен мышыктай ыркырашып эле урушуп турушат. Бүгүн барсаң көрөсүң, экөөнүн жашоосун. Шүкүр башын чайкап:
- Кап, Бакыт байкеники туура эмес. Ошончо сүйүп алган соң бекер кылган экен, урушканга жол ачып. Эгер мен Азизага үйлөнүп кала турган болсом такыр ага кол көтөрмөк турсун, жаман сөз айтпайм. Эки дос бул темада бир топко талашып - тартышты, акыры үйгө келишкенден соң гана сөздү башка темага бурушту.
Чын эле Урматтын жеңеси сулуу келин экен, эркек сүйгөндөй чырайына Шүкүр көз агыта карап алып "ушул келин кантип урушсун" - деп ойлоп койду. Аңгыча эле бир жагына ооп, көзүн ачып-жумуп мас абалда Бакыт сырттан кирип келип:
- Эй, катын, үйдөсүңбү?! -деди. Абетте жаш келинге "катын" деп кайрылган оозго жарашпайт дагы, кулакка жат угулат. Шүкүр олтурган ордунан туруп салам берди эле, Бакыт тааныган соң гана:
- Кел иним, качан келдиң? - деген болду, булдуруктап. Бир топко калжырап олтуруп уктап калганда Урмат акырын жетелеп барып жаткызып келди. Сырга бир жаштагы баласына тамак берген соң, көз карашы менен билгизди "ушул байкеңерге түтүп жашап жүрөм" - деген сөздү. Ооба, эки жыл илгери эле Сырга боюна караган, шыңга бойлуу, аркар шыйрак, кымча бел кыз эле. Эми минтип бир алкаштын аялы болуп, ар тараптуу айтылган сөзгө бышык кулак болгонун, жашоонун жүгүн артынып кой маарээк тартып, үйрөтүлгөн жылкы баласындай жоошуп, баарына кайыл болуп жашап жатканын чарчаган көз карашы билгизип турду.
Шүкүр таңды таң атканга чейин Урматтын жеңеси тууралуу ойлонуп чыкты. Анткени ал алигидей чырайы менен кордук көрчү жан эмес экенин сын көз караш менен карап, ал ургаачыдан чанда бир жаралчу аял заты экенин баскан-турганынан билди. Аттиң, эгер бир жакшы жигитке чыкканда, кыргызга керек уул төрөп берчү аял затындай көзүнө көрүнүп кетти. Атасы кээде айтып калат "кээ бир аялдардын күйөөлөрү начар чыгып калып, кор болгондору менин зээнимди кейитет" - деп. Айткандай чын эле жакшы кыздардын жолун, тийген күйөөрү бууп салганына турмуш өзү күбө эмеспи. Эртең менен Шүкүр эрте ойгонду. Ойгонсо Сырга күйөөсү Бакытты кууруп жатыптыр:
- Деги сен кандай адамсың?! Кечинде тиги конок баладан уялганымды айтпа! Биздин үйгө киши келеби же ичкен арагың менен үйгө киши келтирбейсиңби?
Бакыт эч сөз жок мугалимдин урушун уккан окуучудай мелтиреп олтурганын ички үйдөн чыгып келе жатып Шүкүр байкап калды. Ооба, кечинде эле арстан болуп аркырап жатпады беле, эми коён болуп тилин жутуп алгансып үн дебейт десең. Кайра Сырга кыр көргөзүп, "эми кезек мага келди" деген таризде сөз менен куруганына таң калды. Анткени момураган Сыргадан мындай ачуу сөздөрдү угам деп оюна да алган эмес. Көрсө бул жалганда "эрди катын урушат, эси жок адам болушат" - деп айтылган сөз бекер жерден чыкпаганына экөөнүн жоругун эле мисалга алсак болот. Шүкүр дагы бир жолу жашоонун сыртка чыкпаган сырына күбө болду. Экөөнү эч ким ойлобойт "сүйүшүп жүрүп үйлөнгөн" - деп. Болбосо жок дегенде сүйүүнү беш, он жыл баалашат эле го, минтип ачуу тилдерин агытпай. Урмат турган соң гана таңкы наарды таткан болуп, экөө иштерин бүтүрүү үчүн үйдөн чыгып кетишти. Жолдо келе жатканда Шүкүр:
- Бакыт байке чын эле жеңеңди сүйүп алды беле? - дегенде, ушул эле суроонун берилишин күтүп тургансып, Урмат:
- Байкадыңбы, экөөнүн мамилесин. Андан дагы кафеден той бергенибизди айтпа. Чынын айтсам апам дагы, атам дагы бул үйгө келишпейт, анткени экөөнүн уруштары эч качан түгөнбөйт. Былтыр тиги кичине баланы бешикке салганы келгенде чоң чыр болуп, ошондон кийин бул үйгө эч ким келгис болгон. Болгону мен гана келем. Сөз ушуну менен үзүлдү, анткени маршрутка келип калды.
Тоо этегинде жайгашкан чакан айыл. Элет жериндеги жашоонун шаңы таң эрте башталат эмеспи. Күздүн күнкү эгин жыйноо учуру. Кампада кишинин саны көп. Айыл өкмөтүнүн имаратынын тегереги таң эрте элге толгон. Анткени эгин чапкан комбайындын кезегине туруу эле чоң иш. Мамыт бүгүн үчүнчү күн, комбайындын кезегине турганына. Шүкүр болсо талаада, эгинди кайтарып, тоодон эрте түшкөн кээ бир жылкылар тебелеп кетпесин деп сак-сактап карап жүрөт. Ал эми чөптөр эбак эле чабылып, талаа ачылып калган. Шүкүр үчүн убакыт өтпөй койду. Анткени атасы айткан эле да "эгин чабылып калса шаарга барып кел" - деп. Чынын айтканда шаарга бир гана Азизага жолугуу үчүн келгенге бел байлады. Болбосо көрүп кетпеди беле шаардын жашоосун. Айылдагыдай ээн эркин баса албаса же бир жакын тууганы болбосо, акчага гана күч келтиргени шаарга келбесе, башка жасай турган деле иши жок. Бул жолу атасы эски тракторуна бир тетик алып кел деп гана жиберип жатат. Ага өзү деле келмек, Сыртпай досунун жоругун угуп алып эле ага карата ичи кирдеп, Шүкүрдү жибергени жатат. Андан дагы Шүкүр эки жолу шаарга барып келүү үчүн суранганын эске алды. Сөзүнүн аягында билгизип алган "бирөөнө жолуга келиш да керек болуп жатат" - деп. Бул айтылган сөз менен эле Мамыт уулунун абалын билген болучу. Ата кантип баланын сөзүнө түшүнбөйт. Бала канчалык сыр жашыргысы келген күндө дагы ата менен эне, эмне болгон күндө да баары бир билип койгон бул жашоонун мыйзамы.
Шүкүр чыдамы кете күттү, комбайындын келишин. Анткени эгин чабылса эле шаарга бармак. Ичтен жеген санаа акыркы кездерде чыдамын түгөтүп бара жаткан. Убакыт түшкө жакындап калган кезде, көптөн күткөн комбайын талаага келди. Бул Шүкүр үчүн тим эле абдан чоң кубанычты тартуулады го, Азизага жолугуп жаткандай. Ооба, бул кубанычтын артында албетте Азизага жолугууга жол ачылды деген сөз жатканын танып болбойт болучу.
Комбайын айдаган Сүкүнүн бою тартайып узун, андан калса шашпаган бир адаты бар. Анын ар бир кыймылына көз салып турган Шүкүрдүн ичи бышып кетти. Ан сайын улам комбайындын кампасы какап, бат-баттан токтойт десең. Анткен менен баягы союз учурундагы эскилиги жеткен комбайынга дагы жакшы, ушунча иштеп берип жатканына. Кечки алтыларда гана чабылып бүткөн эгинди кампага төгүшкөндө, Шүкүр оор үшкүрүнүп алды. Ооба, ар бир иштин кыйынчылыгы бар эмеспи. Ушул үшкүрүк менен эмне деген гана кыйынчылыктар арта калганын билүүгө болот. Эми эки күндө эгинди тазалап, ичкери киргизишсе, жумуш бүтөт. Анан шаарга жөнөгөнгө туура келет. Таттуу кыял менен жакшы ойго алаксыгандын өзү бакыт экенин жашырып болбойт го. Шүкүр үчүн түн бир оокумуна чейин уктай албай Азизаны ойлоп жаткан көнүмүш ишке айланган. Кыялында ага үйлөнсө, анын жарашыктуу чачынан сылап, кучагында эркелетип жатса, аппак болгон узун моюнуна колун артып, экөө келечек жөнүндө сүйлөшүп, жакшы бийик кылып там салгандарынан бери кыялданганы, айылдан сагынычы тараганы адатка айланган. Ооба, сүйүү дайыма жакшы тилектерге, жакшы ойлордун кучагына, таттуу кыялдарга жетелейт эмеспи. Ошол себептен "сүйүүнүн бир мүнөтү, бүтүндөй бир турмушту ичине камтыйт" - деп бекеринен айтылбаса керек. Сүйүү үчүн акындар эмне деген гана ырларды жаратпады, ойчулдар таамай сөздөрдү айтып кеткени, сүрөтчүлөр карагандан көз тажабаган чыгарма жаратканы, актёрлордун жигине жеткире аткарган ролдору, жазуучунун сөз менен жеткизе жазган чыгармасынын баары, барып эле сүйүүгө такалат жана такалып келген. Кайсы бир философ айткан экен "сүйүүсүз жашоо супсак" - деп. Албетте өзгөчө жаш кезде сүйүүсүз жашоо чын эле супсак болорун ким тана алат. Ооба, тырмактай таштын дагы тарыхы болгондой, ар бир башка келген аруу сезимдин дагы тарыхы болорун биле жүргөнүбүз абзел. Анысысыңары ар бир адам баскан изин унутпай, алдыдагы басаар жолун билген адам көрөгөч болоруна турмуш күбө. Шүкүр басып өткөн жолун дайыма кайра басып албаганга аракети күч болуп келет.
Убакыт жетип эртең шаарга барам деген түнү Шүкүр таңды-таң атканча уйку бетин көргөн жок. Көз алдынан бир гана Азиза кетпей, аны менен кыялында гана сүйлөшүп жатты. Таң кулөнөк атып келе жатканда гана көзү илинген Шүкүрдү апасы Бермет ойготту. Эненин эмгеги, баамчылдыгына эмне жетет. Бермет, Шүкүрдүн оюн билгенсип, жанына аярлап турду да анан:
- Уулум, мен баарын билем. Эгер сүйлөшкөн кызыңа жолугуп, оюң орундалып калса аны алып келе бер. Атаң дагы айтты "үйлөнсө үйлөнө берсин" - деп. Сенин санааңды бир мен эле эмес, атаң дагы байкап калган өңдүү. Колуңдан келсе ал кызыңды алып кел. Кудага барганга шарт болуп турат деди. Мындай сөздү күтпөгөн Шүкүр таң калып:
- Апа, чын эле мага азыр үйлөнгөнгө болобу? - деди эле, Бермет күлө карап:
- Балам кызыксың го? Сенин канча курбуң үйлөндү. Аларды деле мисалга алсаң болот да. Сен эрте үйлөнсөң, биз эрте неберелүү болобуз. Сенин балаңды эркелетип атаң экөөбүз баарын унутабыз да. Шүкүр жаздыктан башын көтөрүп:
- Апа, шаардык кыз айылга көнбөйт го? - деди эле Бермет:
- Балам, эгер ал кыздын сага көңүлү болсо, сени менен керек болсо тоонун башына барып жашаганга макул болот. Аял затынын сүйүүсү күчтүү, ошол себептен эркекти ээрчип, баарына кайыл болуп Америкага чейин деле кетип жатышпайбы. Колуңдан келсе аял алып келгендей бол. Сен үйлөнсөң, андан кийин машина алабыз деп атаң даярданып жатат. Тиги сырттагы тракторду бирөө сатып алам деп келиптир, баасы келишпей жатат окшойт. Сен бузулган тетигин алып келсең, ал киши келип алып кетет го... Баягы он алты асый болгон бээни дагы сатам дейт. Кыскасы сен жакшылыкты токтотпой аял алып келип калсаң, баары жакшы жагына оойт, - деп айтып сыртка чыгып кетти. Шүкүрдүн эми оюу такыр башка жакка ооду. Чын эле Азизаны алып келсе, анда кандай жакшы болот эле. Бир азга төшөктөн турбай жатты да, анан туруп кийине баштаганда иниси баш бакты:
- Байке, болуңуз, сизди шаарга кете турган таксист даяр болуп турсун деп, Бейшенаалы байкени салып келгени кетти. Апам дагы чай ичип алсын деп шаштырып жатат.
Шүкүр эми кыймылын тездетип, сыртка чыкты. Жашоодогу ар бир шилтенген кадам, ирмелген карек, сүйлөнгөн сөз, күлгөн күлкү, ырдаган үн бул жашоо жаңырыгы. Улуу Алла жаратканда керек болсо, көзгө көрүнбөгөн жандыкка дагы ырыскы бөлгөнү жалганбы. Ал эми адам баласын жаратканда баарынан артык кылып акыл берип, баардык нерсеге жөндөмдүү кылып койгону бул эмне деген керемет. Ойго келбеген космоско чейин учуп барган адамдын колунан эмне келбейт. Ким ойлоптур төрт дөңгөлөктүү машина ушунча алыс жолду эч чарчабай басып өтөрүн. Эгер мындан бир же эки кылым илгери көзү өтүп кеткен ата-бабаларыбыз тирилип келип калса, машинаны көрүп эле таң калып калмак чыгар. Айткандай трактор жаңы чыккан кезде жылкы баласындай көрүп, алдынан чепкенин жамынып жатып алып "үркүтөм" деп тебеленип кала жаздаганы эле караңгылыктан белги берет эмеспи. Анысысыңары машинанын алдынкы орунунда олтуруп бара жаткан молдоке, шарият сөзүн сүйлөп бара жатып:
- Учурда Улуу Аллага шек келтиргендердин саны арбыды. Жанагы химия деген сабакты балдарга такыр эле окутуунун кереги жок. Анткени аны окуган бала шарият жол бербеген ишке барат, - деди эле, айдоочу:
- Молдоке, азыр илгерки басмачылардын учуру, караңгылыктын заманы өткөн. Мезгилдин агымына жараша жашаш керек да. Эгер химия сабагы болбосо сиз минтип азыр машина менен эмес, ат менен жүрмөксүз, ушунча алыс жолду. Ар бир сабактын адамга пайдасы тийе турган үчүн окутуп жатышпайбы. Сизди эле алалы. Машинаңыз бар. Эгер ал машина бузулуп калса, албетте оңдогонго ашыгасыз. Оңдош үчүн химиянын, физиканын дагы кереги тийет. Анткени ар бир элементтин машинада да орду болот, мисалы тосолду эле алалы, ага химиялык зат кошулбаса, аны кантип жасоого болот эле. Бул жерден илим жолу менен диндин жолун сиз чаташтырып жатасыз. Сөз бир топко талашка түштү да, акыры айдоочу башын чайкап:
- Бул - дин адамдарын такыр түшүнүп болбойт. Сөздү толук түшүнбөй эле талаша берген жагы бар. Тиги башка динге өткөндөр дагы сөз жебейт, - деп, молдого теңелгиси келбей, берилген суроого дагы жооп бербей койду. Шүкүр бул жерден молдонун калыстыгы жок сөз сүйлөгөнүн баамдап олтуруп, акырын гана:
- Молдоке, сиз такыр туура эмес айтып жатасыз. Эгер сиздин сөзүңүз туура болсо, кайсы динге берилген адам ушул биз түшүп бара жаткандай машина жасады. Көп сүйлөгөн адамдардын колуна эч иш келбейт. Ар бир адам Кудайды бир гана көкүрөктөн издеш керек, ар бир кишиге сын айтпай, - деди эле, жаш баладан мындай таасын кеп угам деп ойлобогон Алим молдо, эч сөз сүйлөбөй эле олтуруп калды.
Шаарга келгенге чейин жакшы маанайда келишип, аз калганда молдоке жакшы маанайды кайдагы бир даабат сөзү менен өзүнүн билгенин бербей айтып жатып такыр бузуп салды. Айдоочу дагы молдону жактырбай калганын жүзүнөн билгизип, такыр үн дебей койду. Ооба, ар ким өзүнүн оюн туура деп кеп козгой берет эмеспи. Молдо кичине болсо дагы артка чегинип, калыс айтылган сөзгө муюп койгондо мындай болмок эмес. "Эки жакшы жолукса кудалашып коштошот, эки жаман жолукса кубалашып коштошот" - дегендей, айдоочу качан гана молдо жолдо түшүп калганда үшкүрүнүп алды да, аны жаман көрүп калганын билгизип:
- Азыркы таксырларга такыр түшүнүп болбойт. Эч нерсе билбеген адам баардык нерсеге ишене берет. Азыркы молдолор дагы ар ким айткан сөзгө ишене беришип, диндин жолун дагы булгап бүтүштү. Ооба, "шүмшүктөрдүн жападан жалгыз сыйынары - патриотизм" - деп айтылган сөз бар. Молдоке калп эле диндин патриоту болгону менен эч бир көзгө илине тургандай иш бүтүргөнүн укканым жок. Анан минтип тилинен чаң чыгара шарият айтканды ага ким коюптур, - деп, ага болгон жек көрүүсүн ушул сөздөр менен сыртка чыгарып алды.
Шүкүр авто бекеттен түшүп дароо эле Урмат досуна жолукканга ашыкты. Аттиң, ашыктыктын шаштырганы ай, эгер шаарга өз иштери менен келген болсо, анда мынчалык шашпайт эле. Бир гана жүрөккө тынчтык бербеген арзуунун азабы минтип шашканга түрткү берип, аз жерден машинага дагы урунуп ала жаздады. Тоо булагындай таза сезими менен алга умтулуп, Урмат жашаган жерге келсе, ал оңдой берди болуп үйүндө экен. Бирок цехте иштебей калганын жолукканда айтты. Урмат айылга кетип, кайра келгенде, технолог иштен четтетип салган болучу.
Эки дос кучакташып, көкүрөк тийиштирип учурашкан соң эле, дароо сөз өңүтү Азизага бурулду. Шүкүр эбин келтирип:
- Досум, мени Азизага жолуктур. Эгер тил табышып кала турган болсом, айылга алып кетем. Бул сөздү айтканда эмнегедир үнү каргылданып кетти. Ал эми уккан кулагына ишенбегендей Урмат таң калып:
- Чын элеби? - деп элейген түр менен суроо берип калды эле, Шүкүр бир ооз сөз менен гана:
- Мен сага качан калп айтчу элем? - деп кыска гана жооп берип койду. Бул убакта кеч кирип калган эле. Экөө дароо такси кармап, Азиза иштеген цехке келгенде Урмат боюн жашырып:
- Шүкүр, менин көрүнбөй эле койгонум оң. Иштен кетээрде технолог менен кайым айтыша кеткен болчумун. Азыр анын көзүнө чалдыккым келбей турат. Сен бул эшик менен кирсең биринчи эшик технологдун бөлмөсү. Андан сурасаң сага Азизаны чакырып берет. Азизанын дагы көзүнөн учуп жүрсөң керек. Шүкүр сөздү аягына чейин укпай эле, жүрөгү бат-бат согуп, сүрдөп дагы алды. Анткени качантан берки жүрөк эңсеген адамына жолукканы жатпайбы. Кадамы шилтенбей эшикке жаңы гана жеткенде ичкериден технолог бөлмөсүнөн өзү чыгып калды эле, Шүкүр калдастап:
- Саламатсызбы, - деп учурашкан болду. Жылдыз берилген саламды алик алып, сага ким керек эле дегенсип суроолуу карап, жооп күтүп туруп калды. Шүкүр кантсе да элеттин тарбиясын алган да. Сыпаалыгынан жазбай:
- Эже, мүмкүн болсо Азизаны чакырып коёсузбу, жолугууга атайын айылдан келдим эле. Айылдан келгенин айтпай деле койсо болмок. Азизаны чакырып бербей коёбу деп ойлоп жиберип, оозунан бул сөздү чыгарып жиберди. Жылдыз, Шүкүрдүн убара болгонун эске алып:
- Кап, сен дайынын билип алып келсең болмок экен. Ал азыр иште жок, эртең келет. Эртең менен келсең жолуга аласың. Кабатыр болбо, мен ага сенин издеп келгениңди айтып коём деди. Шүкүр башын ийкеп коштошту да, сууга түшүп калган чычкандай шалдырап басып сыртка чыкты. Чыдамы кетип күтүп жаткан Урмат дароо эле суроо берип калды:
- Ой, сага эмне болду деги? - деп. Шүкүр кабагы салыңкы, бир топко берилген суроону жоопсуз калтырып:
- Ал ишке чыкпаптыр. Эртең келет имиш. Эми эртеңкиге чейин мен чыдабайм го. Баса, сен анын үйүн билем дебедиң беле, жүрү үйүнө барып жолугабыз? Айткандай ал үйүндө болсо кайра жакшы да, ээн-эркин жолукканга. Бул сунушту Урмат жактыра берген жок. Үйүнө караңгыда баргандыктан кайсы көчөдө экенин толук билбей калганын эске алып:
- Досум, үйүн азыр караңгы кирип кетти, таап бара албайм. Андан көрө эртең мында эле келгенибиз оң. Азыр биздин үйгө конуп ал. Алгач Кудайберген базарына барабыз, анан түшкө маал Азизага барып жолугуп, макул болсо айылга алып кете беребиз, такси кармап алып.
Шүкүр шаабайы сууп:
- Аттиң, мен өзүмдү бүгүн Азизага жолугам деп даярдап алган элем да. Эми болбостур. Деги эртең ага жолугуп караанын көрсөм экен. Билбейм, ушул жашка чыкканы деле кызга берилип көргөн эмес элем, Азиза өзү менен бирге менин жүрөгүмдүн теңин алып калса керек. Эмне эле балдар сүйүү ырын боздоп ырдашат десе, көрсө бул сүйүү деген немең адамды тим эле мите курттай гана жейт белем. Уктасам уйкум тынч эмес, ойгонсом оюм ордунда эмес. Деги мен бул кызга кайсы күнү жолугуп, кантип аны арзып калдым билбейм. Карасам көчө толо кыз, айылда деле ак маралдай кериле баскан кыздар толтура, анын баарына жүрөк жакындатпай койду. Башка кыздар менен сүйлөшүп деле көрдүм, такыр Азиза оюмдан кетпейт десең. Балким менин башымды айлантып алганбы, билбейм?
Урмат күлүп:
- Шүкүр "сүйүү" - деген ушунусу менен кызык да. Болбосо сүйүүнү эч ким баалабайт болучу. Бул илдет бир гана сенин башыңа келген жок. Көчөдө эч кимди көзгө илбей өбүшкөндөр, сүйүүнүн ашкере фанаттары. Болбосо улуу кичүүдөн уялышат эле го. Чынын айтканда илгеркилердин сүйүүсүн "сүйүү" - деп айтса жарашат. Алар канчалык сүйүүгө берилишкен күндө дагы бир гана жүрөк менен сүйлөшүп, көз караш менен гана сагынычтарын тараткан. Бул сүйүүң деле жеткенге чейин барктуу болсо керек. Бакыт байкемди билесиң да. Жеңемди алганга чейин тим эле илдетке кабылган адамдай тамак жүрөгүнө баспай, бир гана суу ичип кабагы ачылбай калган. Анан атам болгон малын сатып, калыңды камдап алып берген. Эми азыр карасаң жеңем экөө ит менен мышыктай ыркырашып эле урушуп турушат. Бүгүн барсаң көрөсүң, экөөнүн жашоосун. Шүкүр башын чайкап:
- Кап, Бакыт байкеники туура эмес. Ошончо сүйүп алган соң бекер кылган экен, урушканга жол ачып. Эгер мен Азизага үйлөнүп кала турган болсом такыр ага кол көтөрмөк турсун, жаман сөз айтпайм. Эки дос бул темада бир топко талашып - тартышты, акыры үйгө келишкенден соң гана сөздү башка темага бурушту.
Чын эле Урматтын жеңеси сулуу келин экен, эркек сүйгөндөй чырайына Шүкүр көз агыта карап алып "ушул келин кантип урушсун" - деп ойлоп койду. Аңгыча эле бир жагына ооп, көзүн ачып-жумуп мас абалда Бакыт сырттан кирип келип:
- Эй, катын, үйдөсүңбү?! -деди. Абетте жаш келинге "катын" деп кайрылган оозго жарашпайт дагы, кулакка жат угулат. Шүкүр олтурган ордунан туруп салам берди эле, Бакыт тааныган соң гана:
- Кел иним, качан келдиң? - деген болду, булдуруктап. Бир топко калжырап олтуруп уктап калганда Урмат акырын жетелеп барып жаткызып келди. Сырга бир жаштагы баласына тамак берген соң, көз карашы менен билгизди "ушул байкеңерге түтүп жашап жүрөм" - деген сөздү. Ооба, эки жыл илгери эле Сырга боюна караган, шыңга бойлуу, аркар шыйрак, кымча бел кыз эле. Эми минтип бир алкаштын аялы болуп, ар тараптуу айтылган сөзгө бышык кулак болгонун, жашоонун жүгүн артынып кой маарээк тартып, үйрөтүлгөн жылкы баласындай жоошуп, баарына кайыл болуп жашап жатканын чарчаган көз карашы билгизип турду.
Шүкүр таңды таң атканга чейин Урматтын жеңеси тууралуу ойлонуп чыкты. Анткени ал алигидей чырайы менен кордук көрчү жан эмес экенин сын көз караш менен карап, ал ургаачыдан чанда бир жаралчу аял заты экенин баскан-турганынан билди. Аттиң, эгер бир жакшы жигитке чыкканда, кыргызга керек уул төрөп берчү аял затындай көзүнө көрүнүп кетти. Атасы кээде айтып калат "кээ бир аялдардын күйөөлөрү начар чыгып калып, кор болгондору менин зээнимди кейитет" - деп. Айткандай чын эле жакшы кыздардын жолун, тийген күйөөрү бууп салганына турмуш өзү күбө эмеспи. Эртең менен Шүкүр эрте ойгонду. Ойгонсо Сырга күйөөсү Бакытты кууруп жатыптыр:
- Деги сен кандай адамсың?! Кечинде тиги конок баладан уялганымды айтпа! Биздин үйгө киши келеби же ичкен арагың менен үйгө киши келтирбейсиңби?
Бакыт эч сөз жок мугалимдин урушун уккан окуучудай мелтиреп олтурганын ички үйдөн чыгып келе жатып Шүкүр байкап калды. Ооба, кечинде эле арстан болуп аркырап жатпады беле, эми коён болуп тилин жутуп алгансып үн дебейт десең. Кайра Сырга кыр көргөзүп, "эми кезек мага келди" деген таризде сөз менен куруганына таң калды. Анткени момураган Сыргадан мындай ачуу сөздөрдү угам деп оюна да алган эмес. Көрсө бул жалганда "эрди катын урушат, эси жок адам болушат" - деп айтылган сөз бекер жерден чыкпаганына экөөнүн жоругун эле мисалга алсак болот. Шүкүр дагы бир жолу жашоонун сыртка чыкпаган сырына күбө болду. Экөөнү эч ким ойлобойт "сүйүшүп жүрүп үйлөнгөн" - деп. Болбосо жок дегенде сүйүүнү беш, он жыл баалашат эле го, минтип ачуу тилдерин агытпай. Урмат турган соң гана таңкы наарды таткан болуп, экөө иштерин бүтүрүү үчүн үйдөн чыгып кетишти. Жолдо келе жатканда Шүкүр:
- Бакыт байке чын эле жеңеңди сүйүп алды беле? - дегенде, ушул эле суроонун берилишин күтүп тургансып, Урмат:
- Байкадыңбы, экөөнүн мамилесин. Андан дагы кафеден той бергенибизди айтпа. Чынын айтсам апам дагы, атам дагы бул үйгө келишпейт, анткени экөөнүн уруштары эч качан түгөнбөйт. Былтыр тиги кичине баланы бешикке салганы келгенде чоң чыр болуп, ошондон кийин бул үйгө эч ким келгис болгон. Болгону мен гана келем. Сөз ушуну менен үзүлдү, анткени маршрутка келип калды.
#10 22 September 2017 - 13:44
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Таңкы суук өз өкүмүн жүргүзүп, жашоолору чегине жеткен сары жалбырактар шактардан үзүлүп түшүп, жерге акырын келип конуп жатышты. Аттиң ушул жалбырактар жазында эле жаңы ачылып, айланага кандай кооздук тартуулашты эле. Эми минтип жашоодогу сапарлары карып жерге түшүп жатканы кудум адам баласынын жашоосун эске салат десең. Ооба, адам баласы дагы жаш кезинде кулпурган жашыл жалбырактай көрктүү көрүнөт эмеспи. Анан карыганда саргайган жалбырактардай жерге жакындап, бели ийилип, жашоонун оюнунан четтеп, бир келген жашоонун кадырын билип, убакыттын тез өткөнүн эске салат.
Азиза, ишине келе жатып алгач жашыл жалбырактарга боорун оорутса, эми жол жээгинде кайыр сурап олтурган карыган кемпирди көрүп, ага боору ооруду. Аттиң ал дагы бир кезде өзүндөй болуп көзгө кандай сүйкүмдүү көрүнгөн кыз болгон чыгар. Эми минтип убакыт баарын дарылап, калыстап, карыганда тигини көчөгө олтургузуп койгонуна, Азиза таң деле карган жок. Анткени ар бир адам бул жалганда өзүнүн жазасын алат жана кандай жашаса, ошого жараша карыганда сый көрөт. Балким бул кайыр сурап олтурган кемпир жаш кезинде катачылык кетирген чыгар. Болбосо кызы же баласы багат эле го. Азиза, колдору бырыш баскан, жүзүнүн нуру өчкөн кемпирдин колуна он сомдуктан бирди карматты эле, тиги кемпир тим эле алтын таап алган адамдай кабагы ачыла түштү. Анткени ал курсагы ачка анан эч ким али эч нерсе бере элек болучу. Азизага ушундай бир ыраазы болгонун билгизип, көпкө алкады. Аттиң, адам баласы үчүн бирөөнү ыраазы кылып жакшы сөз уккан кандай жакшы. Таң эрте кабагы ачылган Азиза ишине ушундай жакшы маанай менен келди. Анын себеби, кемпирдин ыраазы болгону, андан дагы маршуруткадан улуу кишиге орун бошотуп бергенде ал дагы "сен жакшы жердин кызы турбайсыңбы, ылайым сени жакшы тарбиялаган апаңдын өмүрү узун болсун" - деген сөзү дагы кабагын көтөрдү. Эх, бул жашоодо баардык жакшы нерселер, жакшы сөздөр, жакшы кабарлар кандай адам баласынын көңүлүн көтөрөт. Азиза, ишине шашып келди. Анткени Шүкүр өзүн күтүп тургандай сезилди. Бирок тилекке каршы Шүкүр эмес эле Сүйүнбек күтүп туруптур. Анын баягы кейпи жок. Күндө ичкилик ичкенге сакалдары алынбай, кийими кир, көзүнөн нур качып, өңүнөн азып катуу ооруган адамдай көзгө абдан кунарсыз көрүндү. Анын саламын алик алып эле Азиза:
- Сүйүнбек сага эмне болгон деги? - деди. Бул айтылган сөздүн артында эмне деген гана сөз жатканын Сүйүнбек түшүнүп:
- Баары сага гана байланыштуу. Сен мени чангандан кийин мага азыр жашоонун кызыгы деле жок болуп калды. Мен бир гана сени менен бактылуу боло алам. Бирок ал бактылуу жашоого жетпейм го. Себеби сенин жүрөгүң бош эмес да. Азиза абдан таң калды. Сүйүнбекти ушунчалыкка барат деп эч ойлогон эмес эле. Бир адамдын тагдырынын бузулушуна өзү себеп болгонун билип, эмне кылышты билбей туруп калды. Атаганат, ушундайда акыл кошо турган адам болсо кана? Эч качан ойлогон да, оюна да алган эмес эле, "бирөөнү сүйдүрүп, аны адамдык сапаттан кетирип салам" - деп. Ушундайда бир гана апасынан гана кеңеш сурабаса, башка эч ким көңүл толо тургандай акыл айта албасын аңдап билип:
- Сүйүнбек, сен мага эртең ушул маалда ушул жерден жолукчу, экөөбүз адамча сүйлөшөлү. Бирок бир гана сенден өтүнүч, ичкилик ичпей келгендей бол! - деди. Сүйүнбекте эмнегедир үмүт оту пайда болдубу, ылжайып күлүп:
- Азиза, сен чын айттыңбы?! Эгер сен мени чанбасаң, ичкиликти такыр ичпей койгонго дарманым жетет. Макул, анда сен мени эртең ушул жерден күт, - деп жолун бошотту. Азиза ишине келип, машинага олтурганы менен оюнун баарын Сүйүнбек ээлеп алды. Чынында ал абдан иштемчил анан адамкерчиликтүү бала болучу. Бирок ал минтип ичип кетет деген ой эч кимдин оюна келген эмес. Колу иште болгону менен болгон дити Сүйүнбекте болду. Анткени ал дагы бир ата менен эненин алпештеп өстүргөн баласы да. Анан минтип болгону "келип, кете берүүчү сүйүү" деген нерсе үчүн өмүрүн ойлобой ичип кеткени, албетте осол иш экенин ойлоп олтурганда, Айжан деген кыз жанына келип:
- Азиза, сага бир бала келиптир, тим эле корей сериалындагы эле актёр баланын өзү экен. Аны кантип таап алдың? Деги сенин баардык жактан жолуң ачык, - деди эле, Азизанын кулагына эч сөз кирген жок, бир гана Шүкүр келгенин билгенден кийин, эмне болуп ордунан турду, кантип сыртка чыкты аны эч билбейт. Тим эле аскерден уулу келген энедей, калдастап калганын өзү элес алган жок. Ушул сөздү, ушул убакытты канча күттү. Ал турсун түшүндө дагы калдастап шашканычы. Канча жолу түшүндө Шүкүргө жолугуп, канча жолу ойгонуп кетти. Эми минтип өңүндө жолукканы турганы, анын издеп келгени, өзү үчүн бул бир келген чоң бакыттай сезилди. Сыртка чыгып көргөн көзүнө ишенген жок. Чын эле өзүн күтүп Шүкүр турган экен. Аны көргөндө көргөн көзүнө дале ишене бербей, далдырап эле туруп калды. Ал эми Шүкүрдүн сүрдөгөнүн жазганга сөз жетпейт го. Экөө жөн эле алтымыш, жетимиш жыл көрүшпөгөн бир туугандардай, эч сөзгө келбей эле алдыга кадам ташташты. Бири-биринен көздөрүн алган жок, аралык жакындаганда эмне болуп бирине-бири бой ташташты аны өздөрү да билбей калышты. Эч кимди көзгө илишкен жок. Андан дагы көздөрүнөн аккан жаш жүздөрүн жууп, аны арчыганга дармандары жетпей турду. Жүрөктөрдүн какканы бири-бирине угулуп, ушинтип кучакташкан бойдон катып калгылары келди. Жашоодогу чыныгы берилүү, таза сүйүү, берилип сагынуу, куса болуу үчүн эч кандай сөз айтуунун кереги жок экенин ушундан улам билсек болот, экөө эч сөз айтышпай эле бирин-бири сагынганын, арзыганын кучакташкан тейде жүрөк аркылуу эле сезип, билишти. Бери жактан карап турган Урмат дагы таң калып калды. Анткени экөөнү минтип көрүшөт деп эч ойлогон эмес эле. Ал турсун эки жаштын бул жоругуна ичинен ыраазы болуп турду. Мунун себеби, чыныгы ашык болгондор гана экөөндөй жолугушат. Мындайда эч кандай сөздүн кереги жок экенин Урмат ушул саам билди. Көрсө чыныгы сагынуунун чын сыры, ушул жерден нак билинди. "Сүйөм, күйөм, сагындым, жаным, каным" - деп айтылган сөздөр сүйүүнү кадырына доо кетирээрин бул экөөнүн жолугушуусуна күбө болгондор дагы бир жолу аңдашты. Технолог Жылдыз көзү толо карап туруп, бул экөөнүн сүйүүсүнө жана жолуккандагы жоруктарына ичинен ыраазы болду. Анткени чыныгы берилүү жана таза сүйүү, болгон жасалмалуулукту кууп салары сөз менен эмес, иш жүзүндө бышык болду. Аттиң, эгер экөөнүн жолугушкандагы жоругун кино кылып тартканда, канчалаган жаштарга сабак болот эле. Ооба, жасалма сүйүү башка келгенде тилдин учу менен "сени сүйөм" деп айтып койгон кандай оңой, эгер таза сүйүү болгон жерде ал сөздөрдү айтканга сүйүүнүн касиети эч жол бербесин Урмат ушул жерден дагы байкады.
Экөө жабышып өскөн кош дарактай көпкө турушту. Кучакташкан тейде үнсүз сүйлөшүп жатышканын баары билишти. Мая эмне үчүн Азизанын кабагы ачылбай жүргөнүн, чеккен санаасынын түйүнү кайда жатканын эми гана аңдады. Анткени Азиза калдастап, эч нерсени карабай, чалынып жыгылып кала жаздап, шашып бөлмөдөн чыгып бара жатканда, кызыгуусу арта артынан чыккан. Ал турсун экөөнүн кучакташып турганын болгон цехтегилер көрүштү. Баары ушул жолугушунун артында эч качан эскирбеген ашыктык, таза сүйүү, чындап берилүү, чыныгы арзуу жатканын өз көздөрү менен көрүштү. "Сыпайыгерчилик - эки жүздүүлүктүн жеткен чеги" - деп айтылган кеп бар. Бул жерде эч кандай сыпайыкерчилик дагы жасалмалуук да байкалган жок.
Шүкүр биринчи жолу кыз кучактап турганына ишене бербей, бул көрүнүш түшүм болуп калбаса экен деп ичинен миң мертебе тиледи. Кудум түш көрүп жаткансып ойгонуп кетпейин деген ойдо болду. Бирок өңүндө болуп жатканына такыр ишеними жетпей турду. Кыз кучактамак турсун, кыздын колун кармабаган баланын абалын жазганга жана айтканга сөз жетпей го чиркин. Кан басымы көтөрүлгөн адамдай, башы айланып, боюн бир гана Азиза кармап тургандай туюлду. Ушунча чеккен азабы боюнан тарап, акылынан ажырап калыбына келе баштады. Ушул убакка чейин кандай күч менен карманып келгенин кеч билди. Кыздын назик денесин бек кучактаган Шүкүр, аны коё берсе эле өзүн бул бакыттан куру калчудай сезди. Дүкүлдөп соккон жүрөгү бара-бара калыбына келип, өз нугунда сого баштады. Анткени ичтен жеген санаанын, кусалыктын, сагынычтын ысык илеби кайтып бара жаткан эле да. Аттиң, ушул жолугушу дагы бир эки күнгө кечиккенде анда эмне болмок... Жүрөктөрдүн кагылышы, аң сезимдин эңсөөсү ушуну менен эле токтоп калган жок. Бир кезде Азиза болгон үнүн чыгарып ыйлап жиберди. Эмнеге антти аны өзү да билген жок. Ооба, бул көз жаштын, бул ыйдын артында ичке толуп кеткен муң, бук чыгып жаткан эле. Качан гана Мая чечкиндүү кадам таштап экөөнүн жанына келип:
- Болду, Азиза, өзүңө келчи? - дегенде гана Азиза бул түшү эмес, өңү экенин билди. Эгер Мая экөөнө жакын келбеген болсо, каккан казыктай болуп дагы канча убакыт турушат эле ким билет. Алгач Шүкүр сөз алды:
- Азиза, кийинип чыкчы, болду эми экөөбүз чеккен азабыбыздын чегине жеттик. Эми сен бир гана мендик болосуң дагы, азыр сени алып кетем. Азизага бул айтылган сөздөр эч таасир берген жок. Бирок эч үн дебестен ичкери кирип кийинип чыкты. Ыйлаганга көзү шишип, дале болсо ичтеги кусалыгы тарай электей сезилди, цехтин технологу Жылдызга.
Жолдо келе жатканда Азиза каргылданган үнү менен:
- Урмат, сага мен өмүр бою ыраазымын. Эгер сен болбосоң мен кусалыктын жүгүн көтөрө албай кыйналып жүрө берет белем, ким билет.
Бул сөздү укканда Шүкүр акырын жүзүнөн өөп:
- Азиза, азыр биз кайда барабыз, билесиңби? Мен сенин эч сөзүңдү укпай айылга алып кеткени келгем. Атам, апамдар бизди күтүп жатышат! Жетет, сен деп ооруп, сен деп санаа чеккен мага. Билесиңби, сен кандай азап чексең, мен сенден миң эсе азап чегип, керек болсо тамакка табитим тартпай калды. Эч ойлогон эмес элем, ушундай улуу жана ыйык дартка кабылам деп. Ал дартымдын бир гана дабаасын сен гана таап, сен гана ал дарттан айыктыра аласың. Азиза башын Шүкүргө жөлөп:
- Шүкүр, мен эле эмне жыргап жашап жатты дейсиңби? Эми баары артта калды, макул көрсөңөр азыр биздин үйгө барып даам сызалы, анан калган сөздү сүйлөшөлүчү. Менин бир гана кеңеше турган адамым бар. Ал менин апам. Апамсыз мен эч нерсени чече албайм. Бирок апам менин сунушумдан баш тартпайт деп ойлойм. Баардык эле энелер бала үчүн баарына кайыл эмеспи. Ушунча жыл багып, ушул жашка чыгарып, болгон тапкан-ташыганын бир гана мага арнаса, апама эч сөз айтпай кетип калсам, анда менин адамдык сапатым калбай калат го. Ансыз деле сени ойлоп чеккен санаама апамдын дагы ичи бышып кетти. Кабагым ачылбаса, көңүлүм өспөсө, эне кантип тынч жашайт. Эмнеге санаа чегип, эмнени ойлоп жатканымды апам билди, бирок менден кантип сурайт эле. Эгер мен эркек болуп сен кыз болуп калсаң, мен эбак эле сени алакачып болсо дагы алып келип алмакмын, жаныма. Бул сөздү укканда Шүкүр:
- Мен дагы сенин ошол оюңду аткарганы келгем. Менин апам дагы чеккен санаамды билип, сени "алып кел" деп айткан. Мен азыр сенин жаныңдан бир карыш да жылбайм, болгон каршылыктарга карабай алып кетем.
Азиза мыйыгынан күлүп:
- Шүкүр, билем сенин оюңду. Сага ыраазымын. Мен сенден ушундай чечкиндүү кадамды күткөм. Кыз бала деги эле аял затынын баары эркек атуудан чечкиндүүлүктү күтөт. Бул жашоодо "эртеңден өткөн калпычылык жок" деп айтылган кеп бар. "Бүгүнкү бүтө турган ишти, этеңкиге калтырба" деген дагы таасын айтылган сөз бар. Баса, эгер сен макул көрсөң, бир апта күтпөйсүңбү, мен дагы даярданып алайын. Бул сөз Шүкүргө такыр жаккан жок, сөздү бөлүп кесе айтты:
- Болбойт, дагы бир апта мени кыйналсын деген турсыңбы? Ушунча кыйналганым эле жетишет! -деди эле Азиза күлө карап:
- Шүкүр уул бала бир гана жолу үйлөнөт, кыз болсо бир жолу турмушка чыгат. Ушул экөөбүздүн тоюбуз супсак болуп калабы деген эле асыл ой. Болбосо мен азыр деле сени менен кеткенге каршы эмесмин. Керек болсо жаштар мечитке барып нике кыйдырып алып деле жашап жатышат. Биздин үйлөнүү тоюбуз бир башкача болсо деген ой пайда болду. Шүкүр кабагы салыңкы:
- Азиза, туура түшүн. Ысырапкерчиликтин кимге кереги бар, ата менен энени кыйнап. Алар дагы көп чарпылбаса дейм. Эгер чоң бизнесим болсо, сени укмуш кылып алып кетет элем, айылга. Сөз ушул жерге келгенде Азизанын үйүнө келип калышты. Шүкүр чын эле калдастап калды да:
- Азиза, мен үйгө кирбей эле койсом кандай болот? Чынын айтсам сүрдөп жатам - деди. Азиза, колун шилтеп:
- Мен азыр үйгө кирип чыгайынчы, атам жок болсо киресиң, бар болсо атамдын кетишин күтүү керек. Эгер апам макул болсо, анда баары ойдогудай болот деп, үйгө кирип кетти.
Таңкы суук өз өкүмүн жүргүзүп, жашоолору чегине жеткен сары жалбырактар шактардан үзүлүп түшүп, жерге акырын келип конуп жатышты. Аттиң ушул жалбырактар жазында эле жаңы ачылып, айланага кандай кооздук тартуулашты эле. Эми минтип жашоодогу сапарлары карып жерге түшүп жатканы кудум адам баласынын жашоосун эске салат десең. Ооба, адам баласы дагы жаш кезинде кулпурган жашыл жалбырактай көрктүү көрүнөт эмеспи. Анан карыганда саргайган жалбырактардай жерге жакындап, бели ийилип, жашоонун оюнунан четтеп, бир келген жашоонун кадырын билип, убакыттын тез өткөнүн эске салат.
Азиза, ишине келе жатып алгач жашыл жалбырактарга боорун оорутса, эми жол жээгинде кайыр сурап олтурган карыган кемпирди көрүп, ага боору ооруду. Аттиң ал дагы бир кезде өзүндөй болуп көзгө кандай сүйкүмдүү көрүнгөн кыз болгон чыгар. Эми минтип убакыт баарын дарылап, калыстап, карыганда тигини көчөгө олтургузуп койгонуна, Азиза таң деле карган жок. Анткени ар бир адам бул жалганда өзүнүн жазасын алат жана кандай жашаса, ошого жараша карыганда сый көрөт. Балким бул кайыр сурап олтурган кемпир жаш кезинде катачылык кетирген чыгар. Болбосо кызы же баласы багат эле го. Азиза, колдору бырыш баскан, жүзүнүн нуру өчкөн кемпирдин колуна он сомдуктан бирди карматты эле, тиги кемпир тим эле алтын таап алган адамдай кабагы ачыла түштү. Анткени ал курсагы ачка анан эч ким али эч нерсе бере элек болучу. Азизага ушундай бир ыраазы болгонун билгизип, көпкө алкады. Аттиң, адам баласы үчүн бирөөнү ыраазы кылып жакшы сөз уккан кандай жакшы. Таң эрте кабагы ачылган Азиза ишине ушундай жакшы маанай менен келди. Анын себеби, кемпирдин ыраазы болгону, андан дагы маршуруткадан улуу кишиге орун бошотуп бергенде ал дагы "сен жакшы жердин кызы турбайсыңбы, ылайым сени жакшы тарбиялаган апаңдын өмүрү узун болсун" - деген сөзү дагы кабагын көтөрдү. Эх, бул жашоодо баардык жакшы нерселер, жакшы сөздөр, жакшы кабарлар кандай адам баласынын көңүлүн көтөрөт. Азиза, ишине шашып келди. Анткени Шүкүр өзүн күтүп тургандай сезилди. Бирок тилекке каршы Шүкүр эмес эле Сүйүнбек күтүп туруптур. Анын баягы кейпи жок. Күндө ичкилик ичкенге сакалдары алынбай, кийими кир, көзүнөн нур качып, өңүнөн азып катуу ооруган адамдай көзгө абдан кунарсыз көрүндү. Анын саламын алик алып эле Азиза:
- Сүйүнбек сага эмне болгон деги? - деди. Бул айтылган сөздүн артында эмне деген гана сөз жатканын Сүйүнбек түшүнүп:
- Баары сага гана байланыштуу. Сен мени чангандан кийин мага азыр жашоонун кызыгы деле жок болуп калды. Мен бир гана сени менен бактылуу боло алам. Бирок ал бактылуу жашоого жетпейм го. Себеби сенин жүрөгүң бош эмес да. Азиза абдан таң калды. Сүйүнбекти ушунчалыкка барат деп эч ойлогон эмес эле. Бир адамдын тагдырынын бузулушуна өзү себеп болгонун билип, эмне кылышты билбей туруп калды. Атаганат, ушундайда акыл кошо турган адам болсо кана? Эч качан ойлогон да, оюна да алган эмес эле, "бирөөнү сүйдүрүп, аны адамдык сапаттан кетирип салам" - деп. Ушундайда бир гана апасынан гана кеңеш сурабаса, башка эч ким көңүл толо тургандай акыл айта албасын аңдап билип:
- Сүйүнбек, сен мага эртең ушул маалда ушул жерден жолукчу, экөөбүз адамча сүйлөшөлү. Бирок бир гана сенден өтүнүч, ичкилик ичпей келгендей бол! - деди. Сүйүнбекте эмнегедир үмүт оту пайда болдубу, ылжайып күлүп:
- Азиза, сен чын айттыңбы?! Эгер сен мени чанбасаң, ичкиликти такыр ичпей койгонго дарманым жетет. Макул, анда сен мени эртең ушул жерден күт, - деп жолун бошотту. Азиза ишине келип, машинага олтурганы менен оюнун баарын Сүйүнбек ээлеп алды. Чынында ал абдан иштемчил анан адамкерчиликтүү бала болучу. Бирок ал минтип ичип кетет деген ой эч кимдин оюна келген эмес. Колу иште болгону менен болгон дити Сүйүнбекте болду. Анткени ал дагы бир ата менен эненин алпештеп өстүргөн баласы да. Анан минтип болгону "келип, кете берүүчү сүйүү" деген нерсе үчүн өмүрүн ойлобой ичип кеткени, албетте осол иш экенин ойлоп олтурганда, Айжан деген кыз жанына келип:
- Азиза, сага бир бала келиптир, тим эле корей сериалындагы эле актёр баланын өзү экен. Аны кантип таап алдың? Деги сенин баардык жактан жолуң ачык, - деди эле, Азизанын кулагына эч сөз кирген жок, бир гана Шүкүр келгенин билгенден кийин, эмне болуп ордунан турду, кантип сыртка чыкты аны эч билбейт. Тим эле аскерден уулу келген энедей, калдастап калганын өзү элес алган жок. Ушул сөздү, ушул убакытты канча күттү. Ал турсун түшүндө дагы калдастап шашканычы. Канча жолу түшүндө Шүкүргө жолугуп, канча жолу ойгонуп кетти. Эми минтип өңүндө жолукканы турганы, анын издеп келгени, өзү үчүн бул бир келген чоң бакыттай сезилди. Сыртка чыгып көргөн көзүнө ишенген жок. Чын эле өзүн күтүп Шүкүр турган экен. Аны көргөндө көргөн көзүнө дале ишене бербей, далдырап эле туруп калды. Ал эми Шүкүрдүн сүрдөгөнүн жазганга сөз жетпейт го. Экөө жөн эле алтымыш, жетимиш жыл көрүшпөгөн бир туугандардай, эч сөзгө келбей эле алдыга кадам ташташты. Бири-биринен көздөрүн алган жок, аралык жакындаганда эмне болуп бирине-бири бой ташташты аны өздөрү да билбей калышты. Эч кимди көзгө илишкен жок. Андан дагы көздөрүнөн аккан жаш жүздөрүн жууп, аны арчыганга дармандары жетпей турду. Жүрөктөрдүн какканы бири-бирине угулуп, ушинтип кучакташкан бойдон катып калгылары келди. Жашоодогу чыныгы берилүү, таза сүйүү, берилип сагынуу, куса болуу үчүн эч кандай сөз айтуунун кереги жок экенин ушундан улам билсек болот, экөө эч сөз айтышпай эле бирин-бири сагынганын, арзыганын кучакташкан тейде жүрөк аркылуу эле сезип, билишти. Бери жактан карап турган Урмат дагы таң калып калды. Анткени экөөнү минтип көрүшөт деп эч ойлогон эмес эле. Ал турсун эки жаштын бул жоругуна ичинен ыраазы болуп турду. Мунун себеби, чыныгы ашык болгондор гана экөөндөй жолугушат. Мындайда эч кандай сөздүн кереги жок экенин Урмат ушул саам билди. Көрсө чыныгы сагынуунун чын сыры, ушул жерден нак билинди. "Сүйөм, күйөм, сагындым, жаным, каным" - деп айтылган сөздөр сүйүүнү кадырына доо кетирээрин бул экөөнүн жолугушуусуна күбө болгондор дагы бир жолу аңдашты. Технолог Жылдыз көзү толо карап туруп, бул экөөнүн сүйүүсүнө жана жолуккандагы жоруктарына ичинен ыраазы болду. Анткени чыныгы берилүү жана таза сүйүү, болгон жасалмалуулукту кууп салары сөз менен эмес, иш жүзүндө бышык болду. Аттиң, эгер экөөнүн жолугушкандагы жоругун кино кылып тартканда, канчалаган жаштарга сабак болот эле. Ооба, жасалма сүйүү башка келгенде тилдин учу менен "сени сүйөм" деп айтып койгон кандай оңой, эгер таза сүйүү болгон жерде ал сөздөрдү айтканга сүйүүнүн касиети эч жол бербесин Урмат ушул жерден дагы байкады.
Экөө жабышып өскөн кош дарактай көпкө турушту. Кучакташкан тейде үнсүз сүйлөшүп жатышканын баары билишти. Мая эмне үчүн Азизанын кабагы ачылбай жүргөнүн, чеккен санаасынын түйүнү кайда жатканын эми гана аңдады. Анткени Азиза калдастап, эч нерсени карабай, чалынып жыгылып кала жаздап, шашып бөлмөдөн чыгып бара жатканда, кызыгуусу арта артынан чыккан. Ал турсун экөөнүн кучакташып турганын болгон цехтегилер көрүштү. Баары ушул жолугушунун артында эч качан эскирбеген ашыктык, таза сүйүү, чындап берилүү, чыныгы арзуу жатканын өз көздөрү менен көрүштү. "Сыпайыгерчилик - эки жүздүүлүктүн жеткен чеги" - деп айтылган кеп бар. Бул жерде эч кандай сыпайыкерчилик дагы жасалмалуук да байкалган жок.
Шүкүр биринчи жолу кыз кучактап турганына ишене бербей, бул көрүнүш түшүм болуп калбаса экен деп ичинен миң мертебе тиледи. Кудум түш көрүп жаткансып ойгонуп кетпейин деген ойдо болду. Бирок өңүндө болуп жатканына такыр ишеними жетпей турду. Кыз кучактамак турсун, кыздын колун кармабаган баланын абалын жазганга жана айтканга сөз жетпей го чиркин. Кан басымы көтөрүлгөн адамдай, башы айланып, боюн бир гана Азиза кармап тургандай туюлду. Ушунча чеккен азабы боюнан тарап, акылынан ажырап калыбына келе баштады. Ушул убакка чейин кандай күч менен карманып келгенин кеч билди. Кыздын назик денесин бек кучактаган Шүкүр, аны коё берсе эле өзүн бул бакыттан куру калчудай сезди. Дүкүлдөп соккон жүрөгү бара-бара калыбына келип, өз нугунда сого баштады. Анткени ичтен жеген санаанын, кусалыктын, сагынычтын ысык илеби кайтып бара жаткан эле да. Аттиң, ушул жолугушу дагы бир эки күнгө кечиккенде анда эмне болмок... Жүрөктөрдүн кагылышы, аң сезимдин эңсөөсү ушуну менен эле токтоп калган жок. Бир кезде Азиза болгон үнүн чыгарып ыйлап жиберди. Эмнеге антти аны өзү да билген жок. Ооба, бул көз жаштын, бул ыйдын артында ичке толуп кеткен муң, бук чыгып жаткан эле. Качан гана Мая чечкиндүү кадам таштап экөөнүн жанына келип:
- Болду, Азиза, өзүңө келчи? - дегенде гана Азиза бул түшү эмес, өңү экенин билди. Эгер Мая экөөнө жакын келбеген болсо, каккан казыктай болуп дагы канча убакыт турушат эле ким билет. Алгач Шүкүр сөз алды:
- Азиза, кийинип чыкчы, болду эми экөөбүз чеккен азабыбыздын чегине жеттик. Эми сен бир гана мендик болосуң дагы, азыр сени алып кетем. Азизага бул айтылган сөздөр эч таасир берген жок. Бирок эч үн дебестен ичкери кирип кийинип чыкты. Ыйлаганга көзү шишип, дале болсо ичтеги кусалыгы тарай электей сезилди, цехтин технологу Жылдызга.
Жолдо келе жатканда Азиза каргылданган үнү менен:
- Урмат, сага мен өмүр бою ыраазымын. Эгер сен болбосоң мен кусалыктын жүгүн көтөрө албай кыйналып жүрө берет белем, ким билет.
Бул сөздү укканда Шүкүр акырын жүзүнөн өөп:
- Азиза, азыр биз кайда барабыз, билесиңби? Мен сенин эч сөзүңдү укпай айылга алып кеткени келгем. Атам, апамдар бизди күтүп жатышат! Жетет, сен деп ооруп, сен деп санаа чеккен мага. Билесиңби, сен кандай азап чексең, мен сенден миң эсе азап чегип, керек болсо тамакка табитим тартпай калды. Эч ойлогон эмес элем, ушундай улуу жана ыйык дартка кабылам деп. Ал дартымдын бир гана дабаасын сен гана таап, сен гана ал дарттан айыктыра аласың. Азиза башын Шүкүргө жөлөп:
- Шүкүр, мен эле эмне жыргап жашап жатты дейсиңби? Эми баары артта калды, макул көрсөңөр азыр биздин үйгө барып даам сызалы, анан калган сөздү сүйлөшөлүчү. Менин бир гана кеңеше турган адамым бар. Ал менин апам. Апамсыз мен эч нерсени чече албайм. Бирок апам менин сунушумдан баш тартпайт деп ойлойм. Баардык эле энелер бала үчүн баарына кайыл эмеспи. Ушунча жыл багып, ушул жашка чыгарып, болгон тапкан-ташыганын бир гана мага арнаса, апама эч сөз айтпай кетип калсам, анда менин адамдык сапатым калбай калат го. Ансыз деле сени ойлоп чеккен санаама апамдын дагы ичи бышып кетти. Кабагым ачылбаса, көңүлүм өспөсө, эне кантип тынч жашайт. Эмнеге санаа чегип, эмнени ойлоп жатканымды апам билди, бирок менден кантип сурайт эле. Эгер мен эркек болуп сен кыз болуп калсаң, мен эбак эле сени алакачып болсо дагы алып келип алмакмын, жаныма. Бул сөздү укканда Шүкүр:
- Мен дагы сенин ошол оюңду аткарганы келгем. Менин апам дагы чеккен санаамды билип, сени "алып кел" деп айткан. Мен азыр сенин жаныңдан бир карыш да жылбайм, болгон каршылыктарга карабай алып кетем.
Азиза мыйыгынан күлүп:
- Шүкүр, билем сенин оюңду. Сага ыраазымын. Мен сенден ушундай чечкиндүү кадамды күткөм. Кыз бала деги эле аял затынын баары эркек атуудан чечкиндүүлүктү күтөт. Бул жашоодо "эртеңден өткөн калпычылык жок" деп айтылган кеп бар. "Бүгүнкү бүтө турган ишти, этеңкиге калтырба" деген дагы таасын айтылган сөз бар. Баса, эгер сен макул көрсөң, бир апта күтпөйсүңбү, мен дагы даярданып алайын. Бул сөз Шүкүргө такыр жаккан жок, сөздү бөлүп кесе айтты:
- Болбойт, дагы бир апта мени кыйналсын деген турсыңбы? Ушунча кыйналганым эле жетишет! -деди эле Азиза күлө карап:
- Шүкүр уул бала бир гана жолу үйлөнөт, кыз болсо бир жолу турмушка чыгат. Ушул экөөбүздүн тоюбуз супсак болуп калабы деген эле асыл ой. Болбосо мен азыр деле сени менен кеткенге каршы эмесмин. Керек болсо жаштар мечитке барып нике кыйдырып алып деле жашап жатышат. Биздин үйлөнүү тоюбуз бир башкача болсо деген ой пайда болду. Шүкүр кабагы салыңкы:
- Азиза, туура түшүн. Ысырапкерчиликтин кимге кереги бар, ата менен энени кыйнап. Алар дагы көп чарпылбаса дейм. Эгер чоң бизнесим болсо, сени укмуш кылып алып кетет элем, айылга. Сөз ушул жерге келгенде Азизанын үйүнө келип калышты. Шүкүр чын эле калдастап калды да:
- Азиза, мен үйгө кирбей эле койсом кандай болот? Чынын айтсам сүрдөп жатам - деди. Азиза, колун шилтеп:
- Мен азыр үйгө кирип чыгайынчы, атам жок болсо киресиң, бар болсо атамдын кетишин күтүү керек. Эгер апам макул болсо, анда баары ойдогудай болот деп, үйгө кирип кетти.
#11 22 September 2017 - 13:46
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Сүйүнбек бир үйдүн жалгыз баласы болуп, шаарда өскөндүктөн, бала кезинде абдан эрке болду. Атасы учурунда акчаны жакшы тапчу. Россияга кеткен бойдон, эки жылга кадам басты, али келе элек. Ал эми апасы бир мекемеде бугальтер болуп иштейт. Жалгыз бала болгон үчүн оюндагыны аткармайын жаны тынбайт. Чоң окуу жайды бүткөнү менен эч жерде иштебеди. Чынында оюндагыдай иш чыккан жок. Бир мекемеде жаңы иштеп баштаганда, ал мекеме банкрот болуп жабылып калган. Бир мүнөз күткөн Сүйүнбек, Акыл досунан бычмачылык кесипти үйрөнүп алган соң, ушул цехте иштеп калган. Анткен менен бул иши өзүнө абдан жагат. Тапкан акчасы дагы жакшы. Бир кийимдин материалын бычып берип коёт, тигүүчүлөрдөн эки эсе ашык акча алат. Бир күндө болгону эки же үч саат иштейт, болгону. Калган кезде бош. Бирок башка балдардай болуп казино жана башка оюндарга такыр кызыкпайт. Китеп окуганды абдан жакшы көрөт. Анан футбол дегенде ичкен ашын жерге коёт. Футболдун ашкере күйөрманы.
Сүйүүгө дагы берилип көрбөптүр. Канчалаган кыздар менен окуду жана иштешти, бирок алардын бирин дагы жүрөгү каалаган жок.
Эртең менен ишке келсе, көзгө чалынгандай чырайы бар кыз топчу тигип олтурат. Аттиң, ар бир эркектин көзү сулуулукка кандай кызыгат. Бекер жерден "эркек көз менен сүйөт"- деп айтылган эмес да. Азизаны ар бир кыймылы, баскан турган көз жаздымынан кеткен жок. Улам эле ал кызды уурдана карай берди. Эмнеге антип карап жатканына өзү деле анча көңүл бурган жок. Бирок кандайдыр бир күч сезимин башкарып алды белем, жаңы келген кыз көз алдынан кетпей койду. Бул жөн гана алдамчы сезим деп ойлоп дагы эки, үч күн көңүл бурбаганга аракет кылды.
Ооба, үйүнөн апасы күндө какшап айтат "атаңдай болуп аял саак боло көрбө, азыр кыз деген неме абдан көп, андан дагы "кыз"- деген улуу сөзгө доо кетирип, эркектин оюн бузгандай кыска кийимдерди кийип жатышат. Бир кыздын боюна бүтүрүп коюп, эртең аял алат элем деп мага келбегендей бол. Ала турган кызың үйдүн астанасын кыз бойдон аттагандай болсун. Жакшы жердин кызын алгандай бол. Мен кудаларым менен чай ичишкендей болоюн. Атаң болсо бир жөн эле" - деп айткандан тажабайт. Балким апасынын күндө айткан сөзү кулагына кыттай уюп калган үчүн кыздарга жолобой жүрөбү, аны ачык айтып болбойт. Бир жагынан апасы дагы туура айтат. Эгер иниси же карындашы эле болсо анда сөз башка эле.
Бул жалганда чынында эле баарын алдына алып билүүгө болбойт да. Кимдин-кимге үйлөнөрүн, канча балалуу болорун, канча жыл жашарын тагдыр табышмагы эле билбесе ким билет. Ооба, сүйүү дагы ушундай эле билинбей келип, билинбей кете берүүчү сезим экенин танып болбойт.
Кечинде ишинен келген Сүйүнбектин кабагы салыңкы абалын апасы Акзирек дароо байкады да, тамак алдыга келгенде үнүн жасап жөтөлүп, ысык чайдан ууртап анан:
- Сүйүнбек сага эмне болду, кабагың салыңкы? - деп сурады. Берилген суроого кош көңүл:
- Апа, абдан чарчадым - деди эле, Акзирек ишене бербей:
- Уулум, калп айткан болбойт. Сенин ишиң өзүң айткандай көп деле адамды чарчатпай да. Мен сага бир окуяны айтып берейин угуп тур, - деди. Дайыма бир окуя айтып берген Акзиректин адаты. Андан дагы укмуш кызыктуу кылып айтып берет:
- Тээ илгери мен кыз кезимде бир жигитти жактырып калдым. Бул сөздү укканда Сүйүнбек кызыга түштүбү, суроолуу карады "анан" дегенсип.
Ал бала бирок менин жактырып калганымды билген жок. Ал кезде кыз бала озунуп эркекке арзуусун билдирген абдан катуу уят эле. Менин жүрөгүм бир башкача согуп, болгон дитимди алиги бала ээлеп алды. Сабак окуганга дагы көңүлүм келбей, бир гана ашыктык сезими менен алп урушуп, санаа чегип калдым.
Бир күнү апам менин абалымды билип койду да менден сурады. "Кызым сага эмне болду"- деп. Мен сендей болуп калпты айттым "кийинки убакты чарчап жүрөм" - десем апам мени урушту. "Сен калпты айтпа, кыз балага калп айткан жарашпайт" -деп, өзүнүн оюн айтты. Ал кезде мен мектептин онунчу классында окуп жүргөн элем. Тиги мен жактырып калган бала жаңы гана аскерден кызматын өтөп келген. Апам сөз кезегин келтирип " кызым, бул сага келген назик сезим келип кете берүүчү нерсе. Билем сен бирөөнү арзып калганыңды. Алгач окуп бир кесиптин ээси бол. Шаардан андан башка жигиттерге жолугасың. Жаш кезде андай сүйүүлөр башка көп жолу келет. Макул сен азыр турмушка чыгып алдың. Эртең төрөп түшсөң, анан сени ким карайт. Кыз бала бир кесипке ээ болгону жакшы" - деди. Көрсө ар бир бала жана кыз атасы менен энесин алдай албайт экен. Апам абдан туура айтыптыр. Кийин шаарга келгенде баягы ысып - күйүп ашык болгон сезимим эмне болуп өчтү, өзүм дагы билбей калдым. Анысысыңары сен дагы бирөөнү арзып калганыңды сырт келбетиң эле айтып турат. Түндө дагы ооналактап тынч уктай албай чыктың. Эгер чын эле кыз жактырып калсаң айт, мен дагы сынымдан өткөрүп көрөйүн деди эле, Сүйүнбек апасынын баамчылдыгына баа бергени менен кырс мүнөзү карматып:
- Апа, эч кандай кыз - мыз дегенди айтпаңызчы. Азыр мени такыр башка нерсе кызыктырат деп, каратып туруп дагы калп айтып койду. Бирок чын эле болгон аң- сезимин Азиза ээлеп алган болучу. Анткен менен башка балдардай болуп бир дагы кызга "сен мага жагасың" - деп айткан эмес. Ошол сөздү айтуу кандайдыр бир намысына тийгендей сезиле берет. Бул анын тээ бала кезинен бери келе жаткан адаты. Ооба, ар бир адам баласынын бала кезден бери түптөлүп калган мүнөзү болору анык. Сүйүнбек чынында жогорку окуу жайда окуп жүргөн кезинде эле үйлөнүп алса болмок. Кандай гана сулуу кыздар менен окуду. Ал турсун бир курс кийин окуган Элмира деген кыз бир олтурушта ачык эле айткан, балким сегизинчи март беле " мага Сүйүнбек абдан жагат" - деп. Ошондо дагы тоң моюндугу кармап, кош көңүл мамиле жасап койгон. Ал кыз бир мекеменин жетекчисинин кызы болучу. Бирок, Сүйүнбекке деле жакчу. Аны эмнеге колдон чыгарып жиберди өзү да билбейт. Курсташтары дагы канча жолу айтышты "Элмираны алып алсаңчы, дароо ишке орношосуң" - деп. Андан башка канчалаган кыздар үмүттүү карады, аттиң. Бирок бирөөнө дагы көңүлү чаппай койбодубу. Эми минтип Азизаны арзып калып, ичинен от болуп күйүп, чок болуп түтөп жүрөт.
Бул жалганда беш кайып бар деп айтылат. Ошол беш кайыптын бири "дидар" кайып. Ар бир адамдын бири-бирине дидары бурулуп калса дос болот, ал эми эркек менен кыздын дидары бирине-бири бурулуп калганы ашыктыкка алып келет. Сүйүнбектин дагы дидары Азизага бурулуп калып, ичтен жеген санааны айта албай, абдан кыйналды. Буга албетте мүнөзү жол бербеди.
Ар бир иштин бүтө турган учуру, сөздүн дагы айта турган кези болот дегендей, Сүйүнбек болгон күчүн жыйып, Азизага арзуусун билгизди, бирок өзү күткөн жоопту ала албай, апасына дагы баш бербей акыры болгон күчүн ичкиликтен чыгарды. Кайран эне ай. Көрсө ар бир эненин жүрөгүн бала үчүн абдан мээримдүү, кечиримдүү кылып жараткан белем. Сүйүнбек ичип алып келип апасына тилин дагы тийгизди.
- Апа, сен мага акыл үйрөтпөчү. Баягы колхоз кезиңдеги мээңе сиңип калган акыл азыр эч роль ойнобойт. Сизге мен байдын же чиновниктин кызын кайдан табам. Мага жаккан кыз сизге жакпайт деп, катуу кызуу болуп келген күнү айтып салды. Ушул сөз менен апасына ашыктыктын азабын тартып жүргөнүн билгизип алды. Эх тилдин азабы ай. Эгер бул сөз оозунан чыкпаса, Акзирек баласынын ичинен жеген санаасын так билбейт эле. Жалгыз баланы кичинесинен эрке өстүрүп алганына эми гана өкүнүп олтурат. Ооба, баланын кичинеси кандай жакшы. Бирок бала чоңойгондо чылым чегип, ичимдик ичет деп эч бир ата-эне ойлобойт. Ооба, шаардыктар балага такыр башкача мамиле жасап, башка элди туурап "эркин өссүн" - деп баланын жана кыздын оюу менен болуп жатышып, кийин кеч болуп калганда өкүнгөндөр четтен чыгат. Акзирек менен Омор дагы жалгыз балабыз деп, Сүйүнбекти эмне кылып гана өстүргөн жок. Көп акча төлөнгөн бала бакчага берди, анан дагы акча төлөп гимназиядан окутту, кийбегенди кийгизди, ичпегенди ичирди. Бирок оюндагыдай бала болуп берген жок. Ооба, баланы канчалык аздектеп баккан менен дээринде эч нерсе болбогондон кийин кайран гана ата менен эненин эмгеги талаага гана кетээринде эч шек жок.
Акзирет көңүлүнө жаккан бир эмес, эки кызды үйүнө конокко чакырып келип Сүйүнбек менен тааныштырганда, эненин асыл оюн билбей, баалабай эки кызга тең көңүл бурбай койгону, Акзиректин көңүлүн катуу оорутту. Аттиң, энени эмгеги ай. Эгер балмуздактын түрүн, шоколаддын таттуусун сатып берип баккан апасынын эмгегин дээринде болсо Сүйүнбек, баалмак да.
Акзирек ишинде олтуруп да болгон максатын ой тилегин "Сүйүнбек бүгүн ичпей келсе экен" деген санаа ээлеп алды.
Баланы ушинтип, азабын тартайын деген ой менен эне бакпайт да. Эненин бир гана түнү туруп эмчегин эмизген эмгеги эле эмне деген баа жеткис эмгек. Бирок бул жалган жашоодо ар бир адамдын оюндагыдай жашоо боло бербейт экен да. Акзиректин акыркы кездерде ыйлагандан көзү шишип, санаадан бир орунга олтура албай калды. Ушундан көрө айылда жашаганда эмне, анда мынчалык кыйналмак эмес беле. Бул шаардык балдардын жашоого карата болгон аракетине түшүнүп болбой калганын Акзирек башына келгенде билип олтурат. Канча жолу "сабак болсун" деп кандай гана окуяларды айтып бербеди. Ал турсун күйөөсүнүн жоругун дагы мисал кылбадыбы. Бирок анын баары эч таасир бербегенине арданды.
Ишине келип, Сүйүнбектен бир жашка кичүү, жаңы ишке орношкон, жасаган ишине көз толоорлук, ишке так Алымбекке тапшырма берип коюп, Сүйүнбек иштеген цехке баруу үчүн жолго чыкты, бир дайынын билүү үчүн.
Жолдо карата Алымбек менен Сүйүнбектин жоруктарын салыштырды. Алымбек дайыма ишке келгенде айылдагы апасы менен сүйлөшүп, ал акыбалын сурап турат. Ал эми Сүйүнбек телефон чалмак турсун кечинде үйүнө келгенде атайын арнап бышырган тамакка дагы көңүл бурбай жатып алган учуру далай эле жолу кайталанбадыбы. Чаржайыт ойлор башына келди. Ооба, чынында эле тагдыр үчүн жылуулук издеп, ташты тешип чыгып, таштын бетине өсүп чыккан гүл дагы жошоо үчүн күрөшкөндөй, Акзирек да уулунун кийинки тагдырын ойлоп, өмүрү басып барып көрбөгөн тигүүчү цехке келди. Биринчи жолу көрүп жатат, катар тизилип алып тигип жаткан кыздарды иш үстүндө. Колдору тынбай материалдарды улам алга түртүп, өз иштери менен алек болгон кыздар Акзиректин кирип келгенин деле элес алышкан жок. Бир көз ирмемде тигүүчү кыздардын эмгегин баалаганга үлгүрдү. Аттиң, көз менен көрмөйүн эч ким ишенбей. Ушул жөнөкөй келин-кыздардын колунан тигилип чыккан кийимдер алыскы Россияга кетип жатканын. Ооба, тырылдаган машинанын үнү, колдору менен буттары бир тыным албаган кыз-келиндердин кыймылы, жөн гана чүпөрөктөн тигилип чыгып жаткан көз жоосун алган кооз көрүнгөн кийимдер Акзиректин аз убакытта кызыгуусун арттырды. Аңгыча эле жанына "сиз кимсиз жана сизге ким керек" - дегенсип технологдун келип калганы оюн бөлүп, алагды кылды. Жылдыз учурашкан соң:
- Эже, сизге ким керек, - деди эле, Акзирек жылмая карап:
- Бул жерде иштеген кыздардын чоңу менен сүйлөшсөмбү деген ой менен келгем.
Жылдыз күлө карап:
- Эмне жөнүндө? Жүрүңүз, анда тигиндей басалы деп, алдыга кадам таштады да, өзүнүн бөлмөсүн ээрчитип келди. Оюнда "заказ бергени келсе керек" деп да ойлоду, сыйда кийинген Акзиректин бой келбетине карап. Бөлмөнүн ичи кудум начальниктердикиндей стол коюлган, анан кичине бөлмө эле. Акзирек бөлмөнүн ичин аялдык сын көз караш менен караганга да үлгүргөнгө жетишти. Аттиң, аялдардай баамчыл жана сын көз караш менен караган эч ким жок го. Ооба, керек болсо аял заты ар кимдин кийген кийиминен бери сынап жиберген адаты бар эмеспи. Ошол себептен пайгамбар бекер жерден "аялыңды байдын үйүнө ээрчитип барба" - деп айткан эмес да. Сөз орундукка олтурганда башталды. Алгач Акзирек:
- Сиңдим атың ким? - дегенде, Жылдыз өзүн сыпаа кармап, үнүн жасап:
- Ысымым Жылдыз, ушул цехтин технологу болом. Кандай иштер менен келдиңиз эле? - деди. Акзирек бир саамга ойго алдырып жиберип, анан:
- Менин атым Акзирек. Силерде иштеп кеткен Сүйүнбектин апасы болом. Менин келген жөнүм бул, - деп, сөздү эмнеден башташты билбей туруп калды эле, Жылдыз:
- Анда жакшы экен. Сүйүнбек абдан ишине так, жакшы бала эле, акыркы кездерде эмне болду билбейм, эч себеп жок эле ишке келбей калды. Бычмачы жок, ишибиз да аксап жатат. Акзирек уулунун дарегине карата жылуу сөз укканга кабагы ачыла түштү да:
- Мени дагы ойго салган ошол маселе болду. Ишине барып дайынын билейин деп келген элем. Деги силер бир нерсе айта аласыңарбы? - деп суроолуу карады. Жылдыз ойлонгон түр көргөзүп, "айтсамбы же айтпай эле койсомбу" - деген эки анжы ойго кабылды да, Акзиректин абдан капалуу жүзүн көрүп:
- Эже, мени айтты дебеңиз. Бизде иштеген бир кызды арзып калган өңдүү. Анан ал кызды мен иштен кетирип жиберген болчумун, үйүңдөн эле тигип келип тур болбосо, Сүйүнбек ишке чыкпай жатат деп. Ал кызда деле күнөө жок. Сүйүнбектин сөзүнө "жүрөгүм бош эмес, ээси бар" деп жооп берип койгонго, Сүйүнбек абдан катуу теригип, тигинтип ичип алганы жаман болду. Мен деле жакшы кеңештерди айттым. Бирок эч таасир бербеди. Акзирек эми гана иштин тереңи кайда жатканын билип, чоң ачылыш ачканы жаткан окумуштуудай ойго катуу алдырып жиберди. Эх, эненин эмгеги ай. Жашы отузга жакындап калган уулуна дагы ушунча санаа чеккени эмне деген сөздү ичине камтып турат. Бир кезде үнүн жогору чыгарып:
- Жылдыз, Сүйүнбек менин жалгыз балам. Анын кийинки жашоосуна кам көрбөсөм болбойт. Макул көрсөң мага ал кыздын үйүнүн дарегин бер. Жолугуп сүйлөшүп көрөйүн. Балким ал кыз экөөбүз биригип, кеңешип Сүйүнбекти ичкиликтин сазынан сууруп чыгарбыз. Чынын айтсам ал өзүнө да карабай калды. Иче берип боору эзилип кетмей болду. Бир ылаажы таппасак болбойт деди эле, Жылдыз кабагын чытып:
- Эже, балким ал кызды бул жакка кийлигиштирбей эле койсок кандай болот? Эгер Сүйүнбек билип калса, анда ишти татаалдантып алабыз.
Акзирек бул сунушту жактыра берген жок. Ойго алаксыган болуп, өз оюнан кайтпай:
- Жылдыз, айтылган кеп бар "эмнеден оорусаң, ошондон айыгасың" - деген. Сүйүнбекти бир гана ал кыз сөзгө тарта алат. Мейли, анын жүрөгү бош болбосо. Бирок анын сөзүн укса балким Сүйүнбек эсине келет чыгар. Бул сөз Жылдызга абдан жакты. Чын эле ичкиликке берилип кеткен Сүйүнбек азыр кимдин сөзүн укмак эле. Баарынан дагы бир үйдүн жалгыз баласы болсо. Андан дагы адамдардын көбү сүйүүнүн тилин таба билбейт да. Болбосо, баары башкача болмок. Жылдыз бир топко ойлуу олтуруп:
- Эже, мен ал кыздын үйүнүн телефонун берейин. Бирок менин бергенимди ал кыз билбесин. Чынын айтканда Азиза абдан жакшы кыз. Балким аны менен тил табышып калат чыгарсыздар, - деп суроолуу карады. Ооба, Акзирек чынында боюна караган, жарашыктуу кийим кийген таза жүргөндү жакшы көргөн аял. Анын кийген кийимин дагы Жылдыз байкап, сөздү абайлап сүйлөгөнгө аракети күч болду. Ооба, кимдин ким экенин анын ишинен эмес, учурда адамдар кийимине карап мамиле жасап калганы карандай чындык болуп калбадыбы. Ошол себептен кымбат кийимдерди кийгенге ар ким ашыгып калганына турмуш өзү күбө. Жылдыз жылуу коштошуп, кайра-кайра эскертип калды. Дагы бир жолу Акзирек, бул жакка келип кеткенин Сүйүнбектин билбей эле койгону оң деп катуу дайындады.
Сүйүнбек бир үйдүн жалгыз баласы болуп, шаарда өскөндүктөн, бала кезинде абдан эрке болду. Атасы учурунда акчаны жакшы тапчу. Россияга кеткен бойдон, эки жылга кадам басты, али келе элек. Ал эми апасы бир мекемеде бугальтер болуп иштейт. Жалгыз бала болгон үчүн оюндагыны аткармайын жаны тынбайт. Чоң окуу жайды бүткөнү менен эч жерде иштебеди. Чынында оюндагыдай иш чыккан жок. Бир мекемеде жаңы иштеп баштаганда, ал мекеме банкрот болуп жабылып калган. Бир мүнөз күткөн Сүйүнбек, Акыл досунан бычмачылык кесипти үйрөнүп алган соң, ушул цехте иштеп калган. Анткен менен бул иши өзүнө абдан жагат. Тапкан акчасы дагы жакшы. Бир кийимдин материалын бычып берип коёт, тигүүчүлөрдөн эки эсе ашык акча алат. Бир күндө болгону эки же үч саат иштейт, болгону. Калган кезде бош. Бирок башка балдардай болуп казино жана башка оюндарга такыр кызыкпайт. Китеп окуганды абдан жакшы көрөт. Анан футбол дегенде ичкен ашын жерге коёт. Футболдун ашкере күйөрманы.
Сүйүүгө дагы берилип көрбөптүр. Канчалаган кыздар менен окуду жана иштешти, бирок алардын бирин дагы жүрөгү каалаган жок.
Эртең менен ишке келсе, көзгө чалынгандай чырайы бар кыз топчу тигип олтурат. Аттиң, ар бир эркектин көзү сулуулукка кандай кызыгат. Бекер жерден "эркек көз менен сүйөт"- деп айтылган эмес да. Азизаны ар бир кыймылы, баскан турган көз жаздымынан кеткен жок. Улам эле ал кызды уурдана карай берди. Эмнеге антип карап жатканына өзү деле анча көңүл бурган жок. Бирок кандайдыр бир күч сезимин башкарып алды белем, жаңы келген кыз көз алдынан кетпей койду. Бул жөн гана алдамчы сезим деп ойлоп дагы эки, үч күн көңүл бурбаганга аракет кылды.
Ооба, үйүнөн апасы күндө какшап айтат "атаңдай болуп аял саак боло көрбө, азыр кыз деген неме абдан көп, андан дагы "кыз"- деген улуу сөзгө доо кетирип, эркектин оюн бузгандай кыска кийимдерди кийип жатышат. Бир кыздын боюна бүтүрүп коюп, эртең аял алат элем деп мага келбегендей бол. Ала турган кызың үйдүн астанасын кыз бойдон аттагандай болсун. Жакшы жердин кызын алгандай бол. Мен кудаларым менен чай ичишкендей болоюн. Атаң болсо бир жөн эле" - деп айткандан тажабайт. Балким апасынын күндө айткан сөзү кулагына кыттай уюп калган үчүн кыздарга жолобой жүрөбү, аны ачык айтып болбойт. Бир жагынан апасы дагы туура айтат. Эгер иниси же карындашы эле болсо анда сөз башка эле.
Бул жалганда чынында эле баарын алдына алып билүүгө болбойт да. Кимдин-кимге үйлөнөрүн, канча балалуу болорун, канча жыл жашарын тагдыр табышмагы эле билбесе ким билет. Ооба, сүйүү дагы ушундай эле билинбей келип, билинбей кете берүүчү сезим экенин танып болбойт.
Кечинде ишинен келген Сүйүнбектин кабагы салыңкы абалын апасы Акзирек дароо байкады да, тамак алдыга келгенде үнүн жасап жөтөлүп, ысык чайдан ууртап анан:
- Сүйүнбек сага эмне болду, кабагың салыңкы? - деп сурады. Берилген суроого кош көңүл:
- Апа, абдан чарчадым - деди эле, Акзирек ишене бербей:
- Уулум, калп айткан болбойт. Сенин ишиң өзүң айткандай көп деле адамды чарчатпай да. Мен сага бир окуяны айтып берейин угуп тур, - деди. Дайыма бир окуя айтып берген Акзиректин адаты. Андан дагы укмуш кызыктуу кылып айтып берет:
- Тээ илгери мен кыз кезимде бир жигитти жактырып калдым. Бул сөздү укканда Сүйүнбек кызыга түштүбү, суроолуу карады "анан" дегенсип.
Ал бала бирок менин жактырып калганымды билген жок. Ал кезде кыз бала озунуп эркекке арзуусун билдирген абдан катуу уят эле. Менин жүрөгүм бир башкача согуп, болгон дитимди алиги бала ээлеп алды. Сабак окуганга дагы көңүлүм келбей, бир гана ашыктык сезими менен алп урушуп, санаа чегип калдым.
Бир күнү апам менин абалымды билип койду да менден сурады. "Кызым сага эмне болду"- деп. Мен сендей болуп калпты айттым "кийинки убакты чарчап жүрөм" - десем апам мени урушту. "Сен калпты айтпа, кыз балага калп айткан жарашпайт" -деп, өзүнүн оюн айтты. Ал кезде мен мектептин онунчу классында окуп жүргөн элем. Тиги мен жактырып калган бала жаңы гана аскерден кызматын өтөп келген. Апам сөз кезегин келтирип " кызым, бул сага келген назик сезим келип кете берүүчү нерсе. Билем сен бирөөнү арзып калганыңды. Алгач окуп бир кесиптин ээси бол. Шаардан андан башка жигиттерге жолугасың. Жаш кезде андай сүйүүлөр башка көп жолу келет. Макул сен азыр турмушка чыгып алдың. Эртең төрөп түшсөң, анан сени ким карайт. Кыз бала бир кесипке ээ болгону жакшы" - деди. Көрсө ар бир бала жана кыз атасы менен энесин алдай албайт экен. Апам абдан туура айтыптыр. Кийин шаарга келгенде баягы ысып - күйүп ашык болгон сезимим эмне болуп өчтү, өзүм дагы билбей калдым. Анысысыңары сен дагы бирөөнү арзып калганыңды сырт келбетиң эле айтып турат. Түндө дагы ооналактап тынч уктай албай чыктың. Эгер чын эле кыз жактырып калсаң айт, мен дагы сынымдан өткөрүп көрөйүн деди эле, Сүйүнбек апасынын баамчылдыгына баа бергени менен кырс мүнөзү карматып:
- Апа, эч кандай кыз - мыз дегенди айтпаңызчы. Азыр мени такыр башка нерсе кызыктырат деп, каратып туруп дагы калп айтып койду. Бирок чын эле болгон аң- сезимин Азиза ээлеп алган болучу. Анткен менен башка балдардай болуп бир дагы кызга "сен мага жагасың" - деп айткан эмес. Ошол сөздү айтуу кандайдыр бир намысына тийгендей сезиле берет. Бул анын тээ бала кезинен бери келе жаткан адаты. Ооба, ар бир адам баласынын бала кезден бери түптөлүп калган мүнөзү болору анык. Сүйүнбек чынында жогорку окуу жайда окуп жүргөн кезинде эле үйлөнүп алса болмок. Кандай гана сулуу кыздар менен окуду. Ал турсун бир курс кийин окуган Элмира деген кыз бир олтурушта ачык эле айткан, балким сегизинчи март беле " мага Сүйүнбек абдан жагат" - деп. Ошондо дагы тоң моюндугу кармап, кош көңүл мамиле жасап койгон. Ал кыз бир мекеменин жетекчисинин кызы болучу. Бирок, Сүйүнбекке деле жакчу. Аны эмнеге колдон чыгарып жиберди өзү да билбейт. Курсташтары дагы канча жолу айтышты "Элмираны алып алсаңчы, дароо ишке орношосуң" - деп. Андан башка канчалаган кыздар үмүттүү карады, аттиң. Бирок бирөөнө дагы көңүлү чаппай койбодубу. Эми минтип Азизаны арзып калып, ичинен от болуп күйүп, чок болуп түтөп жүрөт.
Бул жалганда беш кайып бар деп айтылат. Ошол беш кайыптын бири "дидар" кайып. Ар бир адамдын бири-бирине дидары бурулуп калса дос болот, ал эми эркек менен кыздын дидары бирине-бири бурулуп калганы ашыктыкка алып келет. Сүйүнбектин дагы дидары Азизага бурулуп калып, ичтен жеген санааны айта албай, абдан кыйналды. Буга албетте мүнөзү жол бербеди.
Ар бир иштин бүтө турган учуру, сөздүн дагы айта турган кези болот дегендей, Сүйүнбек болгон күчүн жыйып, Азизага арзуусун билгизди, бирок өзү күткөн жоопту ала албай, апасына дагы баш бербей акыры болгон күчүн ичкиликтен чыгарды. Кайран эне ай. Көрсө ар бир эненин жүрөгүн бала үчүн абдан мээримдүү, кечиримдүү кылып жараткан белем. Сүйүнбек ичип алып келип апасына тилин дагы тийгизди.
- Апа, сен мага акыл үйрөтпөчү. Баягы колхоз кезиңдеги мээңе сиңип калган акыл азыр эч роль ойнобойт. Сизге мен байдын же чиновниктин кызын кайдан табам. Мага жаккан кыз сизге жакпайт деп, катуу кызуу болуп келген күнү айтып салды. Ушул сөз менен апасына ашыктыктын азабын тартып жүргөнүн билгизип алды. Эх тилдин азабы ай. Эгер бул сөз оозунан чыкпаса, Акзирек баласынын ичинен жеген санаасын так билбейт эле. Жалгыз баланы кичинесинен эрке өстүрүп алганына эми гана өкүнүп олтурат. Ооба, баланын кичинеси кандай жакшы. Бирок бала чоңойгондо чылым чегип, ичимдик ичет деп эч бир ата-эне ойлобойт. Ооба, шаардыктар балага такыр башкача мамиле жасап, башка элди туурап "эркин өссүн" - деп баланын жана кыздын оюу менен болуп жатышып, кийин кеч болуп калганда өкүнгөндөр четтен чыгат. Акзирек менен Омор дагы жалгыз балабыз деп, Сүйүнбекти эмне кылып гана өстүргөн жок. Көп акча төлөнгөн бала бакчага берди, анан дагы акча төлөп гимназиядан окутту, кийбегенди кийгизди, ичпегенди ичирди. Бирок оюндагыдай бала болуп берген жок. Ооба, баланы канчалык аздектеп баккан менен дээринде эч нерсе болбогондон кийин кайран гана ата менен эненин эмгеги талаага гана кетээринде эч шек жок.
Акзирет көңүлүнө жаккан бир эмес, эки кызды үйүнө конокко чакырып келип Сүйүнбек менен тааныштырганда, эненин асыл оюн билбей, баалабай эки кызга тең көңүл бурбай койгону, Акзиректин көңүлүн катуу оорутту. Аттиң, энени эмгеги ай. Эгер балмуздактын түрүн, шоколаддын таттуусун сатып берип баккан апасынын эмгегин дээринде болсо Сүйүнбек, баалмак да.
Акзирек ишинде олтуруп да болгон максатын ой тилегин "Сүйүнбек бүгүн ичпей келсе экен" деген санаа ээлеп алды.
Баланы ушинтип, азабын тартайын деген ой менен эне бакпайт да. Эненин бир гана түнү туруп эмчегин эмизген эмгеги эле эмне деген баа жеткис эмгек. Бирок бул жалган жашоодо ар бир адамдын оюндагыдай жашоо боло бербейт экен да. Акзиректин акыркы кездерде ыйлагандан көзү шишип, санаадан бир орунга олтура албай калды. Ушундан көрө айылда жашаганда эмне, анда мынчалык кыйналмак эмес беле. Бул шаардык балдардын жашоого карата болгон аракетине түшүнүп болбой калганын Акзирек башына келгенде билип олтурат. Канча жолу "сабак болсун" деп кандай гана окуяларды айтып бербеди. Ал турсун күйөөсүнүн жоругун дагы мисал кылбадыбы. Бирок анын баары эч таасир бербегенине арданды.
Ишине келип, Сүйүнбектен бир жашка кичүү, жаңы ишке орношкон, жасаган ишине көз толоорлук, ишке так Алымбекке тапшырма берип коюп, Сүйүнбек иштеген цехке баруу үчүн жолго чыкты, бир дайынын билүү үчүн.
Жолдо карата Алымбек менен Сүйүнбектин жоруктарын салыштырды. Алымбек дайыма ишке келгенде айылдагы апасы менен сүйлөшүп, ал акыбалын сурап турат. Ал эми Сүйүнбек телефон чалмак турсун кечинде үйүнө келгенде атайын арнап бышырган тамакка дагы көңүл бурбай жатып алган учуру далай эле жолу кайталанбадыбы. Чаржайыт ойлор башына келди. Ооба, чынында эле тагдыр үчүн жылуулук издеп, ташты тешип чыгып, таштын бетине өсүп чыккан гүл дагы жошоо үчүн күрөшкөндөй, Акзирек да уулунун кийинки тагдырын ойлоп, өмүрү басып барып көрбөгөн тигүүчү цехке келди. Биринчи жолу көрүп жатат, катар тизилип алып тигип жаткан кыздарды иш үстүндө. Колдору тынбай материалдарды улам алга түртүп, өз иштери менен алек болгон кыздар Акзиректин кирип келгенин деле элес алышкан жок. Бир көз ирмемде тигүүчү кыздардын эмгегин баалаганга үлгүрдү. Аттиң, көз менен көрмөйүн эч ким ишенбей. Ушул жөнөкөй келин-кыздардын колунан тигилип чыккан кийимдер алыскы Россияга кетип жатканын. Ооба, тырылдаган машинанын үнү, колдору менен буттары бир тыным албаган кыз-келиндердин кыймылы, жөн гана чүпөрөктөн тигилип чыгып жаткан көз жоосун алган кооз көрүнгөн кийимдер Акзиректин аз убакытта кызыгуусун арттырды. Аңгыча эле жанына "сиз кимсиз жана сизге ким керек" - дегенсип технологдун келип калганы оюн бөлүп, алагды кылды. Жылдыз учурашкан соң:
- Эже, сизге ким керек, - деди эле, Акзирек жылмая карап:
- Бул жерде иштеген кыздардын чоңу менен сүйлөшсөмбү деген ой менен келгем.
Жылдыз күлө карап:
- Эмне жөнүндө? Жүрүңүз, анда тигиндей басалы деп, алдыга кадам таштады да, өзүнүн бөлмөсүн ээрчитип келди. Оюнда "заказ бергени келсе керек" деп да ойлоду, сыйда кийинген Акзиректин бой келбетине карап. Бөлмөнүн ичи кудум начальниктердикиндей стол коюлган, анан кичине бөлмө эле. Акзирек бөлмөнүн ичин аялдык сын көз караш менен караганга да үлгүргөнгө жетишти. Аттиң, аялдардай баамчыл жана сын көз караш менен караган эч ким жок го. Ооба, керек болсо аял заты ар кимдин кийген кийиминен бери сынап жиберген адаты бар эмеспи. Ошол себептен пайгамбар бекер жерден "аялыңды байдын үйүнө ээрчитип барба" - деп айткан эмес да. Сөз орундукка олтурганда башталды. Алгач Акзирек:
- Сиңдим атың ким? - дегенде, Жылдыз өзүн сыпаа кармап, үнүн жасап:
- Ысымым Жылдыз, ушул цехтин технологу болом. Кандай иштер менен келдиңиз эле? - деди. Акзирек бир саамга ойго алдырып жиберип, анан:
- Менин атым Акзирек. Силерде иштеп кеткен Сүйүнбектин апасы болом. Менин келген жөнүм бул, - деп, сөздү эмнеден башташты билбей туруп калды эле, Жылдыз:
- Анда жакшы экен. Сүйүнбек абдан ишине так, жакшы бала эле, акыркы кездерде эмне болду билбейм, эч себеп жок эле ишке келбей калды. Бычмачы жок, ишибиз да аксап жатат. Акзирек уулунун дарегине карата жылуу сөз укканга кабагы ачыла түштү да:
- Мени дагы ойго салган ошол маселе болду. Ишине барып дайынын билейин деп келген элем. Деги силер бир нерсе айта аласыңарбы? - деп суроолуу карады. Жылдыз ойлонгон түр көргөзүп, "айтсамбы же айтпай эле койсомбу" - деген эки анжы ойго кабылды да, Акзиректин абдан капалуу жүзүн көрүп:
- Эже, мени айтты дебеңиз. Бизде иштеген бир кызды арзып калган өңдүү. Анан ал кызды мен иштен кетирип жиберген болчумун, үйүңдөн эле тигип келип тур болбосо, Сүйүнбек ишке чыкпай жатат деп. Ал кызда деле күнөө жок. Сүйүнбектин сөзүнө "жүрөгүм бош эмес, ээси бар" деп жооп берип койгонго, Сүйүнбек абдан катуу теригип, тигинтип ичип алганы жаман болду. Мен деле жакшы кеңештерди айттым. Бирок эч таасир бербеди. Акзирек эми гана иштин тереңи кайда жатканын билип, чоң ачылыш ачканы жаткан окумуштуудай ойго катуу алдырып жиберди. Эх, эненин эмгеги ай. Жашы отузга жакындап калган уулуна дагы ушунча санаа чеккени эмне деген сөздү ичине камтып турат. Бир кезде үнүн жогору чыгарып:
- Жылдыз, Сүйүнбек менин жалгыз балам. Анын кийинки жашоосуна кам көрбөсөм болбойт. Макул көрсөң мага ал кыздын үйүнүн дарегин бер. Жолугуп сүйлөшүп көрөйүн. Балким ал кыз экөөбүз биригип, кеңешип Сүйүнбекти ичкиликтин сазынан сууруп чыгарбыз. Чынын айтсам ал өзүнө да карабай калды. Иче берип боору эзилип кетмей болду. Бир ылаажы таппасак болбойт деди эле, Жылдыз кабагын чытып:
- Эже, балким ал кызды бул жакка кийлигиштирбей эле койсок кандай болот? Эгер Сүйүнбек билип калса, анда ишти татаалдантып алабыз.
Акзирек бул сунушту жактыра берген жок. Ойго алаксыган болуп, өз оюнан кайтпай:
- Жылдыз, айтылган кеп бар "эмнеден оорусаң, ошондон айыгасың" - деген. Сүйүнбекти бир гана ал кыз сөзгө тарта алат. Мейли, анын жүрөгү бош болбосо. Бирок анын сөзүн укса балким Сүйүнбек эсине келет чыгар. Бул сөз Жылдызга абдан жакты. Чын эле ичкиликке берилип кеткен Сүйүнбек азыр кимдин сөзүн укмак эле. Баарынан дагы бир үйдүн жалгыз баласы болсо. Андан дагы адамдардын көбү сүйүүнүн тилин таба билбейт да. Болбосо, баары башкача болмок. Жылдыз бир топко ойлуу олтуруп:
- Эже, мен ал кыздын үйүнүн телефонун берейин. Бирок менин бергенимди ал кыз билбесин. Чынын айтканда Азиза абдан жакшы кыз. Балким аны менен тил табышып калат чыгарсыздар, - деп суроолуу карады. Ооба, Акзирек чынында боюна караган, жарашыктуу кийим кийген таза жүргөндү жакшы көргөн аял. Анын кийген кийимин дагы Жылдыз байкап, сөздү абайлап сүйлөгөнгө аракети күч болду. Ооба, кимдин ким экенин анын ишинен эмес, учурда адамдар кийимине карап мамиле жасап калганы карандай чындык болуп калбадыбы. Ошол себептен кымбат кийимдерди кийгенге ар ким ашыгып калганына турмуш өзү күбө. Жылдыз жылуу коштошуп, кайра-кайра эскертип калды. Дагы бир жолу Акзирек, бул жакка келип кеткенин Сүйүнбектин билбей эле койгону оң деп катуу дайындады.
#12 22 September 2017 - 13:58
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Бул жашоодо өрүлбөс өрүм, өкүнбөс өмүр болбойт дегендей телегейи тегиз ким болуптур, деги эле бул жашоодо ушул кезге чейин жашап өткөн адамдарын ичинен. Керек болсо жаамы журтту башкарган хандардын, акчасы чөнтөгүн тиреген байлардын дагы ичтен жеген санаасы болгон жана боло берээри анык. Бул эми турмушта кайталанып эле келе жатпайбы. Эл башкарган эки ажонун эле тагдыры билинбегени менен кандай аянычтуу. Ата-бабасы мекендеген, туулуп өсүп киндик каны тамган жерге басып келе албаганы эле алар үчүн эмне деген жаза. Ушул сымал эле Сүйүнбектин атасы Омор да ар кимден карызга акча ала берип, бизнеси такыр болбой калганда, эч кимге айтпай Россияга качып кеткен. Ооба, Омор өзү дагы атадан жалгыз. Бул жалгыз балалуу болгон дагы тукум кууйбу, Омордун атасы, чоң атасы да атадан жалгыз бала болуптур. Балким чоң аталары каргышка калганбы, аны эч ким билейт. Бирок уккан сөзүнө караганда Омордун чоң аталыры абдан бай болушканы айтылат. Демек бай болушса анда эмнеге башка жарды? Бул суроого жооп жок.
Омор, Россиянын Тула деген шаарына жакын жердеги бир айылда жашайт. Бирок анын бул жакта экенин эч ким билбейт. Болгондо дагы уй багылган фермада жөнөкөй гана жумушчу болуп иштеп жатканын тааныгандар билбейт. Анткен менен тапканы өзүнө жетет. Орус калкы уйдун ич этин жебейт эмеспи. Омор жаңы союлган жана ооруп өлгөн уйлардын ич этин алып келип муздаткычына салып коюп, бир четинен бышырып жей берет. Бир өзбек улутундагы келинге баш байлап алган. Анткен менен акчасынын теңин кассага салып, чогултуп жатканын жан адамга билгизбейт. Алган аялы дагы тапкан акчасын өзү кармайт. Экөө жөн гана эрди катын болуп, бир төшөктө жаткандары эле болбосо, бири-бирине көп деле сыр айтышпайт. Болгону иштерине барып келет, анан бош убактыларын телевизор көрүшөт. Омордун бир жакшы жери ичимдиктен алыс болгону. Ошол сапаты орустарга жагып, иштеген жеринде аз болсо дагы кадыры бар. Бирок, акыркы кездерде өзгөчө уулу Сүйүнбекти көп ойлойт. Бул жакка келгенге чейин үйлөнтүп койбогонуна абдан өкүнөт. Ооба, ар бир ата канынан жараган бала үчүн кантип санаа чекпей коёт. Эгер карызы болбогондо ушул уй, кык жыттанган сарайда иштебейт эле. Бул да болсо тагдырдын буйругу экенин жашырып болбойт. Эгер уулу үйлөнүп калса, куда башы болуп ким барат, маселе мына ушунда. Кыргызстан менен байланыша албайт келет. Эгер дайыны билинсе эле карызын доолагандар таап алышы толук мүмкүн. Бул эми Омор үчүн негизги маселе экенин эч жашырып болбойт. Аттиң, жок эле дегенде эки же үч уулу болсо кана. Сүйүнбек төрөлгөндөн бери эле тилек кылганы, жакшы жерден аял алып берип, уулунун үйлөнүү тоюн болуп көрбөгөндөй кылып өткөзүү эмес беле. Кээде арданып да кетчү. Жолдоштору кафеден балдарын үйлөнтүп, той бергенде. Алардай болуп жакшы санаалаштарына чай бере албаганын эстегенде ичинен түтөп кетет десең. Ар бир адамдын ойлогон оюу, тилеген тилеги бар, бирок баары эле аткарыла берсе анда жакшы болбойт беле.
Убакыт чоң шашкеден ооп калган кезде Оморду ферманын директору чакырып калды. Албетте андайда адамдын оюна эмне деген гана ойлор келет. Эгер жөндөн-жөн эле директор чакырса. Бул эми илгертен бери эле келе жаткан адам баласы үчүн адат экенин жашырып болбойт, кожоюндан сестенген. Омордун оюна ар нерсе келди. Атаганат, эгер азыр директор чакырбаган болсо, өз ишин бүтүрүп коюп, үйүнө келбейт беле. Алдыга кадам таштап келе жатып, ар тараптуу ойлорду ойлогонго жетишти. "Балким Кыргызстандан бирөөлөр сураштырган чыгар" - деген да ой башына келди. Андайда адам баласынын оюна качан жакшы ой келчү эле. Директорго жолукканга чейин тим эле кан басымы да көтөрүлүп кеттиби, айтор абдан катуу санаа чеккенге үлгүрдү. Эч качан директор минтип чакырган эмес. Андан дагы Славик деген жашы отуздарга барып калган бала өңүн бузуп, үнүн дагы бир башкача кылып айтпадыбы "сени шеф чакырып жатат, эмне бир иш кылдың беле?" - деп. Эх, ушунча жыл жашап азыркыдай абалга кабылганы да эсинде жок. "Балким бир шылтоо таап, иштен чыгарып салса кайда барып жашайм?"- деп да ойлоду. Бир жагынан жаш өзбек аялы да эсине келди. Ага калп айткан менен көнө да түшкөнү бар. Анын сыйчылдыгы абдан жагат. Урушканда дагы "сиз" - деп урушат. Качан гана Омор конторага келгенде, кире бериштеги күзгүгө каранып алып, өзү да чочуп кетти. Анткени жөн эле көрүмчүнү көрүп корккон адамдай, өңү купкуу болуп чыгыптыр. Бир саамга өзүн токтотуп туруп, анан кайын атасына жүгүнүп кирген жаш келиндей болуп, ыйбаа кылып, эшикти чертип ичкери киргенде директор телефон менен сүйлөшүп жаткан экен, ал колу менен белги берди "сыртка чыгып тур" - дегенсип. Ушул эле белгинин күтүп тургансып Омор сыртка тим эле шашып чыкты. Ушул жерден билди өзүнүн өтүмү жок, коркок адам экенин. Чынын айтканда орус калкы абдан көп сүйлөшөт эмеспи. Директор кеминде телефон менен дагы жарым сааттай убакыт сүйлөштү го чиркин. Аны күтүп олтуруп Омор дагы кыйналып кетти. "Кайсы жеримден жаздым дагы, кайсы жерден жаңылдым. Балким уйлардын ич этин алып жатканымды жактырбай жатабы?" - деп.
Аңгыча эле ичкериден директордун үнү угулду:
- Сактанов, кире бер, -деген. Ушул эле сөздүн айтылышын күтүп тургансып Омор олтурган ордунан шып эткизе тура калды да, анан чоң санааны артынып, ичкери кирди.
Директор орто жаштан өтүп калган, олбурлуу, курсагы чыккан, көзү күрөң болгону менен чачтары сары, маңдайкы эки тиши алтын, мойнунан качан болсо галстук түшпөгөн, кийимди таза кийген анан ишине так калыс адам. Эч качан адамдарды улутка бөлбөйт жана иштеген адамды сыйлай билген жакшы сапаты бар. Омор сырттан кирип келгенде, колу менен жаңсап белги берди "мында олтур" - деп, маңдайындагы стулду көргөздү. Ооба, бүркүттү тырмагы, адамды кызматы сүрдүү кылгандай, директор Омордун көзүнө абдан сүрдүү көрүнүп кетти. Эч сөз оозуна кирбей калды. Директор ан сайын сүрдөтүп, тике карап, чакырган жөнүн дароо айтпай сынай караганда, Омор жаңы таанышкан жигиттен сүрдөгөн жаш кыздай абдан уялып кетти. Василий Сергеевич бир топто гана сөзгө келди:
Омор, сенин деги үй-бүлөөң барбы? - деди эле, Омор шылкы бош:
- Бар, бир уулум бар. Бирок аялым менен таарынышып кеткен элем.
- Уулуң канча жашта? - деди, суроо жаңыртып. "Эмнеге менин үй-бүлөөмө кызыгып жатат?" - деп ойлоп:
- Жашы отузга жакындап калды, бирок үйлөнө элек. Ушул сөздөрдү оозу кыбырап араң айткандай болду. Василий Сергеевич бир саамга сынай карап:
- Омор, сен бизде эки жылдан бери иштеп жатасың. Ооба, ишиң жаман эмес. Туура көрсөң эми эмгек отпуска алып туулган жериңе барып келбейсиңби? Мен эки жылдык отпускаңдын акчасын берейин. Келгенден кийин сага тиги Олегдин ордун берем. Ал ичип алып ишти катуу артка тартып жатат. Эгер кааласаң Сочиге барып эс алып кел. Мага сенин чынчылдыгың жакты деди. Эх, начальниктен жакшы сөз уккан кандай жакшы. Бир аз илгери эле санаа чегип жаткан Омор болуп көрбөгөндөй сүйүнүп, оозуна сөз келбей калды. Аттиң, чын эле Кыргызстанга барып, баласын үйлөнтүп келсе гана атаганат. Бирок, Кыргызстанга барганга жол ачык эмес да. Болбосо, уулу Сүйүнбекти үйлөнтүп, болуп көрбөгөндөй той өткөзөт эле. Омор бир азга тайсалдап:
- Макул, мен ойлонуп көрүп ачык жообун эртең берейин. Кыргызстанга барамбы же Сочиге барамбы анын так жообун өзүм айтам, - деди эле, Василий Сергеевич:
- Омор, менин оюмча эмне болгон күндө дагы өзүңдүн жериңе жетпейт. Уулуңду көрүп келгенге аракет кыл. Бала деген бала да. Ал эми аялың менен өзүң тил табышып аларсың. Омор башын ийкеп, ачык жооп бергенге жарабай сыртка чыга жөнөдү.
Бул күнү кечке баласы жөнүндө ойлонгонгобу, айтор түшүнө уулу Сүйүнбек кирди. Абдан жүдөп, кейпи кетип калыптыр. Чачы, сакалы өскөн, көчөдөгү селсаяктардан эч айрымасы жок. Ал эми аялы Акзирек дагы арыктап, өңүнөн азып калгандай. Эртең менен ойгонуп эле көргөн түшүн эстеди. Алыста жүргөн адам жаман түш көргөндө кандай санаага батат. Аттиң, эгер баары жакшы болгондо минтип алыс жерде жүрбөйт эле го.
Омор таңкы наарды ичип болгон соң, сыйда кийимин кийип, конторага барганы даярданып жатып, уулу Сүйүнбек менен байланышка чыкты. Көптөн кийин гана уулу телефонду алды. Болгондо дагы анын үнүнөн эле мас экенин билип, жүрөгү опкоолжуп кетти.
- Алоо, уулум кандайсың? - деди эле Сүйүнбек көңүлү жок:
- Жүрөм, жашоо өтүп жатат деп, кыска жооп берди. Бул сөздүн артында кандайдыр бир өкүнүч катылып жаткандай сезилди. Андан ары жарытылуу деле сөз козголгон жок. Акча салса ичип салчудай туюлду. Ата баары бир балага сынчы болот эмеспи. Сүйүнбек сөздүн аягына чыкпай өчүрүп салганда дагы, жүрөгү сестене түштү. Анткени ал эч качан мындай мамиле жасачу эмес эле. Ушул жерден эмнегедир эле чукул жерден бир ой пайда болду "Мен алдаган элдердин каргышы балким баламдан чыкканы калган го. Канча кишини сызга олтургуздум, алардын каргышы жөн кетпейт" - деп ойлоп, эмнегедир денеси калтырап кетти. Ооба, адам баласы дайыма башына иш келгенде гана өткөндү жана улуу жаратканды эстеп калган адат эмеспи. Омор эми дароо Акзирекке телефон чалды. Канча болду байланышпаганына. Ооба, тээ бала кезинен берки кыялы кармап, телефондон симканы чыгарып, башка симка салып алган эле.
Узакка созулган үндөн кийин Акзиректин үнү угулду:
- Ало, бул ким? - деген, аялынын үнүн укканда, Омор бир саамга үн атпай туруп:
- Акзирек кандайсың, жакшы турасыңарбы? - деди, колунун келишинче сыпаа үнү менен. Акзирек айласы жок гана Омордун үнүн укканда өзүн араң кармап:
- Жакшы!- деген болду кыска гана.
- Акзирек, колуңдан келсе мени кечирип кой. Макул көрсөң сен менин сөзүмдү акырына чейин угуп койчу. Мен эми гана сенин баркыңды билдим. Сүйүнбек кандай жүрөт, - деп сурады эле.
- Жакшы, сенсиз деле күнүбүз өтүп жатат. Аны коюп карыздарыңдан кутулуп, мында келип жашабайсыңбы. Балага деген ата тарбия берет. Уулуң азыр өзүн-өзү билип калган. Анын эмнесин сурайсың? - деп, какшык аралаштыра сүйлөдү. Ушул сөз менен эле уулунун абалын билип, эмне сөз айтышты билбей, кара көңүл боло түштү да анан:
- Акзирек мен сага анан чалайынчы деп, телефонду өчүрүп салды. Бул эми жаман сөздүн жана жаман кабардын белгиси экенин жашырып болойт эле. "Жүрөккө бырыш түшпөйт, так түшөт" - деген сөз бар. Анысысыңары Акзиректин жүрөгүндө так калган үчүн ал жакшы сөз айта албаганын Омор сезип өзүн карманып, ылайыктуу жооп айта албаганына арданып, телефонду өчүргөнчө шашканын билип туруп, денеси калтырап бир топ турду. Ооба, чынында эле Омор үй-бүлөөсүнүн алдында эле эмес, туугандарынын жана жолдошторунун алдында дагы баркы кеткен. Эми кантип кайра шаарга келет ага акылы жетпей, шалдырап туруп калды. Бул эми алдамчылыктын жана бети жоктуктук бир гана кичине гана берген жазасы экенин жашырып болбойт эле. Ушундан өткөн адам баласына жаза барбы. Канчалаган элди сыздатты. Баарынан алыста жүрүп баласынын мас абалындагы үнүн укканда кандай гана абалда калды. Бир кезде атасы дагы кудум өзүндөй санаа чеккенин ушул саам билди. Ооба, айтылган кеп бар эмеспи "атаңа кандай мамиле жасасаң, балаңдан ошону күт" - деген. Омор атасына жасагандарынын бир канакей үзүмүн көрүп, минтип азап чегип, денеси калтырап турат. Ал эми атасы өзүнүн канчалаган жаман сапаттарына күбө болду. Бул эми адам баласындагы кайталанган тагдыры экенин жашырып болбойт. Эч качан ойлогон эмес, уулу Сүйүнбек минтип ичкиликке берилет деп. Кеминде жарым сааттан ашык убакыт каккан казыктай бир жерди теше тиктеп туруп анан кыймылга келди. Бирок бир тыянакка келе албай кыйналып, кайра үйүнө келди да, ишке кийген кийимин кийип, жумушна жөнөдү. Анын себеби иш менен гана алаксыбаса, мээсине кан таамп кете тургандай, ойлоно берип. Чынында жаман нерсени ойлогондо ар бир адам баласынын мээси кандай тез чарчайт. Бирок дайыма эле жакшы нерселер ойго келе бербейт эмеспи. Омор бул күнү директорго келген жок. Келген күндө дагы жообу даяр эмес болучу.
Бул жашоодо өрүлбөс өрүм, өкүнбөс өмүр болбойт дегендей телегейи тегиз ким болуптур, деги эле бул жашоодо ушул кезге чейин жашап өткөн адамдарын ичинен. Керек болсо жаамы журтту башкарган хандардын, акчасы чөнтөгүн тиреген байлардын дагы ичтен жеген санаасы болгон жана боло берээри анык. Бул эми турмушта кайталанып эле келе жатпайбы. Эл башкарган эки ажонун эле тагдыры билинбегени менен кандай аянычтуу. Ата-бабасы мекендеген, туулуп өсүп киндик каны тамган жерге басып келе албаганы эле алар үчүн эмне деген жаза. Ушул сымал эле Сүйүнбектин атасы Омор да ар кимден карызга акча ала берип, бизнеси такыр болбой калганда, эч кимге айтпай Россияга качып кеткен. Ооба, Омор өзү дагы атадан жалгыз. Бул жалгыз балалуу болгон дагы тукум кууйбу, Омордун атасы, чоң атасы да атадан жалгыз бала болуптур. Балким чоң аталары каргышка калганбы, аны эч ким билейт. Бирок уккан сөзүнө караганда Омордун чоң аталыры абдан бай болушканы айтылат. Демек бай болушса анда эмнеге башка жарды? Бул суроого жооп жок.
Омор, Россиянын Тула деген шаарына жакын жердеги бир айылда жашайт. Бирок анын бул жакта экенин эч ким билбейт. Болгондо дагы уй багылган фермада жөнөкөй гана жумушчу болуп иштеп жатканын тааныгандар билбейт. Анткен менен тапканы өзүнө жетет. Орус калкы уйдун ич этин жебейт эмеспи. Омор жаңы союлган жана ооруп өлгөн уйлардын ич этин алып келип муздаткычына салып коюп, бир четинен бышырып жей берет. Бир өзбек улутундагы келинге баш байлап алган. Анткен менен акчасынын теңин кассага салып, чогултуп жатканын жан адамга билгизбейт. Алган аялы дагы тапкан акчасын өзү кармайт. Экөө жөн гана эрди катын болуп, бир төшөктө жаткандары эле болбосо, бири-бирине көп деле сыр айтышпайт. Болгону иштерине барып келет, анан бош убактыларын телевизор көрүшөт. Омордун бир жакшы жери ичимдиктен алыс болгону. Ошол сапаты орустарга жагып, иштеген жеринде аз болсо дагы кадыры бар. Бирок, акыркы кездерде өзгөчө уулу Сүйүнбекти көп ойлойт. Бул жакка келгенге чейин үйлөнтүп койбогонуна абдан өкүнөт. Ооба, ар бир ата канынан жараган бала үчүн кантип санаа чекпей коёт. Эгер карызы болбогондо ушул уй, кык жыттанган сарайда иштебейт эле. Бул да болсо тагдырдын буйругу экенин жашырып болбойт. Эгер уулу үйлөнүп калса, куда башы болуп ким барат, маселе мына ушунда. Кыргызстан менен байланыша албайт келет. Эгер дайыны билинсе эле карызын доолагандар таап алышы толук мүмкүн. Бул эми Омор үчүн негизги маселе экенин эч жашырып болбойт. Аттиң, жок эле дегенде эки же үч уулу болсо кана. Сүйүнбек төрөлгөндөн бери эле тилек кылганы, жакшы жерден аял алып берип, уулунун үйлөнүү тоюн болуп көрбөгөндөй кылып өткөзүү эмес беле. Кээде арданып да кетчү. Жолдоштору кафеден балдарын үйлөнтүп, той бергенде. Алардай болуп жакшы санаалаштарына чай бере албаганын эстегенде ичинен түтөп кетет десең. Ар бир адамдын ойлогон оюу, тилеген тилеги бар, бирок баары эле аткарыла берсе анда жакшы болбойт беле.
Убакыт чоң шашкеден ооп калган кезде Оморду ферманын директору чакырып калды. Албетте андайда адамдын оюна эмне деген гана ойлор келет. Эгер жөндөн-жөн эле директор чакырса. Бул эми илгертен бери эле келе жаткан адам баласы үчүн адат экенин жашырып болбойт, кожоюндан сестенген. Омордун оюна ар нерсе келди. Атаганат, эгер азыр директор чакырбаган болсо, өз ишин бүтүрүп коюп, үйүнө келбейт беле. Алдыга кадам таштап келе жатып, ар тараптуу ойлорду ойлогонго жетишти. "Балким Кыргызстандан бирөөлөр сураштырган чыгар" - деген да ой башына келди. Андайда адам баласынын оюна качан жакшы ой келчү эле. Директорго жолукканга чейин тим эле кан басымы да көтөрүлүп кеттиби, айтор абдан катуу санаа чеккенге үлгүрдү. Эч качан директор минтип чакырган эмес. Андан дагы Славик деген жашы отуздарга барып калган бала өңүн бузуп, үнүн дагы бир башкача кылып айтпадыбы "сени шеф чакырып жатат, эмне бир иш кылдың беле?" - деп. Эх, ушунча жыл жашап азыркыдай абалга кабылганы да эсинде жок. "Балким бир шылтоо таап, иштен чыгарып салса кайда барып жашайм?"- деп да ойлоду. Бир жагынан жаш өзбек аялы да эсине келди. Ага калп айткан менен көнө да түшкөнү бар. Анын сыйчылдыгы абдан жагат. Урушканда дагы "сиз" - деп урушат. Качан гана Омор конторага келгенде, кире бериштеги күзгүгө каранып алып, өзү да чочуп кетти. Анткени жөн эле көрүмчүнү көрүп корккон адамдай, өңү купкуу болуп чыгыптыр. Бир саамга өзүн токтотуп туруп, анан кайын атасына жүгүнүп кирген жаш келиндей болуп, ыйбаа кылып, эшикти чертип ичкери киргенде директор телефон менен сүйлөшүп жаткан экен, ал колу менен белги берди "сыртка чыгып тур" - дегенсип. Ушул эле белгинин күтүп тургансып Омор сыртка тим эле шашып чыкты. Ушул жерден билди өзүнүн өтүмү жок, коркок адам экенин. Чынын айтканда орус калкы абдан көп сүйлөшөт эмеспи. Директор кеминде телефон менен дагы жарым сааттай убакыт сүйлөштү го чиркин. Аны күтүп олтуруп Омор дагы кыйналып кетти. "Кайсы жеримден жаздым дагы, кайсы жерден жаңылдым. Балким уйлардын ич этин алып жатканымды жактырбай жатабы?" - деп.
Аңгыча эле ичкериден директордун үнү угулду:
- Сактанов, кире бер, -деген. Ушул эле сөздүн айтылышын күтүп тургансып Омор олтурган ордунан шып эткизе тура калды да, анан чоң санааны артынып, ичкери кирди.
Директор орто жаштан өтүп калган, олбурлуу, курсагы чыккан, көзү күрөң болгону менен чачтары сары, маңдайкы эки тиши алтын, мойнунан качан болсо галстук түшпөгөн, кийимди таза кийген анан ишине так калыс адам. Эч качан адамдарды улутка бөлбөйт жана иштеген адамды сыйлай билген жакшы сапаты бар. Омор сырттан кирип келгенде, колу менен жаңсап белги берди "мында олтур" - деп, маңдайындагы стулду көргөздү. Ооба, бүркүттү тырмагы, адамды кызматы сүрдүү кылгандай, директор Омордун көзүнө абдан сүрдүү көрүнүп кетти. Эч сөз оозуна кирбей калды. Директор ан сайын сүрдөтүп, тике карап, чакырган жөнүн дароо айтпай сынай караганда, Омор жаңы таанышкан жигиттен сүрдөгөн жаш кыздай абдан уялып кетти. Василий Сергеевич бир топто гана сөзгө келди:
Омор, сенин деги үй-бүлөөң барбы? - деди эле, Омор шылкы бош:
- Бар, бир уулум бар. Бирок аялым менен таарынышып кеткен элем.
- Уулуң канча жашта? - деди, суроо жаңыртып. "Эмнеге менин үй-бүлөөмө кызыгып жатат?" - деп ойлоп:
- Жашы отузга жакындап калды, бирок үйлөнө элек. Ушул сөздөрдү оозу кыбырап араң айткандай болду. Василий Сергеевич бир саамга сынай карап:
- Омор, сен бизде эки жылдан бери иштеп жатасың. Ооба, ишиң жаман эмес. Туура көрсөң эми эмгек отпуска алып туулган жериңе барып келбейсиңби? Мен эки жылдык отпускаңдын акчасын берейин. Келгенден кийин сага тиги Олегдин ордун берем. Ал ичип алып ишти катуу артка тартып жатат. Эгер кааласаң Сочиге барып эс алып кел. Мага сенин чынчылдыгың жакты деди. Эх, начальниктен жакшы сөз уккан кандай жакшы. Бир аз илгери эле санаа чегип жаткан Омор болуп көрбөгөндөй сүйүнүп, оозуна сөз келбей калды. Аттиң, чын эле Кыргызстанга барып, баласын үйлөнтүп келсе гана атаганат. Бирок, Кыргызстанга барганга жол ачык эмес да. Болбосо, уулу Сүйүнбекти үйлөнтүп, болуп көрбөгөндөй той өткөзөт эле. Омор бир азга тайсалдап:
- Макул, мен ойлонуп көрүп ачык жообун эртең берейин. Кыргызстанга барамбы же Сочиге барамбы анын так жообун өзүм айтам, - деди эле, Василий Сергеевич:
- Омор, менин оюмча эмне болгон күндө дагы өзүңдүн жериңе жетпейт. Уулуңду көрүп келгенге аракет кыл. Бала деген бала да. Ал эми аялың менен өзүң тил табышып аларсың. Омор башын ийкеп, ачык жооп бергенге жарабай сыртка чыга жөнөдү.
Бул күнү кечке баласы жөнүндө ойлонгонгобу, айтор түшүнө уулу Сүйүнбек кирди. Абдан жүдөп, кейпи кетип калыптыр. Чачы, сакалы өскөн, көчөдөгү селсаяктардан эч айрымасы жок. Ал эми аялы Акзирек дагы арыктап, өңүнөн азып калгандай. Эртең менен ойгонуп эле көргөн түшүн эстеди. Алыста жүргөн адам жаман түш көргөндө кандай санаага батат. Аттиң, эгер баары жакшы болгондо минтип алыс жерде жүрбөйт эле го.
Омор таңкы наарды ичип болгон соң, сыйда кийимин кийип, конторага барганы даярданып жатып, уулу Сүйүнбек менен байланышка чыкты. Көптөн кийин гана уулу телефонду алды. Болгондо дагы анын үнүнөн эле мас экенин билип, жүрөгү опкоолжуп кетти.
- Алоо, уулум кандайсың? - деди эле Сүйүнбек көңүлү жок:
- Жүрөм, жашоо өтүп жатат деп, кыска жооп берди. Бул сөздүн артында кандайдыр бир өкүнүч катылып жаткандай сезилди. Андан ары жарытылуу деле сөз козголгон жок. Акча салса ичип салчудай туюлду. Ата баары бир балага сынчы болот эмеспи. Сүйүнбек сөздүн аягына чыкпай өчүрүп салганда дагы, жүрөгү сестене түштү. Анткени ал эч качан мындай мамиле жасачу эмес эле. Ушул жерден эмнегедир эле чукул жерден бир ой пайда болду "Мен алдаган элдердин каргышы балким баламдан чыкканы калган го. Канча кишини сызга олтургуздум, алардын каргышы жөн кетпейт" - деп ойлоп, эмнегедир денеси калтырап кетти. Ооба, адам баласы дайыма башына иш келгенде гана өткөндү жана улуу жаратканды эстеп калган адат эмеспи. Омор эми дароо Акзирекке телефон чалды. Канча болду байланышпаганына. Ооба, тээ бала кезинен берки кыялы кармап, телефондон симканы чыгарып, башка симка салып алган эле.
Узакка созулган үндөн кийин Акзиректин үнү угулду:
- Ало, бул ким? - деген, аялынын үнүн укканда, Омор бир саамга үн атпай туруп:
- Акзирек кандайсың, жакшы турасыңарбы? - деди, колунун келишинче сыпаа үнү менен. Акзирек айласы жок гана Омордун үнүн укканда өзүн араң кармап:
- Жакшы!- деген болду кыска гана.
- Акзирек, колуңдан келсе мени кечирип кой. Макул көрсөң сен менин сөзүмдү акырына чейин угуп койчу. Мен эми гана сенин баркыңды билдим. Сүйүнбек кандай жүрөт, - деп сурады эле.
- Жакшы, сенсиз деле күнүбүз өтүп жатат. Аны коюп карыздарыңдан кутулуп, мында келип жашабайсыңбы. Балага деген ата тарбия берет. Уулуң азыр өзүн-өзү билип калган. Анын эмнесин сурайсың? - деп, какшык аралаштыра сүйлөдү. Ушул сөз менен эле уулунун абалын билип, эмне сөз айтышты билбей, кара көңүл боло түштү да анан:
- Акзирек мен сага анан чалайынчы деп, телефонду өчүрүп салды. Бул эми жаман сөздүн жана жаман кабардын белгиси экенин жашырып болойт эле. "Жүрөккө бырыш түшпөйт, так түшөт" - деген сөз бар. Анысысыңары Акзиректин жүрөгүндө так калган үчүн ал жакшы сөз айта албаганын Омор сезип өзүн карманып, ылайыктуу жооп айта албаганына арданып, телефонду өчүргөнчө шашканын билип туруп, денеси калтырап бир топ турду. Ооба, чынында эле Омор үй-бүлөөсүнүн алдында эле эмес, туугандарынын жана жолдошторунун алдында дагы баркы кеткен. Эми кантип кайра шаарга келет ага акылы жетпей, шалдырап туруп калды. Бул эми алдамчылыктын жана бети жоктуктук бир гана кичине гана берген жазасы экенин жашырып болбойт эле. Ушундан өткөн адам баласына жаза барбы. Канчалаган элди сыздатты. Баарынан алыста жүрүп баласынын мас абалындагы үнүн укканда кандай гана абалда калды. Бир кезде атасы дагы кудум өзүндөй санаа чеккенин ушул саам билди. Ооба, айтылган кеп бар эмеспи "атаңа кандай мамиле жасасаң, балаңдан ошону күт" - деген. Омор атасына жасагандарынын бир канакей үзүмүн көрүп, минтип азап чегип, денеси калтырап турат. Ал эми атасы өзүнүн канчалаган жаман сапаттарына күбө болду. Бул эми адам баласындагы кайталанган тагдыры экенин жашырып болбойт. Эч качан ойлогон эмес, уулу Сүйүнбек минтип ичкиликке берилет деп. Кеминде жарым сааттан ашык убакыт каккан казыктай бир жерди теше тиктеп туруп анан кыймылга келди. Бирок бир тыянакка келе албай кыйналып, кайра үйүнө келди да, ишке кийген кийимин кийип, жумушна жөнөдү. Анын себеби иш менен гана алаксыбаса, мээсине кан таамп кете тургандай, ойлоно берип. Чынында жаман нерсени ойлогондо ар бир адам баласынын мээси кандай тез чарчайт. Бирок дайыма эле жакшы нерселер ойго келе бербейт эмеспи. Омор бул күнү директорго келген жок. Келген күндө дагы жообу даяр эмес болучу.
#13 22 September 2017 - 14:24
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Сүйүнбек үйүнө келди да үч сааттай убакыт уктады анан, түш оой мончого келди. Мунун себеби эртең мененки жолугушууга даярдануу эле. "Сүйүү бул бирөө үчүн азап чегүү" - деп, Франсуз драматургу айткандай, чын эле сүйүүнүн керемети эмнени гана кылбайт. Минтип ичкиликтен башы чыкпай калган Сүйүнбекти жуунуп, тазаланганын эле мисалга алсак болот. "Министирдин туура эмес иш жасаганынан, туура эмес дөөдүрөгөнү опурталдуу" - дегендей, адам баласы тилден жаңылбаганга аракет кылган абзел. Анткени ар бир адам тилден чыккан сөздүн кулу болуп калат эмеспи. Сүйүнбек дагы Азиза жаңы ишке келгенде оозунан жаңылып "тиги кыз меники болот"- деп айтып алып, ошол сөздүн аягына чыгуу үчүн минтип болгон аракетин жасап жаткандагы кези. Баарынан дагы жүрөгүнө "сүйүү" деген илдеттин керемети тынчтык бербей кыйнаганы дагы бир жагынан ичкилик ичкенге түркү бергенин ириде жаздык.
Мончого түшүп, абдан жеңилденген Сүйүнбек канчалык суусап турса дагы "жыттанып калам" деп пиво дагы ичкен жок. Ооба, чын эле жуунгандан кийин адам баласы кандай сергип калат. Сүйүнбек аялдамада турса кудум Азизага куюп койгондой окшош кыз сурмалуу көздөрүн бат-бат ирмеп:
- Байке, мага шаардык экинчи оорукана кайда айтып бере аласызбы? - деп сурап калды. Толгондон Сүйүнбектен сурап калганын кара, курган кыздын. Ал кызды көргөндө алгач Азиза го деп дагы ойлогон эле. Сүйүнбек кызды көрүп таң кала карап:
- Сиз такыр башка жакта жүрөсүз. Макул көрсөңүз мен олтурган маршруткага олтуруңуз, мен сизге көргөзүп коём деди эле Салия күлө карап:
- Байке, сизге ыракмат, - деди. Сүйүнбек дароо эле:
- Чоң кыз сиздин Азиза деген эжеңиз же сиңдиз барбы? - деп сурап калды кызыгуусу арта, Салия бүшүркөп:
- Жок, эмне болду? - дегенсип, көзүнө жылдыздуу көрүнгөн Сүйүнбекти карап калды эле, Сүйүнбек сөз улантууну каалап:
- Билбейм, менин бир тааныш кызым бар. Сизге куюп койгондой окшош. Мен сизди алгач көргөндө ал кыз экен деп ойлоптурмун. Баса, сиз кайдан болосуз? - деди суроо жаңыртып. Салия күлүмсүрөп:
- Мен Кеминден болом. Сиз айткандай окшош адамдар көп болот. Макул көрсөңүз ошол мага окшош кыз менен мени тааныштыра аласызбы? Мага абдан кызык болуп жатат. Бир жолу дагы курсташ кызым мага айткан эле " сага окшош кызды көрдүм" - деп.
Аттиң жаш кезек кандай жакшы. Бекер жерден айтылбайт эмеспи "жаш кезек жаңы кийимдей" - деп. Чылым чеккен киши менен чылым чекпеген киши бир бөлмөдө олтура албаган сымал эле, жашы өйдөлөп калган эркек менен аял Сүйүнбек менен Салиядай көпкө сүйлөшө алышпайт, биринчи жолукканда эле. Экөө тим эле эски тааныштардай сүйлөшүп турганы жашоонун кызык учурун тартуулап турду. Калп айткан менен болбу кыз Сүйүнбекке абдан жакты. Анткени Салия Азизага окшош болгону менен абдан ачык айрым, жылдыздуу дагы кыз болгон үчүн, оңой сүйлөшүп кетти. Негизи эле ар бир эркек бала үчүн кыздын ачык айрым болгону жакшы эмеспи. Мунун себеби, тез тил табышканга жана мамиле түзгөнгө ыңгайлуу болгонгобу айтор ар бир бала кыз менен таанышканда анын алгач жылдызына карайт. Сүйүнбек бир кезде сурап калды:
- Салия, эмне ооруканада жакындарың жатты беле? - деп. Салия ушул суроонун берилишин күтүп тургансып:
- Ооба, апамдын агасы жаткан. Мага бул нерсени берип кой деген эле. Мен адашып, төртүнчү ооруканага барып алыптырмын. Сүйүнбек кыздын жанына кеткиси келбей:
- Макул көрсөңүз мен сиз менен чогуу барып, сыртта күтүп турайынбы. Ушул жашка келгени жаңы таанышкан кызга мынчалык берилчү эмес элем, эмнегедир сиздин жаныңыздан жарым карыш дагы алыстагым келбей калды.
Аял заты үчүн өзүнүн дарегине карата жакшы сөз угуу кандай жакшы. Айтылган бир кеп бар эмеспи "аял затынан өч алгың келсе бир бөлмөгө киргизип, кийимдин түрүн кийгиз бирок, күзгүнү сыртка чыгарып сал, мындан өткөн аял затына кыянаттык жок" деп. Салия дагы бул жылдыздуу баланын айткан сөзүнө кулагы сүйүнүп, көз карашы менен гана билгизди "макул" экенин. Билинбегени менен көз караш дагы көп нерседен белги берет эмеспи. Сүйүнбек дароо кабагы ачылып:
- Салия, макул көрсөң жүрү жөө басабыз. Ашып кетсе он беш мүнөттө барып калабыз дегенде, Салия каршы эмес экенин башын ийкеп билгизди.
Экөө жолдун чети менен кудум кыз-жигиттей сөзгө берилип кетип бара жатышканын Акзирек көрдү да, дароо кызды сынай карады, жолдун берки өйүзүнөн. Бирок аралык алыс болгон үчүн, даана көрө алган жок. Бир жагынан уулунун кыз менен кыналышып бара жатканына ичи жылып, көзү толо карап, ичинен миң-миртебе тилеп жиберди "уулум ушул кызга үйлөнүп калса экен" - деп. Эне үчүн мындан өткөн бакыт барбы. Ооба, Сүйүнбек мончодон жаңы чыккангабы, үстүн оңдоп кийим кийип алганы эле Акзиректин көзүнө дароо илинди. Бул жакка атайын Азизанын апасы менен жолукканы келген болучу.
Бир топко экөөнүн артынан калбай жолдун аркы өйүсү менен ээрчип келди да, анан уулуна көрүнбөс үчүн, такси кармап ишине кетти.
Сүйүнбек биринчи жолу кыз күттү. Атаганат, Салия тим эле асмандан түшө калган перинин кызындай эле болду. Эми бул кызды колунан чыгарбас үчүн, ал ооруканадан чыкканга чейин эмне деген гана асыл ойлорду ойлоду. Жанында ченелүү гана акча бар, болбосо кафеге киргизип, дагы сүйлөшсө кана. "Ата таалими уулда, эне таалими кызда" - дегендей, Салиянын көңүл көтөрө ар бир айткан сөзү, тигиле караган көз карашы, жылмайгандагы өзүнө жарашкан бетиндеги чуңкурчасы, мойнундагы ичке анан узун калы, Азизага куюп койгондой окшош көздөрү, уялыңкы карагандагы кыялы бир заматта Сүйүнбектин көз алдына тартылып "эгер, Азиза менин сунушумдан баш тарта турган болсо, анда Салияны ала качсам дагы алам" - деп ойлоп койду. Чынында Азизага жолугууга камданып жүрүп минтип Салияга жолугуп калганын ырым катары кабыл алды "Балким мага Салия буйруп жаткандыр" - деп. Ушул жерден Азизанын "менин жүрөгүм бош эмес" - деген сөзүн эстеп, ичи кирдей түштү. Ооба, чын эле мындайда адам баласынын башына эмне деген гана ойлор келбейт. Азизанын көңүлүн таба албаганына арданып, аз убакыт ичинде эмнени гана кылбады. Ичкиликтин жетегинен чыга албай, алыстан чалган атасына дагы жакшы сөзүн айта албай, алсыз болуп, ичинен Азизаны эңсеп эзилгени ушул саам суу кечпей калды.
Кыз күтүп туруп Сүйүнбек биринчи жолу бетинен өпкөн гүлбарак келинди эстеди. Сүйүнбек аял заты эмне экенин, ошондой эле эркек эмне экенин ошол келин аркылуу билген. Эркектик касиетин ойготуп, ары таң калтырып, ары кумарлантып, куштар кылган турмушу бузулуп келген Айгүмүш болгон. Аял ушунчалык таттуу болот, болгондо дагы наз кылыгы менен азгырып өзүнө оп тартып алат деп ойлогон эмес. Күүгө келген канчыкты дөбөт ит аңдыгандай, Айгүмүштүн гана жылуу койнуна, анын наз кылыгына, жагымдуу сөзүнө, кумарлуу үнүнө арбалып, артынан калбай ээрчип калган. Бул ургаачынын азгырыгы эмнени гана кылбайт. Ошол себептен "аял шайтан, азгырыгына туруштук берүү чоң эмгекти талап кылат" деген сөз дагы бекер айтылбаса керек. Жаш аялдын азгырыгына азгырылган эл ишенген билермандардын эле жоругу эмнени айттырат. Сүйүнбек аз жерден ал келиндин тузагына илинип каларда, оңдой берди болуп күйөөсү келип, алып кеткени ага карата болгон жаңы башталган азгырыктан куткарды. Ооба, Айгүмүштүн кыңкыстаган кулакка жагымдуу үнү менен өзүнө тартканы кантип эсинен кетет. Бир базардан өтүп калган келиндин жылуу уясына имерилип, андан алыстай албай канча жүрдү. Күүгө келген канчыкты кызгана талашып, көздөрү күйүп, тиштери ырсайып, ыркырашып, тиштешип калган дөбөт карышкырдай аз жерден анын күйөөсүн тааныбай кармашып кете жаздаганы кантип эсинен кетет. Сырдалган олтургучта өткөндү эстеп олтурганда, көз жоосун алып, кылыктана басып Салия келе жатканын көз чалды. Анын ар бир кыймылы, баскан-турганы, жагымдуу жылмайганы көзүнө бир укмуш кооз көрүнүп кетти. Ал турсун жаңы гана эстеп олтурган гүлбарак келиндин кумарлуу кылыгын Салиядан көрүп, азыр эле аны менен бир болгусу келип, оюу бузулганга чейин барды. Баардык эле ургаачы жандын эркектин көзүнө алгач эмнеси урунат, албетте көкүрөгүн тирген кош алмасы, андан соң гана башка турпаты бир баштан көзгө илине баштаганы чын. Ошол себептен батыштын көпкөн катындары жасалма жол менен эмчектерин чоңойтуп жатканы жалганбы. Салиянын кабагы ачык күлүп-жайнап келген бул кылыгы дагы бир жолу түбөлүккө кеткис болуп Сүйүнбектин карегинде сакталып калды. Ушул пейзаж, ушул көрүнүш эмне деген гана кооздукту тартуулап турду. Айлана дагы мемиреп тынч. Сүйүнбек олтурган ордунан тура калды да, утурлай алдынан тозуп басты. Кыз кылыгы кандай гана эркек жанды азгырат. Аттиң, бала болобу, чоң болобу жүрөк тартылуусундай күч жок. Сүйүнбектин жүрөгүнө жылуулук уялады. Ушул көрүнүштөн жазында дүркүрөп өскөн гүлдөргө бай, суулар шылдырап аккан, куштар безеленип сайраган тоо койнуна Салия менен бирге кеткиси келип кетти.
Алгачкы эле берген суроосу бул болду, ал киши таанып жүргөнсүп:
- Кандай анан, таякеңдин абалы жакшы болуп калыптырбы? - дегенде Салия күлө карап:
- Буйруса жакшы, өтүнөн операция болгон, азыр туруп басып калыптыр.
- Эмне көпкө кармалдың? - деди эле Салия көзүн алайтып:
- Көпкө жоголдумбу? - деген болду суроолу карап. Сүйүнбек башын ийкеп:
- Билбейм, адам баласы бирөөнү күткөндө убакыт токтоп калгандай сезиле берет эмеспи. Мага абдан көп убакыт өткөндөй болду. Баса, сен шаардын кайсы тарабында турасың? Дегеним, азыр макул көрсөң мен үйгө барып акча алып алайын да, бир кафеге барып олтуруп келбейлиби? Салия жактырбаган түр менен карап:
- Болбойт, экөөбүз жаңы эле таанышсак, анан дароо эле кафеге бара койгон кантип болсун. Андан дагы азыр мен үйгө барышым керек, бүгүн атамдын туулган күнү. Конок келет. Мени апам эрте кел деп калган. Сизди кыя албай эле убакытка уттуруп койдум көрүнөт. Кыздын шашканы Сүйүнбекке жаккан жок, бирок баардык эле кыздар үчүн ушундай учурда үйүнө шашкан көнүмүш иш экенин жашырганда эмне. Баарынан дагы Салиянын айтканы жөндүүдөй сезилди. Эгер башка кыз болгондо "кафе" дегенде дароо эле макул болмок беле, ким билет. Ооба, кыз балага кылыктанып, айтылган сунуштан баш тарткан кандай жакшы жарашат. Салия дагы кыз кылыгы кылып, такыр эле сунуштан баш тартканынан бери Сүйүнбекке жагып турду.
Экөө ээрчише басып Манас көчөсүн көздөй басышты. Жолдо ката экөөнүн сөзү дагы жакшы уланды. Эмнегедир Сүйүнбек сөзмөр болуп, деле сөзү түгөнбөчүдөй сезилди. Салия аялдамага келгенде гана:
- Макул, анда мен кетейин, менин маршруткам келе жатат, - деди эле, Сүйүнбек шашып:
- Эртең анда кайдан жолугушабыз. Мен сага окшош болгон кызды жолуктурайын дебедим беле. Бул кезде уюлдук телефонду көпчүлүк киши колдоно элек болучу. Сүйүнбекте бар болгону менен Салиянын али телефону жок эле. Салия шашып:
- Эртең саат экиде Филармониянын жанынан жолугушалы. Мени сөзсүз күт деп маршруткага олтурганча шашты. Сүйүнбек эмне кылышты билбей башын гана ийкеп калып калды да, дароо өзүн ээн талаада жалгыз калган адамдай сезип кетти. Ооба, адам баласы үчүн дайыма бактылуу мүнөттөр абдан кыска болору бул нак иш. Ошол себептен жакшы адамга жолукканда убакыттын тез өтөрүү билинээри анык.
Салиянын сын-сыпатына, келишкен келбетине, турна моюн аркар төш, бото сындуу жалжал көзүнө арбалып, аны эсинен чыгара албай бир топко аялдамада туруп калды. Ооба, сулуу жанды ким эле жанына чыгаргыс келсин. Азиза менен Салиянын тамчы суудай окшош жактарын, куюп койгондой бой келбеттерин салыштырып, ойго чөмүлдү. Ушул жерден оюна бир нерсе келе түштү. "Балким экөө бир тууган же эгиз кыздар болушу толук мүмкүн"- деген. Анткени эгиздер гана бири-биринен айрып таанылгыз окшош келишээрин жакшы билет. Ар тараптуу ойлорду ойлоп туруп, биринчи келген маршруткага эле олтуруп үйүнө келди.
Сүйүнбек жаңы гана астананы аттаган кезде, атасы байланышка чыкты. Бул жолу эмнегедир атасын сагынганын ички тую сезими менен сезип, жакшы маанай менен учурашты. Экөө бир топко сүйлөшкөн соң, Омор акча салып жиберээрин айтты. Анан катуу эскертти "ичимдиктен алыс бол" - деп. Сүйүнбектин кабагы ачыла түштү белем, дароо муздаткычты ачып тамакка табити тартып турганын билип, керектүү азыктарды алып чыгып, чайнекке чай койду.
Чай жаңы кайнаган кезде Акзирек оңдой берди болуп ишинен келип калды. Ар бир балага эне өз колу менен чай куюп берген кандай жакшы. Уулунун кабагы ачык экенин көргөндө курган эненин дагы жүрөгү жарыла сүйүнүп кетти. Эне- бала чай ичкени олтурганда, сөз бир топто барып уланды. Алгач Акзирек сөздү алыстан баштады:
- Сүйүнбек, жанагы сени менен кетип бара жаткан кыз ким эле? - дегенде Сүйүнбек олурая карап:
- Кайсы, деген болду. Акзирек ушул жерден аялдык куулукка салып:
- Бизде иштеген Айгүл эже сени бир кыз менен кетип бара жатканыңды көрүп калыптыр. Ошону айтам. Сүйүнбек эми гана өзүнө келип:
- Ал жөн эле, эски тааныш. Биринчи курста чогуу окуганбыз деп калп айтканы Акзирекке жаккан жок. Анткени ал алда канча көзүнө жаш көрүнгөн. Эми сөздү башкага буруп:
- Атаң менен сүйлөштүм. Сага салам айтты деди эле Сүйүнбек:
- Мен дагы, эртең элүү миң рубль салып жибермей болду. Баягы кырк миң сом алган кишиге карызды берип койгула дагы, калганын өзүңөр колдонгула деди. Апа, чын эле ошол карызды берип кутулалычы. Ал кишини көргөндө мен дагы качып калдым. Акзирек сүйүнүп:
- Ырас болгон тура. Элүү миң рубль канча сом болот? Сүйүнбек чай ууртап:
- Жетимиш беш миң сом болот.
- Анда отуз миңин берки карызына берели, Жалалга. Ал дагы сурап жанды койбойт. Сүйүнбек кабагын түйүп:
- Деги атамдын канча кишиге карызы бар? - дегенде, Акзирек башын кармап:
- Аны өзү эле билбесе, ким билип коюптур. Баса, кайсы банка салат болду экен?
- Акча саларда сизге же мага чалып коём деди.
- Балам, билесиң, менин сенден башка карманарым жок. Эми ичкилик ичпечи, сенден сураныч. Сүйүнбек кабагын чытып:
- Макул апа, эми ичпейм. Баары жакшы болот, - деди да, ордунан турду.
Сүйүнбек үйүнө келди да үч сааттай убакыт уктады анан, түш оой мончого келди. Мунун себеби эртең мененки жолугушууга даярдануу эле. "Сүйүү бул бирөө үчүн азап чегүү" - деп, Франсуз драматургу айткандай, чын эле сүйүүнүн керемети эмнени гана кылбайт. Минтип ичкиликтен башы чыкпай калган Сүйүнбекти жуунуп, тазаланганын эле мисалга алсак болот. "Министирдин туура эмес иш жасаганынан, туура эмес дөөдүрөгөнү опурталдуу" - дегендей, адам баласы тилден жаңылбаганга аракет кылган абзел. Анткени ар бир адам тилден чыккан сөздүн кулу болуп калат эмеспи. Сүйүнбек дагы Азиза жаңы ишке келгенде оозунан жаңылып "тиги кыз меники болот"- деп айтып алып, ошол сөздүн аягына чыгуу үчүн минтип болгон аракетин жасап жаткандагы кези. Баарынан дагы жүрөгүнө "сүйүү" деген илдеттин керемети тынчтык бербей кыйнаганы дагы бир жагынан ичкилик ичкенге түркү бергенин ириде жаздык.
Мончого түшүп, абдан жеңилденген Сүйүнбек канчалык суусап турса дагы "жыттанып калам" деп пиво дагы ичкен жок. Ооба, чын эле жуунгандан кийин адам баласы кандай сергип калат. Сүйүнбек аялдамада турса кудум Азизага куюп койгондой окшош кыз сурмалуу көздөрүн бат-бат ирмеп:
- Байке, мага шаардык экинчи оорукана кайда айтып бере аласызбы? - деп сурап калды. Толгондон Сүйүнбектен сурап калганын кара, курган кыздын. Ал кызды көргөндө алгач Азиза го деп дагы ойлогон эле. Сүйүнбек кызды көрүп таң кала карап:
- Сиз такыр башка жакта жүрөсүз. Макул көрсөңүз мен олтурган маршруткага олтуруңуз, мен сизге көргөзүп коём деди эле Салия күлө карап:
- Байке, сизге ыракмат, - деди. Сүйүнбек дароо эле:
- Чоң кыз сиздин Азиза деген эжеңиз же сиңдиз барбы? - деп сурап калды кызыгуусу арта, Салия бүшүркөп:
- Жок, эмне болду? - дегенсип, көзүнө жылдыздуу көрүнгөн Сүйүнбекти карап калды эле, Сүйүнбек сөз улантууну каалап:
- Билбейм, менин бир тааныш кызым бар. Сизге куюп койгондой окшош. Мен сизди алгач көргөндө ал кыз экен деп ойлоптурмун. Баса, сиз кайдан болосуз? - деди суроо жаңыртып. Салия күлүмсүрөп:
- Мен Кеминден болом. Сиз айткандай окшош адамдар көп болот. Макул көрсөңүз ошол мага окшош кыз менен мени тааныштыра аласызбы? Мага абдан кызык болуп жатат. Бир жолу дагы курсташ кызым мага айткан эле " сага окшош кызды көрдүм" - деп.
Аттиң жаш кезек кандай жакшы. Бекер жерден айтылбайт эмеспи "жаш кезек жаңы кийимдей" - деп. Чылым чеккен киши менен чылым чекпеген киши бир бөлмөдө олтура албаган сымал эле, жашы өйдөлөп калган эркек менен аял Сүйүнбек менен Салиядай көпкө сүйлөшө алышпайт, биринчи жолукканда эле. Экөө тим эле эски тааныштардай сүйлөшүп турганы жашоонун кызык учурун тартуулап турду. Калп айткан менен болбу кыз Сүйүнбекке абдан жакты. Анткени Салия Азизага окшош болгону менен абдан ачык айрым, жылдыздуу дагы кыз болгон үчүн, оңой сүйлөшүп кетти. Негизи эле ар бир эркек бала үчүн кыздын ачык айрым болгону жакшы эмеспи. Мунун себеби, тез тил табышканга жана мамиле түзгөнгө ыңгайлуу болгонгобу айтор ар бир бала кыз менен таанышканда анын алгач жылдызына карайт. Сүйүнбек бир кезде сурап калды:
- Салия, эмне ооруканада жакындарың жатты беле? - деп. Салия ушул суроонун берилишин күтүп тургансып:
- Ооба, апамдын агасы жаткан. Мага бул нерсени берип кой деген эле. Мен адашып, төртүнчү ооруканага барып алыптырмын. Сүйүнбек кыздын жанына кеткиси келбей:
- Макул көрсөңүз мен сиз менен чогуу барып, сыртта күтүп турайынбы. Ушул жашка келгени жаңы таанышкан кызга мынчалык берилчү эмес элем, эмнегедир сиздин жаныңыздан жарым карыш дагы алыстагым келбей калды.
Аял заты үчүн өзүнүн дарегине карата жакшы сөз угуу кандай жакшы. Айтылган бир кеп бар эмеспи "аял затынан өч алгың келсе бир бөлмөгө киргизип, кийимдин түрүн кийгиз бирок, күзгүнү сыртка чыгарып сал, мындан өткөн аял затына кыянаттык жок" деп. Салия дагы бул жылдыздуу баланын айткан сөзүнө кулагы сүйүнүп, көз карашы менен гана билгизди "макул" экенин. Билинбегени менен көз караш дагы көп нерседен белги берет эмеспи. Сүйүнбек дароо кабагы ачылып:
- Салия, макул көрсөң жүрү жөө басабыз. Ашып кетсе он беш мүнөттө барып калабыз дегенде, Салия каршы эмес экенин башын ийкеп билгизди.
Экөө жолдун чети менен кудум кыз-жигиттей сөзгө берилип кетип бара жатышканын Акзирек көрдү да, дароо кызды сынай карады, жолдун берки өйүзүнөн. Бирок аралык алыс болгон үчүн, даана көрө алган жок. Бир жагынан уулунун кыз менен кыналышып бара жатканына ичи жылып, көзү толо карап, ичинен миң-миртебе тилеп жиберди "уулум ушул кызга үйлөнүп калса экен" - деп. Эне үчүн мындан өткөн бакыт барбы. Ооба, Сүйүнбек мончодон жаңы чыккангабы, үстүн оңдоп кийим кийип алганы эле Акзиректин көзүнө дароо илинди. Бул жакка атайын Азизанын апасы менен жолукканы келген болучу.
Бир топко экөөнүн артынан калбай жолдун аркы өйүсү менен ээрчип келди да, анан уулуна көрүнбөс үчүн, такси кармап ишине кетти.
Сүйүнбек биринчи жолу кыз күттү. Атаганат, Салия тим эле асмандан түшө калган перинин кызындай эле болду. Эми бул кызды колунан чыгарбас үчүн, ал ооруканадан чыкканга чейин эмне деген гана асыл ойлорду ойлоду. Жанында ченелүү гана акча бар, болбосо кафеге киргизип, дагы сүйлөшсө кана. "Ата таалими уулда, эне таалими кызда" - дегендей, Салиянын көңүл көтөрө ар бир айткан сөзү, тигиле караган көз карашы, жылмайгандагы өзүнө жарашкан бетиндеги чуңкурчасы, мойнундагы ичке анан узун калы, Азизага куюп койгондой окшош көздөрү, уялыңкы карагандагы кыялы бир заматта Сүйүнбектин көз алдына тартылып "эгер, Азиза менин сунушумдан баш тарта турган болсо, анда Салияны ала качсам дагы алам" - деп ойлоп койду. Чынында Азизага жолугууга камданып жүрүп минтип Салияга жолугуп калганын ырым катары кабыл алды "Балким мага Салия буйруп жаткандыр" - деп. Ушул жерден Азизанын "менин жүрөгүм бош эмес" - деген сөзүн эстеп, ичи кирдей түштү. Ооба, чын эле мындайда адам баласынын башына эмне деген гана ойлор келбейт. Азизанын көңүлүн таба албаганына арданып, аз убакыт ичинде эмнени гана кылбады. Ичкиликтин жетегинен чыга албай, алыстан чалган атасына дагы жакшы сөзүн айта албай, алсыз болуп, ичинен Азизаны эңсеп эзилгени ушул саам суу кечпей калды.
Кыз күтүп туруп Сүйүнбек биринчи жолу бетинен өпкөн гүлбарак келинди эстеди. Сүйүнбек аял заты эмне экенин, ошондой эле эркек эмне экенин ошол келин аркылуу билген. Эркектик касиетин ойготуп, ары таң калтырып, ары кумарлантып, куштар кылган турмушу бузулуп келген Айгүмүш болгон. Аял ушунчалык таттуу болот, болгондо дагы наз кылыгы менен азгырып өзүнө оп тартып алат деп ойлогон эмес. Күүгө келген канчыкты дөбөт ит аңдыгандай, Айгүмүштүн гана жылуу койнуна, анын наз кылыгына, жагымдуу сөзүнө, кумарлуу үнүнө арбалып, артынан калбай ээрчип калган. Бул ургаачынын азгырыгы эмнени гана кылбайт. Ошол себептен "аял шайтан, азгырыгына туруштук берүү чоң эмгекти талап кылат" деген сөз дагы бекер айтылбаса керек. Жаш аялдын азгырыгына азгырылган эл ишенген билермандардын эле жоругу эмнени айттырат. Сүйүнбек аз жерден ал келиндин тузагына илинип каларда, оңдой берди болуп күйөөсү келип, алып кеткени ага карата болгон жаңы башталган азгырыктан куткарды. Ооба, Айгүмүштүн кыңкыстаган кулакка жагымдуу үнү менен өзүнө тартканы кантип эсинен кетет. Бир базардан өтүп калган келиндин жылуу уясына имерилип, андан алыстай албай канча жүрдү. Күүгө келген канчыкты кызгана талашып, көздөрү күйүп, тиштери ырсайып, ыркырашып, тиштешип калган дөбөт карышкырдай аз жерден анын күйөөсүн тааныбай кармашып кете жаздаганы кантип эсинен кетет. Сырдалган олтургучта өткөндү эстеп олтурганда, көз жоосун алып, кылыктана басып Салия келе жатканын көз чалды. Анын ар бир кыймылы, баскан-турганы, жагымдуу жылмайганы көзүнө бир укмуш кооз көрүнүп кетти. Ал турсун жаңы гана эстеп олтурган гүлбарак келиндин кумарлуу кылыгын Салиядан көрүп, азыр эле аны менен бир болгусу келип, оюу бузулганга чейин барды. Баардык эле ургаачы жандын эркектин көзүнө алгач эмнеси урунат, албетте көкүрөгүн тирген кош алмасы, андан соң гана башка турпаты бир баштан көзгө илине баштаганы чын. Ошол себептен батыштын көпкөн катындары жасалма жол менен эмчектерин чоңойтуп жатканы жалганбы. Салиянын кабагы ачык күлүп-жайнап келген бул кылыгы дагы бир жолу түбөлүккө кеткис болуп Сүйүнбектин карегинде сакталып калды. Ушул пейзаж, ушул көрүнүш эмне деген гана кооздукту тартуулап турду. Айлана дагы мемиреп тынч. Сүйүнбек олтурган ордунан тура калды да, утурлай алдынан тозуп басты. Кыз кылыгы кандай гана эркек жанды азгырат. Аттиң, бала болобу, чоң болобу жүрөк тартылуусундай күч жок. Сүйүнбектин жүрөгүнө жылуулук уялады. Ушул көрүнүштөн жазында дүркүрөп өскөн гүлдөргө бай, суулар шылдырап аккан, куштар безеленип сайраган тоо койнуна Салия менен бирге кеткиси келип кетти.
Алгачкы эле берген суроосу бул болду, ал киши таанып жүргөнсүп:
- Кандай анан, таякеңдин абалы жакшы болуп калыптырбы? - дегенде Салия күлө карап:
- Буйруса жакшы, өтүнөн операция болгон, азыр туруп басып калыптыр.
- Эмне көпкө кармалдың? - деди эле Салия көзүн алайтып:
- Көпкө жоголдумбу? - деген болду суроолу карап. Сүйүнбек башын ийкеп:
- Билбейм, адам баласы бирөөнү күткөндө убакыт токтоп калгандай сезиле берет эмеспи. Мага абдан көп убакыт өткөндөй болду. Баса, сен шаардын кайсы тарабында турасың? Дегеним, азыр макул көрсөң мен үйгө барып акча алып алайын да, бир кафеге барып олтуруп келбейлиби? Салия жактырбаган түр менен карап:
- Болбойт, экөөбүз жаңы эле таанышсак, анан дароо эле кафеге бара койгон кантип болсун. Андан дагы азыр мен үйгө барышым керек, бүгүн атамдын туулган күнү. Конок келет. Мени апам эрте кел деп калган. Сизди кыя албай эле убакытка уттуруп койдум көрүнөт. Кыздын шашканы Сүйүнбекке жаккан жок, бирок баардык эле кыздар үчүн ушундай учурда үйүнө шашкан көнүмүш иш экенин жашырганда эмне. Баарынан дагы Салиянын айтканы жөндүүдөй сезилди. Эгер башка кыз болгондо "кафе" дегенде дароо эле макул болмок беле, ким билет. Ооба, кыз балага кылыктанып, айтылган сунуштан баш тарткан кандай жакшы жарашат. Салия дагы кыз кылыгы кылып, такыр эле сунуштан баш тартканынан бери Сүйүнбекке жагып турду.
Экөө ээрчише басып Манас көчөсүн көздөй басышты. Жолдо ката экөөнүн сөзү дагы жакшы уланды. Эмнегедир Сүйүнбек сөзмөр болуп, деле сөзү түгөнбөчүдөй сезилди. Салия аялдамага келгенде гана:
- Макул, анда мен кетейин, менин маршруткам келе жатат, - деди эле, Сүйүнбек шашып:
- Эртең анда кайдан жолугушабыз. Мен сага окшош болгон кызды жолуктурайын дебедим беле. Бул кезде уюлдук телефонду көпчүлүк киши колдоно элек болучу. Сүйүнбекте бар болгону менен Салиянын али телефону жок эле. Салия шашып:
- Эртең саат экиде Филармониянын жанынан жолугушалы. Мени сөзсүз күт деп маршруткага олтурганча шашты. Сүйүнбек эмне кылышты билбей башын гана ийкеп калып калды да, дароо өзүн ээн талаада жалгыз калган адамдай сезип кетти. Ооба, адам баласы үчүн дайыма бактылуу мүнөттөр абдан кыска болору бул нак иш. Ошол себептен жакшы адамга жолукканда убакыттын тез өтөрүү билинээри анык.
Салиянын сын-сыпатына, келишкен келбетине, турна моюн аркар төш, бото сындуу жалжал көзүнө арбалып, аны эсинен чыгара албай бир топко аялдамада туруп калды. Ооба, сулуу жанды ким эле жанына чыгаргыс келсин. Азиза менен Салиянын тамчы суудай окшош жактарын, куюп койгондой бой келбеттерин салыштырып, ойго чөмүлдү. Ушул жерден оюна бир нерсе келе түштү. "Балким экөө бир тууган же эгиз кыздар болушу толук мүмкүн"- деген. Анткени эгиздер гана бири-биринен айрып таанылгыз окшош келишээрин жакшы билет. Ар тараптуу ойлорду ойлоп туруп, биринчи келген маршруткага эле олтуруп үйүнө келди.
Сүйүнбек жаңы гана астананы аттаган кезде, атасы байланышка чыкты. Бул жолу эмнегедир атасын сагынганын ички тую сезими менен сезип, жакшы маанай менен учурашты. Экөө бир топко сүйлөшкөн соң, Омор акча салып жиберээрин айтты. Анан катуу эскертти "ичимдиктен алыс бол" - деп. Сүйүнбектин кабагы ачыла түштү белем, дароо муздаткычты ачып тамакка табити тартып турганын билип, керектүү азыктарды алып чыгып, чайнекке чай койду.
Чай жаңы кайнаган кезде Акзирек оңдой берди болуп ишинен келип калды. Ар бир балага эне өз колу менен чай куюп берген кандай жакшы. Уулунун кабагы ачык экенин көргөндө курган эненин дагы жүрөгү жарыла сүйүнүп кетти. Эне- бала чай ичкени олтурганда, сөз бир топто барып уланды. Алгач Акзирек сөздү алыстан баштады:
- Сүйүнбек, жанагы сени менен кетип бара жаткан кыз ким эле? - дегенде Сүйүнбек олурая карап:
- Кайсы, деген болду. Акзирек ушул жерден аялдык куулукка салып:
- Бизде иштеген Айгүл эже сени бир кыз менен кетип бара жатканыңды көрүп калыптыр. Ошону айтам. Сүйүнбек эми гана өзүнө келип:
- Ал жөн эле, эски тааныш. Биринчи курста чогуу окуганбыз деп калп айтканы Акзирекке жаккан жок. Анткени ал алда канча көзүнө жаш көрүнгөн. Эми сөздү башкага буруп:
- Атаң менен сүйлөштүм. Сага салам айтты деди эле Сүйүнбек:
- Мен дагы, эртең элүү миң рубль салып жибермей болду. Баягы кырк миң сом алган кишиге карызды берип койгула дагы, калганын өзүңөр колдонгула деди. Апа, чын эле ошол карызды берип кутулалычы. Ал кишини көргөндө мен дагы качып калдым. Акзирек сүйүнүп:
- Ырас болгон тура. Элүү миң рубль канча сом болот? Сүйүнбек чай ууртап:
- Жетимиш беш миң сом болот.
- Анда отуз миңин берки карызына берели, Жалалга. Ал дагы сурап жанды койбойт. Сүйүнбек кабагын түйүп:
- Деги атамдын канча кишиге карызы бар? - дегенде, Акзирек башын кармап:
- Аны өзү эле билбесе, ким билип коюптур. Баса, кайсы банка салат болду экен?
- Акча саларда сизге же мага чалып коём деди.
- Балам, билесиң, менин сенден башка карманарым жок. Эми ичкилик ичпечи, сенден сураныч. Сүйүнбек кабагын чытып:
- Макул апа, эми ичпейм. Баары жакшы болот, - деди да, ордунан турду.
#14 22 September 2017 - 14:26
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Акзирек ишин тапшырып коюп, дарек боюнча үйдү издеп келип, дарбазаны какты. Ичкериден бир топто гана дабыш угулуп, саамай чачын ак баскан, маңдайы жарык, бир караган кишиге мээримдүүдөй көрүнгөн, орто жаштагы аял чыкты. Акзирек элпектик менен учурашты:
- Саламатсызбы? - деп. Шааркан берилген саламды алик алып, бул чоочун аялды көрүп, биринчи көз караштан эле билди, жүзүндөгү муңду. Ооба, ар бир эне бала үчүн санаа чегип, бала үчүн карылыкка эрте моюн сунарында эч айып жок. Ар бир ата менен эненин айтылбай турган сыры, ичтен жеген санаасы болот белем, Акзиректин муңайыңкы көз карашынан эле билди, бир мүшкүл менен келгенин. Акзирек сөзүн таппай калды да, анан:
- Сиз Азизанын апасы болосузбу? - деп суроолу карады эле Шааркан башын ийкеп:
- Ооба, эмне болду? - дегенде, Акзирек жер карап:
- Сиз менен сүйлөшсөмбү деп келдим эле. Баса, Азиза азыр үйдөбү?
- Жок, ал ишине кеткен. Деги жайчылык элеби?
- Ооба, жайынча эле. Макул көрсөңүз ичкери кирели же бир жерге барып олтуралычы. Сиз менен кенен олтуруп сүйлөшүү үчүн атайын убакыт бөлүп келдим эле. Шааркан шашып калды да:
- Кириңиз, үй турса кайда барат элек.
Экөө ичкери киргенде Шааркан газга чай койду. Анан негизги сөзгө өтүштү.
Көп жылдан бери бир жерде иштеп, эл менен сүйлөшкөнгө көнүп калган Акзирек сөздү алыстан баштады. Алгач күйөөсү жөнүндө айтып, анан жалгыз гана бала төрөгөнүн. Учурда уулу менен гана бир үйдө жалгыз жашап жатканын акыры уулу Азизаны жактырып калып, ичкиликке берилип кеткенин кенен бир сааттан ашык убакыт айтып берди. Сөз укканга аял заты шыктуу келээри анык. Акзиректин тарткан азабын угуп алып, Шааркан өзүнчө эле кейип:
- Бул баланын бары да балээ, жогу да балээ тура, - деп, эми Шааркан өзүнүн башынан өткөргөн окуяларды айтып кирди. Бул жашаган күйөөсү экинчи никеси эле. Мурунку аялынан беш баласы, эки кызы бар күйөөгө кантип тийип калганын бир баштан айтып кирди.
- Менин чынын айтсам этегим канаган жок. Ошол себептен биринчи никеден сыйым менен ажырашып кеттим. Анан убакыт учкан куштай өтүп, буйрук менен азыркы жашаган күйөөмө тийгем. Бул күйөөгө тийгенде дале төрөгөнүм жок. Бирок күйөөм бир жылдай үйүнө кеткен кезде кызды багып алгам. Төрөт үйүндө иштеген курбум айтып калды "эки эгиз кыз келди, бирөөнү же экөөнү тең багып албайсыңбы" - деп. Мен барган кезде арык чырай келген, ак жүздүү балага зар болуп жүргөн аял дагы келип калыптыр. Экөөбүз экөөнү алып кеттик. Анткен менен күйөөм кайра келген кезде кызым беш-алты айлык болуп калган эле. Ага "өзүм сенден төрөдүм" -деп ишендирип койдум. Баарынан дагы кызымдын фамилиясын азыркы күйөөмдүн фамилиясына жаздырып койгом. Баарын тиги курбум ойлонуштуруп, анан анын айтуусу менен болду. Чынын айтканда менде азыр баары бар, бир гана арманым өзүмдүн канымдан жаралган баланын жоктугу. Билбейм, ушул кезге чейин бул сырымды эч кимге айткан эмес элем, сага эмне болуп айтып салдым өзүм дагы билбейм. Калыс карап айтсам кызым дагы, жолдошум да эч нерсе билбейт. Мага азыр ушул кызымдан башка эч бир жакын адамым жок. Айткандай азыр кызым жаш. Турмушка чыгып жатканын элестете албайм. Жок дегенде дагы бир же эки жыл жанымда болсо, абдан жакшы болот эле. Бекер айтылбаптыр, "өңдүү-түстүү кыз баланын бойго жеткени суук көздөргө кабылтат" -деп. Ушунусу жаман экен. Суук көздөрдүн көз жаздымынан кетпей кызымды "алам"- дегендер четтен чыгат. Бир мекемеде катчы болуп иштеп калса, курсагын чандайтып мекеменин кожоюну көз артып тийишиптир. Азыр эркектер карыганын билбей калышканбы, деги. Ооба, баягыда тиги пол жууган аял келип, ички үйдө Азиза экөө сүйлөшүп жатканда даана угуп калган болучу, Сыртпай Субановичтин сөз айтканын. Акзирек мемиреп олтуруп сөз укту да, анан сөз кезеги келгенде:
- Эже, деги байкаңыз. Сиз айткандай кыздын дагы бойго жеткени курусун. Бала менен кыздын кичине кези эле жакшы экен. Көчүккө чаап урушуп койсоң, тилди алып калат. Ал эми чоңойгондо такыр эле тилиң өтпөй да калат экен, тилди албай да калат тура. Кечээ мен тигүүчү цехке барсам, шымаланып шым кийген кыздар чылым чегип олтурганын көрүп, абдан жаман абалда калдым. Ооба, түшүнөм, тигүүчү кыздарга. Иши оор. Күндө ток менен иштешет. Ден-соолуктары кетип жатат. Бирок мага жакпаганы чын эле чылым чеккендери болду. Менин деги эле жашоодогу максатым, адамча жашап өтүү. Аял болуп жаралгандан кийин аял затына тийешелүү нерседен ашыкча кетпей жашаганга эмне жетсин. Чынында эле азыр заманга да шылтап болбой калды. Кээ бир кыз-келиндер чүмкөнүп жоолук салынса, кээси тигинтип болгон эркектин көзү илинчү жерин көргөзүп кийинип, чылым чеккени бул ашыкча кеткендик деп ойлойм. Бекер жерден айтылбаптыр да "кыздын кыздай, кыштын-кыштай болгону жакшы" - деп. Негизи эле аял затына көзгө өөн учураган нерсе жарашпайт. Дегеним эркектер чылым чексе көзгө өөн көрүнбөйт да, аялдар чексе тим эле кандай жаман көрүнөт.
Экөө бир топко сыр айтышып олтурушту. Сөз келгенде Шааркан:
- Ооба, кызым эки аптадай үйдөн тигип иштеди. Баамымда иштеген жеринен бирөө сөз айтса керек. Ошол сөз айткан баладан качкандагы амалы го деп ойлоп койгом. Көрсө ал бала сенин балаң го? Аны деле ачык биле албадым деп калпты айтып алып өзүнөн-өзү уялып кетип, сөздү токтотпой улады.
- Биз жалгыз бала деп көзүн карасак, минтип чоңоюп алып тилди албаганы жанды кашайтып жатпайбы, ушул бойдон эле асмандан түшө калгансып. Шааркан күлүп:
- Аны айтпа. Бирок бул жалган жашоодо калыстык деген болбойт экен. Биз эч качан балабызга жасаган мамилени ата менен энебизге жасай албаганыбыз эле бул жашоодогу калыстыктын жоктугунан белги берип турбайбы. Сен балаң үчүн минтип өмүрү тааныбаган үйгө чейин келдиң. Ал эми ата менен эне үчүн минтип чуркабаганыбызга мен абдан өкүнөм. Убакыт келет. Сенин уулуң дагы балалуу болгондо билет, баланын түйшүгүн.
Эх, жакшы сөз, жакшы мамиле кандай жагымдуу. Акзирек бул үйдөн абдан көңүлү өсүп чыкты. Шааркан кызы келсе аны менен эне катары сырдашып, анын сырын билип жообун бермей болду.
Акзирек, кабагы ачылып, жаңы гана чоң жолго чыкканда уулу менен кетип бара жаткан кызды көзү чалып, дагы көңүлү көтөрүлө түштү. Бирок уулунун тоң моюн болуп, өз оюндагыны бербей кайырдин болгонуна абдан ичи ачышып келет. Буга чогуу иштеген айылдык баланын апасына, туугандарына күйүмдүү болгону себеп болду. Ооба, чын эле элеттен келген балдар шаардык балдардай эмес, ынтымактуу анан сөз дагы өтөт.
Алымбек иш убактысы аяктап калган кезде суранып калды:
- Эже, уруксаат бересизби. Бир классташ баламдын келинчеги төрөдү эле. Ооруканага бармак элек, классташтар чогулуп - деп калды. Эки күн илгери эле суранган "классташ баланын атасы каза болгон. Айылга да бара албай калдым, жок дегенде ыражаны берип куран окутуп келейин" - деп. Чынын айтканда уулу Сүйүнбектин классташтары ыража кылмак турсун, жолугушпайт деле болуш керек деп ойлоп койгон. Чын эле шаардык балдардын ынтымагы солгун келет. Анткени орус мүнөз күтүп калышабы, айтор чогулуу деген ойлоруна деле келбесе керек.
Акзирек өз оюу менен болуп, ишинде көпкө олтурду да, анан сааттын жебеси бешти какканда үйүн көздөй жөнөдү. Албетте уулунан санаасы тынбай. Англис драматургу Жорж Бернард ШОУ мындан үч кылым илгери "үй эркектер үчүн түрмө, аялдар үчүн түйшүгү түгөнбөгөн ишкана" - деп айткандай, иштен үйүнө келгенде эле Акзирек диванда чалкалап жатып телевизор көрүп калбайт. Кечки тамактын камын көрөт. Кир жууйт жана башка иштери толтура. Бирок бир жаман жери ал жасаган иштери көзгө көрүнбөйт.
Акзирек ишин тапшырып коюп, дарек боюнча үйдү издеп келип, дарбазаны какты. Ичкериден бир топто гана дабыш угулуп, саамай чачын ак баскан, маңдайы жарык, бир караган кишиге мээримдүүдөй көрүнгөн, орто жаштагы аял чыкты. Акзирек элпектик менен учурашты:
- Саламатсызбы? - деп. Шааркан берилген саламды алик алып, бул чоочун аялды көрүп, биринчи көз караштан эле билди, жүзүндөгү муңду. Ооба, ар бир эне бала үчүн санаа чегип, бала үчүн карылыкка эрте моюн сунарында эч айып жок. Ар бир ата менен эненин айтылбай турган сыры, ичтен жеген санаасы болот белем, Акзиректин муңайыңкы көз карашынан эле билди, бир мүшкүл менен келгенин. Акзирек сөзүн таппай калды да, анан:
- Сиз Азизанын апасы болосузбу? - деп суроолу карады эле Шааркан башын ийкеп:
- Ооба, эмне болду? - дегенде, Акзирек жер карап:
- Сиз менен сүйлөшсөмбү деп келдим эле. Баса, Азиза азыр үйдөбү?
- Жок, ал ишине кеткен. Деги жайчылык элеби?
- Ооба, жайынча эле. Макул көрсөңүз ичкери кирели же бир жерге барып олтуралычы. Сиз менен кенен олтуруп сүйлөшүү үчүн атайын убакыт бөлүп келдим эле. Шааркан шашып калды да:
- Кириңиз, үй турса кайда барат элек.
Экөө ичкери киргенде Шааркан газга чай койду. Анан негизги сөзгө өтүштү.
Көп жылдан бери бир жерде иштеп, эл менен сүйлөшкөнгө көнүп калган Акзирек сөздү алыстан баштады. Алгач күйөөсү жөнүндө айтып, анан жалгыз гана бала төрөгөнүн. Учурда уулу менен гана бир үйдө жалгыз жашап жатканын акыры уулу Азизаны жактырып калып, ичкиликке берилип кеткенин кенен бир сааттан ашык убакыт айтып берди. Сөз укканга аял заты шыктуу келээри анык. Акзиректин тарткан азабын угуп алып, Шааркан өзүнчө эле кейип:
- Бул баланын бары да балээ, жогу да балээ тура, - деп, эми Шааркан өзүнүн башынан өткөргөн окуяларды айтып кирди. Бул жашаган күйөөсү экинчи никеси эле. Мурунку аялынан беш баласы, эки кызы бар күйөөгө кантип тийип калганын бир баштан айтып кирди.
- Менин чынын айтсам этегим канаган жок. Ошол себептен биринчи никеден сыйым менен ажырашып кеттим. Анан убакыт учкан куштай өтүп, буйрук менен азыркы жашаган күйөөмө тийгем. Бул күйөөгө тийгенде дале төрөгөнүм жок. Бирок күйөөм бир жылдай үйүнө кеткен кезде кызды багып алгам. Төрөт үйүндө иштеген курбум айтып калды "эки эгиз кыз келди, бирөөнү же экөөнү тең багып албайсыңбы" - деп. Мен барган кезде арык чырай келген, ак жүздүү балага зар болуп жүргөн аял дагы келип калыптыр. Экөөбүз экөөнү алып кеттик. Анткен менен күйөөм кайра келген кезде кызым беш-алты айлык болуп калган эле. Ага "өзүм сенден төрөдүм" -деп ишендирип койдум. Баарынан дагы кызымдын фамилиясын азыркы күйөөмдүн фамилиясына жаздырып койгом. Баарын тиги курбум ойлонуштуруп, анан анын айтуусу менен болду. Чынын айтканда менде азыр баары бар, бир гана арманым өзүмдүн канымдан жаралган баланын жоктугу. Билбейм, ушул кезге чейин бул сырымды эч кимге айткан эмес элем, сага эмне болуп айтып салдым өзүм дагы билбейм. Калыс карап айтсам кызым дагы, жолдошум да эч нерсе билбейт. Мага азыр ушул кызымдан башка эч бир жакын адамым жок. Айткандай азыр кызым жаш. Турмушка чыгып жатканын элестете албайм. Жок дегенде дагы бир же эки жыл жанымда болсо, абдан жакшы болот эле. Бекер айтылбаптыр, "өңдүү-түстүү кыз баланын бойго жеткени суук көздөргө кабылтат" -деп. Ушунусу жаман экен. Суук көздөрдүн көз жаздымынан кетпей кызымды "алам"- дегендер четтен чыгат. Бир мекемеде катчы болуп иштеп калса, курсагын чандайтып мекеменин кожоюну көз артып тийишиптир. Азыр эркектер карыганын билбей калышканбы, деги. Ооба, баягыда тиги пол жууган аял келип, ички үйдө Азиза экөө сүйлөшүп жатканда даана угуп калган болучу, Сыртпай Субановичтин сөз айтканын. Акзирек мемиреп олтуруп сөз укту да, анан сөз кезеги келгенде:
- Эже, деги байкаңыз. Сиз айткандай кыздын дагы бойго жеткени курусун. Бала менен кыздын кичине кези эле жакшы экен. Көчүккө чаап урушуп койсоң, тилди алып калат. Ал эми чоңойгондо такыр эле тилиң өтпөй да калат экен, тилди албай да калат тура. Кечээ мен тигүүчү цехке барсам, шымаланып шым кийген кыздар чылым чегип олтурганын көрүп, абдан жаман абалда калдым. Ооба, түшүнөм, тигүүчү кыздарга. Иши оор. Күндө ток менен иштешет. Ден-соолуктары кетип жатат. Бирок мага жакпаганы чын эле чылым чеккендери болду. Менин деги эле жашоодогу максатым, адамча жашап өтүү. Аял болуп жаралгандан кийин аял затына тийешелүү нерседен ашыкча кетпей жашаганга эмне жетсин. Чынында эле азыр заманга да шылтап болбой калды. Кээ бир кыз-келиндер чүмкөнүп жоолук салынса, кээси тигинтип болгон эркектин көзү илинчү жерин көргөзүп кийинип, чылым чеккени бул ашыкча кеткендик деп ойлойм. Бекер жерден айтылбаптыр да "кыздын кыздай, кыштын-кыштай болгону жакшы" - деп. Негизи эле аял затына көзгө өөн учураган нерсе жарашпайт. Дегеним эркектер чылым чексе көзгө өөн көрүнбөйт да, аялдар чексе тим эле кандай жаман көрүнөт.
Экөө бир топко сыр айтышып олтурушту. Сөз келгенде Шааркан:
- Ооба, кызым эки аптадай үйдөн тигип иштеди. Баамымда иштеген жеринен бирөө сөз айтса керек. Ошол сөз айткан баладан качкандагы амалы го деп ойлоп койгом. Көрсө ал бала сенин балаң го? Аны деле ачык биле албадым деп калпты айтып алып өзүнөн-өзү уялып кетип, сөздү токтотпой улады.
- Биз жалгыз бала деп көзүн карасак, минтип чоңоюп алып тилди албаганы жанды кашайтып жатпайбы, ушул бойдон эле асмандан түшө калгансып. Шааркан күлүп:
- Аны айтпа. Бирок бул жалган жашоодо калыстык деген болбойт экен. Биз эч качан балабызга жасаган мамилени ата менен энебизге жасай албаганыбыз эле бул жашоодогу калыстыктын жоктугунан белги берип турбайбы. Сен балаң үчүн минтип өмүрү тааныбаган үйгө чейин келдиң. Ал эми ата менен эне үчүн минтип чуркабаганыбызга мен абдан өкүнөм. Убакыт келет. Сенин уулуң дагы балалуу болгондо билет, баланын түйшүгүн.
Эх, жакшы сөз, жакшы мамиле кандай жагымдуу. Акзирек бул үйдөн абдан көңүлү өсүп чыкты. Шааркан кызы келсе аны менен эне катары сырдашып, анын сырын билип жообун бермей болду.
Акзирек, кабагы ачылып, жаңы гана чоң жолго чыкканда уулу менен кетип бара жаткан кызды көзү чалып, дагы көңүлү көтөрүлө түштү. Бирок уулунун тоң моюн болуп, өз оюндагыны бербей кайырдин болгонуна абдан ичи ачышып келет. Буга чогуу иштеген айылдык баланын апасына, туугандарына күйүмдүү болгону себеп болду. Ооба, чын эле элеттен келген балдар шаардык балдардай эмес, ынтымактуу анан сөз дагы өтөт.
Алымбек иш убактысы аяктап калган кезде суранып калды:
- Эже, уруксаат бересизби. Бир классташ баламдын келинчеги төрөдү эле. Ооруканага бармак элек, классташтар чогулуп - деп калды. Эки күн илгери эле суранган "классташ баланын атасы каза болгон. Айылга да бара албай калдым, жок дегенде ыражаны берип куран окутуп келейин" - деп. Чынын айтканда уулу Сүйүнбектин классташтары ыража кылмак турсун, жолугушпайт деле болуш керек деп ойлоп койгон. Чын эле шаардык балдардын ынтымагы солгун келет. Анткени орус мүнөз күтүп калышабы, айтор чогулуу деген ойлоруна деле келбесе керек.
Акзирек өз оюу менен болуп, ишинде көпкө олтурду да, анан сааттын жебеси бешти какканда үйүн көздөй жөнөдү. Албетте уулунан санаасы тынбай. Англис драматургу Жорж Бернард ШОУ мындан үч кылым илгери "үй эркектер үчүн түрмө, аялдар үчүн түйшүгү түгөнбөгөн ишкана" - деп айткандай, иштен үйүнө келгенде эле Акзирек диванда чалкалап жатып телевизор көрүп калбайт. Кечки тамактын камын көрөт. Кир жууйт жана башка иштери толтура. Бирок бир жаман жери ал жасаган иштери көзгө көрүнбөйт.
#15 22 September 2017 - 14:28
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Азиза, үйгө ушундай бир ачык кабак менен кирип келди. Кызынын көптөн бери мынчалык кабагы ачылганын көрбөгөн Шааркан таң калып:
- Кызым, сага эмне болду деги, бүгүн кабагың ачык го? Азиза мектепте окуп жүргөндө, беш алган күнү кудум азыркыдай абалда сүйүнүп келчү. Азыр дагы курган энеге ошол бала кези көзүнө элестеп кетти. Бирок, кызы азыр андай беш алып келген жок да. Ошол себептен кызыгуусу арта сурап калды. Азиза, күлүп - жайнап, чоң жаңылык ача турган адамдай көзүн бакырайтып, табышмак айта турган адамдай өзүн кармап, анан:
- Апа, сиз мени жакшы көрөсүзбү?-деди. Бул сөздү эмнеге айтты Шааркан түшүнбөй да калды. Бирок жооп бергенге шашылбай телмире карап:
- Кызым, сен менин жалгызым болсоң, анан сени жакшы көрбөгөндө кимди жакшы көрмөк элем. Керек болсо бир гана сен деп жашап жүрбөймүнбү. Ушул үйдөгү баардык нерсе бир гана сага тийешелүү эмеспи. Азиза толкунданып алганы жүзүнөн эле билинип турду. Бирок бир нерсе айта албай жатканы даана байкалды. Аттиң адам баласы кээде алдына ала бир нерседен сыр алдырып алган сапаты болот эмеспи. Шааркан, Азиза эч нерсе айта электе эле билди, кызы турмушка чыгууга камданып алганын. Жаш кезде баары эле бир гана ашыктык деген нерсе менен ооруп калары анык экенин жашырып болбойт. Азизанын кабагы буга чейин эмнеге ачылбай түнөрүп жүргөнүн ушул кезде айттырбай билип турду. Бирок кызы "турмушка чыгам" - деп айтпаса экен деп ичинен миң кайталап тилеп да жиберди. Ай, эне, ай. Анан эмне кылат. Ушул жерден билди кызынын чоңойгонун. Анын себеби кызы бир башкача толкунданып алганы эле кулакка жагымсыз окуя болорун алдына ала белги берип, Шааркандын жүрөгү бир башкача сого баштады. Азизаны эмне кылып гана баккан жок. Эмнени гана кийгизбеди да, эмнени гана ичирбеди. Бирок минтип убакыт сааты келип кызы дагы бойго жетип, бир доордон экинчи доорго өтүүгө даяр болуп калганы убакыттын тез өткөнүнөн белги берип турду. Бул жалганда бир гана эненин балага болгон тилегиндей ак тилек жок го чиркин. Эгер Азиза азыр күйөөгө тийем деп айтпай башка бир сөз айтса, атаганат, анда Шааркандан өткөн бактылуу эне жок болот эле. Себеби, кызы кетсе эле үйдө жалгыз кала тургансып сезиле берет. Күйөөсү да эки күндөн бери үйгө келе элек. Балким балдары менен кыздары кетирбей кармап жаткан чыгар "карыганда кашыбызда эле бол" - деп. Шааркан кеч түшүнүп калды бирөөнө экинчи аял болуп тийгендин азабы чоң экенин. Кээде олтуруп чоңдорго токол аял болуп тийген жаш кыздарга боору ооруйт. Алар төрөгөн бала дагы кысылат да "токолдун баласы"-деген сөздөн. Чын эле акыркы кездерде күйөөсү муздак тартып, үйгө келсе да жүзүнөн кыйналгандай көрүнүп кеткенин Шааркан кантип эле байкабай калсын. Ойдон күлүк эмне бар. Кызы сөз айтканга чейин эмнелерди гана ойлонгого жетишти курган эне. Колунан келсе кызы тийе турган баланы үйгө киргизип алса кана. Ооба, Азиза экөө тим эле көз ирмебей олтуруп көрүшөт, алиги корей кинону. Ал кинодогу негизги ролду ойногон бала абдан жагат. Шааркан көзүн кадап карап калганда Азиза такыр башка сөздү айтты. Анткени апасына дароо эле "турмушка чыгам"- деп айта койгон абдан осол боло тургандай сезилди.
- Апа, сизге алиги кинодогу баланы көргөзөйүнбү? - деди эле Шааркан таң калып:
- Кайсы?! -деди күч менен. Азиза дагы толкунданганынан жазбай:
- Биз көрүп жаткан сериалдагычы. Мен азыр деп эле сыртка чуркап чыгып кетти. Шааркан эсин жыя албай таң калып эле калды. Аңгыча эле Азиза сырттан эки баланы ээрчитип кирди. Экөө элеттик балдар экенин билгизишип:
- Жакшысыздарбы? - деп учурашкан болушту. Шааркан башын ийкеп саламды алик алган соң, чын эле кинодогу баланын келип калганына таң кала карап калды. Азиза сөз алды:
- Апа, бул балдар менин жакын тааныштарым болот дегенде, Шааркан шашып калды да:
- Жогору өткүлө! - деген болду. Шүкүр абдан эле уялып алган. Бир жагынан Шааркандын жакшы аял экенин сынынан да өткөзгөнгө үлгүрдү. Бирок эмнегедир ортодо бир топко сөз улана койгон жок. Кызы менен тең балдар менен эне байкуш кантип сүйлөшмөк эле. Бирок жүрөгү менен сезип турду, тиги эки баланын бири кызынын жактырган баласы экенин. Ал турсун ал бала үчүн санаага батып, кабагы ачылбай жүргөнүнөн бери ички туйу сезими менен сезип, өзгөчө Шүкүрдү сынай карады. Анткени Шүкүр жөндөн-жөн эле уялып, сыр алдырып койгон болучу.
Бир чыныдан чай алдыга келгенде Азиза дагы кысынып жатып:
- Апа, чайга караңыз деген болду. Ооба, өзгөчө кыз бала үчүн тастаңдап "турмушка чыгат элем"- деп айтуу кандай эмгекти талап кылат. Кыйын болуп жаткан Шүкүр тилин жутуп алгансып же бир сөз оозунан чыгарбайт. Эгер Шүкүр эле озунуп, Азизанын колун сурап келдим деп койгондо баары башкача болбойт беле. Андай сөздү айтмак турсун, башын эле өйдө көтөрүп олтурса кана. Бир кезде Шааркан сөз билгилик кылып:
- Балдар, силер ээн олтуруп чай ичкилечи. Менден уялып жатасыңар окшойт, - деп ичкери кирип кетти. Ушуну эле күтүп тургансып Азиза:
- Шүкүр, апам менен сүйлөшпөйсүңбү, уялып жер карабай, - деди. Шүкүр чекесиндеги терди колу менен сүртүп:
- Кантип айтам, билбейм, абдан сүрдөп жатам. Макул көрсөң өзүң эле бир нерсе кылчы. Мага такыр эле ыңгайсыз болуп жатат. Чынында эле ооз менен иш бүтүрүп койгон кандай оңой.
Буга чейин тим эле тоону томкоргону жаткан Шүкүр минтип алгачкы кадамдан эле өзүнүн алсыздыгын билдиргени Азизаны ойго салып койду. Бир жагынан Шүкүргө дагы туура түшүнүп, чай ууртаган болду да, анан кабагы салыңкы ойго алаксып кетти. Ички үйдөн Шааркан тигилердин бир да сөзүн уга алган жок. Ал турсун бул балдарды эмне максат менен үйгө алып келди ага жооп таба албай ар нерсени ойлоп тымызын ичинен бир кабар күтүп олтурду. Телевизорду караганы менен эч нерсеге көңүл бурган жок. Болгон дитин кызы анан алиги эки бала ээлеп алды.
Ушул жерден бир кездеги өзү жактырып тийген биринчи күйөөсү Курсантты эстеди. Ал кезде кудум кызындай болуп болуп-толуп турган кези эле. Курсант менен таанышканда болгон дитин бир гана Курсант ээлеп алган. Асансыз жашоосу токтоп кала тургандай сезилгеничи. Эми ошол окуяны кызы кайталап жатканына таң берип турду. Көрсө адам баласы жаш кезде көбүнчө бала кыялга көп алдырып, алды-артын карабай эле болгону "сүйүү" деген гана нерсенин башкаруусунан чыга албай, болгон аң сезимди бир гана сүйүүгө башкартып жиберип, кийин жашоонун шарданы ойлогондой турмуштан алыстатып салганда, башты кармап олтуруп калган бул жашоонун мыйзамы белем. Бир кезде Шааркан дагы Курсантка тийсе эле телегейи тегиздей сезилип, жашоосу ойдогудай болот деп элестеткен. Эми минтип ал кезек арта калганда ошол оюнду минтип кызы ойноп, эч уялбай жигитин үйгө чейин ээрчитип келгени абдан көзүнө өөн учурады. Бирок жашоонун маңызы да ушуга түртүп жатканын танып болбойт эле. Анткени Азиза жаман оюнда мага баланы сынатканы алып келсе керек деп да ойлоду.
Бир кезде кызы сырттан ичкери кирип:
- Апа, сизге жактыбы? - деди. Шааркан телевизордон көзүн алып:
- Ким? -деген болду.
- Тиги кинодогу балага окшош бала.
- Билбейм, бирок сен айткандай чын эле абдан окшош экен.
- Апа, мен ал баланы жакшы көрөм.
- Кой кызым, сенин оозуңа алдагы сөз жарашпайт экен. Менин көзүмчө баланы жакшы көрөм деп айтпай жүрчү. Баса, сени дагы башка бир бала жакшы көрөбү?
- Ким, сиз кимди айтып жатасыз? - дегенде эле Шааркан:
- Кызым, кыз баланын өңдү түстүү болгону жакшы, бирок суук көздөн алыс болуш керек да. Сени жакшы көрүп калган бала азыр сенин айыңдан ичимдикке берилип кетиптир. Ал баланы бир гана сен ичимдиктин сазынан алып чыга аласың. Эч качан бирөөнүн көңүлүн сындырбай жүр. Ал бала дагы бир эненин алпештеп өстүргөн баласы. Колуңдан келсе ал балага өзүң жолугуп, көңүлүн көтөрүп сөз айтып кой. Болбосо, ичип жүрүп бул жашоодон узап кетсе анын күнөөсүн көтөрүп каласың. Мен сага туура түшүнөм. Учурунда мен дагы сендей болуп түнү уктабай ашыктык азабын тарткам. Билсең мен бир гана сен деп жашап жүргөнүмдү эсиңен чыгарба. Керек болсо сени ала турган баланы, үйгө келип жаша деп айт. Эч кандай күч күйөө болбойт. Атаң дагы эки күндөн бери үйгө келе элек. Берки балдары менен кыздарын кыя албай жатса керек. Сен кетсең мен үйдө кантип жалгыз калам? Жана башым айланып жыгылып кете жаздадым. Кан басымым дагы жогорулап кетсе керек, атаңды ойлогонго.
Азиза ушул саам апасын аяп кетти да, кучактап:
- Апа, мен сени эч качан жалгыз калтырбайм. Сиз айткандай эгер мени чындап сүйгөн болсо мейли үйгө келип биз менен бирге жашасын, сиз айткандай, - деп, баштагы оюнан кайтып, апасын кучактаган калыбында:
- Апа, сизге ким айтты, алиги сөздү. Мени ким жакшы көрүп ичип кетиптир? - деди эле Шааркан:
- Кызым, сен ал сөздү ал балага айтпа. Жана ал баланын апасы үйгө келип мага болгон арыз-арманын айтып кетти. Менин тилимди алсаң, ал баланын көңүлүн гана өстүрүп кой. Ал бала сенин кадырыңа жетпейт го деп ойлоп калдым. Мен деги эле ичимдик ичкен адамдан жакшы нерсени үмүт кылбайм. Сени менен чогу иштеген бала бар турбайбы, ошол бала азыр ичип кетиптир. Ал бала сендей болуп бир үйдүн жалгыз баласы экен. Апасынын алты айласы кеткенде үйдү таап келиптир. Кара эненин эмгегин. Азиза эми гана Сүйүнбекти эстеп, башын кармап ойлонуп калды. Ага убада бербеди беле "эртең экөөбүз жолугалы" - деп. Аны такыр эсинен чыгарып салган тура. Чын эле ал дагы ашыктык азабын тартып, ичип кеткенин кантип билбейт. Бирөөнүн өзүнө карата болгон сезимине суу серпкен болбосун билип туруп, аны кантип ордуна коюну ойлонуп калганда Шааркан:
- Кызым, эмне тиги балдарың кетиштиби? - деди эле Азиза эми гана Шүкүрлөр сыртта күтүп турганын эстеп:
- Апа, сиз дагы мендей кезиңизде сулуу болдуңуз беле? Шааркан күлүп:
- Сулуулук ар бир ургаачы жандын багына туура келе бербейт. Бирок менин артымдан дагы чуркаган балдар болгон. Анткен менен кыз бала буйруган жердин бүлөөсү экенин жашырып болбойт. Бул жалганда сулуулук деле убактылуу нерсе экен. Кечээ эле сендей болгон суйкайган сулуу кыз элем, эми минтип карылык келип, жүздү бырыш баса баштады. Бирок мен сенден кантип сулуулукту талашат элем. Сендеги сулуулук бир кезде сенин кызыңа өтөт. Турмуш-жашоо ушунтип өтө берет тура, көрсө.
Азиза эми гана болгон күчүн жыйып:
- Апа, кеңешиңизди бериңизчи. Мен алиги эки баланын бирине сөз берип койдум эле. Чынын айтсам ал бала деп азап чеккеним да чын. Турмушка чыксам кандай болот? - деп апасын суроолуу карады.
Азиза, үйгө ушундай бир ачык кабак менен кирип келди. Кызынын көптөн бери мынчалык кабагы ачылганын көрбөгөн Шааркан таң калып:
- Кызым, сага эмне болду деги, бүгүн кабагың ачык го? Азиза мектепте окуп жүргөндө, беш алган күнү кудум азыркыдай абалда сүйүнүп келчү. Азыр дагы курган энеге ошол бала кези көзүнө элестеп кетти. Бирок, кызы азыр андай беш алып келген жок да. Ошол себептен кызыгуусу арта сурап калды. Азиза, күлүп - жайнап, чоң жаңылык ача турган адамдай көзүн бакырайтып, табышмак айта турган адамдай өзүн кармап, анан:
- Апа, сиз мени жакшы көрөсүзбү?-деди. Бул сөздү эмнеге айтты Шааркан түшүнбөй да калды. Бирок жооп бергенге шашылбай телмире карап:
- Кызым, сен менин жалгызым болсоң, анан сени жакшы көрбөгөндө кимди жакшы көрмөк элем. Керек болсо бир гана сен деп жашап жүрбөймүнбү. Ушул үйдөгү баардык нерсе бир гана сага тийешелүү эмеспи. Азиза толкунданып алганы жүзүнөн эле билинип турду. Бирок бир нерсе айта албай жатканы даана байкалды. Аттиң адам баласы кээде алдына ала бир нерседен сыр алдырып алган сапаты болот эмеспи. Шааркан, Азиза эч нерсе айта электе эле билди, кызы турмушка чыгууга камданып алганын. Жаш кезде баары эле бир гана ашыктык деген нерсе менен ооруп калары анык экенин жашырып болбойт. Азизанын кабагы буга чейин эмнеге ачылбай түнөрүп жүргөнүн ушул кезде айттырбай билип турду. Бирок кызы "турмушка чыгам" - деп айтпаса экен деп ичинен миң кайталап тилеп да жиберди. Ай, эне, ай. Анан эмне кылат. Ушул жерден билди кызынын чоңойгонун. Анын себеби кызы бир башкача толкунданып алганы эле кулакка жагымсыз окуя болорун алдына ала белги берип, Шааркандын жүрөгү бир башкача сого баштады. Азизаны эмне кылып гана баккан жок. Эмнени гана кийгизбеди да, эмнени гана ичирбеди. Бирок минтип убакыт сааты келип кызы дагы бойго жетип, бир доордон экинчи доорго өтүүгө даяр болуп калганы убакыттын тез өткөнүнөн белги берип турду. Бул жалганда бир гана эненин балага болгон тилегиндей ак тилек жок го чиркин. Эгер Азиза азыр күйөөгө тийем деп айтпай башка бир сөз айтса, атаганат, анда Шааркандан өткөн бактылуу эне жок болот эле. Себеби, кызы кетсе эле үйдө жалгыз кала тургансып сезиле берет. Күйөөсү да эки күндөн бери үйгө келе элек. Балким балдары менен кыздары кетирбей кармап жаткан чыгар "карыганда кашыбызда эле бол" - деп. Шааркан кеч түшүнүп калды бирөөнө экинчи аял болуп тийгендин азабы чоң экенин. Кээде олтуруп чоңдорго токол аял болуп тийген жаш кыздарга боору ооруйт. Алар төрөгөн бала дагы кысылат да "токолдун баласы"-деген сөздөн. Чын эле акыркы кездерде күйөөсү муздак тартып, үйгө келсе да жүзүнөн кыйналгандай көрүнүп кеткенин Шааркан кантип эле байкабай калсын. Ойдон күлүк эмне бар. Кызы сөз айтканга чейин эмнелерди гана ойлонгого жетишти курган эне. Колунан келсе кызы тийе турган баланы үйгө киргизип алса кана. Ооба, Азиза экөө тим эле көз ирмебей олтуруп көрүшөт, алиги корей кинону. Ал кинодогу негизги ролду ойногон бала абдан жагат. Шааркан көзүн кадап карап калганда Азиза такыр башка сөздү айтты. Анткени апасына дароо эле "турмушка чыгам"- деп айта койгон абдан осол боло тургандай сезилди.
- Апа, сизге алиги кинодогу баланы көргөзөйүнбү? - деди эле Шааркан таң калып:
- Кайсы?! -деди күч менен. Азиза дагы толкунданганынан жазбай:
- Биз көрүп жаткан сериалдагычы. Мен азыр деп эле сыртка чуркап чыгып кетти. Шааркан эсин жыя албай таң калып эле калды. Аңгыча эле Азиза сырттан эки баланы ээрчитип кирди. Экөө элеттик балдар экенин билгизишип:
- Жакшысыздарбы? - деп учурашкан болушту. Шааркан башын ийкеп саламды алик алган соң, чын эле кинодогу баланын келип калганына таң кала карап калды. Азиза сөз алды:
- Апа, бул балдар менин жакын тааныштарым болот дегенде, Шааркан шашып калды да:
- Жогору өткүлө! - деген болду. Шүкүр абдан эле уялып алган. Бир жагынан Шааркандын жакшы аял экенин сынынан да өткөзгөнгө үлгүрдү. Бирок эмнегедир ортодо бир топко сөз улана койгон жок. Кызы менен тең балдар менен эне байкуш кантип сүйлөшмөк эле. Бирок жүрөгү менен сезип турду, тиги эки баланын бири кызынын жактырган баласы экенин. Ал турсун ал бала үчүн санаага батып, кабагы ачылбай жүргөнүнөн бери ички туйу сезими менен сезип, өзгөчө Шүкүрдү сынай карады. Анткени Шүкүр жөндөн-жөн эле уялып, сыр алдырып койгон болучу.
Бир чыныдан чай алдыга келгенде Азиза дагы кысынып жатып:
- Апа, чайга караңыз деген болду. Ооба, өзгөчө кыз бала үчүн тастаңдап "турмушка чыгат элем"- деп айтуу кандай эмгекти талап кылат. Кыйын болуп жаткан Шүкүр тилин жутуп алгансып же бир сөз оозунан чыгарбайт. Эгер Шүкүр эле озунуп, Азизанын колун сурап келдим деп койгондо баары башкача болбойт беле. Андай сөздү айтмак турсун, башын эле өйдө көтөрүп олтурса кана. Бир кезде Шааркан сөз билгилик кылып:
- Балдар, силер ээн олтуруп чай ичкилечи. Менден уялып жатасыңар окшойт, - деп ичкери кирип кетти. Ушуну эле күтүп тургансып Азиза:
- Шүкүр, апам менен сүйлөшпөйсүңбү, уялып жер карабай, - деди. Шүкүр чекесиндеги терди колу менен сүртүп:
- Кантип айтам, билбейм, абдан сүрдөп жатам. Макул көрсөң өзүң эле бир нерсе кылчы. Мага такыр эле ыңгайсыз болуп жатат. Чынында эле ооз менен иш бүтүрүп койгон кандай оңой.
Буга чейин тим эле тоону томкоргону жаткан Шүкүр минтип алгачкы кадамдан эле өзүнүн алсыздыгын билдиргени Азизаны ойго салып койду. Бир жагынан Шүкүргө дагы туура түшүнүп, чай ууртаган болду да, анан кабагы салыңкы ойго алаксып кетти. Ички үйдөн Шааркан тигилердин бир да сөзүн уга алган жок. Ал турсун бул балдарды эмне максат менен үйгө алып келди ага жооп таба албай ар нерсени ойлоп тымызын ичинен бир кабар күтүп олтурду. Телевизорду караганы менен эч нерсеге көңүл бурган жок. Болгон дитин кызы анан алиги эки бала ээлеп алды.
Ушул жерден бир кездеги өзү жактырып тийген биринчи күйөөсү Курсантты эстеди. Ал кезде кудум кызындай болуп болуп-толуп турган кези эле. Курсант менен таанышканда болгон дитин бир гана Курсант ээлеп алган. Асансыз жашоосу токтоп кала тургандай сезилгеничи. Эми ошол окуяны кызы кайталап жатканына таң берип турду. Көрсө адам баласы жаш кезде көбүнчө бала кыялга көп алдырып, алды-артын карабай эле болгону "сүйүү" деген гана нерсенин башкаруусунан чыга албай, болгон аң сезимди бир гана сүйүүгө башкартып жиберип, кийин жашоонун шарданы ойлогондой турмуштан алыстатып салганда, башты кармап олтуруп калган бул жашоонун мыйзамы белем. Бир кезде Шааркан дагы Курсантка тийсе эле телегейи тегиздей сезилип, жашоосу ойдогудай болот деп элестеткен. Эми минтип ал кезек арта калганда ошол оюнду минтип кызы ойноп, эч уялбай жигитин үйгө чейин ээрчитип келгени абдан көзүнө өөн учурады. Бирок жашоонун маңызы да ушуга түртүп жатканын танып болбойт эле. Анткени Азиза жаман оюнда мага баланы сынатканы алып келсе керек деп да ойлоду.
Бир кезде кызы сырттан ичкери кирип:
- Апа, сизге жактыбы? - деди. Шааркан телевизордон көзүн алып:
- Ким? -деген болду.
- Тиги кинодогу балага окшош бала.
- Билбейм, бирок сен айткандай чын эле абдан окшош экен.
- Апа, мен ал баланы жакшы көрөм.
- Кой кызым, сенин оозуңа алдагы сөз жарашпайт экен. Менин көзүмчө баланы жакшы көрөм деп айтпай жүрчү. Баса, сени дагы башка бир бала жакшы көрөбү?
- Ким, сиз кимди айтып жатасыз? - дегенде эле Шааркан:
- Кызым, кыз баланын өңдү түстүү болгону жакшы, бирок суук көздөн алыс болуш керек да. Сени жакшы көрүп калган бала азыр сенин айыңдан ичимдикке берилип кетиптир. Ал баланы бир гана сен ичимдиктин сазынан алып чыга аласың. Эч качан бирөөнүн көңүлүн сындырбай жүр. Ал бала дагы бир эненин алпештеп өстүргөн баласы. Колуңдан келсе ал балага өзүң жолугуп, көңүлүн көтөрүп сөз айтып кой. Болбосо, ичип жүрүп бул жашоодон узап кетсе анын күнөөсүн көтөрүп каласың. Мен сага туура түшүнөм. Учурунда мен дагы сендей болуп түнү уктабай ашыктык азабын тарткам. Билсең мен бир гана сен деп жашап жүргөнүмдү эсиңен чыгарба. Керек болсо сени ала турган баланы, үйгө келип жаша деп айт. Эч кандай күч күйөө болбойт. Атаң дагы эки күндөн бери үйгө келе элек. Берки балдары менен кыздарын кыя албай жатса керек. Сен кетсең мен үйдө кантип жалгыз калам? Жана башым айланып жыгылып кете жаздадым. Кан басымым дагы жогорулап кетсе керек, атаңды ойлогонго.
Азиза ушул саам апасын аяп кетти да, кучактап:
- Апа, мен сени эч качан жалгыз калтырбайм. Сиз айткандай эгер мени чындап сүйгөн болсо мейли үйгө келип биз менен бирге жашасын, сиз айткандай, - деп, баштагы оюнан кайтып, апасын кучактаган калыбында:
- Апа, сизге ким айтты, алиги сөздү. Мени ким жакшы көрүп ичип кетиптир? - деди эле Шааркан:
- Кызым, сен ал сөздү ал балага айтпа. Жана ал баланын апасы үйгө келип мага болгон арыз-арманын айтып кетти. Менин тилимди алсаң, ал баланын көңүлүн гана өстүрүп кой. Ал бала сенин кадырыңа жетпейт го деп ойлоп калдым. Мен деги эле ичимдик ичкен адамдан жакшы нерсени үмүт кылбайм. Сени менен чогу иштеген бала бар турбайбы, ошол бала азыр ичип кетиптир. Ал бала сендей болуп бир үйдүн жалгыз баласы экен. Апасынын алты айласы кеткенде үйдү таап келиптир. Кара эненин эмгегин. Азиза эми гана Сүйүнбекти эстеп, башын кармап ойлонуп калды. Ага убада бербеди беле "эртең экөөбүз жолугалы" - деп. Аны такыр эсинен чыгарып салган тура. Чын эле ал дагы ашыктык азабын тартып, ичип кеткенин кантип билбейт. Бирөөнүн өзүнө карата болгон сезимине суу серпкен болбосун билип туруп, аны кантип ордуна коюну ойлонуп калганда Шааркан:
- Кызым, эмне тиги балдарың кетиштиби? - деди эле Азиза эми гана Шүкүрлөр сыртта күтүп турганын эстеп:
- Апа, сиз дагы мендей кезиңизде сулуу болдуңуз беле? Шааркан күлүп:
- Сулуулук ар бир ургаачы жандын багына туура келе бербейт. Бирок менин артымдан дагы чуркаган балдар болгон. Анткен менен кыз бала буйруган жердин бүлөөсү экенин жашырып болбойт. Бул жалганда сулуулук деле убактылуу нерсе экен. Кечээ эле сендей болгон суйкайган сулуу кыз элем, эми минтип карылык келип, жүздү бырыш баса баштады. Бирок мен сенден кантип сулуулукту талашат элем. Сендеги сулуулук бир кезде сенин кызыңа өтөт. Турмуш-жашоо ушунтип өтө берет тура, көрсө.
Азиза эми гана болгон күчүн жыйып:
- Апа, кеңешиңизди бериңизчи. Мен алиги эки баланын бирине сөз берип койдум эле. Чынын айтсам ал бала деп азап чеккеним да чын. Турмушка чыксам кандай болот? - деп апасын суроолуу карады.
#16 22 September 2017 - 14:29
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Омор ишине келгени менен такыр өзүнө келе албай, бир орунга олтура албай ары-бери баса берди. Адам баласы катуу санаа чеккенде, убайымга батканда ушундай бир азап чегээри анык. Бир кезде жанына чылымды атасынын өчү бардай чеккен Саня деген жашы кырктан өтүп калган орус келип:
- Омор, сага эмне болду? - дегенде гана Омор селт этип чочуп алды да:
- Эч нерсе болгон жок. Баса, Саня бүгүн менин ордума иштеп турчу, ооруп турам, сыркоолоп калдым көрүнөт. Чынын айтсам чыйрыгып, көңүлүм эч нерсеге чаппай турат. Саня адатынча чылымын үйлөп:
- Бара бер, азыр кыйраткан деле иш жок. Аны коюп үйүңө барып, Шазиманын ысык чайын ич. Ооба, сенин жакшы аялың бар, жасаган ишин милдет кылбаган. Билесиң, менин катынымды, колу бир нерсеге тийди эле чоң иш кылгансып милдет кыла берет. Ал турсун кечинде төшөккө мени менен чогуу жатканын да милдет кылат. Эгер төрөп койсо ал эмес мен эле баланы бакмак белем ким билет. Балким ошону эске алып аны төрөгүс кылып койгон чыгар. Бар, жылуу жатып сакайып кет. Дагы айтам Шазима жакшы аял, - деди эле, Омор күлүп:
- Кыргызстанда андан дагы жакшы, анан сулуу аялым бар. Бизде аялдар жасаган иштерин көп эле милдет кылып айта беришпейт. Силер обу жок аялды сыйлап, көзүн карап жатып ашыкча эрке кылып алгансыңар. Болбосо баардык эле аялдардын укугу бирдей.
Саня колун шилтеп:
- Туура айттың. Эгер колумдан келсе мусулман аял алат элем. Бирок азыр кеч болуп калды. Минтип чылымды көп чеккеним дагы эркектик кудуретимди алып тынды. Бир жагына ичимдик дагы ден-соолукту сойду.
Омор үйүнө келип, Шазимага:
- Дары берчи, сыркоолоп калдым көрүнөт.
Ушул сөздү эле күтүп тургансып Шазима:
- Канча айтам, өзүңө кара деп. Эмненин дарысын берейин?
- Чыйрыгып жатат окшойм, кара көңүл болуп такыр эле жылыбай койдум. Дары ичкен соң, эмнегедир Санянын сөзүн эстеп, Шазиманы кылгыра карап:
- Сени Саня катуу мактады. Жакшы көрөт окшойт? - дегенде, Шазима:
- Бирөөнүн аялы бирөөнө кыз көрүнө берет да. Мени коюп өзүнүн аялын жакшылап карап алсынчы. Аялы күндө айтат "Саня эч нерсеге жарабайт, чылым чеккенден башка. Жок дегенде бирди төрөп алсам болот эле" - деп, ал эми Тома болсо сени мактайт. Балким сени тузагына иле албай жүрөбү ким билет.
Сөз ушул жерге келгенде сырттан Сергей келип:
- Омор, сени директор чакырып жатат. Эмне жатасың?
- Сергей, чынын айтсам сыркоолоп калыптырмын. Ишимди Саняга дайындап жаңы эле келип жаттым. Директорго айтып койчу, ооруп калыптыр деп, байболгур.
- Макул, мага эмне сенин сөзүңдү айтып койгондун эч оорчулугу жок. Бирок менин билишиме караганда сени Олегдин ордуна коёт имиш. Анткени аны бүгүн иштен кетирди. Дагы бух берип алып, ишке келип чыр салганбы айтор аны айтып болбойт. Шефке ичкиликтен алыс адамдар абдан жагат. Сени мактап калганынан эле ойлоп койдум да.
Бул сөздү укканда Шазима:
- Омор ака, туруп барып келсеңчи. Менин дагы кулагым чалган эле, сени Олегдин ордуна койгону жатканын.
Омор бул сөздү укканда жаткан ордунан козголуп:
- Сергей, азыр барып калам. Келе жатат деп айтып кой.
Сыртка чыгып бара жаткан Сергей кетенчиктеп:
- Омор кыйналып жатсаң жата бер, түшүндүрүп айтып коём.
Омор жүрөгү менен бир нерсени сезип:
- Сергей, такыр унутуп калыптырмын. Бүгүн ага жолукмак элем да. Калпычы болбой барып жолугуп койгонум эле оң болуп турат.
- Мага эмне, өзүң бил, - деп сыртка чыга жөнөдү. Ооба, эгер азыр Омор барбаса, ордуна башка кишини коймок. Себеби Сергей башка сөз айтып жамандап, шыбап бармак. Анткени андай кызматта башка улуттун кишиси иштегенин ыраа көрбөй жатышкан, чогуу иштегендер.
Василий Сергеевич иш бөлмөсүндө чыдамы кете күтүп жатыптыр. Анткени Олег ишке кызып келгени аз келгенсип, катуу жаңжал салыптыр. Жаранын дагы өзүгүнүн жарыла турган учуру болот эмеспи. Директордун бүгүн болгон чыдамы түгөнүп, катуу жарылды. Ал турсун Олегке колу да тийди. Омор сырттан кирип келгенде:
- Омор, эмгек отпускаңды кийинкиге жылдыралы. Бүгүнтөн баштап Олегдин ордуна өзүң иште. Бул алкаштар менен алышып жатып болгон чачым агарды. Ишти кандай иштейт өзүң бир үлгү болуп көргөзүп койчу. Сен жогорку билимдүүсүң, иштин көзүн билесиң. Ушуга чейин улутту сыйлап жалаң орустардан койдум эле, баары иштей алышкан жок. Ичкилик ичип алышып эле, ишке келбей коюшат. Анан кантип иш алдыга жылат эле. Азыр арызыңды жаз да, ишти башта, - деди. Олегдин ишин Омор эле бүтүрүп койчу. Анын иштей турган ишин беш колундай билет.
Ар күнү канча литр сүт саалды, канча тоют уйларга салынды, кайсы саанчы канча сүт саады болгону ушуларды кагазга түшүрүп койгондун кандай кыйынчылыгы бар.
Омор ишке киришип, көңүлү өсүп турганда эмне себеп менен өзү да билбейт, уулуна байланышып калды. Аны менен жакшы маанайда сүйлөшүп, көңүлү дагы өсө түштү.
Бүгүнкү жасала турган иштерди кагазга жазды да, жумушчуларга иш тапшырып коюп үйүнө көңүлдүү келди. Ооруп жатканын унутуп да салды. Адам баласы иши алдыга жылганда кандай көңүлү өсөт. Эми ишке дайыма сыйда кийим кийип барат, орус тилин болсо жакшы билет, контордогулар менен мамилеси башынан жакшы.
Түшкү тамакты ичкенден кийин эмнегедир Санянын сөзүн эстедиби, ким билет, жөн туруп эле Шазиманы басып жыгылды. Анткен менен Шазиманын кумар оюнундагы кылыгы абдан жагат. Ушуну эле күтүп турган белем Шазима дагы каршы болбой аппак колдорун Омордун мойнуна артып, таза кырылган жаагынан сылап, эркелей кетти. Күтүлбөгөн мамилеге эрип кеткен Омор имере тарып, аппак болгон алкымынан, бүлкүлдөгөн ууртунан,алчадай кызыл эрдинен, аппак болгон бетинен аймалап өөп жатып маркум Асанкалый Керимбаевдин "бир бетиң өпсөм, бир бетиң калат" деген ырын эстеп кетти. Азгырык деген кандай, Омор жанталаша бирөө талашып жаткансып сугалактык менен кумар оюнуна берилип кетти. Келиндин жумуру билеги мойнуна артылып, илифчик тиреген көкүрөгү былкылдап, толукшуган ууз денеси дирилдеп, куду тыбыт жүнү ыргалып чүйлү алдында жаткан аккуу сымал тиреген ак балтыр аккуу канат каккан сыңары, бир сонун абаз үн бөлмөнүн ичинде акырын кыңкыстап чыгып жатты.
Эркек үчүн бул үн тим эле табылгыстай сезилери анык. Шазима ан сайын өзүнүн улуттук тили менен "сизди" кошуп, жалынычтуу үнүн безелентип Оморду өзүнө оп тартып азыгырып бара жатты. Аялдын эркек үчүн ушул кылыгы аба менен суудай керек экенин жашырып болбойт. Бул жашоонун кызыгы, аттиң, аял менен эркектин бири-бирине бойлорун толук арнап, толук берилүүсүндө экенин танууга негиз жок го. Бул экөө керек болсо чаламандын чак түшүндө эшикти да илбей, бул дүйнөнү унутуп салышып, улуу ишке сапар тартышты. Эх, Шазиманын уккулуктуу үнү ай, Омордун күчүнө-күч, кубатына-кубат кошту белем, болгон кийимин туш-тарапка чечип ыргытты да, аял көрө элек жандай жан алы калбай жалынып кирди. Ан сайын Шазима дагы таттуу тилин агытып "Ака, сени эч кимге бербейм" - деп, берилүү менен айтты. Ал турсун чын эле сүйөөрүн ушул саам билгизди. Шазима, көптөн көксөгөн, зарыгып күткөн, куса болуп күйгөн Омордун ысык койнуна, ысык оюнуна эми гана жетип жаткансып, болуп көрбөгөндөй абдан берилди. Ан сайын Омор дагы жаш келиндин ак денесинен берилүү менен кучактап, өз иши менен алек болду. Ушул мүнөттөрдүн токтоп турушун кандай тиленди. Бирок бул жашоодогу ар бир асыл мүнөттөр, керектүү сааттар, кайталангыс күндөр, арналып эңсеген айлар, жылдап күткөн жылдар кандай тез өтөт. Жашоонун кызыгы, өмүрдүн өрнөгү, көңүлдүн көксөөсү бир гана ашыктык менен чектелет белем. Ооба, кедейлер үчүн бул жашоонун кызыгы байлык менен чектелет. Ал эми баам салып караган кишиге алгач ден-соолук анан көңүл адам баласынын түгөнгүс азыгы экенин танып болбойт. Ансыңары бул жолу Омор менен Шазима бул жолку кумар оюнунан тим эле он жылга жашаргандай эле болушту го чиркин. Көңүл жапа чеккени жана өскөнү адамдын ден-соолугуна байланыштуу экенин жашырып болбойт. Ооба, эртең менен эле Омор санаа тартып, керек болсо дары ичип төшөк тартып жаткысы келип жаны жер тартып турду эле, ишине барып көңүлү өсүп келгенгеби, минтип аялы аталган Шазиманын дагы көңүлүн алып, чоң иш бүтүрүп чарчап келген адамдай жанынада чалкалап жатып калды. Бекер жерден "карабаса катын кетет, бакпаса мал кетет" - деген сөз айтылбаганын ушул эле Омор менен Шазиманын жоругу айтып турат го. Бир кезде Шазима чоң ийгиликке жеткен адамдай:
- Омор ака, билесизби, мен сизге жолугуп калганым үчүн өзүмдү бактылуу сезем. Анткени сиз аялдын көңүлүн тапканды жакшы билесиз жана алдабайсыз, - деди. Эх, аялдардай ишенчээк калк жок го. Эгер Омор алдамчылыгынан минтип жер кезип, жалгыз жүргөнүн билсе анда мындай жагымдуу сөзүн ага арнап айтпайт эле. Омор эми гана жылаңач жатканын сезип, туруп кийине баштады. Шазима улутунуп алды. Көптөн бери тумчугуп жүргөн жүрөгүнө шаттык уялап бугу тарады, чери тарады, көкүрөк кере серүүн абадан дем алып, өзүн абдан сергек сезип, туруп бул дагы кийине баштады. Ушул кезге чейин Омор менен чогуу жашап, азыркыдай абалга кабылып көрбөптүр. Бул жолу Омордон ушундай канаат алып, сүйүүгө жаңы кабылган жаш кыздай көңүлү өсүп турду.
Омор дароо Акзиректи эстеди. Аны менен сүйлөшүп жүрүп үйлөнгөн түнү ал дагы Шазима айткан сөздү айткан эле "сага жолгуп, сага тийгеним үчүн өзүмдү бактылуу сезем" - деп. Чынын айтканда Шазима менен түбөлүк жашабайт. Аны турмуш өзү эле айтып турбайбы. Анткени анын мекенинде баласы жана кызы күтүп жатат. Алар дагы апасынан чоңду үмүт кылып жатканын жашырып болбойт. Ал эми Омордун дагы үй-бүлөөсү бар адам. Анан кантип экөө түбөлүк бирге жашайт эле. Шазиманын айтканы Оморго жөн гана улуу иштен кийинки айтылган сөздөй сезилди.
Омор туруп кийинди да, ишине жөнөдү, бир текшерип коюш үчүн. Анткени чоң жоопкерчилик мойнуна артылганын кантип танат. Андан дагы жаман оюнда директордун ишенимин аткарып коюну эп көрдү.
Кечинде чогуу иштеген Надя деген саанчы аял өзүнчө эле күйпөлөктөп, бир нерсе айта албай, Омордун кетип калышын эңсеп тургандай сезилип туруп алды. Ооба, бул кезде Олег ишке келмек турсун, ким эмне кылып жатат көңүл дагы бурчу эмес. Надя отуз литр сүттү ушундай кечте сыртта күтүп турган айылдагы бирөөнө куюп берчү. Ал мунун күндө сатып тапкан акчасы эле. Бүгүн Олег иштен кеткенин билбей калып, тиги кардарын чакырып коюп, алты айласы кетип турган. Омор болгон сүттү өзү кабыл алды да, кагазына жазып алып, түнү салына турган тоюттарга көз салды. Ооба, буга чейин саат беште эле ишинен кетип калчу. Экинчи сменде иштегендер кеминде жүз литрге чейин сүт уурдап сатып, акча жасашканын билбептир.
Эртеси эле директор саалган сүттөгү айрыманы билип, дароо бир нерседен шек алды да, Оморду өзүнө чакырып:
- Омор, кечинде сен эмне уйлар саалып болгончо фермада болдуңбу? - деп суроолуу карады. Омор эч жаман ой жок:
- Василий Сергеевич, ишим ошол болгон соң, иште болом да. Ал турсун кечинде уйларга тоют салынып болгонго чейин фермадан кеткен жокмун.
Директор колунан кысып:
- Омор, көрдүңбү, сен биринчи иш күнү эле өзүңдү көргөзө адың. Анткени мурунку күндөргө караганда бүгүн жүз литрден ашыкча сүт төгүлдү. Тоюттар дагы кечкисин толук салынчу эмес, экинчиден сүт уурдалчу. Мунун баарын мен билчүмүн, бирок колум менен кармап албаган соң сөзүм кыска болчу. Ушунуңдан жазбай иштесең, сага чоң сыйлык берем,- деп кызыктырып койду. Ушул сөздү укканда гана Омор, Надиянын кечиндеги олдоксон аракетин эстеп, андан шек алып мындай жолго бөгөт коюну оюна алып койду.
Омор ишине келгени менен такыр өзүнө келе албай, бир орунга олтура албай ары-бери баса берди. Адам баласы катуу санаа чеккенде, убайымга батканда ушундай бир азап чегээри анык. Бир кезде жанына чылымды атасынын өчү бардай чеккен Саня деген жашы кырктан өтүп калган орус келип:
- Омор, сага эмне болду? - дегенде гана Омор селт этип чочуп алды да:
- Эч нерсе болгон жок. Баса, Саня бүгүн менин ордума иштеп турчу, ооруп турам, сыркоолоп калдым көрүнөт. Чынын айтсам чыйрыгып, көңүлүм эч нерсеге чаппай турат. Саня адатынча чылымын үйлөп:
- Бара бер, азыр кыйраткан деле иш жок. Аны коюп үйүңө барып, Шазиманын ысык чайын ич. Ооба, сенин жакшы аялың бар, жасаган ишин милдет кылбаган. Билесиң, менин катынымды, колу бир нерсеге тийди эле чоң иш кылгансып милдет кыла берет. Ал турсун кечинде төшөккө мени менен чогуу жатканын да милдет кылат. Эгер төрөп койсо ал эмес мен эле баланы бакмак белем ким билет. Балким ошону эске алып аны төрөгүс кылып койгон чыгар. Бар, жылуу жатып сакайып кет. Дагы айтам Шазима жакшы аял, - деди эле, Омор күлүп:
- Кыргызстанда андан дагы жакшы, анан сулуу аялым бар. Бизде аялдар жасаган иштерин көп эле милдет кылып айта беришпейт. Силер обу жок аялды сыйлап, көзүн карап жатып ашыкча эрке кылып алгансыңар. Болбосо баардык эле аялдардын укугу бирдей.
Саня колун шилтеп:
- Туура айттың. Эгер колумдан келсе мусулман аял алат элем. Бирок азыр кеч болуп калды. Минтип чылымды көп чеккеним дагы эркектик кудуретимди алып тынды. Бир жагына ичимдик дагы ден-соолукту сойду.
Омор үйүнө келип, Шазимага:
- Дары берчи, сыркоолоп калдым көрүнөт.
Ушул сөздү эле күтүп тургансып Шазима:
- Канча айтам, өзүңө кара деп. Эмненин дарысын берейин?
- Чыйрыгып жатат окшойм, кара көңүл болуп такыр эле жылыбай койдум. Дары ичкен соң, эмнегедир Санянын сөзүн эстеп, Шазиманы кылгыра карап:
- Сени Саня катуу мактады. Жакшы көрөт окшойт? - дегенде, Шазима:
- Бирөөнүн аялы бирөөнө кыз көрүнө берет да. Мени коюп өзүнүн аялын жакшылап карап алсынчы. Аялы күндө айтат "Саня эч нерсеге жарабайт, чылым чеккенден башка. Жок дегенде бирди төрөп алсам болот эле" - деп, ал эми Тома болсо сени мактайт. Балким сени тузагына иле албай жүрөбү ким билет.
Сөз ушул жерге келгенде сырттан Сергей келип:
- Омор, сени директор чакырып жатат. Эмне жатасың?
- Сергей, чынын айтсам сыркоолоп калыптырмын. Ишимди Саняга дайындап жаңы эле келип жаттым. Директорго айтып койчу, ооруп калыптыр деп, байболгур.
- Макул, мага эмне сенин сөзүңдү айтып койгондун эч оорчулугу жок. Бирок менин билишиме караганда сени Олегдин ордуна коёт имиш. Анткени аны бүгүн иштен кетирди. Дагы бух берип алып, ишке келип чыр салганбы айтор аны айтып болбойт. Шефке ичкиликтен алыс адамдар абдан жагат. Сени мактап калганынан эле ойлоп койдум да.
Бул сөздү укканда Шазима:
- Омор ака, туруп барып келсеңчи. Менин дагы кулагым чалган эле, сени Олегдин ордуна койгону жатканын.
Омор бул сөздү укканда жаткан ордунан козголуп:
- Сергей, азыр барып калам. Келе жатат деп айтып кой.
Сыртка чыгып бара жаткан Сергей кетенчиктеп:
- Омор кыйналып жатсаң жата бер, түшүндүрүп айтып коём.
Омор жүрөгү менен бир нерсени сезип:
- Сергей, такыр унутуп калыптырмын. Бүгүн ага жолукмак элем да. Калпычы болбой барып жолугуп койгонум эле оң болуп турат.
- Мага эмне, өзүң бил, - деп сыртка чыга жөнөдү. Ооба, эгер азыр Омор барбаса, ордуна башка кишини коймок. Себеби Сергей башка сөз айтып жамандап, шыбап бармак. Анткени андай кызматта башка улуттун кишиси иштегенин ыраа көрбөй жатышкан, чогуу иштегендер.
Василий Сергеевич иш бөлмөсүндө чыдамы кете күтүп жатыптыр. Анткени Олег ишке кызып келгени аз келгенсип, катуу жаңжал салыптыр. Жаранын дагы өзүгүнүн жарыла турган учуру болот эмеспи. Директордун бүгүн болгон чыдамы түгөнүп, катуу жарылды. Ал турсун Олегке колу да тийди. Омор сырттан кирип келгенде:
- Омор, эмгек отпускаңды кийинкиге жылдыралы. Бүгүнтөн баштап Олегдин ордуна өзүң иште. Бул алкаштар менен алышып жатып болгон чачым агарды. Ишти кандай иштейт өзүң бир үлгү болуп көргөзүп койчу. Сен жогорку билимдүүсүң, иштин көзүн билесиң. Ушуга чейин улутту сыйлап жалаң орустардан койдум эле, баары иштей алышкан жок. Ичкилик ичип алышып эле, ишке келбей коюшат. Анан кантип иш алдыга жылат эле. Азыр арызыңды жаз да, ишти башта, - деди. Олегдин ишин Омор эле бүтүрүп койчу. Анын иштей турган ишин беш колундай билет.
Ар күнү канча литр сүт саалды, канча тоют уйларга салынды, кайсы саанчы канча сүт саады болгону ушуларды кагазга түшүрүп койгондун кандай кыйынчылыгы бар.
Омор ишке киришип, көңүлү өсүп турганда эмне себеп менен өзү да билбейт, уулуна байланышып калды. Аны менен жакшы маанайда сүйлөшүп, көңүлү дагы өсө түштү.
Бүгүнкү жасала турган иштерди кагазга жазды да, жумушчуларга иш тапшырып коюп үйүнө көңүлдүү келди. Ооруп жатканын унутуп да салды. Адам баласы иши алдыга жылганда кандай көңүлү өсөт. Эми ишке дайыма сыйда кийим кийип барат, орус тилин болсо жакшы билет, контордогулар менен мамилеси башынан жакшы.
Түшкү тамакты ичкенден кийин эмнегедир Санянын сөзүн эстедиби, ким билет, жөн туруп эле Шазиманы басып жыгылды. Анткен менен Шазиманын кумар оюнундагы кылыгы абдан жагат. Ушуну эле күтүп турган белем Шазима дагы каршы болбой аппак колдорун Омордун мойнуна артып, таза кырылган жаагынан сылап, эркелей кетти. Күтүлбөгөн мамилеге эрип кеткен Омор имере тарып, аппак болгон алкымынан, бүлкүлдөгөн ууртунан,алчадай кызыл эрдинен, аппак болгон бетинен аймалап өөп жатып маркум Асанкалый Керимбаевдин "бир бетиң өпсөм, бир бетиң калат" деген ырын эстеп кетти. Азгырык деген кандай, Омор жанталаша бирөө талашып жаткансып сугалактык менен кумар оюнуна берилип кетти. Келиндин жумуру билеги мойнуна артылып, илифчик тиреген көкүрөгү былкылдап, толукшуган ууз денеси дирилдеп, куду тыбыт жүнү ыргалып чүйлү алдында жаткан аккуу сымал тиреген ак балтыр аккуу канат каккан сыңары, бир сонун абаз үн бөлмөнүн ичинде акырын кыңкыстап чыгып жатты.
Эркек үчүн бул үн тим эле табылгыстай сезилери анык. Шазима ан сайын өзүнүн улуттук тили менен "сизди" кошуп, жалынычтуу үнүн безелентип Оморду өзүнө оп тартып азыгырып бара жатты. Аялдын эркек үчүн ушул кылыгы аба менен суудай керек экенин жашырып болбойт. Бул жашоонун кызыгы, аттиң, аял менен эркектин бири-бирине бойлорун толук арнап, толук берилүүсүндө экенин танууга негиз жок го. Бул экөө керек болсо чаламандын чак түшүндө эшикти да илбей, бул дүйнөнү унутуп салышып, улуу ишке сапар тартышты. Эх, Шазиманын уккулуктуу үнү ай, Омордун күчүнө-күч, кубатына-кубат кошту белем, болгон кийимин туш-тарапка чечип ыргытты да, аял көрө элек жандай жан алы калбай жалынып кирди. Ан сайын Шазима дагы таттуу тилин агытып "Ака, сени эч кимге бербейм" - деп, берилүү менен айтты. Ал турсун чын эле сүйөөрүн ушул саам билгизди. Шазима, көптөн көксөгөн, зарыгып күткөн, куса болуп күйгөн Омордун ысык койнуна, ысык оюнуна эми гана жетип жаткансып, болуп көрбөгөндөй абдан берилди. Ан сайын Омор дагы жаш келиндин ак денесинен берилүү менен кучактап, өз иши менен алек болду. Ушул мүнөттөрдүн токтоп турушун кандай тиленди. Бирок бул жашоодогу ар бир асыл мүнөттөр, керектүү сааттар, кайталангыс күндөр, арналып эңсеген айлар, жылдап күткөн жылдар кандай тез өтөт. Жашоонун кызыгы, өмүрдүн өрнөгү, көңүлдүн көксөөсү бир гана ашыктык менен чектелет белем. Ооба, кедейлер үчүн бул жашоонун кызыгы байлык менен чектелет. Ал эми баам салып караган кишиге алгач ден-соолук анан көңүл адам баласынын түгөнгүс азыгы экенин танып болбойт. Ансыңары бул жолу Омор менен Шазима бул жолку кумар оюнунан тим эле он жылга жашаргандай эле болушту го чиркин. Көңүл жапа чеккени жана өскөнү адамдын ден-соолугуна байланыштуу экенин жашырып болбойт. Ооба, эртең менен эле Омор санаа тартып, керек болсо дары ичип төшөк тартып жаткысы келип жаны жер тартып турду эле, ишине барып көңүлү өсүп келгенгеби, минтип аялы аталган Шазиманын дагы көңүлүн алып, чоң иш бүтүрүп чарчап келген адамдай жанынада чалкалап жатып калды. Бекер жерден "карабаса катын кетет, бакпаса мал кетет" - деген сөз айтылбаганын ушул эле Омор менен Шазиманын жоругу айтып турат го. Бир кезде Шазима чоң ийгиликке жеткен адамдай:
- Омор ака, билесизби, мен сизге жолугуп калганым үчүн өзүмдү бактылуу сезем. Анткени сиз аялдын көңүлүн тапканды жакшы билесиз жана алдабайсыз, - деди. Эх, аялдардай ишенчээк калк жок го. Эгер Омор алдамчылыгынан минтип жер кезип, жалгыз жүргөнүн билсе анда мындай жагымдуу сөзүн ага арнап айтпайт эле. Омор эми гана жылаңач жатканын сезип, туруп кийине баштады. Шазима улутунуп алды. Көптөн бери тумчугуп жүргөн жүрөгүнө шаттык уялап бугу тарады, чери тарады, көкүрөк кере серүүн абадан дем алып, өзүн абдан сергек сезип, туруп бул дагы кийине баштады. Ушул кезге чейин Омор менен чогуу жашап, азыркыдай абалга кабылып көрбөптүр. Бул жолу Омордон ушундай канаат алып, сүйүүгө жаңы кабылган жаш кыздай көңүлү өсүп турду.
Омор дароо Акзиректи эстеди. Аны менен сүйлөшүп жүрүп үйлөнгөн түнү ал дагы Шазима айткан сөздү айткан эле "сага жолгуп, сага тийгеним үчүн өзүмдү бактылуу сезем" - деп. Чынын айтканда Шазима менен түбөлүк жашабайт. Аны турмуш өзү эле айтып турбайбы. Анткени анын мекенинде баласы жана кызы күтүп жатат. Алар дагы апасынан чоңду үмүт кылып жатканын жашырып болбойт. Ал эми Омордун дагы үй-бүлөөсү бар адам. Анан кантип экөө түбөлүк бирге жашайт эле. Шазиманын айтканы Оморго жөн гана улуу иштен кийинки айтылган сөздөй сезилди.
Омор туруп кийинди да, ишине жөнөдү, бир текшерип коюш үчүн. Анткени чоң жоопкерчилик мойнуна артылганын кантип танат. Андан дагы жаман оюнда директордун ишенимин аткарып коюну эп көрдү.
Кечинде чогуу иштеген Надя деген саанчы аял өзүнчө эле күйпөлөктөп, бир нерсе айта албай, Омордун кетип калышын эңсеп тургандай сезилип туруп алды. Ооба, бул кезде Олег ишке келмек турсун, ким эмне кылып жатат көңүл дагы бурчу эмес. Надя отуз литр сүттү ушундай кечте сыртта күтүп турган айылдагы бирөөнө куюп берчү. Ал мунун күндө сатып тапкан акчасы эле. Бүгүн Олег иштен кеткенин билбей калып, тиги кардарын чакырып коюп, алты айласы кетип турган. Омор болгон сүттү өзү кабыл алды да, кагазына жазып алып, түнү салына турган тоюттарга көз салды. Ооба, буга чейин саат беште эле ишинен кетип калчу. Экинчи сменде иштегендер кеминде жүз литрге чейин сүт уурдап сатып, акча жасашканын билбептир.
Эртеси эле директор саалган сүттөгү айрыманы билип, дароо бир нерседен шек алды да, Оморду өзүнө чакырып:
- Омор, кечинде сен эмне уйлар саалып болгончо фермада болдуңбу? - деп суроолуу карады. Омор эч жаман ой жок:
- Василий Сергеевич, ишим ошол болгон соң, иште болом да. Ал турсун кечинде уйларга тоют салынып болгонго чейин фермадан кеткен жокмун.
Директор колунан кысып:
- Омор, көрдүңбү, сен биринчи иш күнү эле өзүңдү көргөзө адың. Анткени мурунку күндөргө караганда бүгүн жүз литрден ашыкча сүт төгүлдү. Тоюттар дагы кечкисин толук салынчу эмес, экинчиден сүт уурдалчу. Мунун баарын мен билчүмүн, бирок колум менен кармап албаган соң сөзүм кыска болчу. Ушунуңдан жазбай иштесең, сага чоң сыйлык берем,- деп кызыктырып койду. Ушул сөздү укканда гана Омор, Надиянын кечиндеги олдоксон аракетин эстеп, андан шек алып мындай жолго бөгөт коюну оюна алып койду.
#17 22 September 2017 - 14:30
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Сүйүнбек эмнегедир түн ортосуна чейин уктай албай ойго жатты. Оюнда Азизаны же Салияны тандай албай абдан кыйналды.
Экөө тең жагат, экөө тең сулуу жана көңүлүндөгүдөй кыз. Эгер апасы айткандай үйлөнүп алса, "сүйүү" - деген машакаттан арылат беле, ким билет. Бирок баардык нерсе үйлөнгөндөн кийин эле бүтүп калса жакшы, андан кийин дагы бир нерсенин учу чыгары толук мүмкүн. Ооба, сүйдүңбү, ал, алдыңбы, аны менен бирге турмуштун арабасын түртүп, аны менен бирге картаюуга даяр бол. Бекеринен "аял менен күйөөнүн ишине кийлигишпе" - деген кеп калган эмес да. Сүйүнбек көп эле жолу укту атасы менен апасынын ортосундагы ысык сүйүү тууралуу, акыры эмне болду. Эч качан алардын жолун баспагандай болуп жашагысы келет. Андыктан түбөлүк жарды апасы Акзирек айткандай абдан тандап, сынап анан алганга аракет кылганы оң. Антейин десе, жүрөгүнө тынчтык бербеген ашыктыктын азабы да оюна койбой жатканын жашыра албайт.
Эртең менен катуу уктап жатканда уюлдук телефону шыңгырап калды. Кулагына такаса атасы экен. Дароо көзү умачтай ачылды:
- Ата угуп жатам - деп, тыңшап калды. Омор ал акыбалды сурады да анан акча салганын айтты. Сүйүнбек бир топко сүйлөшкөн соң, телефонду өчүрүп, жаткан ордунан турду да, саатты карады. Бул кезде сааттын жебеси онду көргөзүп калыптыр. Дароо шашыла кийинип эле, Азизага жолукканы үйдөн чыгып бара жатып, апасы менен байланышып:
- Апа, атам акча салыптыр. Анан экөөбүз чогуу барып албайлыбы, - деди. Акзирек макул болуп "түшкү эс алуу учурунда жолугушалы" деп телефонду коюп койду.
Баягы өзүнүн издери калган тигүүчү цех. Ушул жерден биринчи ууз сүйүүгө кабылып, анын азабынан иштен кеткенин эстеп, өзүнүн жоругуна өзү нааразы болуп кетти. Бир кезде курсташы Айбек сүйлөшкөн кызын ала качып кетсе бир жума тынбай ичкилик ичип, аз жерден окуудан айдалып кетип кала жаздаган. Ошондо ал балага сын таккан эле. Эми ошол окуя өзүнү башына келгенин Азизаны күтүп туруп, эстеп кетти. Бир чети ошол Азизага сөз айткан учурда чын эле өзүн кармана албай калганын тана албайт. Анткени ушул жашка келгени эч бир жандан кулакка жат жана жагымсыз сөз угуп көргөн эмес, балким ошого ардандыбы. Атасы менен апасы жеке басар кылып эрке өстүргөнүн Азизанын сөзүн көтөрө албаганынан улам билди. Ооба, адам баласы башына кыйынчылык келмейин, эч нерсени түшүнбөгөнү анык. Эгер Сүйүнбек ушуга чейин кызга сөз айтып, аз болсо дагы кагуу жеп такшалганда, Азизанын "жүрөгүм бош эмес"- деген сөзүнө мынчалык басынып, теригип, ичкиликке берилбейт эле.
Бир кезде цехтен Азиза чыкты. Анын акырын кадам таштап келе жатканын, жылмая караганын, бой мүчөсүн Салияга абдан окшоштуруп жиберди. Мурунку күнү мончого түшүп, өзүнө келгенгеби, Сүйүнбек, Азизанын көзүнө көркөмдүү көрүнүп кетти. Алгач Сүйүнбек утурлай басып учурашты:
- Кандайсың, Азиза? - деп. Азиза берилген саламды алик алып:
- Мен го жакшымын, ал эми өзүң кандай? Эмне иштен кетип калдың? Сен жок чынын айтканда цех коңултуктап калды. Адам баласы көрсө жанында жүргөн адамдын анча баркы билинбейт тура. Сен кеткени биз сенин ордуңду жоктоп калдык.
Эх, жакшы сөз, кандай кулакка жакшы угулат. Сүйүнбек күлүп:
- Азиза, сен мени кечирип койчу. Чынын айтсам ушул жашка келгени сени жакшы көргөндөй эч кимди жактырбаптырмын. Баштан өтпөгөндүк кылып, катуу кетип калдым.
Азиза эми гана сөз өз нугуна түшкөнүн билип:
- Сүйүнбек, чынын айтсам мага сөз айткандар абдан көп болду, ошол себептен сага катуу айтып алган окшоймун, сенин ошол кездеги абалыңды аңдабай калып. Мен, сени мынчалыкка бара деп ойлогон эмес элем.
- Баары өттү, эми аны кеп кылганда эмне.
- Мага туура түшүн, жүрөк менен дагы эсептешип койгон оң го. Бул жашоодо адам баласына эмнеге сүйүүнү берген. Анын себеби, эки жаш түбөлүккө бирге жашай турган адамын жүрөгү менен тандасын деп берген сүйүүнү. Мен сени чанбайм. Бирок сага чейин жүрөгүмдү ээлеп койгон бирөө бар болучу. Эгер менин жүрөгүм бош болгондо, анда сенин талабыңа башкача жооп берет элем. Бул жалганда беш кайыптын бири дидар кайып. Дидар бул эки адамдын жылдызы келишкендеги учур. Ошол себептен биз ал жагын дагы эске алып койгонубуз оң го. Сүйүнбек туура айттың дегенсип башын ийкеп, анан сөздү башкага бурду:
- Азиза, сен эмне эгиздин түгөйү болосуңбу? Кечээ мен сага куюп койгондой окшош кыз менен тааныштым. Анын сенден айрымасы болгону мойнунда ичке анан узун калы бар экен. Эгер каршы болбосоң мен сени ал кыз менен жолуктура алам. Ал кыз дагы "сага жолуктур" деп айткан. Азиза кызыгуусу арта:
- Мейли, мен каршы эмесмин. Баса, Сүйүнбек сен кайра бизге келип иштебейсиңби. Анан сенден сураныч эгер ал кыз мага окшош болсо, ал кыздын жүрөгүн багындырганга аракет кылып көр. Баардык нерсеге аракет кылган жемишин берет эмеспи. Сүйүнбек жылмайып:
- Азиза, эми сен менден кооптонбо. Мен сага эми башка сөз айтып, тынчыңды албайм. Тээ илгертен "сүйбөгөнгө сүйкөнбө" - деген кеп бар эмеспи. Мен бул айтылган сөз нак турмуштан алынганын башымдан өткөрдүм. Адам баласы башынан өткөрмөйүн, көп нерсеге түшүнбөйт экен. Буга мисал катары менин эле жоругумду алалы. Акылга сыйбаган иш болду. Баса, эгер чын эле цех менсиз коңултуктап калса, мен кайра ишке чыгам. Аны коюп мени ишке алат болду бекен. Азиза чын ниетинен сүйүнүп:
- Албаганда, алат эле болуш керек. Азыр эле ал ишти чечип кет да, эжеге жолугуп. Сүйүнбек бул сунушту туура көрүп, цехке кирди да, технологго жолукканы анын бөлмөсүнө киргенде, Азиза өзүнүн ордуна келип олтуруп, ишин улантып тиге баштады.
Баягы эле ак машина, баягы эле чүпөрөк. Эндей чүпөрөк кудум заводдон жасалып чыккан машинадай, кийим болуп тигилип чыгып жатканы, канча эмгекти талап кылат. Биринчиден көздү алып жатат, экинчиден материалдын чаңы, үчүнчүдөн нерв кетип жатканын тигүүчү кыздар билип турса дагы, жанды багыш үчүн керээлди күнү кечке төрт дубалдын ичинен чыкпай иш менен алек. Окшош күндөр өтүп жатканын билишсе дагы, башка эмне кыла алышмак эле.
Сүйүнбек ичкери киргенде технолог жакшы маанай менен учурашкан соң:
- Сүйүнбек, кел, эмне кайра иштегени келдиңби? - деди эле Сүйүнбек башын ийкеп:
- Эже, катуу жаңылганымды кеч сездим. Көрсө баарын бир гана убакыт өз ордуна коёт тура.
- Сүйүнбек, кап, кечээ келбейт белең, жаңы бычмачыны бүгүн эле ишке алып койбодумбу. Макул көрсөң сага башка цехтен иш таап берейин, бирок баягыдай ичип кете көрбө. Сүйүнбек бул сунушка макул болду. Бир чети Азизадан алыс болууну каалап турду. Анткени бардык нерсенин өзүнүн орду менен болгону абзел экенин ким билбейт.
Ооба, айтылган кеп бар "дос тууган менен катнаш, бирок бир түндүктүн алдында чогуу жашаба" - дегендей, Азиза менен алыстан сыйлашканы ыңгайлуу экенин сезип, дароо макул болду. Сүйүнбек эртеси эртең менен айтылган дарекке бармай болуп, цехтен чыгып, кабагы ачык апасынын иштеген жерине келди. Бул кезде түшкү тамактануу учуру болуп калган болучу. Эне- бала ээрчише чыгышты да, банкка келип акчаны алышкан соң, жакын жердеги кафеге келип тамактанышты. Ооба, адам баласынын жашоодогу биринчи эңсегени тамак экенин танып болбойт. "Тамак ичип олтурганда шашылба, өмүр токтоп турат"- деп бекер айтылган эмес. Акзиректин кабагы ачык. Анткени жанында баласы бар. Экөө берилүү менен насип тешип олтурат, болгондо дагы Омордун салган акчасына. Көңүл сүйгөн жана абдан жакын адам менен өзгөчө кафеде тамактануу кандай жагымдуу. Сүйүнбектин чынында курсагы ачка болучу. Эртең менен жеринен тамак жүрөгүнө баспайт. Омор жүз миң рубль салыптыр. Акзирек сөз улансын үчүн:
- Уулум, алгач карыздарды четинен бере баштайлы, атаңа айт, дагы акча салып турсун, ыгы келе калганда. Биз акырындан анын карыздарынан кутултуп, аны мында чакыралы. Эгер сен үйлөнүп кала турган болсоң, ким барат куда башы болуп. Түндө атаң менин түшүмө кирди. Чоң ишке олтурган түрү бар. Бир орус атаңды креслого олтургузуп жатыптыр. Бүгүн болсо минтип акча салды. Сен эми мындай кыл. Кечинде тиги кырк миң сом карыз Адилетти үйгө чакырып кел. Анын көңүлүн алып, бир чыны чай берип анан акчаны колуна карматалы. Сүйүнбек сугалактык менен тамак жеп жатып, башын ийкеген болду. Уулунун курсагы ачка экенин билип Акзирек:
- Дагы тамакка заказ берелиби?
- Жок, кереги жок, мен тоюп калдым. Эгер өзүңүзгө карасаңыз мен каршы эмесмин.
Эне бала кафеден чыгышканда, сааттын жебеси бирди көргөзүп калган. Акзирек шашып калды. Анткени түшкү дем алуу учуру аяктап калган болучу. Сүйүнбек кыйыла карап:
- Апа, мага беш жүз сом бериңизчи. Азыр бирөөнө жолугат элем. Чөнтөк кур болгон болбойт экен. Балким кечинде коротпой алып барып калышым да ыктымал. Акзирек акча берип жатып:
- Уулум коротсоң корот, бирок ичкилик ичпей кел. Сага айта турган сөздөрүм бар. Сүйүнбек башын ийкеп:
- Апа, эч кабатыр болбоңуз. Эми мен ичкилик ичпейм. Эртең ишке чыгыш керек деди. Акзирек уулунун бул сөзүн укканда көңүлү өсө сүйүнүп кетти. Анткени иштеп алаксыбаса, болбой турганын билет да.
Сүйүнбек убада боюнча жарым саат илгери жолуга турган жерге келип, жол карады. Аттиң, ар бир жигит үчүн кыз күтүү билинбегени менен эмне деген бакыт. Күтүүнүн азабы качан кыз кылыктана басып келгенде дароо унутулат го чиркин. Кайберен аңдыган мергенчидей, Сүйүнбек өзгөчө айтылуу Чүй көчөсү менен Манас көчөсүнүн кесилишиндеги жер алдынан чыкчу жолдон көзүн албай карап турду. Эл агылып кирип, кайра чыгып жатты, бирок бир гана күткөнүнүн карааны көрүнбөйт десең. Сүйүнбек улам телефондогу сааты карап, тынчы кете баштады. Бирок эмнегедир көңүлү көтөрүңкү. Анткени ар бир адам жакшы көргөн адамына жолугарда кабагы ачык болот эмеспи. Ошол себептен бекер айтылган эмес да "күн сайын адамдык сапаттан кетпей жашаш кыйын" - деп. Негизи эле эркек адамдын өзүнө алгач "көзү душман"- деп бекер айтылбаса керек. Сүйүнбек кылыктана басып өтүп жаткан кыздардын соорусун суугу арта карап туруп, убакыттын өткөнүн аңдай албай калды. Ооба, чынында эле убакыттын баарын досторуң уурдайт дегендей, убакыт билинбей өткөнү менен Сүйүнбектин күткөнү кечигип жатты.
Сааттын жебеси экини көргөздү, бирок Салия али келе элек. Анткен менен анын келээрин ички сезими менен билип, күтүп тура берди. Бул кезде Салия чын эле жолугушууга шашып келе жаткан болучу.
Сүйүнбек эмнегедир түн ортосуна чейин уктай албай ойго жатты. Оюнда Азизаны же Салияны тандай албай абдан кыйналды.
Экөө тең жагат, экөө тең сулуу жана көңүлүндөгүдөй кыз. Эгер апасы айткандай үйлөнүп алса, "сүйүү" - деген машакаттан арылат беле, ким билет. Бирок баардык нерсе үйлөнгөндөн кийин эле бүтүп калса жакшы, андан кийин дагы бир нерсенин учу чыгары толук мүмкүн. Ооба, сүйдүңбү, ал, алдыңбы, аны менен бирге турмуштун арабасын түртүп, аны менен бирге картаюуга даяр бол. Бекеринен "аял менен күйөөнүн ишине кийлигишпе" - деген кеп калган эмес да. Сүйүнбек көп эле жолу укту атасы менен апасынын ортосундагы ысык сүйүү тууралуу, акыры эмне болду. Эч качан алардын жолун баспагандай болуп жашагысы келет. Андыктан түбөлүк жарды апасы Акзирек айткандай абдан тандап, сынап анан алганга аракет кылганы оң. Антейин десе, жүрөгүнө тынчтык бербеген ашыктыктын азабы да оюна койбой жатканын жашыра албайт.
Эртең менен катуу уктап жатканда уюлдук телефону шыңгырап калды. Кулагына такаса атасы экен. Дароо көзү умачтай ачылды:
- Ата угуп жатам - деп, тыңшап калды. Омор ал акыбалды сурады да анан акча салганын айтты. Сүйүнбек бир топко сүйлөшкөн соң, телефонду өчүрүп, жаткан ордунан турду да, саатты карады. Бул кезде сааттын жебеси онду көргөзүп калыптыр. Дароо шашыла кийинип эле, Азизага жолукканы үйдөн чыгып бара жатып, апасы менен байланышып:
- Апа, атам акча салыптыр. Анан экөөбүз чогуу барып албайлыбы, - деди. Акзирек макул болуп "түшкү эс алуу учурунда жолугушалы" деп телефонду коюп койду.
Баягы өзүнүн издери калган тигүүчү цех. Ушул жерден биринчи ууз сүйүүгө кабылып, анын азабынан иштен кеткенин эстеп, өзүнүн жоругуна өзү нааразы болуп кетти. Бир кезде курсташы Айбек сүйлөшкөн кызын ала качып кетсе бир жума тынбай ичкилик ичип, аз жерден окуудан айдалып кетип кала жаздаган. Ошондо ал балага сын таккан эле. Эми ошол окуя өзүнү башына келгенин Азизаны күтүп туруп, эстеп кетти. Бир чети ошол Азизага сөз айткан учурда чын эле өзүн кармана албай калганын тана албайт. Анткени ушул жашка келгени эч бир жандан кулакка жат жана жагымсыз сөз угуп көргөн эмес, балким ошого ардандыбы. Атасы менен апасы жеке басар кылып эрке өстүргөнүн Азизанын сөзүн көтөрө албаганынан улам билди. Ооба, адам баласы башына кыйынчылык келмейин, эч нерсени түшүнбөгөнү анык. Эгер Сүйүнбек ушуга чейин кызга сөз айтып, аз болсо дагы кагуу жеп такшалганда, Азизанын "жүрөгүм бош эмес"- деген сөзүнө мынчалык басынып, теригип, ичкиликке берилбейт эле.
Бир кезде цехтен Азиза чыкты. Анын акырын кадам таштап келе жатканын, жылмая караганын, бой мүчөсүн Салияга абдан окшоштуруп жиберди. Мурунку күнү мончого түшүп, өзүнө келгенгеби, Сүйүнбек, Азизанын көзүнө көркөмдүү көрүнүп кетти. Алгач Сүйүнбек утурлай басып учурашты:
- Кандайсың, Азиза? - деп. Азиза берилген саламды алик алып:
- Мен го жакшымын, ал эми өзүң кандай? Эмне иштен кетип калдың? Сен жок чынын айтканда цех коңултуктап калды. Адам баласы көрсө жанында жүргөн адамдын анча баркы билинбейт тура. Сен кеткени биз сенин ордуңду жоктоп калдык.
Эх, жакшы сөз, кандай кулакка жакшы угулат. Сүйүнбек күлүп:
- Азиза, сен мени кечирип койчу. Чынын айтсам ушул жашка келгени сени жакшы көргөндөй эч кимди жактырбаптырмын. Баштан өтпөгөндүк кылып, катуу кетип калдым.
Азиза эми гана сөз өз нугуна түшкөнүн билип:
- Сүйүнбек, чынын айтсам мага сөз айткандар абдан көп болду, ошол себептен сага катуу айтып алган окшоймун, сенин ошол кездеги абалыңды аңдабай калып. Мен, сени мынчалыкка бара деп ойлогон эмес элем.
- Баары өттү, эми аны кеп кылганда эмне.
- Мага туура түшүн, жүрөк менен дагы эсептешип койгон оң го. Бул жашоодо адам баласына эмнеге сүйүүнү берген. Анын себеби, эки жаш түбөлүккө бирге жашай турган адамын жүрөгү менен тандасын деп берген сүйүүнү. Мен сени чанбайм. Бирок сага чейин жүрөгүмдү ээлеп койгон бирөө бар болучу. Эгер менин жүрөгүм бош болгондо, анда сенин талабыңа башкача жооп берет элем. Бул жалганда беш кайыптын бири дидар кайып. Дидар бул эки адамдын жылдызы келишкендеги учур. Ошол себептен биз ал жагын дагы эске алып койгонубуз оң го. Сүйүнбек туура айттың дегенсип башын ийкеп, анан сөздү башкага бурду:
- Азиза, сен эмне эгиздин түгөйү болосуңбу? Кечээ мен сага куюп койгондой окшош кыз менен тааныштым. Анын сенден айрымасы болгону мойнунда ичке анан узун калы бар экен. Эгер каршы болбосоң мен сени ал кыз менен жолуктура алам. Ал кыз дагы "сага жолуктур" деп айткан. Азиза кызыгуусу арта:
- Мейли, мен каршы эмесмин. Баса, Сүйүнбек сен кайра бизге келип иштебейсиңби. Анан сенден сураныч эгер ал кыз мага окшош болсо, ал кыздын жүрөгүн багындырганга аракет кылып көр. Баардык нерсеге аракет кылган жемишин берет эмеспи. Сүйүнбек жылмайып:
- Азиза, эми сен менден кооптонбо. Мен сага эми башка сөз айтып, тынчыңды албайм. Тээ илгертен "сүйбөгөнгө сүйкөнбө" - деген кеп бар эмеспи. Мен бул айтылган сөз нак турмуштан алынганын башымдан өткөрдүм. Адам баласы башынан өткөрмөйүн, көп нерсеге түшүнбөйт экен. Буга мисал катары менин эле жоругумду алалы. Акылга сыйбаган иш болду. Баса, эгер чын эле цех менсиз коңултуктап калса, мен кайра ишке чыгам. Аны коюп мени ишке алат болду бекен. Азиза чын ниетинен сүйүнүп:
- Албаганда, алат эле болуш керек. Азыр эле ал ишти чечип кет да, эжеге жолугуп. Сүйүнбек бул сунушту туура көрүп, цехке кирди да, технологго жолукканы анын бөлмөсүнө киргенде, Азиза өзүнүн ордуна келип олтуруп, ишин улантып тиге баштады.
Баягы эле ак машина, баягы эле чүпөрөк. Эндей чүпөрөк кудум заводдон жасалып чыккан машинадай, кийим болуп тигилип чыгып жатканы, канча эмгекти талап кылат. Биринчиден көздү алып жатат, экинчиден материалдын чаңы, үчүнчүдөн нерв кетип жатканын тигүүчү кыздар билип турса дагы, жанды багыш үчүн керээлди күнү кечке төрт дубалдын ичинен чыкпай иш менен алек. Окшош күндөр өтүп жатканын билишсе дагы, башка эмне кыла алышмак эле.
Сүйүнбек ичкери киргенде технолог жакшы маанай менен учурашкан соң:
- Сүйүнбек, кел, эмне кайра иштегени келдиңби? - деди эле Сүйүнбек башын ийкеп:
- Эже, катуу жаңылганымды кеч сездим. Көрсө баарын бир гана убакыт өз ордуна коёт тура.
- Сүйүнбек, кап, кечээ келбейт белең, жаңы бычмачыны бүгүн эле ишке алып койбодумбу. Макул көрсөң сага башка цехтен иш таап берейин, бирок баягыдай ичип кете көрбө. Сүйүнбек бул сунушка макул болду. Бир чети Азизадан алыс болууну каалап турду. Анткени бардык нерсенин өзүнүн орду менен болгону абзел экенин ким билбейт.
Ооба, айтылган кеп бар "дос тууган менен катнаш, бирок бир түндүктүн алдында чогуу жашаба" - дегендей, Азиза менен алыстан сыйлашканы ыңгайлуу экенин сезип, дароо макул болду. Сүйүнбек эртеси эртең менен айтылган дарекке бармай болуп, цехтен чыгып, кабагы ачык апасынын иштеген жерине келди. Бул кезде түшкү тамактануу учуру болуп калган болучу. Эне- бала ээрчише чыгышты да, банкка келип акчаны алышкан соң, жакын жердеги кафеге келип тамактанышты. Ооба, адам баласынын жашоодогу биринчи эңсегени тамак экенин танып болбойт. "Тамак ичип олтурганда шашылба, өмүр токтоп турат"- деп бекер айтылган эмес. Акзиректин кабагы ачык. Анткени жанында баласы бар. Экөө берилүү менен насип тешип олтурат, болгондо дагы Омордун салган акчасына. Көңүл сүйгөн жана абдан жакын адам менен өзгөчө кафеде тамактануу кандай жагымдуу. Сүйүнбектин чынында курсагы ачка болучу. Эртең менен жеринен тамак жүрөгүнө баспайт. Омор жүз миң рубль салыптыр. Акзирек сөз улансын үчүн:
- Уулум, алгач карыздарды четинен бере баштайлы, атаңа айт, дагы акча салып турсун, ыгы келе калганда. Биз акырындан анын карыздарынан кутултуп, аны мында чакыралы. Эгер сен үйлөнүп кала турган болсоң, ким барат куда башы болуп. Түндө атаң менин түшүмө кирди. Чоң ишке олтурган түрү бар. Бир орус атаңды креслого олтургузуп жатыптыр. Бүгүн болсо минтип акча салды. Сен эми мындай кыл. Кечинде тиги кырк миң сом карыз Адилетти үйгө чакырып кел. Анын көңүлүн алып, бир чыны чай берип анан акчаны колуна карматалы. Сүйүнбек сугалактык менен тамак жеп жатып, башын ийкеген болду. Уулунун курсагы ачка экенин билип Акзирек:
- Дагы тамакка заказ берелиби?
- Жок, кереги жок, мен тоюп калдым. Эгер өзүңүзгө карасаңыз мен каршы эмесмин.
Эне бала кафеден чыгышканда, сааттын жебеси бирди көргөзүп калган. Акзирек шашып калды. Анткени түшкү дем алуу учуру аяктап калган болучу. Сүйүнбек кыйыла карап:
- Апа, мага беш жүз сом бериңизчи. Азыр бирөөнө жолугат элем. Чөнтөк кур болгон болбойт экен. Балким кечинде коротпой алып барып калышым да ыктымал. Акзирек акча берип жатып:
- Уулум коротсоң корот, бирок ичкилик ичпей кел. Сага айта турган сөздөрүм бар. Сүйүнбек башын ийкеп:
- Апа, эч кабатыр болбоңуз. Эми мен ичкилик ичпейм. Эртең ишке чыгыш керек деди. Акзирек уулунун бул сөзүн укканда көңүлү өсө сүйүнүп кетти. Анткени иштеп алаксыбаса, болбой турганын билет да.
Сүйүнбек убада боюнча жарым саат илгери жолуга турган жерге келип, жол карады. Аттиң, ар бир жигит үчүн кыз күтүү билинбегени менен эмне деген бакыт. Күтүүнүн азабы качан кыз кылыктана басып келгенде дароо унутулат го чиркин. Кайберен аңдыган мергенчидей, Сүйүнбек өзгөчө айтылуу Чүй көчөсү менен Манас көчөсүнүн кесилишиндеги жер алдынан чыкчу жолдон көзүн албай карап турду. Эл агылып кирип, кайра чыгып жатты, бирок бир гана күткөнүнүн карааны көрүнбөйт десең. Сүйүнбек улам телефондогу сааты карап, тынчы кете баштады. Бирок эмнегедир көңүлү көтөрүңкү. Анткени ар бир адам жакшы көргөн адамына жолугарда кабагы ачык болот эмеспи. Ошол себептен бекер айтылган эмес да "күн сайын адамдык сапаттан кетпей жашаш кыйын" - деп. Негизи эле эркек адамдын өзүнө алгач "көзү душман"- деп бекер айтылбаса керек. Сүйүнбек кылыктана басып өтүп жаткан кыздардын соорусун суугу арта карап туруп, убакыттын өткөнүн аңдай албай калды. Ооба, чынында эле убакыттын баарын досторуң уурдайт дегендей, убакыт билинбей өткөнү менен Сүйүнбектин күткөнү кечигип жатты.
Сааттын жебеси экини көргөздү, бирок Салия али келе элек. Анткен менен анын келээрин ички сезими менен билип, күтүп тура берди. Бул кезде Салия чын эле жолугушууга шашып келе жаткан болучу.
#18 22 September 2017 - 14:31
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Шааркан кызынын сөзүн укканда ичи эңшериле түштү да, ичинен ойлоп койду "бекер айтылган эмес тура, кыз бирөөнүн бүлөөсү" - деп. Кап, "кыз эмес уул бала багып алганымда эмне"- деп да ойлогонго үлгүрүп:
- Кызым, эмне мынча турмушка чыкканга ашыктың. Бир эки жыл коё турсаң болбойт беле, менин жанымда караан болуп.
- Апа, ансыз деле балдар мени бура бастырбай калышты. Сиз айткандай сулуулуктун дагы зыяны тийбей койбойт тура. Курсагы салаңдаган кишилерден бери кылгыра карап, көчөгө ээн баса албай калдым. Эртең тааныбаган бирөө ала качып кетсе деле олтуруп калсам жалгыз каласыз да. Эмнеге мынча кызды алсыз кылып жаратып койду экен?
Шааркан кызынын сөзүн угуп, анын айткан сөзүн эп көрүп, туура тыянак чыгарып:
- Кызым, алиги сени алам деген баланы чакырчы, аны менен өзүм сүйлөшүп көрөйүн деди. Ушул эле сөз керек белем, Азиза сыртка чыкты.
Бул кезде Шүкүр бир жерге тура албай, убайым тарткан адамдай катуу санаа чегип, шаштысы кетип калган болучу. Качан Азиза сыртка чыкканда, көрө коюп, алдынан утурлай басып чыгып, озунуп:
- Азиза, айттыңбы?! - деп күч менен сурап жиберди. Бул суроонун артында чыдамдын кеткен, сабырдын түгөнгөнү катылып жатканы даана байкалды.
- Айттым, "апам сени менен сүйлөшсөмбү" деп чакырып жатат. Жакшылап сүйлөшсөң, жанагындай болуп дулдуйбай. Шүкүр бул сунуштан баш тарта албай, кысынып кайра астананы аттап кирди. Бул жолу эмнегедир Шааркан көзүнө абдан сүрдүү көрүнүп, бул жолу да оозунан сөзү, жүзүнөн нуру качып мугалимден сүрдөгөн окуучудай жер карап турду. Шааркан ички үйдөгү диванга баштап келип олтурду да:
- Балам, кел мында олтур! - деди. Шүкүр уялганынан жүзү албырып, көрсөтүлгөн жерге араң басып келип олтурду.
- Балам, атың ким, - деди, сөздү жай баштап.
- Шүкүр, - деп айтканга араң жарады. Ушул өз ысмын дагы айта албай кыйналып кетти. Бул элеттик баланын тартынчаак мүнөзү эле. Шааркан эми сөздүн ачыгын айтты:
- Шүкүр, эмне Азизага үйлөнөйүн деген оюң барбы?
Шүкүр башын ийкеп үнүн жай чыгарып:
- Ооба, эгер сиз каршы болбосоңуз.
- Мен бир гана шарт менен макул болом, Азизага үйлөнүшүңө.
Шүкүр башын көтөрүп:
- Кандай шарт"- дегенге араң жарады.
- Азиза менин жалгыз көзгө басар кызым. Эгер сен ушул үйдө жашайм десең, мен макулмун. Көрүп турасың, жалгыз экенимди. Эртең ооруп жыгылып калсам ким мага суу сузуп берип, жанымда болот. "Күч күйөө болуп калам"- деп куру намыска алдыра турган болуп каршы боло турган болсоң, анда мен кызымды бере албайм. Мен сени эч качан күч күйөө деп дагы айтпайм. Ушул үй Азиза экөөңөрдүкү болот. Алгач атаң менен апаң келип мени менен сүйлөшүп кетсин. Менин шартым ушул үйдү үйдөй кылып кармап кала турган балага гана кызымды берем. Чын эле Азизаны жактырып аны менен жашайм десең, ата-энең менен кеңешип, кийин башка ашыкча сөз болбогондой ийге келип, кабыргаң менен кеңешип анан жообун бергендей бол. Менин шартым ушул - деди. Шүкүр бул айтылган сунушка башын ийкеп макул болуп:
- Апа, мен анда эки күндөн кийин келем. Ата-энем менен келип сүйлөшүп кетем деп сыртка чыкты.
Азиза бул сөздөрдү угуп туруп, апасынын айткан сөзүнө абдан ыраазы болду да, Шүкүр менен сыртка чыкканда:
- Шүкүр, сен апама дагы туура түшүн. Чын эле апам мен кетсем, жалгыз калат. Ал эми атам болсо мурунку аялынын үйүнө кетип калып келбей калган учуру көп болот. Шүкүр таң калып:
- Эмне атаңдын эки аялы барбы? - деди эле Азиза, кысынгансып:
- Ооба, атам мурунку аялы менен чырдашып кетип, ажырашып апам менен эки жыл жашагандан кийин мурунку аялы балдарын бетине кармап, атамды кайра азгырып алыптыр. Бирок көбүнчө биздин үйдө жашаган. Кийин эле балдары менен кыздары чоңойгондон кийин, эмнегедир тиги аялынын жанында көбүрөөк болуп жатат. Анын себеби ал аялы ооруп калган го. Шүкүр сөзгө туура баа берип:
- Кызык адамдар көп. Негизи эле аялдар ашыкча кетишпесе дурус болот эле. Буга мисал катары сенин эле атаңды алалы. Ал киши башка аял алып алды. Ал эми тиги аялы күйөөгө тийген жок. Ушул нерсени алдына ала ойлонушу керек болучу да. Кээ бир эркектердин эки аял алганына кээде аялдары өздөрү себеп болуп алат.
Сөз башка нукка бурулуп кеткенде Урмат:
- Шүкүр, сен Азизага жообун бербейсиңби? Азыр үйгө эрте баргандай бололу да, биз дагы план түзүп, сүйлөшүп алалы. Шүкүр башын тырмап:
- Азиза, эгер мен сага үйлөнсөм, дароо үйлүү дагы болуп калат турбаймынбы ээ?
- Аны өзүң укпадыңбы. Аны коюп тездет. Мага көз арткандар көп. Менин болсо болгон тилегим бир гана сенсиң.
Шүкүр акырын кучагына кысып:
- Алтыным, баары ойдогудай болот деп, бир саамга ойлонгон түр көргөзүп:
- Кой, анда жакшы кал. Биз ушул аптанын ичинде келип сени алып кетебиз. Сенден сураныч, күт. Башка эч нерсенин кереги жок, - деди. Экөө жылуу коштошту. Урмат акырын гана Азизанын колун кысып коюп, артка бурулуп басып кетти.
Азиза үйгө киргенде Шааркан кабагы салыңкы:
- Кызым, бул баланын шылкы бош го? Абдан эле мажүрөөдөй көрүндү. Сени багып кете алабы же сен муну багасыңбы? Азиза көңүлү суз:
- Апа, өзү тың эле бала. Айылдык балдар абдан эле тартынчаак болот эмеспи. Сизден уялып жатканы болсо керек.
Шааркан ашыкча сөз сүйлөгөн жок. Анткени бул окуя өзүнүн деле башынан өтпөдү беле. Эне менен кыз башка ачылып деле сүйлөшпөдү. Унчукпай олтурушуп кечки тамакты ичишкенден соң, экөө жатып алышты.
Терезеден тийген айдын нуру бөлмө ичине төгүлүп, өз кооздугун тартуулап турду. Анткен менен бөлмө ичин тынчтык каптап, экөө өз ойлору менен алек. Шааркан өзүнүн алгач келин болуп келген кезин эстеди.
Кыз кези менен коштошуп, Шааркан көшөгөгө кирип, ак жоолук салынып, үлбүрөп олтурган кезин кантип унутат эле. Керегеге жоолук бууп, той куржундары сөгүлүп, келиндин себин көрүшкөн. Ооба, ар бир кыз баланын эң бактылуу учуру ошол кез эмеспи.
Көшөгө ичине төшөк салышып Шаарканды кыңшылатышып, жеңелери жеңкетай бөлүшкөн. Арзып тийген күйөөсү көзүнүн агы менен тең айланып, асмандагы айды алып бергенге дагы даярдай көрүнгөн. Эми ошол бактылуу көз ирмемчелик учур, ошол кез, минтип кызына оогонуна таң калып, убакыттын билинбей өткөнүнүн бүгүн гана билип олтурат. Көрсө адам баласы артын көрүп карыйт деген кеп бекер айтылбаган тура.
Азизаны багып алуу үчүн үйүнө алып келгенде, кызыл эт наристени колуна кармай албай абдан кыйналбады беле. Сүт куюлган упчуну чопулдатып соргон ошол наристе минтип учуру келип "турмушка чыгам"- деп жигит арзып турганы Шааркандын бир кезде оюна келген күндө дагы мынчалык тез келип калат деп күткөн эмес. Убакыт деген учкан куш экенин бүгүн минтип узун түндө уйкусу качып жатып, бир баштан эстеп билип олтурат.
Ооба, Азизаны багып алганда Шааркан кандай сүйүндү эле. Бир арманы бакыртып уул, кызартып кыз төрөбөгөнү санаа үстүнө санаа кошуп, тээ эрге тийгенден бери ичинен жеп келет. Атаганат, аял кишинин өз учурунда төрөп түшкөнү билинбегени менен чоң бакыт белем. Ар бир аял заты бала төрөгөндө гана ыйык "эне" деген атка татыктуу болот. Эне болуш үчүн эмне деген гана азаптарды баштан өткөрүү керек. Толгоо тартуу эле эмне деген мүшкүл. Болгон сөөгү ажырап, денени жарып чыккан баланын "баа" -деген үнүн угуу кандай аялдын багына туш келет. Шааркан көзүн жумуп жатканы менен уйкусу келбеди. Эми болгон санаасы Азизаны кантип узатуу жана аны кайра кантип үйүндө жашатып калуу керек деген маселе башын оорутту. Ооба, эгер Азиза тийген күйөөсү менен үйдө жашаганы менен күйөө баласы менен кантип жашайт. Аны менен тил табышып кете алабы. Ооба, "эрди катын урушат, ээси кеткен болушат"- деген кеп бар. Кызынын көз жашын көргүзү келбейт дагы, күйөө баласынын сөгүнгөн сөзүн уккусу келбейт. Ооба, күйөө деген бирде болбосо бирде ичип келет, кабагына кар жаап түнөрүп келген күнү болот. Анан кантип анын каардуу көз карашын көрүп жашайт. Мунун баарын бир баштан ойлоп олтуруп, Азиза менен бирге жашагандан баш тартып калды. Андан көрө кайра дагы бир кызды багып алса кандай болот. Ар тараптуу ойлор менен алек болуп жатып, кечинде Шүкүргө айткан оюнан кайтып калды. Мунун себеби, жакшы көргөн сырдашкан курбусу айткан эле "айылда иш жок, кыз-күйөөм үйдө бир айдан ашык убакыт жашап калды. Экөөнү мен бактылуу жашайт го деп ойлоптурмун. Көрсө бул жетишпеген жашоодо эмне болгон күндө дагы кер- мур айтышуу боло берет тура. Кызым менен күйөө балам уруша кетсе эле мен бери жакта өзүмдү жаман сезип, эптеп бир ай жашаган соң, өзүм чуркап жүрүп квартира таап берип кетиргенче шаштым" - деген эле. Ооба, али үйлөнө электе баары жакшы боло тургандай сезиле берет. Анан турмуштун тайгак жолунда күйөө сөгүнөт, аял ажылдайт, анан кер-мур айтышуу башталат.
Шааркан таң аппак атканга чейин көз ирмеген жок. Эртең менен Азиза туруп ишине барарда гана кийинип сырткы үйгө чыгып, аны менен чогуу чай ичип олтуруп:
- Кызым, сен барам десең бер. Мен баштагы оюмдан кайттым. Эртең сен күйөөң менен уруша кетсең, мен сага же ага болуша албай ортодо кыйналам. Андан көрө мен экөөңөрдүн жаман-жакшы айтышкан сөздөрүңөрдү укпагандай эле болоюн.
Азиза күлүп:
- Апа, биз урушпай эле жашайбыз. Эч кабатыр болбоңуз.
- Кызым, баары азыр сага ошондой сезиле берет. Турмушка чыккандан кийинки жашоонун жолу такыр башка. Атаң деле мени аларда асмандагы айды алып берем деп алган. Эми кара балдары менен кыздарынын сөзүнөн чыга албай, үйгө келбей жатат. Бул эми жашоонун жана турмуштун тарбиясы. Эркек алганга чейин эле алтыным дейт. "Сүйүү" - деп какшанганыбыз менен сүйүү ар бир адамдын кулк- мүнөзүнө, туруктуулугуна, сүйүүнү бага билишине жараша болот. Азыр сүйүү эле эмес, жашоонун өзү булганды. Алдамчылык, эки жүздүүлүк күч алды. Эгер сүйүү болгондо анда аял менен эркектин ортосунда эч качан уруш болбойт эле го. Эмне үчүн үйлөнгөнгө чейин уруш болбойт дагы, качан үйлөнгөндөн кийин эле баары башкача болуп өзгөрүлөт. Мааниси терең айтылган сөзгө Азиза туура баа берип:
- Апа, анда эмнеге Шүкүргө кечинде толук ойлонбой туруп убада берип койдуңуз "үйдө жаша" -деп. Ал эми ата-энесине айтып барат да.
- Кызым бекер айтылган эмес да "алтын баштуу аялдан, бака баштуу эр артык"- деп. Аялдык сезим менен тайыз ойлонуп алганымды кеч сезип калдым. Мейли эми калганын дагы көрө жатабыз. Кудалар келсе сүйлөшүп көрөм го. Аны коюп сен айылга барып жашай аласыңбы?
- Аны убакыт өзү көргөзбөсө. Бир чети айылда жашаган жагат. Таза аба, таза суу, таза азык-түлүк. Кой, апа сүйлөшүп олтурсак сөз бүтпөйт, мен иштен кечикмей болуп калдым. Баса, апа мына акча, кечинде берем деп унутуп калган турбаймынбы, айлык алган элек. Эт алам деп жаттыңыз беле?
- Ооба, базарга барып келейин анан.
Азиза шашып ишине кеткенде, Шааркан ички үйгө кирип уйкуга баш койду. Анын себеби таң атканча уктабаганга жаны жер тарып туруп алды.
Шааркан кызынын сөзүн укканда ичи эңшериле түштү да, ичинен ойлоп койду "бекер айтылган эмес тура, кыз бирөөнүн бүлөөсү" - деп. Кап, "кыз эмес уул бала багып алганымда эмне"- деп да ойлогонго үлгүрүп:
- Кызым, эмне мынча турмушка чыкканга ашыктың. Бир эки жыл коё турсаң болбойт беле, менин жанымда караан болуп.
- Апа, ансыз деле балдар мени бура бастырбай калышты. Сиз айткандай сулуулуктун дагы зыяны тийбей койбойт тура. Курсагы салаңдаган кишилерден бери кылгыра карап, көчөгө ээн баса албай калдым. Эртең тааныбаган бирөө ала качып кетсе деле олтуруп калсам жалгыз каласыз да. Эмнеге мынча кызды алсыз кылып жаратып койду экен?
Шааркан кызынын сөзүн угуп, анын айткан сөзүн эп көрүп, туура тыянак чыгарып:
- Кызым, алиги сени алам деген баланы чакырчы, аны менен өзүм сүйлөшүп көрөйүн деди. Ушул эле сөз керек белем, Азиза сыртка чыкты.
Бул кезде Шүкүр бир жерге тура албай, убайым тарткан адамдай катуу санаа чегип, шаштысы кетип калган болучу. Качан Азиза сыртка чыкканда, көрө коюп, алдынан утурлай басып чыгып, озунуп:
- Азиза, айттыңбы?! - деп күч менен сурап жиберди. Бул суроонун артында чыдамдын кеткен, сабырдын түгөнгөнү катылып жатканы даана байкалды.
- Айттым, "апам сени менен сүйлөшсөмбү" деп чакырып жатат. Жакшылап сүйлөшсөң, жанагындай болуп дулдуйбай. Шүкүр бул сунуштан баш тарта албай, кысынып кайра астананы аттап кирди. Бул жолу эмнегедир Шааркан көзүнө абдан сүрдүү көрүнүп, бул жолу да оозунан сөзү, жүзүнөн нуру качып мугалимден сүрдөгөн окуучудай жер карап турду. Шааркан ички үйдөгү диванга баштап келип олтурду да:
- Балам, кел мында олтур! - деди. Шүкүр уялганынан жүзү албырып, көрсөтүлгөн жерге араң басып келип олтурду.
- Балам, атың ким, - деди, сөздү жай баштап.
- Шүкүр, - деп айтканга араң жарады. Ушул өз ысмын дагы айта албай кыйналып кетти. Бул элеттик баланын тартынчаак мүнөзү эле. Шааркан эми сөздүн ачыгын айтты:
- Шүкүр, эмне Азизага үйлөнөйүн деген оюң барбы?
Шүкүр башын ийкеп үнүн жай чыгарып:
- Ооба, эгер сиз каршы болбосоңуз.
- Мен бир гана шарт менен макул болом, Азизага үйлөнүшүңө.
Шүкүр башын көтөрүп:
- Кандай шарт"- дегенге араң жарады.
- Азиза менин жалгыз көзгө басар кызым. Эгер сен ушул үйдө жашайм десең, мен макулмун. Көрүп турасың, жалгыз экенимди. Эртең ооруп жыгылып калсам ким мага суу сузуп берип, жанымда болот. "Күч күйөө болуп калам"- деп куру намыска алдыра турган болуп каршы боло турган болсоң, анда мен кызымды бере албайм. Мен сени эч качан күч күйөө деп дагы айтпайм. Ушул үй Азиза экөөңөрдүкү болот. Алгач атаң менен апаң келип мени менен сүйлөшүп кетсин. Менин шартым ушул үйдү үйдөй кылып кармап кала турган балага гана кызымды берем. Чын эле Азизаны жактырып аны менен жашайм десең, ата-энең менен кеңешип, кийин башка ашыкча сөз болбогондой ийге келип, кабыргаң менен кеңешип анан жообун бергендей бол. Менин шартым ушул - деди. Шүкүр бул айтылган сунушка башын ийкеп макул болуп:
- Апа, мен анда эки күндөн кийин келем. Ата-энем менен келип сүйлөшүп кетем деп сыртка чыкты.
Азиза бул сөздөрдү угуп туруп, апасынын айткан сөзүнө абдан ыраазы болду да, Шүкүр менен сыртка чыкканда:
- Шүкүр, сен апама дагы туура түшүн. Чын эле апам мен кетсем, жалгыз калат. Ал эми атам болсо мурунку аялынын үйүнө кетип калып келбей калган учуру көп болот. Шүкүр таң калып:
- Эмне атаңдын эки аялы барбы? - деди эле Азиза, кысынгансып:
- Ооба, атам мурунку аялы менен чырдашып кетип, ажырашып апам менен эки жыл жашагандан кийин мурунку аялы балдарын бетине кармап, атамды кайра азгырып алыптыр. Бирок көбүнчө биздин үйдө жашаган. Кийин эле балдары менен кыздары чоңойгондон кийин, эмнегедир тиги аялынын жанында көбүрөөк болуп жатат. Анын себеби ал аялы ооруп калган го. Шүкүр сөзгө туура баа берип:
- Кызык адамдар көп. Негизи эле аялдар ашыкча кетишпесе дурус болот эле. Буга мисал катары сенин эле атаңды алалы. Ал киши башка аял алып алды. Ал эми тиги аялы күйөөгө тийген жок. Ушул нерсени алдына ала ойлонушу керек болучу да. Кээ бир эркектердин эки аял алганына кээде аялдары өздөрү себеп болуп алат.
Сөз башка нукка бурулуп кеткенде Урмат:
- Шүкүр, сен Азизага жообун бербейсиңби? Азыр үйгө эрте баргандай бололу да, биз дагы план түзүп, сүйлөшүп алалы. Шүкүр башын тырмап:
- Азиза, эгер мен сага үйлөнсөм, дароо үйлүү дагы болуп калат турбаймынбы ээ?
- Аны өзүң укпадыңбы. Аны коюп тездет. Мага көз арткандар көп. Менин болсо болгон тилегим бир гана сенсиң.
Шүкүр акырын кучагына кысып:
- Алтыным, баары ойдогудай болот деп, бир саамга ойлонгон түр көргөзүп:
- Кой, анда жакшы кал. Биз ушул аптанын ичинде келип сени алып кетебиз. Сенден сураныч, күт. Башка эч нерсенин кереги жок, - деди. Экөө жылуу коштошту. Урмат акырын гана Азизанын колун кысып коюп, артка бурулуп басып кетти.
Азиза үйгө киргенде Шааркан кабагы салыңкы:
- Кызым, бул баланын шылкы бош го? Абдан эле мажүрөөдөй көрүндү. Сени багып кете алабы же сен муну багасыңбы? Азиза көңүлү суз:
- Апа, өзү тың эле бала. Айылдык балдар абдан эле тартынчаак болот эмеспи. Сизден уялып жатканы болсо керек.
Шааркан ашыкча сөз сүйлөгөн жок. Анткени бул окуя өзүнүн деле башынан өтпөдү беле. Эне менен кыз башка ачылып деле сүйлөшпөдү. Унчукпай олтурушуп кечки тамакты ичишкенден соң, экөө жатып алышты.
Терезеден тийген айдын нуру бөлмө ичине төгүлүп, өз кооздугун тартуулап турду. Анткен менен бөлмө ичин тынчтык каптап, экөө өз ойлору менен алек. Шааркан өзүнүн алгач келин болуп келген кезин эстеди.
Кыз кези менен коштошуп, Шааркан көшөгөгө кирип, ак жоолук салынып, үлбүрөп олтурган кезин кантип унутат эле. Керегеге жоолук бууп, той куржундары сөгүлүп, келиндин себин көрүшкөн. Ооба, ар бир кыз баланын эң бактылуу учуру ошол кез эмеспи.
Көшөгө ичине төшөк салышып Шаарканды кыңшылатышып, жеңелери жеңкетай бөлүшкөн. Арзып тийген күйөөсү көзүнүн агы менен тең айланып, асмандагы айды алып бергенге дагы даярдай көрүнгөн. Эми ошол бактылуу көз ирмемчелик учур, ошол кез, минтип кызына оогонуна таң калып, убакыттын билинбей өткөнүнүн бүгүн гана билип олтурат. Көрсө адам баласы артын көрүп карыйт деген кеп бекер айтылбаган тура.
Азизаны багып алуу үчүн үйүнө алып келгенде, кызыл эт наристени колуна кармай албай абдан кыйналбады беле. Сүт куюлган упчуну чопулдатып соргон ошол наристе минтип учуру келип "турмушка чыгам"- деп жигит арзып турганы Шааркандын бир кезде оюна келген күндө дагы мынчалык тез келип калат деп күткөн эмес. Убакыт деген учкан куш экенин бүгүн минтип узун түндө уйкусу качып жатып, бир баштан эстеп билип олтурат.
Ооба, Азизаны багып алганда Шааркан кандай сүйүндү эле. Бир арманы бакыртып уул, кызартып кыз төрөбөгөнү санаа үстүнө санаа кошуп, тээ эрге тийгенден бери ичинен жеп келет. Атаганат, аял кишинин өз учурунда төрөп түшкөнү билинбегени менен чоң бакыт белем. Ар бир аял заты бала төрөгөндө гана ыйык "эне" деген атка татыктуу болот. Эне болуш үчүн эмне деген гана азаптарды баштан өткөрүү керек. Толгоо тартуу эле эмне деген мүшкүл. Болгон сөөгү ажырап, денени жарып чыккан баланын "баа" -деген үнүн угуу кандай аялдын багына туш келет. Шааркан көзүн жумуп жатканы менен уйкусу келбеди. Эми болгон санаасы Азизаны кантип узатуу жана аны кайра кантип үйүндө жашатып калуу керек деген маселе башын оорутту. Ооба, эгер Азиза тийген күйөөсү менен үйдө жашаганы менен күйөө баласы менен кантип жашайт. Аны менен тил табышып кете алабы. Ооба, "эрди катын урушат, ээси кеткен болушат"- деген кеп бар. Кызынын көз жашын көргүзү келбейт дагы, күйөө баласынын сөгүнгөн сөзүн уккусу келбейт. Ооба, күйөө деген бирде болбосо бирде ичип келет, кабагына кар жаап түнөрүп келген күнү болот. Анан кантип анын каардуу көз карашын көрүп жашайт. Мунун баарын бир баштан ойлоп олтуруп, Азиза менен бирге жашагандан баш тартып калды. Андан көрө кайра дагы бир кызды багып алса кандай болот. Ар тараптуу ойлор менен алек болуп жатып, кечинде Шүкүргө айткан оюнан кайтып калды. Мунун себеби, жакшы көргөн сырдашкан курбусу айткан эле "айылда иш жок, кыз-күйөөм үйдө бир айдан ашык убакыт жашап калды. Экөөнү мен бактылуу жашайт го деп ойлоптурмун. Көрсө бул жетишпеген жашоодо эмне болгон күндө дагы кер- мур айтышуу боло берет тура. Кызым менен күйөө балам уруша кетсе эле мен бери жакта өзүмдү жаман сезип, эптеп бир ай жашаган соң, өзүм чуркап жүрүп квартира таап берип кетиргенче шаштым" - деген эле. Ооба, али үйлөнө электе баары жакшы боло тургандай сезиле берет. Анан турмуштун тайгак жолунда күйөө сөгүнөт, аял ажылдайт, анан кер-мур айтышуу башталат.
Шааркан таң аппак атканга чейин көз ирмеген жок. Эртең менен Азиза туруп ишине барарда гана кийинип сырткы үйгө чыгып, аны менен чогуу чай ичип олтуруп:
- Кызым, сен барам десең бер. Мен баштагы оюмдан кайттым. Эртең сен күйөөң менен уруша кетсең, мен сага же ага болуша албай ортодо кыйналам. Андан көрө мен экөөңөрдүн жаман-жакшы айтышкан сөздөрүңөрдү укпагандай эле болоюн.
Азиза күлүп:
- Апа, биз урушпай эле жашайбыз. Эч кабатыр болбоңуз.
- Кызым, баары азыр сага ошондой сезиле берет. Турмушка чыккандан кийинки жашоонун жолу такыр башка. Атаң деле мени аларда асмандагы айды алып берем деп алган. Эми кара балдары менен кыздарынын сөзүнөн чыга албай, үйгө келбей жатат. Бул эми жашоонун жана турмуштун тарбиясы. Эркек алганга чейин эле алтыным дейт. "Сүйүү" - деп какшанганыбыз менен сүйүү ар бир адамдын кулк- мүнөзүнө, туруктуулугуна, сүйүүнү бага билишине жараша болот. Азыр сүйүү эле эмес, жашоонун өзү булганды. Алдамчылык, эки жүздүүлүк күч алды. Эгер сүйүү болгондо анда аял менен эркектин ортосунда эч качан уруш болбойт эле го. Эмне үчүн үйлөнгөнгө чейин уруш болбойт дагы, качан үйлөнгөндөн кийин эле баары башкача болуп өзгөрүлөт. Мааниси терең айтылган сөзгө Азиза туура баа берип:
- Апа, анда эмнеге Шүкүргө кечинде толук ойлонбой туруп убада берип койдуңуз "үйдө жаша" -деп. Ал эми ата-энесине айтып барат да.
- Кызым бекер айтылган эмес да "алтын баштуу аялдан, бака баштуу эр артык"- деп. Аялдык сезим менен тайыз ойлонуп алганымды кеч сезип калдым. Мейли эми калганын дагы көрө жатабыз. Кудалар келсе сүйлөшүп көрөм го. Аны коюп сен айылга барып жашай аласыңбы?
- Аны убакыт өзү көргөзбөсө. Бир чети айылда жашаган жагат. Таза аба, таза суу, таза азык-түлүк. Кой, апа сүйлөшүп олтурсак сөз бүтпөйт, мен иштен кечикмей болуп калдым. Баса, апа мына акча, кечинде берем деп унутуп калган турбаймынбы, айлык алган элек. Эт алам деп жаттыңыз беле?
- Ооба, базарга барып келейин анан.
Азиза шашып ишине кеткенде, Шааркан ички үйгө кирип уйкуга баш койду. Анын себеби таң атканча уктабаганга жаны жер тарып туруп алды.
#19 22 September 2017 - 14:32
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Россиянын баш-аягы түгөнбөгөн токою чалкып жатат. Ферма токойдун эле четинен орун алган. Бирок шаардан бир топ алыс. Уй бакканга абдан ыңгайлуу жер. Бул ферма союз учурунда, тактап айтканда жетимишинчи жылдардын башында түптөлүп, ошол бойдон сакталып калган. Анткен менен баштапкы калыбындай эмес. Эскиргенсип калганы менен үстүртөн оңдолгонго көзгө жаңы салынгандай эле көрүнөт.
Буга чейин эмне деген гана кишилер иштеп кетпеди, бул фермада. Учурунда абдан дүркүрөгөн болучу, союздун учурунда иштин көзүн билген директор иштеп турган кезде. Союз тараганда аз жерден бул ферма тарап кеткени калган. Жогору жактан чоң жардам болуп, минтип уланып кетип учурда элүүдөй адам иштейт.Омор ишине катуу берилип, иш менен алек.
Уулу менен сүйлөшсө, салган акчаны карызына берип, үч кишиден кутулуп койгонун айтканда кабагы ачыла түштү да, Акзирек менен Сүйүнбектин жасаган иштерине ичи жылып калды. Ушул жерден билди ар бир үйдүн түйшүгү бөлөк экенин. Эгер ишенген башка адамына акча салган болсо алар эмне кылышмак эле, аны элестетип алып башын чайкап, баары бир үй-бүлөө гана баарына түтөөрүн эсине салып койду.
Убакыт кечки саат төрттөр болуп калган. Омор боло турган саандын камын көрүп фермада болучу. Бир кезде эле Саня чакырып калды:
- Омор, сени бейтааныш кишилер чакырып жатат, өңдөрүнө караганда капалуудай. Бул сөздү укканда карыз доолагандар го деп ойлоп, санаасы санга бөлүнүп, өңү өзгөрүлө түштү да, Саняга сыр бербей сыртка чыкты. Эки машина менен толугунан келген орус улутундагы беш киши келиптир. Саня айткандай өңдөрү бир укмуш. Бандиттердикиндей экөөнүн беттери тырык, чачтары такыр болуп алынган. Бирөө гана галстук тагынып, интелегент адамдай көрүндү. Кол алышып учурашкан соң, ортодо турган курсагы салаңдаган, ашыкча эткээл, үнү жоон өзүн Игорь деп тааныштырган киши алгач сөз алды:
- Омор, кел адамча сүйлөшөлү. Эгер сен биздин талапка көнсөң, өзүңө эле жакшы. Анда жылуу ордуңда иштей бересиң. Ашыкча ак жүрөк болгуң келсе, биз сага бул жерден жашоо бербейбиз. Омор калдастай түштү. Бир жагынан карыз доолап келбегендер экенин билип, жеңил дем алып:
- Кандай талабыңар бар? Албетте ар бир ишти жай сөз менен чечкенге эмне жетсин - деди, сөзгө келгенин билгизип. Игорь башын ийкеп:
- Омор, сен абдан туура сөз айтың. Биз деле маселени жай сөз менен чечкенди жакшы көрөбүз, жүрөк ооруткан сөздөрдү айтып не керек. Кыскасы мындай.
- Биз бул фермадан сүт алып турчу элек. Сен ишке келгени такыр эле сүт ала албай калдык. Ушул жагын кандай кылсаң? Бул сөздү укканда маселе кайда жатканын билип, бир саамга ойлонуп туруп, тигинин көзүнө тик карап:
- Игорь, силер канча литр сүттү, кандай баада алчу элеңер? - деди. Бул берилген суроо Игорго анча жага барган жок, кабагын чытып:
- Анын сага кандай кереги бар? - деди, берилген суроого туура эмес түшүнүп алганын билгизип, Омор эми жерди теше тиктеп анан кайра жүзүн ага буруп:
- Игорь Степанович, сиз мага туура түшүнбөй калдыңыз көрүнөт. Эгер туура көрсөңөр, менин айтайын дегеним, силерге керек сүттү ачык эле берип турам, силер алып турган баада. Биз ачык сүйлөшүп алалы. Бирок биздин сүйлөшкөн сөздөрдү эч ким билбегендей болсун. Игорь эми кабагын ачып:
- Бул туура сунуш. Кыскасы, биздин чакан ишканабыз бар, ага сүт абдан керек. Эгер силер койгон баада ала турган болсок, анда биз эч кирише албай калат экенбиз. Омор эч жалтанбай сөз кезеги келгенде:
- Биз анда бири-бирибизди сатып кетпегендей бололу. Баарыбыз акча табыш үчүн далалат кылып жүргөн соң, ыңгайына карайлы. Сүйлөшүү абдан жакшы өттү. Тигилер сүттүн өз баасынан отуз пайызга арзан алганга макул болду. Ал сүттү уурдабай эле, күндүз келип машина менен алып кеткиле. Иштегилер арзан алып жатканыңарды билбегендей болушсун деп убадалашты да, алар менен жылуу коштошуп иш бөлмөсүнө келгенде, тигилердин келгенин байкап калган директор өзү келип калды. Анткени иштен чыгып бара жатып көрүп калган, сүйлөшүү жүрүп жатканын. Анан, күтүп турган болучу, эч кимге көрүнбөй. Ал турсун аларды беш колундай билет, кимдер экенин.
- Омор, тигилер эмне максат менен келишиптир? - деди, шашкалактап. Омор берилген суроого жооп бергенге шашылбай:
- Ооба, Василий Сергеевич, билесиз да, мен ишке жана сизге эч кара санабайм. Буйруса алар менен убадалаштым. Бирок сиз менин сунушума макул болсоңуз.
- Айт, айта бер, мен сага ишенген үчүн ишке албадымбы.
- Кыскасы мындай. Мен бул ишке келгенге чейин жүз литрден ашык сүттү тигилер сатып алып жүрүшүптүр, мындай баада деп айтты да анан:
- Мен тигилерге талап койдум. Сүттүн баасынан отуз пайызга арзан берели, силер уурдабай эле келип алып кетип тургула дагы, акчаны нак бергендей болгула деп айтсам, алар макул болушту. Жүз литр сүттү ордуна коюш абдан оңой. Уйларга баштагыдан азга тоютту көбөйтүп койсок эле баары ордуна келет. Ансыз деле тоют уурдалганына дагы бөгөт коюлду. Директор бул сунушка "лам" дебей макул болуп, көзүн жүлжүйтө Оморду карады. Анткени бир кезде ал сүттүн орду жок эле да, экинчиден акчасы башка бирөөнүн колуна тийчү. Василий Сергеевич сүйүнгөнүн жүзүнөн билгизип:
- Омор, сен абдан туура кылгансың. Мен уурдалган нерсени жаман көрөм. Мейли, тигилер менен кагаз түрүндө дагы документешип кой. Бирок ал акча бугальтерияга түшпөй тургандай болуш керек. Алардан түшкөн акчаны эч ким билбегендей эле болгону оң. Омор шашып:
- Абдан туура айттыңыз. Кыскасы алардан акчаны мен гана алайын дагы, сүттү алып кете беришсин, бухгалтерия билбей эле койсун. Акчаны мен сизге өзүм берип турам. Бул сунушка директор ойлонуп туруп:
- Бир чети бул сунушуң дагы туура. Анда сен сүттү кабыл алган кезде бухгалтерияга жүз литрди аз жазып өткөргөндөй болушуң керек.
- Ал жагын өзүм тууралайм. Сиз акчаны алганды билиңиз дагы, мен ишимди жасаганды билейин. Директор күлүп:
- Макул, анда ишти баштай бер деп далыга чаап, оң көзүн кысып койду.
Омор ишке киришкени көп нерсени билди. Жем, чөпкө окшогон тоюттар уурдалып, иштеген жумушчулар эле пайдасын көрүп жүргөндүгүн билип, баарын акырындык менен колуна алды.
Эртеси эрте ишке келсе, убадалашкан сөз боюнча Игордун кишилери машина менен келип, жүз он литр сүттүн акчасын карматты. Омор эбак эле буларга бериле турган сүттү өзүнчө дайындап койгон. Акчаны алып эле, машинага сүттү жүктөтүп берди да, дитректордун кабинетине кирип, болгон окуяны үстүртөн айтып, сүттүн акчасын карматты. Директор бул ишке таң калып:
- Омор, эч ким билген жокпу ? - деп суроолу карады. Омор эч кооптонуп да койбой:
- Билсе ким эмне кыла алат. Мага алар акча бергенин эч ким көргөн жок, бирок сүттү жүктөтүп бердим, бизде иштеген балдарга. Василий Сергеевич эч кам санабай эле коюңуз. Директор акчаны санабай туруп тартмасына салды да, Оморду карап:
- Омор, бул иш эч кимге билинбесе, мен өзүм сени ыраазы кылып алам. Баса, бүгүн бизде маанилүү жолугушуу бар. Балким ал жолугушууга чакыргандар дагы сүткө заказ бергени жатышса керек. Омор сөздү бөлүп, олтурган ордунан копшолуп алып:
- Эгер, алар иштеше турган заказчиктер болсо, макул болуп, Соколовдордун заказын кыскартып салалы. Ансыз деле алар канча карыз болуп кетишти. Алардан баары бир акырындык менен кол үзгөнүбүз оң болуп жүрбөсүн. Алдагандары эми өнөкөт ишке айланат да, акыры алдап көнүп калышат.
Директор бул сунушту дагы туура көрүп, Оморго ыраазы болду. Андан дагы болбогон жерден акчалуу болуп жатса, кабагы ачылбаганда кайда барат эле.
Убакыт өз нугунда өтүп, арадан эки апта өткөндө, директор Оморго эки жүз миң рубль берди, сыйлык катары. Бул ойдо жок жерден болуп калды. Анткени Соколовдор карыздын баарын берип, мындан кийин сүтүү кыскартпай берип тургула деп атайын суранышканы, директордун көңүлүн абдан өстүрдү. Омор дароо ал акчаны Бишкекке салып жиберди.
Россиянын баш-аягы түгөнбөгөн токою чалкып жатат. Ферма токойдун эле четинен орун алган. Бирок шаардан бир топ алыс. Уй бакканга абдан ыңгайлуу жер. Бул ферма союз учурунда, тактап айтканда жетимишинчи жылдардын башында түптөлүп, ошол бойдон сакталып калган. Анткен менен баштапкы калыбындай эмес. Эскиргенсип калганы менен үстүртөн оңдолгонго көзгө жаңы салынгандай эле көрүнөт.
Буга чейин эмне деген гана кишилер иштеп кетпеди, бул фермада. Учурунда абдан дүркүрөгөн болучу, союздун учурунда иштин көзүн билген директор иштеп турган кезде. Союз тараганда аз жерден бул ферма тарап кеткени калган. Жогору жактан чоң жардам болуп, минтип уланып кетип учурда элүүдөй адам иштейт.Омор ишине катуу берилип, иш менен алек.
Уулу менен сүйлөшсө, салган акчаны карызына берип, үч кишиден кутулуп койгонун айтканда кабагы ачыла түштү да, Акзирек менен Сүйүнбектин жасаган иштерине ичи жылып калды. Ушул жерден билди ар бир үйдүн түйшүгү бөлөк экенин. Эгер ишенген башка адамына акча салган болсо алар эмне кылышмак эле, аны элестетип алып башын чайкап, баары бир үй-бүлөө гана баарына түтөөрүн эсине салып койду.
Убакыт кечки саат төрттөр болуп калган. Омор боло турган саандын камын көрүп фермада болучу. Бир кезде эле Саня чакырып калды:
- Омор, сени бейтааныш кишилер чакырып жатат, өңдөрүнө караганда капалуудай. Бул сөздү укканда карыз доолагандар го деп ойлоп, санаасы санга бөлүнүп, өңү өзгөрүлө түштү да, Саняга сыр бербей сыртка чыкты. Эки машина менен толугунан келген орус улутундагы беш киши келиптир. Саня айткандай өңдөрү бир укмуш. Бандиттердикиндей экөөнүн беттери тырык, чачтары такыр болуп алынган. Бирөө гана галстук тагынып, интелегент адамдай көрүндү. Кол алышып учурашкан соң, ортодо турган курсагы салаңдаган, ашыкча эткээл, үнү жоон өзүн Игорь деп тааныштырган киши алгач сөз алды:
- Омор, кел адамча сүйлөшөлү. Эгер сен биздин талапка көнсөң, өзүңө эле жакшы. Анда жылуу ордуңда иштей бересиң. Ашыкча ак жүрөк болгуң келсе, биз сага бул жерден жашоо бербейбиз. Омор калдастай түштү. Бир жагынан карыз доолап келбегендер экенин билип, жеңил дем алып:
- Кандай талабыңар бар? Албетте ар бир ишти жай сөз менен чечкенге эмне жетсин - деди, сөзгө келгенин билгизип. Игорь башын ийкеп:
- Омор, сен абдан туура сөз айтың. Биз деле маселени жай сөз менен чечкенди жакшы көрөбүз, жүрөк ооруткан сөздөрдү айтып не керек. Кыскасы мындай.
- Биз бул фермадан сүт алып турчу элек. Сен ишке келгени такыр эле сүт ала албай калдык. Ушул жагын кандай кылсаң? Бул сөздү укканда маселе кайда жатканын билип, бир саамга ойлонуп туруп, тигинин көзүнө тик карап:
- Игорь, силер канча литр сүттү, кандай баада алчу элеңер? - деди. Бул берилген суроо Игорго анча жага барган жок, кабагын чытып:
- Анын сага кандай кереги бар? - деди, берилген суроого туура эмес түшүнүп алганын билгизип, Омор эми жерди теше тиктеп анан кайра жүзүн ага буруп:
- Игорь Степанович, сиз мага туура түшүнбөй калдыңыз көрүнөт. Эгер туура көрсөңөр, менин айтайын дегеним, силерге керек сүттү ачык эле берип турам, силер алып турган баада. Биз ачык сүйлөшүп алалы. Бирок биздин сүйлөшкөн сөздөрдү эч ким билбегендей болсун. Игорь эми кабагын ачып:
- Бул туура сунуш. Кыскасы, биздин чакан ишканабыз бар, ага сүт абдан керек. Эгер силер койгон баада ала турган болсок, анда биз эч кирише албай калат экенбиз. Омор эч жалтанбай сөз кезеги келгенде:
- Биз анда бири-бирибизди сатып кетпегендей бололу. Баарыбыз акча табыш үчүн далалат кылып жүргөн соң, ыңгайына карайлы. Сүйлөшүү абдан жакшы өттү. Тигилер сүттүн өз баасынан отуз пайызга арзан алганга макул болду. Ал сүттү уурдабай эле, күндүз келип машина менен алып кеткиле. Иштегилер арзан алып жатканыңарды билбегендей болушсун деп убадалашты да, алар менен жылуу коштошуп иш бөлмөсүнө келгенде, тигилердин келгенин байкап калган директор өзү келип калды. Анткени иштен чыгып бара жатып көрүп калган, сүйлөшүү жүрүп жатканын. Анан, күтүп турган болучу, эч кимге көрүнбөй. Ал турсун аларды беш колундай билет, кимдер экенин.
- Омор, тигилер эмне максат менен келишиптир? - деди, шашкалактап. Омор берилген суроого жооп бергенге шашылбай:
- Ооба, Василий Сергеевич, билесиз да, мен ишке жана сизге эч кара санабайм. Буйруса алар менен убадалаштым. Бирок сиз менин сунушума макул болсоңуз.
- Айт, айта бер, мен сага ишенген үчүн ишке албадымбы.
- Кыскасы мындай. Мен бул ишке келгенге чейин жүз литрден ашык сүттү тигилер сатып алып жүрүшүптүр, мындай баада деп айтты да анан:
- Мен тигилерге талап койдум. Сүттүн баасынан отуз пайызга арзан берели, силер уурдабай эле келип алып кетип тургула дагы, акчаны нак бергендей болгула деп айтсам, алар макул болушту. Жүз литр сүттү ордуна коюш абдан оңой. Уйларга баштагыдан азга тоютту көбөйтүп койсок эле баары ордуна келет. Ансыз деле тоют уурдалганына дагы бөгөт коюлду. Директор бул сунушка "лам" дебей макул болуп, көзүн жүлжүйтө Оморду карады. Анткени бир кезде ал сүттүн орду жок эле да, экинчиден акчасы башка бирөөнүн колуна тийчү. Василий Сергеевич сүйүнгөнүн жүзүнөн билгизип:
- Омор, сен абдан туура кылгансың. Мен уурдалган нерсени жаман көрөм. Мейли, тигилер менен кагаз түрүндө дагы документешип кой. Бирок ал акча бугальтерияга түшпөй тургандай болуш керек. Алардан түшкөн акчаны эч ким билбегендей эле болгону оң. Омор шашып:
- Абдан туура айттыңыз. Кыскасы алардан акчаны мен гана алайын дагы, сүттү алып кете беришсин, бухгалтерия билбей эле койсун. Акчаны мен сизге өзүм берип турам. Бул сунушка директор ойлонуп туруп:
- Бир чети бул сунушуң дагы туура. Анда сен сүттү кабыл алган кезде бухгалтерияга жүз литрди аз жазып өткөргөндөй болушуң керек.
- Ал жагын өзүм тууралайм. Сиз акчаны алганды билиңиз дагы, мен ишимди жасаганды билейин. Директор күлүп:
- Макул, анда ишти баштай бер деп далыга чаап, оң көзүн кысып койду.
Омор ишке киришкени көп нерсени билди. Жем, чөпкө окшогон тоюттар уурдалып, иштеген жумушчулар эле пайдасын көрүп жүргөндүгүн билип, баарын акырындык менен колуна алды.
Эртеси эрте ишке келсе, убадалашкан сөз боюнча Игордун кишилери машина менен келип, жүз он литр сүттүн акчасын карматты. Омор эбак эле буларга бериле турган сүттү өзүнчө дайындап койгон. Акчаны алып эле, машинага сүттү жүктөтүп берди да, дитректордун кабинетине кирип, болгон окуяны үстүртөн айтып, сүттүн акчасын карматты. Директор бул ишке таң калып:
- Омор, эч ким билген жокпу ? - деп суроолу карады. Омор эч кооптонуп да койбой:
- Билсе ким эмне кыла алат. Мага алар акча бергенин эч ким көргөн жок, бирок сүттү жүктөтүп бердим, бизде иштеген балдарга. Василий Сергеевич эч кам санабай эле коюңуз. Директор акчаны санабай туруп тартмасына салды да, Оморду карап:
- Омор, бул иш эч кимге билинбесе, мен өзүм сени ыраазы кылып алам. Баса, бүгүн бизде маанилүү жолугушуу бар. Балким ал жолугушууга чакыргандар дагы сүткө заказ бергени жатышса керек. Омор сөздү бөлүп, олтурган ордунан копшолуп алып:
- Эгер, алар иштеше турган заказчиктер болсо, макул болуп, Соколовдордун заказын кыскартып салалы. Ансыз деле алар канча карыз болуп кетишти. Алардан баары бир акырындык менен кол үзгөнүбүз оң болуп жүрбөсүн. Алдагандары эми өнөкөт ишке айланат да, акыры алдап көнүп калышат.
Директор бул сунушту дагы туура көрүп, Оморго ыраазы болду. Андан дагы болбогон жерден акчалуу болуп жатса, кабагы ачылбаганда кайда барат эле.
Убакыт өз нугунда өтүп, арадан эки апта өткөндө, директор Оморго эки жүз миң рубль берди, сыйлык катары. Бул ойдо жок жерден болуп калды. Анткени Соколовдор карыздын баарын берип, мындан кийин сүтүү кыскартпай берип тургула деп атайын суранышканы, директордун көңүлүн абдан өстүрдү. Омор дароо ал акчаны Бишкекке салып жиберди.
#20 22 September 2017 - 14:33
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
***
Жол караган Сүйүнбектин эмнегедир шаштысы кете баштады. Анткен менен жүрөгү ишенип турду, Салиянын келээрине. Бул жалганда күтүүнүн азабы билинбегени менен чоң түйшүктү талап кылат. Бирок күтүүнүн аягы жакшы аяктаса го, анда дурус, күткөн адам келбей калса анда күткөн эмгек талаага кетип, адам көңүлү кирдеп каларында эч шек жок. Эне аскердеги уулун кандай жакшы тилек менен күткөндөй, Сүйүнбек дагы Салияны ушундай бир берилүү менен күтүп туруп, чукул жерден ойлоно калды " балким иши чыгып калып келбей калган чыгар" - деп өзүн-өзү алдады. Адамдын эң чоң ишенгени бир гана "үмүт" экенин ким тана алат. Ооба, үмүт үзүлгөндө гана жашоонун көңүлсүз сааттары акырын сапарын улайт. Эгер үмүт оту тутанып турган болсо, жашоо кандай кызык көрүнөт.
Сүйүнбек бир орундан жылбай күтүү түйшүгүн тартып, эки жакты элеңдеп карап турганын Салия көрүп, аны аяп кетти. Бир жагынан өзүнүн кыз каадасы кылып кечигип келгенине көңүлү өсө түштү. Албетте калыс алып караган кишиге кыздын күттүргөнү бул, тээ илгертен бери келе жаткан жашоонун жазылбаган мыйзамы. Кыз каадасы, кылыгы ушуну менен башталаары дагы анык. Аттиң, анткен менен кыз бала күттүрүп келип, кайра баа-баркын сактап тез кетип калганы кандай жакшы. Анын себеби баардык нерсе өзүнүн чеги менен болгондой эле, кыз кезде жолугушууга келип кайра "мен шашып жаттым эле" - деп, чоң иши калып жаткансып жигитке бааланганы өзүнө эле чоң упай топтогонго түрткү берээри анык экенине турмуш сабактары күбө. Али турмушка чыга электе эле жигитине сыр алдырып койгон, бул кийинки жашоосуна бут тосконго тете иш экенин жашырып болбойт.
Сүйүнбек жанына келип туруп калган Салияны кеч байкады да:
- Ой, качан келип калдың эле? - деди. Салия сыр бербей:
- Келгеним качан, сиз ар бир өткөн кыздарды таң калып, карегиңиз талып карап турганыңызда келип "мен келдим"-деп айта албай турганыма канча болду.
Бул сөздү таап айтканына Салия ичинен кубанып алды. Сүйүнбек таң калып:
- Мен чын эле байкабай калган экенмин. Аз болгондо сени "келбей калды го" деп кетип калат белем... Кап, болбой калды, эми Салия сенин алдыңа түшкөнүм болсун, бир кафеге кирип олтуралы. Чынын айтсам мен сени күтүп туруп, башка кыздарды карабай эле, абдан жакшы ойго кабылдым. Көрсө кыз күтүүнүн дагы өзүнчө ыракаты болорун мен сени күтүп туруп билдим. Ал турсун сен жөнүндө абдан жакшы кыялдарга батып, алыс жактарга сени менен кыялымда барып келгенге дагы жетишпедимби. Бир гана сен менин болгон дитимди, ой-тилегимди ээлеп алып, мага жакшы санаа тартканга түрткү бердиң.
Эх, жакшы сөздүн кадыры ай, Салия бул айтылган сөздөр менен өзүн кандай бактылуу сезди. Ооба, ушул жолугушуу үчүн эмне деген гана азап тартып жасанды. Күзгүнүн эле алдында канча убактысын коротту. Керек болсо ошол себеп менен кечиккенин жашырып да болбойт эле. Кашты, көздү, кирпикти, оозду, бетти, тырмактарды боёп, чачты жасап, кийимди тандап кийүүнүн өзү эле эмне деген эмгек, атаганат. Ошол себептен аял затын көйрөң анан сылаңкороз калк болот деп бекер айтпаса керек. Бир кезде Сүйүнбек, Салияга тигиле карап:
- Салия, сен абдан сулуу жан экениңди азыр байкадым. Кийген киймиң денеңе куп жарашып, чачтарың абдан жакшы жасалгаланыптыр. Байка, балдар сени ала качып кетпесин. Бул айтылган сөз дагы Салиянын кулагына кандай жакшы угулду. Анын себеби, өзү дагы бир гана Сүйүнбек үчүн жасанып, болгон аракети менен чоң даярдыкта келсе, көңүлү өсүп, жасанган аракети текке кетпей, анысы Сүйүнбекти кайдыгер калтырбаганы эле бул чоң жетишкендик экенин кантип тана алат. Экөө ээрчише басып киши аз кирген кафеге келишти. Сүйүнбек биринчи жолу кыз жандап басып, кызга кам көрүп жаткан кези. Бул жаш кездеги өзгөчө бир эсте кала турган учур экенин жашырып болбойт. Ооба, чын эле Салия көзүнө бир укмуштай сулуу көрүнүп, аны эми такыр эстен чыгара албасын ички туйу сезими менен сезип турду. Тим эле экөөнүн сөздөрү түгөнбөй ар тараптуу багытта сүйлөшкөндөрү менен сүйүү темасында сөз козголгон жок. Сөз турмуш жана илимий темада болуп, ал турсун бир нерсени талаша да кетишти. Анткен менен экөө тең ушул учурда убакыттын токтоп турушун ичтеринен миң кайталап тилеп, сөздүн кызуусуна кирип кетишти.
Чынын айтканда эки жаштын жылдыздары келишип, бир пикирге келип калган кезде, көзгө кандай жакшы көрүнөт. Көчөдө кыз менен бала кыналышып, ортолорунда күлкү жаңырып басып баратканы, жаш кездин гүлдөп- бүрдөп турган кезин тартуулайт го. Берки четтеги столдо жалгыз олтурган жашы улгайып калган киши Сүйүнбек менен Салияны карап туруп, өзүнүн жаш кезин эстеп, мыйыгынан күлүп алды. Көрсө сүйүү бул үйлөнө элек кезде барктуу болорун экөөнү карап олтуруп эсине алып койду. Ал эми үйлөнгөндөн кийин жашоонун агымы үй-бүлөөлүк түйшүктүн жүгүн артынып, ортодо мамиле акырындык менен муздап, сүйүшүп үйлөнгөндөр оокат-дүнүйө жыюуга болгон убактысын арнап калышында эч шек. Казыбек, бир кезде аялы Бурма менен кудум Сүйүнбек менен Салиядай болуп кандай таттуу күндөрдү өткөрүшкөн. Экөө бирин-бири арзып жүрүп үйлөнгөндөн кийин "тигини алыш керек, бул жакка барыш керек" - деген турмуштун түгөнбөгөн түйшүгүн артынганы бири-бирине тилдери тийип, беттери ачылгандан кийин баягы "сенсиз жашоо жок" - деген сөздөр кумга сиңген суудай каякадыр жок болуп, дүнүйө топтоо менен алек болуп, бири кеч келсе, бири эрте келип, бала багуу менен машакаттанып, азыр сүйүүнү деле унутушкан. Көрсө сүйүүнүн кадыры эки жаш бири-бирине жете электе, күчүндө болот белем. Ооба, кыз-жигит сүйлөшүп жүргөн кездери менен үйлөнгөндөн кийинки кездерин салыштырсак, асман менен жердей айрыма болорунда эч шек жок.
Бир кезде эки жаш сыртка чыгышты. Бул кезде сааттын жебеси кечки алтыны көргөзүп калган эле. Убакыт ушундай тез өткөнүнө ишене албай турушту. Экөө жуп коштошордо гана:
- Сүйүнбек, сен мени эмне максат менен чакырганыңды билесиңби? Кана, мага окшош кызга жолуктурганың? - деди эле, Сүйүнбек күлүп:
- Эртең жолуктурайын, азыр кеч болуп кетти. Коркпо мен ал кызга эртең менен жолугуп, сен жөнүндө айтсам ал дагы сага жолугуп, сени менен көрүшүүгө ынтызары күч болуп калды.
Экөө аялдамага жакын жерде дагы жарым сааттан ашык убакыт сүйлөшүп туруп калышты. Сүйүнбек, Салиянын ар бир айткан сөзүнө маани берип, эми чындап ага көңүлү бурулуп калды. Мунун себеби Салиянын салмактуу айткан сөздөрү, таза ниети менен келечекке карата болгон ой тилеги, жаш болсо дагы турмушту түшүнө билгени Сүйүнбектин көңүлүнүн төрүнөн орун алды. Салия менен коштошуп аны маршруткага салып жиберген соң, эми гана Азиза экөөнүн окшош жактарын салыштырып көрүп, экөө эгиз болушу толук мүмкүн деген ойго кабылды.
Аялдамада эч максатсыз бир топко олтурду. Чын эле Азиза менен Салиянын кимисин жүрөгү каалайт ага жооп таба албай койду. Бир жагынан Азизанын көңүлү башка адамга бурулуп калганын эске алып, Салияга ыктоону көңүлүндө туура көрүп турду.
Эгер азыр Сүйүнбек өнөр адамы болгондо, ушундай бир кулакка жагымдуу ыр жазып же обон жаратат беле. Ооба, адам баласы качан башына бир күч келгенде же чоң сүйүүгө кабылганда ичтеги быгып жаткан нерсени сыртка ыр менен чыгарары анык. Эч качан ырдап көрбөгөн Сүйүнбектин эмнегедир ырдагысы келди, бирок орус мүнөз күтүп орус эмес же кыргыз эмес болуп элибиздин ырым-жырымын, салт-санаасын толук билбей орто жолдо калган белгисиз улуттун баласындай тунжурап турду. Болбосо канчалаган кулакты сүйүнтө турган сөздөр менен таамай жазылган обондуу ырлар бар, алардын бирине дагы ушул жашка келгени көңүл бурбаганына таң калып келет. Ал турсун филармонияга концерт көргөнү келбегенин эми билди. Ушул кезде аттиң, Салияга арнап бир ырды кыңылдап ырдап алса, кандай өзүн жеңил сезет эле. Орус тилиндеги кайдагы бир ырды ырдаган болду, бирок ал ырды Салияга арнаганга болбойт эле. Ооба, адам баласы сүйүүнүн кызыгына батып, сүйүүнүн кадырын билгенде гана сүйүү темасында ырдаган ыр кандай жеңилдик тартуулайт.
Айтмакчы, алтын жаак, жез таңдай адамдар дүйнөгө келбейт, келсе керемет өнөр өлбөйт, эгер өнөргө бай адамдын көзү жумулса орду толбойт. Сүйүнбек канчалаган жакшы ырларды укту бирок, кулк-мүнөзүнө уялап калган кайдыгерлик ошол уккан ырлардын бирин дагы тилине салган жок. Ушул жерден үнүн керип бир жакшы ырды ырдап алса өзүн жеңилдей түшчүдөй сезди, бирок ага ички дүйнөсүнүн жардылыгы жол бербеди. Бир кезде гана Салияга жолуга турган жерди жана качан жолугушууну айтпай калганын эстеп, алаканын тарс эткисе чаап алды. Ушул эми гана Салияны такыр жоготконун ички сезими менен билип, көзү караңгылашып кетти. Ооба, кандай сөздөрдү сүйлөшүштү, бирок анын дарегин же үйүнүн телефонун албай калганына ачуусу келди. Ушул жерден билди кыз менен жолукпагандын бир кесепети тийгенин. Эгер буга чейин кыз менен сүйлөшүп жүргөн болсо, дарегин алганга ашыгат эле го. Салия канча күттү, "эми качан жана кайдан жолугушабыз" - деген сөздү айтат деп. Бирок Сүйүнбек өзү айтпаган соң, кыз башы менен кантип айтат эле.
Жакшы маанай менен жолугушуп, кайра минтип анын дарегин албай калганына өкүнүп, үйүнө абдан капалуу келди. Бул жигитке жарашпаган боштуктун жана мажүрөлүктүн бир белгиси экенин жашырып болбойт.
Эгер чын эле арзып кала турган болсо, алгач кыздын жашаган жерин билгенге ашыгуу бул жигиттин биринчи милдети эмеспи. Мына шоколад жеп, ак кол болуп өскөн шаардык баланын бир гана кетирген катасы. Ал эми ишке жөндөмү жок, мык урган колунан келбеген эркек деген атка доо кетирген чала кыргыздардын жоругу албетте толтура. Сүйүнбек үйүнө келгенде баарына текши ой жүгүртүп көрүп, өзүнүн каталарын анализдеп билип, кандай адам экенине жооп таба албай турду.
Жол караган Сүйүнбектин эмнегедир шаштысы кете баштады. Анткен менен жүрөгү ишенип турду, Салиянын келээрине. Бул жалганда күтүүнүн азабы билинбегени менен чоң түйшүктү талап кылат. Бирок күтүүнүн аягы жакшы аяктаса го, анда дурус, күткөн адам келбей калса анда күткөн эмгек талаага кетип, адам көңүлү кирдеп каларында эч шек жок. Эне аскердеги уулун кандай жакшы тилек менен күткөндөй, Сүйүнбек дагы Салияны ушундай бир берилүү менен күтүп туруп, чукул жерден ойлоно калды " балким иши чыгып калып келбей калган чыгар" - деп өзүн-өзү алдады. Адамдын эң чоң ишенгени бир гана "үмүт" экенин ким тана алат. Ооба, үмүт үзүлгөндө гана жашоонун көңүлсүз сааттары акырын сапарын улайт. Эгер үмүт оту тутанып турган болсо, жашоо кандай кызык көрүнөт.
Сүйүнбек бир орундан жылбай күтүү түйшүгүн тартып, эки жакты элеңдеп карап турганын Салия көрүп, аны аяп кетти. Бир жагынан өзүнүн кыз каадасы кылып кечигип келгенине көңүлү өсө түштү. Албетте калыс алып караган кишиге кыздын күттүргөнү бул, тээ илгертен бери келе жаткан жашоонун жазылбаган мыйзамы. Кыз каадасы, кылыгы ушуну менен башталаары дагы анык. Аттиң, анткен менен кыз бала күттүрүп келип, кайра баа-баркын сактап тез кетип калганы кандай жакшы. Анын себеби баардык нерсе өзүнүн чеги менен болгондой эле, кыз кезде жолугушууга келип кайра "мен шашып жаттым эле" - деп, чоң иши калып жаткансып жигитке бааланганы өзүнө эле чоң упай топтогонго түрткү берээри анык экенине турмуш сабактары күбө. Али турмушка чыга электе эле жигитине сыр алдырып койгон, бул кийинки жашоосуна бут тосконго тете иш экенин жашырып болбойт.
Сүйүнбек жанына келип туруп калган Салияны кеч байкады да:
- Ой, качан келип калдың эле? - деди. Салия сыр бербей:
- Келгеним качан, сиз ар бир өткөн кыздарды таң калып, карегиңиз талып карап турганыңызда келип "мен келдим"-деп айта албай турганыма канча болду.
Бул сөздү таап айтканына Салия ичинен кубанып алды. Сүйүнбек таң калып:
- Мен чын эле байкабай калган экенмин. Аз болгондо сени "келбей калды го" деп кетип калат белем... Кап, болбой калды, эми Салия сенин алдыңа түшкөнүм болсун, бир кафеге кирип олтуралы. Чынын айтсам мен сени күтүп туруп, башка кыздарды карабай эле, абдан жакшы ойго кабылдым. Көрсө кыз күтүүнүн дагы өзүнчө ыракаты болорун мен сени күтүп туруп билдим. Ал турсун сен жөнүндө абдан жакшы кыялдарга батып, алыс жактарга сени менен кыялымда барып келгенге дагы жетишпедимби. Бир гана сен менин болгон дитимди, ой-тилегимди ээлеп алып, мага жакшы санаа тартканга түрткү бердиң.
Эх, жакшы сөздүн кадыры ай, Салия бул айтылган сөздөр менен өзүн кандай бактылуу сезди. Ооба, ушул жолугушуу үчүн эмне деген гана азап тартып жасанды. Күзгүнүн эле алдында канча убактысын коротту. Керек болсо ошол себеп менен кечиккенин жашырып да болбойт эле. Кашты, көздү, кирпикти, оозду, бетти, тырмактарды боёп, чачты жасап, кийимди тандап кийүүнүн өзү эле эмне деген эмгек, атаганат. Ошол себептен аял затын көйрөң анан сылаңкороз калк болот деп бекер айтпаса керек. Бир кезде Сүйүнбек, Салияга тигиле карап:
- Салия, сен абдан сулуу жан экениңди азыр байкадым. Кийген киймиң денеңе куп жарашып, чачтарың абдан жакшы жасалгаланыптыр. Байка, балдар сени ала качып кетпесин. Бул айтылган сөз дагы Салиянын кулагына кандай жакшы угулду. Анын себеби, өзү дагы бир гана Сүйүнбек үчүн жасанып, болгон аракети менен чоң даярдыкта келсе, көңүлү өсүп, жасанган аракети текке кетпей, анысы Сүйүнбекти кайдыгер калтырбаганы эле бул чоң жетишкендик экенин кантип тана алат. Экөө ээрчише басып киши аз кирген кафеге келишти. Сүйүнбек биринчи жолу кыз жандап басып, кызга кам көрүп жаткан кези. Бул жаш кездеги өзгөчө бир эсте кала турган учур экенин жашырып болбойт. Ооба, чын эле Салия көзүнө бир укмуштай сулуу көрүнүп, аны эми такыр эстен чыгара албасын ички туйу сезими менен сезип турду. Тим эле экөөнүн сөздөрү түгөнбөй ар тараптуу багытта сүйлөшкөндөрү менен сүйүү темасында сөз козголгон жок. Сөз турмуш жана илимий темада болуп, ал турсун бир нерсени талаша да кетишти. Анткен менен экөө тең ушул учурда убакыттын токтоп турушун ичтеринен миң кайталап тилеп, сөздүн кызуусуна кирип кетишти.
Чынын айтканда эки жаштын жылдыздары келишип, бир пикирге келип калган кезде, көзгө кандай жакшы көрүнөт. Көчөдө кыз менен бала кыналышып, ортолорунда күлкү жаңырып басып баратканы, жаш кездин гүлдөп- бүрдөп турган кезин тартуулайт го. Берки четтеги столдо жалгыз олтурган жашы улгайып калган киши Сүйүнбек менен Салияны карап туруп, өзүнүн жаш кезин эстеп, мыйыгынан күлүп алды. Көрсө сүйүү бул үйлөнө элек кезде барктуу болорун экөөнү карап олтуруп эсине алып койду. Ал эми үйлөнгөндөн кийин жашоонун агымы үй-бүлөөлүк түйшүктүн жүгүн артынып, ортодо мамиле акырындык менен муздап, сүйүшүп үйлөнгөндөр оокат-дүнүйө жыюуга болгон убактысын арнап калышында эч шек. Казыбек, бир кезде аялы Бурма менен кудум Сүйүнбек менен Салиядай болуп кандай таттуу күндөрдү өткөрүшкөн. Экөө бирин-бири арзып жүрүп үйлөнгөндөн кийин "тигини алыш керек, бул жакка барыш керек" - деген турмуштун түгөнбөгөн түйшүгүн артынганы бири-бирине тилдери тийип, беттери ачылгандан кийин баягы "сенсиз жашоо жок" - деген сөздөр кумга сиңген суудай каякадыр жок болуп, дүнүйө топтоо менен алек болуп, бири кеч келсе, бири эрте келип, бала багуу менен машакаттанып, азыр сүйүүнү деле унутушкан. Көрсө сүйүүнүн кадыры эки жаш бири-бирине жете электе, күчүндө болот белем. Ооба, кыз-жигит сүйлөшүп жүргөн кездери менен үйлөнгөндөн кийинки кездерин салыштырсак, асман менен жердей айрыма болорунда эч шек жок.
Бир кезде эки жаш сыртка чыгышты. Бул кезде сааттын жебеси кечки алтыны көргөзүп калган эле. Убакыт ушундай тез өткөнүнө ишене албай турушту. Экөө жуп коштошордо гана:
- Сүйүнбек, сен мени эмне максат менен чакырганыңды билесиңби? Кана, мага окшош кызга жолуктурганың? - деди эле, Сүйүнбек күлүп:
- Эртең жолуктурайын, азыр кеч болуп кетти. Коркпо мен ал кызга эртең менен жолугуп, сен жөнүндө айтсам ал дагы сага жолугуп, сени менен көрүшүүгө ынтызары күч болуп калды.
Экөө аялдамага жакын жерде дагы жарым сааттан ашык убакыт сүйлөшүп туруп калышты. Сүйүнбек, Салиянын ар бир айткан сөзүнө маани берип, эми чындап ага көңүлү бурулуп калды. Мунун себеби Салиянын салмактуу айткан сөздөрү, таза ниети менен келечекке карата болгон ой тилеги, жаш болсо дагы турмушту түшүнө билгени Сүйүнбектин көңүлүнүн төрүнөн орун алды. Салия менен коштошуп аны маршруткага салып жиберген соң, эми гана Азиза экөөнүн окшош жактарын салыштырып көрүп, экөө эгиз болушу толук мүмкүн деген ойго кабылды.
Аялдамада эч максатсыз бир топко олтурду. Чын эле Азиза менен Салиянын кимисин жүрөгү каалайт ага жооп таба албай койду. Бир жагынан Азизанын көңүлү башка адамга бурулуп калганын эске алып, Салияга ыктоону көңүлүндө туура көрүп турду.
Эгер азыр Сүйүнбек өнөр адамы болгондо, ушундай бир кулакка жагымдуу ыр жазып же обон жаратат беле. Ооба, адам баласы качан башына бир күч келгенде же чоң сүйүүгө кабылганда ичтеги быгып жаткан нерсени сыртка ыр менен чыгарары анык. Эч качан ырдап көрбөгөн Сүйүнбектин эмнегедир ырдагысы келди, бирок орус мүнөз күтүп орус эмес же кыргыз эмес болуп элибиздин ырым-жырымын, салт-санаасын толук билбей орто жолдо калган белгисиз улуттун баласындай тунжурап турду. Болбосо канчалаган кулакты сүйүнтө турган сөздөр менен таамай жазылган обондуу ырлар бар, алардын бирине дагы ушул жашка келгени көңүл бурбаганына таң калып келет. Ал турсун филармонияга концерт көргөнү келбегенин эми билди. Ушул кезде аттиң, Салияга арнап бир ырды кыңылдап ырдап алса, кандай өзүн жеңил сезет эле. Орус тилиндеги кайдагы бир ырды ырдаган болду, бирок ал ырды Салияга арнаганга болбойт эле. Ооба, адам баласы сүйүүнүн кызыгына батып, сүйүүнүн кадырын билгенде гана сүйүү темасында ырдаган ыр кандай жеңилдик тартуулайт.
Айтмакчы, алтын жаак, жез таңдай адамдар дүйнөгө келбейт, келсе керемет өнөр өлбөйт, эгер өнөргө бай адамдын көзү жумулса орду толбойт. Сүйүнбек канчалаган жакшы ырларды укту бирок, кулк-мүнөзүнө уялап калган кайдыгерлик ошол уккан ырлардын бирин дагы тилине салган жок. Ушул жерден үнүн керип бир жакшы ырды ырдап алса өзүн жеңилдей түшчүдөй сезди, бирок ага ички дүйнөсүнүн жардылыгы жол бербеди. Бир кезде гана Салияга жолуга турган жерди жана качан жолугушууну айтпай калганын эстеп, алаканын тарс эткисе чаап алды. Ушул эми гана Салияны такыр жоготконун ички сезими менен билип, көзү караңгылашып кетти. Ооба, кандай сөздөрдү сүйлөшүштү, бирок анын дарегин же үйүнүн телефонун албай калганына ачуусу келди. Ушул жерден билди кыз менен жолукпагандын бир кесепети тийгенин. Эгер буга чейин кыз менен сүйлөшүп жүргөн болсо, дарегин алганга ашыгат эле го. Салия канча күттү, "эми качан жана кайдан жолугушабыз" - деген сөздү айтат деп. Бирок Сүйүнбек өзү айтпаган соң, кыз башы менен кантип айтат эле.
Жакшы маанай менен жолугушуп, кайра минтип анын дарегин албай калганына өкүнүп, үйүнө абдан капалуу келди. Бул жигитке жарашпаган боштуктун жана мажүрөлүктүн бир белгиси экенин жашырып болбойт.
Эгер чын эле арзып кала турган болсо, алгач кыздын жашаган жерин билгенге ашыгуу бул жигиттин биринчи милдети эмеспи. Мына шоколад жеп, ак кол болуп өскөн шаардык баланын бир гана кетирген катасы. Ал эми ишке жөндөмү жок, мык урган колунан келбеген эркек деген атка доо кетирген чала кыргыздардын жоругу албетте толтура. Сүйүнбек үйүнө келгенде баарына текши ой жүгүртүп көрүп, өзүнүн каталарын анализдеп билип, кандай адам экенине жооп таба албай турду.
- (2 )
-
- 1
- 2