Супер-Инфо
super.kg
видео
Аман Саспаевдин "Сарала ит" чыгармасын ким окуган? Билгендер жазып койгулачы.
Аман Саспаевдин чыгармалары. Сарала ит
#2 26 February 2014 - 03:06
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 393
- 20 January 14
- : 31 Jan 2015 22:59
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Москва
Эмне жонундо болду экен ээ.
#3 12 March 2014 - 23:42
- Активист
-
- Кыймылы жок
- 697
- 16 July 13
- : 25 Nov 2020 18:50
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Ош обласынын.Кара-Кулжа району!
"Сарала ит" чыгармасын окуганмын,жакшы чыгарма.бирок жазганга шарт жок.
#4 21 March 2018 - 21:48
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
САРАЛА ИТ.
Ангеме
Мурда дайыма көрүп жүргөн, кадимки бир Сарала иттин өмүрү кийинки күндөргө чейин эсимде сакталып, көп ойлорду туудурду. Жандуулардан бул өңдүү жүүнү бош, өзүнө кайдыгер караган немени аз кезиктиребиз. «Дүйнөдөгү ар бир нерсе жашоо үчүн күрөшөт» дейбиз. Андай болсо анын жашап жүрүшү да күрөшсүз болбоого тийиш. Бирок Сарала иттин жашоосу андай эмес.
Мени да, башкаларды да ойлонто турган нерсе ушул Сарала иттин тирүү кезинде «ау» деп бир ирет үргөнүн же бирер аял короосунан кууп чыкканда, бөйрөгүнө тийген муштумдай таштын зардабынан «каңк» этип койгонун уккан эмеспиз. Ит башы менен мынчалык чыдамкайлык жана сабырдуулукту кайдан үйрөнүп алышына эмнелер себеп болгонун билүү кыйын. Мүмкүн, ал жашоо үчүн күрөшүүдөн тажаса керек. Өмүрдө кездеше берүүчү сансыз карама-каршылыктар анын жалынын өчүрүп, баш көтөргүс кылып салса керек. Карап турсаңыз, бечара ар качанда өзүнүн жалпы аалам алдында кылмышкер экенин сезген немедей кишилерге, малдарга, ал түгүл өсүп турган чөптөргө да жалтаң карайт. Эң бир өкүнүчтүү жери – байлоодогу тиши кычышкан иттер да түн ичинде аны көрсө да көрмөксөн болчу же мүлдө көрчү эмес.
Ал эми бечаранын башка иттерге болгон шыгын айтмакчы болсок: жолбун итти көргөндө жаны бар ар кандай ит кыйратып таштоочудай үрүп жетип барарын, анан ага кыр көрсөтүп, куйругун чагарактатып, а жер бу жерин жыттап көрөрүн элдин баары билет. Бирок жолбун ит кезигишип калган күндө да Сарала ит ага тик карап койгон эмес. Быйпыйып, дайыма тердеп жүрүүчү мала кызыл мурдун ишке салып, таштандыларды, уңкул-чуңкулдарды жай гана шимшип жүрө берчү. Деги анын жүрүшүнүн өзү бир башкача эле, кажет болгон бир багытты көздөй, алаксыбай шыдыр кетип баратканын эч ким билбейт. Ал эми бир эле орунга айланчыктап, шимилеп туруп да алчу эмес. Аны бирде коруктан, бирде көчөдөн, бирде короодон көрүп калчубуз. Күн күйүп турган ысыкта да бирер бактын түбүндө тилин чыгарып көлөкөлөп жатканын көрбөдүк.
Биздин көчөнүн эркектери Сарала иттин жарык дүйнөдө өмүр сүрүп, ары-бери басып, тапканын жеп, жан сактап жүргөнүн капарларына да алышпайт. Ал эми көчөнүн аялдары кандайдыр көңүл буруп, аны «ууру ит» деп жаман көрүшөт. Бечера Сарала ит таяк жеп, короодон куулуп чыккандан кийин өзүнүн алсыздыгынан көргөн кордугун жарым секундда унутуп коюп, дагы баягысындай эле эч нерсе болбогонсуп башын салып, жай басып баратканын көрөр элем. Ал көбүнчө күнөөсүз эле куула берчү. Ошол куулуп баратып артына бир кайрылып карачу да эмес. «Карап коюунун канчалык кажети бар, карап коюу менен мен эмнени кыйратам! » — деп ойлогонсуйт же кишилер өзүн кууп жүрүп урбай турганына абдан ишенип калса керек. Чынында да аны эч ким алыска кууп таштаганы жок. «Чык» деген сөзүнө тиешелүү өкүм сөз шалпайган кулагына жетери менен жер карап, деси кайтып ары басчу…
Ал бир санда жок макулук болгондуктан, иттер жамаатына да, адамдарга да тырмактын агындай пайда келтирбеген бойдон кетти. Эгер башка иттерди туурамыш болуп, үйүгүшкөн иттердин жанында жөн эле жандап жүргөн болсо, анда иттер жамаатына салымы бар деп айтууга болор эле. Ал эми адамга пайдасыздыгы жөнүндө айтпасак да болот.
Илгери аны канчалык таптап бакса да, бир ирет үрүп ээсин кубандыра албаптыр. Өлтүрүүгө кыйбаган соң, андан жадаган ээси: «Бар эми, күнүңдү көр!» — деп бошотуп жиберген. Эгер ал ээсинин короо-жайын коргоо максатында эмес, деги өз өмүрүнөн зеригип болсо да үн чыгарып койсо, анда ал адамдар үчүн аз болсо да эмгеги бар деп таанылмак. Сарала иттин бардык кылык-жоруктарын ойлоно келгенде, ар кандай адам анын сенделип тирүү жүргөнүнөн көрө тезинен өлүп калсачы деп ойломок. Анткени ал бир пайдасыз жан эле. Өсүмдүктөр дүйнөсү да өзүнөн урук калтырыш үчүн күн нурун талашып, биринен бири бийик өскүсү келерин ойлогонумда Сарала иттин иттигин мүлдө кечире албасмын!
Бир күнү жумурткалар жоголот, сүзмө куюлуп, асып коюлган баштыктар жарылып чөптүн арасында жатат. Адатта боло берчү мындай иштердин кабары Сарала итке байланыштуу көчөгө бат эле тарайт… Ал эми жоголгон сүзмөнү башка ит ат кулактардын түбүндө баштыгын тытып жеп жатканда Сарала ит өзүнүн бак-таалайын эски таштандылардан күтүп, арык боюнда шимшип жүргөн болчу. Сүзмөсү жоголгон катын аткулактын түбүнөн баштыгынын тарпын тапканда, Сарала ит бирдеменин жытын сезип, дал эле ошол жерге келип калат. Катын дароо эле Сарала иттин өлүгүн миң мертебе көрүп жаткандай, колу да карап турбай жерден таш ала коюп уруп жиберет.
Ушундан кийин Сарала ит ууру деген атка конуп, мурдагысынан беш бетер жек көрүмчүгө айланды. Иштин мынчалык чырга айланып баратканын, анын аягы эмне менен бүтөрүн ал мүлдө ойлогон жок. Баягы эле калыбында, этибарсыздык менен жай басып жүрө берди. Өзүнө тике караган көздөрдө жазылуу турган ички дүйнөлөрдү ит кайдан окуй алсын!
Биздин көчөдө жумуртка жей турган, ал гана эмес тооктун өзүн да жеп коё турган иттер бар. Алар ээсинин көрүнөө бергенине алымсынбай, ченебеген ынсапсыздык менен көмө жегенди жакшы көрөт. Анан ошонусуна маашыр болуп, өзүнүн башкалардан эптүү экенине тымызын кубанып, маңкайып басат. Бечара айыпсыз Сарала иттин бетине басылган тамга да ошол жойчул иттердин кесепети экени айдан-ачык болсо да, катындар аларга жаман атак бере алышпайт, кайра ээсин сыйлап сөөк ташташат.
Бир күнү жогоруда айтылган сүзмөсүн жоготкон катындын уядагы эки жумурткасын ит жеп кетиптир. Дал ошол учурда катындын эри уя жактан ууртун жалап чыгып келаткан өзүнүн төрт көз итин көрүп калат. Жарылган эки жумурткага байланыштуу катыны күмөнүн айтат. Эри болсо көргөнүн айтат. Сөзгө аралаша калган кишилер катындыкы туура дешет. Анткени катындын күмөнү Сарала итте болчу. Ал эми төрт көз ит болсо, колдо багылган, жолбун эмес, уурулук кылганын эч ким көрбөгөн… Күнөө Сарала итке артылат. Деги иттер жөнүндө чындыкты түбүнө чейин кууганга кимдер кызыкмак эле. Күнөөнү төрт көзгө арткандан көрө Сарала итке коё салуу алда канча оңой да!
Ошентип, үйдүн ээси мылтыгына окту салып, «көптүн тынчын» алган Сарала итти атып таштоо үчүн издеп чыгат. Сарала ит болсо эч нерседен капарсыз баягы эле тамактан башканын жытын сезбеген мурдун иттикке салып, таштандыларды эринчээктик менен тинтип жүргөн болчу. Мылтыгын дүрмөттөп алган киши ошол эле жердесиң го деген жеринен таап, отура калды да, кароолго алды. Сарала ит болсо мылтыгын сунган кишини карап, маңдайын тосту. «Бул киши мени эмнеге шыкаалады болду экен?» — деп ойлонмокчу болуп, эми камына бергенде, мылтык «тарс!» этти. Сарала ит «каңк!» этип кулап түштү. Ушул бир «каңк» эткен добушту өлөр алдына чейин сары майдай сактаганын билемин. Өз кездеринде, такыр колтуктарына таш тийип турганда «каңкылдай» берген болсо, мүмкүн кийинки бир жанына батканда «ау!» деп алганын өзү да сезбей калар беле, ошентип, бирде «каңк» этсе, бирде «ау» деп айбат чеге билсе, мүмкүн анын өмүрү мынчалык кайгылуу аяктабас эле!
Чындыгына келгенде «ау» деп үрүүнүн негизи «каңк» этип каңшылоо экенин бечара Сарала ит түшүнбөгөн бойдон кетти! Мылтык атылганда жумуртка уурдап жеген төрт көз ит дароо жетип барды. Анан жанталашып, тишин акшыйта шыбыраган Сарала итти көрө коюп, арсылдап үрүп коё берди.
Табасы канган катындар Сарала иттин өлүмүнө абдан кубанышты. Бирок эртеси эле бир баштык сүзмө, дагы бир нече жумуртка жоголду. Мүмкүн аны Сарала иттин өчөшкөн арбагы иштегендир…
Ангеме
Мурда дайыма көрүп жүргөн, кадимки бир Сарала иттин өмүрү кийинки күндөргө чейин эсимде сакталып, көп ойлорду туудурду. Жандуулардан бул өңдүү жүүнү бош, өзүнө кайдыгер караган немени аз кезиктиребиз. «Дүйнөдөгү ар бир нерсе жашоо үчүн күрөшөт» дейбиз. Андай болсо анын жашап жүрүшү да күрөшсүз болбоого тийиш. Бирок Сарала иттин жашоосу андай эмес.
Мени да, башкаларды да ойлонто турган нерсе ушул Сарала иттин тирүү кезинде «ау» деп бир ирет үргөнүн же бирер аял короосунан кууп чыкканда, бөйрөгүнө тийген муштумдай таштын зардабынан «каңк» этип койгонун уккан эмеспиз. Ит башы менен мынчалык чыдамкайлык жана сабырдуулукту кайдан үйрөнүп алышына эмнелер себеп болгонун билүү кыйын. Мүмкүн, ал жашоо үчүн күрөшүүдөн тажаса керек. Өмүрдө кездеше берүүчү сансыз карама-каршылыктар анын жалынын өчүрүп, баш көтөргүс кылып салса керек. Карап турсаңыз, бечара ар качанда өзүнүн жалпы аалам алдында кылмышкер экенин сезген немедей кишилерге, малдарга, ал түгүл өсүп турган чөптөргө да жалтаң карайт. Эң бир өкүнүчтүү жери – байлоодогу тиши кычышкан иттер да түн ичинде аны көрсө да көрмөксөн болчу же мүлдө көрчү эмес.
Ал эми бечаранын башка иттерге болгон шыгын айтмакчы болсок: жолбун итти көргөндө жаны бар ар кандай ит кыйратып таштоочудай үрүп жетип барарын, анан ага кыр көрсөтүп, куйругун чагарактатып, а жер бу жерин жыттап көрөрүн элдин баары билет. Бирок жолбун ит кезигишип калган күндө да Сарала ит ага тик карап койгон эмес. Быйпыйып, дайыма тердеп жүрүүчү мала кызыл мурдун ишке салып, таштандыларды, уңкул-чуңкулдарды жай гана шимшип жүрө берчү. Деги анын жүрүшүнүн өзү бир башкача эле, кажет болгон бир багытты көздөй, алаксыбай шыдыр кетип баратканын эч ким билбейт. Ал эми бир эле орунга айланчыктап, шимилеп туруп да алчу эмес. Аны бирде коруктан, бирде көчөдөн, бирде короодон көрүп калчубуз. Күн күйүп турган ысыкта да бирер бактын түбүндө тилин чыгарып көлөкөлөп жатканын көрбөдүк.
Биздин көчөнүн эркектери Сарала иттин жарык дүйнөдө өмүр сүрүп, ары-бери басып, тапканын жеп, жан сактап жүргөнүн капарларына да алышпайт. Ал эми көчөнүн аялдары кандайдыр көңүл буруп, аны «ууру ит» деп жаман көрүшөт. Бечера Сарала ит таяк жеп, короодон куулуп чыккандан кийин өзүнүн алсыздыгынан көргөн кордугун жарым секундда унутуп коюп, дагы баягысындай эле эч нерсе болбогонсуп башын салып, жай басып баратканын көрөр элем. Ал көбүнчө күнөөсүз эле куула берчү. Ошол куулуп баратып артына бир кайрылып карачу да эмес. «Карап коюунун канчалык кажети бар, карап коюу менен мен эмнени кыйратам! » — деп ойлогонсуйт же кишилер өзүн кууп жүрүп урбай турганына абдан ишенип калса керек. Чынында да аны эч ким алыска кууп таштаганы жок. «Чык» деген сөзүнө тиешелүү өкүм сөз шалпайган кулагына жетери менен жер карап, деси кайтып ары басчу…
Ал бир санда жок макулук болгондуктан, иттер жамаатына да, адамдарга да тырмактын агындай пайда келтирбеген бойдон кетти. Эгер башка иттерди туурамыш болуп, үйүгүшкөн иттердин жанында жөн эле жандап жүргөн болсо, анда иттер жамаатына салымы бар деп айтууга болор эле. Ал эми адамга пайдасыздыгы жөнүндө айтпасак да болот.
Илгери аны канчалык таптап бакса да, бир ирет үрүп ээсин кубандыра албаптыр. Өлтүрүүгө кыйбаган соң, андан жадаган ээси: «Бар эми, күнүңдү көр!» — деп бошотуп жиберген. Эгер ал ээсинин короо-жайын коргоо максатында эмес, деги өз өмүрүнөн зеригип болсо да үн чыгарып койсо, анда ал адамдар үчүн аз болсо да эмгеги бар деп таанылмак. Сарала иттин бардык кылык-жоруктарын ойлоно келгенде, ар кандай адам анын сенделип тирүү жүргөнүнөн көрө тезинен өлүп калсачы деп ойломок. Анткени ал бир пайдасыз жан эле. Өсүмдүктөр дүйнөсү да өзүнөн урук калтырыш үчүн күн нурун талашып, биринен бири бийик өскүсү келерин ойлогонумда Сарала иттин иттигин мүлдө кечире албасмын!
Бир күнү жумурткалар жоголот, сүзмө куюлуп, асып коюлган баштыктар жарылып чөптүн арасында жатат. Адатта боло берчү мындай иштердин кабары Сарала итке байланыштуу көчөгө бат эле тарайт… Ал эми жоголгон сүзмөнү башка ит ат кулактардын түбүндө баштыгын тытып жеп жатканда Сарала ит өзүнүн бак-таалайын эски таштандылардан күтүп, арык боюнда шимшип жүргөн болчу. Сүзмөсү жоголгон катын аткулактын түбүнөн баштыгынын тарпын тапканда, Сарала ит бирдеменин жытын сезип, дал эле ошол жерге келип калат. Катын дароо эле Сарала иттин өлүгүн миң мертебе көрүп жаткандай, колу да карап турбай жерден таш ала коюп уруп жиберет.
Ушундан кийин Сарала ит ууру деген атка конуп, мурдагысынан беш бетер жек көрүмчүгө айланды. Иштин мынчалык чырга айланып баратканын, анын аягы эмне менен бүтөрүн ал мүлдө ойлогон жок. Баягы эле калыбында, этибарсыздык менен жай басып жүрө берди. Өзүнө тике караган көздөрдө жазылуу турган ички дүйнөлөрдү ит кайдан окуй алсын!
Биздин көчөдө жумуртка жей турган, ал гана эмес тооктун өзүн да жеп коё турган иттер бар. Алар ээсинин көрүнөө бергенине алымсынбай, ченебеген ынсапсыздык менен көмө жегенди жакшы көрөт. Анан ошонусуна маашыр болуп, өзүнүн башкалардан эптүү экенине тымызын кубанып, маңкайып басат. Бечара айыпсыз Сарала иттин бетине басылган тамга да ошол жойчул иттердин кесепети экени айдан-ачык болсо да, катындар аларга жаман атак бере алышпайт, кайра ээсин сыйлап сөөк ташташат.
Бир күнү жогоруда айтылган сүзмөсүн жоготкон катындын уядагы эки жумурткасын ит жеп кетиптир. Дал ошол учурда катындын эри уя жактан ууртун жалап чыгып келаткан өзүнүн төрт көз итин көрүп калат. Жарылган эки жумурткага байланыштуу катыны күмөнүн айтат. Эри болсо көргөнүн айтат. Сөзгө аралаша калган кишилер катындыкы туура дешет. Анткени катындын күмөнү Сарала итте болчу. Ал эми төрт көз ит болсо, колдо багылган, жолбун эмес, уурулук кылганын эч ким көрбөгөн… Күнөө Сарала итке артылат. Деги иттер жөнүндө чындыкты түбүнө чейин кууганга кимдер кызыкмак эле. Күнөөнү төрт көзгө арткандан көрө Сарала итке коё салуу алда канча оңой да!
Ошентип, үйдүн ээси мылтыгына окту салып, «көптүн тынчын» алган Сарала итти атып таштоо үчүн издеп чыгат. Сарала ит болсо эч нерседен капарсыз баягы эле тамактан башканын жытын сезбеген мурдун иттикке салып, таштандыларды эринчээктик менен тинтип жүргөн болчу. Мылтыгын дүрмөттөп алган киши ошол эле жердесиң го деген жеринен таап, отура калды да, кароолго алды. Сарала ит болсо мылтыгын сунган кишини карап, маңдайын тосту. «Бул киши мени эмнеге шыкаалады болду экен?» — деп ойлонмокчу болуп, эми камына бергенде, мылтык «тарс!» этти. Сарала ит «каңк!» этип кулап түштү. Ушул бир «каңк» эткен добушту өлөр алдына чейин сары майдай сактаганын билемин. Өз кездеринде, такыр колтуктарына таш тийип турганда «каңкылдай» берген болсо, мүмкүн кийинки бир жанына батканда «ау!» деп алганын өзү да сезбей калар беле, ошентип, бирде «каңк» этсе, бирде «ау» деп айбат чеге билсе, мүмкүн анын өмүрү мынчалык кайгылуу аяктабас эле!
Чындыгына келгенде «ау» деп үрүүнүн негизи «каңк» этип каңшылоо экенин бечара Сарала ит түшүнбөгөн бойдон кетти! Мылтык атылганда жумуртка уурдап жеген төрт көз ит дароо жетип барды. Анан жанталашып, тишин акшыйта шыбыраган Сарала итти көрө коюп, арсылдап үрүп коё берди.
Табасы канган катындар Сарала иттин өлүмүнө абдан кубанышты. Бирок эртеси эле бир баштык сүзмө, дагы бир нече жумуртка жоголду. Мүмкүн аны Сарала иттин өчөшкөн арбагы иштегендир…
#5 21 March 2018 - 21:54
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
КАНЫКЕЙДИН АЛТЫН БИЛЕРИГИ
Ангеме.
Улуу даражалуу балгер, дөргө Эрликхан: «О, Манибатмахум! » деп колун таяна аюу талпагынан өөдө турду. Кечинде ал Чадан — бутканага барып, шам түбүндө Латманатка сыйынып, зулхурал жасоого ниеттенип отурган. Чакыра келген жоокер ийменип, босогодон жылган жок. Дөргө бүкүрөйө басып, эшикке жакындаганда, карылык азабынан кышылдап, бучкактагы көк жибекке оролгон калың китепти зорго алды. Жоокер жардамдашмак болду эле, дөргө көзүн жуумп, сол колу менен жай гана «тийбе!» деген ишарат көрсөттү. Анан:
— Хан жалгызбы? — деди ал тилин шылпылдата.
— Улуу даражалуум, аны билбеймин, — деди жоокер жабыккан түр менен.
Мамыда турган күрөң-сары жоргого Эрликханды сөөп мингизгенден кийин, чаңы уюулгуп жаткан Хан ордосун көздөй жөнөштү булар. Күн экинтиге таяп, Гоби чөлүнөн жылуу аба Коңурбай жайлаган өрөөндө салкын жел пайда кылган. Кытайдын Сары жибеги менен капталган чатыр жыгачтарынын түйүлүшкөн жерлери ак күмүш менен кадалып, жерге аюу талпактары төшөлгөн. Төрдөгү жолборс талпагында ойлуу отурган Коңурбай түш бешимден бери бир да козголуп койгон жок. Ал, өз тагдырына байланышкан оор кыялга чөккөн. Жоокердик өрүү быйыл жазды алаары бышык эле. Анткени, хандыктын тегерегинде баш көтөрөр уруулар калган жок. Кандуу кыргындар аларды тизе бүгүүгө мажбурлады. Хан Коңурдун эң кичүү токолу Сеткил гана чатырда ары-бери кыймылдап, оокатын иштеп жатты. Жашы он алтыга жаңы эле толгон Сеткил найман уруусунан тартууга келген.
Сом алтындан жасалган түпөктүү найза кармаган эки жоокер чатырдын эшиги алдында каккан казыктай катып калган. Чатырдан алысыраак, тегерете тигилген жорук чатырларында нойондор, нөкөрлөр жоокерчиликте олжого түшүрүлгөн көчмөн урууларынын кыздары менен шарап ичип, дуулашууда. Алардан тышкары, оолагыраак керилген кермелерде жапыз каштуу, көк желдик ээрлер токулган күлүк мөрүндөр өрүүдө турушат. Чатырлардан, аттардан алыс жерде уландардын жүздүктөрү аттарын кара терге сала, чаңызгыта чаап жүрүшөт. Тышынан караганда, Хан ордосу — айлана чөйрөсү бир чакырымдай алыс, сес көрсөтүүчү жоокердик кыймыл менен курчалган.
Эрликхан ары-бери чаап жүргөн жүздүктөргө жакындаганда уландар жапырт аттан түшүшүп, жерге чыканак, тизелерин тийгизишип, койондой бөгүп калышты. Жоокер коштогон күрөң-сары жорго ачык калтырылган аралык менен өзүнө баш койгон жоокерлерди сыймыктана аралап өтө чыкты. Алтын-күмүш менен ачекейленген сары чатырга — ордого жакындаганда дөргө атынан түшүп, эңкейген бойдон жөө басты. Көкүрөгүнө кыса кармаганы көк жибек тыштуу ыйык китеп. Ал өтө зарыл иш болбогондо ордого чакыртылуучу эмес. «Дагы кан төгүү башталат өңдүү. Оо, Манибатмахум! » деп ойлоду ал келе жатып.
Дөргө чатырга он кадам калганда, бүгүлүп жерге өбөктөдү да, эмгектеп, эптеп эшик алдына жетти. Алтын найзалуу жоокерлер баштарын ийишти. Жаш сулуу Сеткил алдынан чыгып, ийилип жүгүндү да коңшу чатырга кетти. Чатырдын серпе салма эшигин сүзүп кирип Эрликхан аюу талпакка алаканы урунаары менен маңдайын жерге тийгизип, жансыз катып калгансыды.
— Кел, — деген кырылдак картаң өкүм үн угулду.
Дөргө эмгектеп бир аз жылды да маңдайын көлдөлөңгө такады. Эрине чыккан, бирок өкүм үн кулагына дагы угулду:
— Башыңды көтөр, Эрликхан. Сен, жаңкы тигилген сары кагаздарың менен сүйлөш…Жооп так болсун!
«Оо, Манибатмахум! » деп күбүрөп алган дөргөнүн жүрөгү шуулдай баштады.
— Мен быйыл канчага келдим?
— Улуу Ханым, быйыл жылаан жылы, Сиз токсонго келдиңиз,
— Ым-м, — деген канааттануу үнү угулду. Дагы канча жылым калды, баарын айт…
Чабуулга аттанаарда жеңип чыгаарын же бир кырсыкка учураарын китебине карап так айтып, абыдан ишендирип алган дөрге көзүн жуумп, тарамыш колдору менен китепти төбөсүнө койду. Ичинен бирдемелерди күбүрөп жатып акыры ал бал китебинин бир бетин манжасынын учу менен белгиледи да төмөн түшүрүп тизесине койду. Коңурбай кысык көздөрүн сүзүп, жооп күтө сурданат.
— Бурут… ым-м, — деди да Эрликхан күрмөлө кетти, бирок боюна кайрадан кайрат жыйнап сөзүн улады, — Бала чоңойгончо дагы он эки жыл бар экен…
Хан кысык көздөрүн сүзүп, балгеринин сөзүнө түшүнбөй кыжыры келди:
— Кайдагы бала? Сен менин калган жашымды тап!
— Ошо-о…, — деп күрмөлдү Эрликхан жүрөгү оозуна кептеле, ал кайрадан китебине үңүлө карап, — Сиз дагы бир мүчөл жашайт экенсиз, — дегенге араң чамасы келди.
— А Бурут, бала дегендериң эмне?
— Атасын Сиз өлтүргөн Буруттун баласы он экиге толгондо-о…
— И? — Коңурбайдын үнү өктөм чыкты.
— Сизди…башыңызды… китепте айтылышынча…
— Кесет бекен? — Коңурбай оң бутун акырын чойду. Жалтанууну билбеген канкор саал үрөй алганын бутун сунуу менен билдирди.
— Ошонусу…- Эрликхан кайгылуу үн катты.
«Манас баатырдан тукум калган экен го, акыры ажалым ошондон болгонубу?! » деген маскара ой калчанын көкүрөгүнө ийнедей кадалды. «Бурут деген ойной турган эл эмес! Ондогон жылдар кан төгүшүп, Манастын кайраты менен баш ийбеген немелер да. Коргоочусунан айрылып, биздин көздү карап, мүңкүрөп турган аз элдин бир күчүгүнөн ажалым жеткен болсо, укум-тукумум алдында маскара болот турбайымбы! »
Коңурбайдын жаак эттери титиреп, өңү түксүйө баштады. Улгайып калганына карабастан билек булчуңдары түйүлүп, жеңине батпай чыкты. Тез-тез дем ала, сөзүн тишинин арасынан сызылта чыгарды:
— Күчүк кудайына кетүүгө тийиш!
Эрликхан селт эте түштү. Тиши калбаган оозун шылпылдатып, чындыкты айтып алганына катуу өкүндү. Мынчалык каарданганда Коңурбай бирөөнүн канын ичпей тынч алчу беле!
— Кагазың менен сүйлөш! Кутурган албарсты. Мен күчүктү өлөт деп жатам.
Дөргө китебине калтырай үңүлдү.
— Ал чөндөлөй жакында өлчү түрү жок…
— Ал эмне кудай бекен? Түбөлүк жашайт бекен?
— Улуу ханым, китепте ошондой…
«Карган дөбөт! — кыжырлана ойлонду Коңурбай жаак эттери бүлкүлдөп, — сени ушул келжиреген кагазың менен кошо кудайыңа жөнөтөйүн! »
Аңгыча сулуу Сеткил чатырдын эшигин кыйгач ачып, хандын каракүрөң тарткан өңүн көрө коюп чочуп кетти. Эшикти кайра жаап кетип да калган жок. Неси болсо да, мындай учурда өзүнүн керек болорун сезип, босогодо катып калды. Дөргөдөн көтөрүлгөн жырткыч көздөр сулуу Сеткилге кадалды. Кенже токол бул сүрдүү көздөргө көпкө карай алган жок. Бүрүшүп, агат кетиргени үчүн өкүнүп, жалооруй жалтаңдаган Эрликханга көзү түштү анын. Балгер кичирейип, кунчуюп, адамдык алетинен кетип, калчылдап отурган. Дөргөнүн абалын мышык оозундагы тирүү чычканга окшотууга болор эле.
— Көөкөр! — деп күрр этти калча.
Чатырдын эшиги шырп жабылып, зыпылдай басып алыстаган аяк добушу угулду. Карт калча кыйгач кысык көздөрүн сүзүп, чатырдын капталындагы эскирген, бирок өзүнө сырдана курал жарактарына, Манастын башына урулган айбалтасына карап отурду. Чатырдын ичинде киши жоктой тып-тынч. Акыры, ырымчыл канкор өзүн басалбай, дем алуусу тездеген сайын таноолорунан чыйылдаган үн чыга баштады. Ушул бир саам мөөнөттөн пайдаланып, ырымчылдыгын карматып, болочок тагдыры жөнүндө китепте айтылгаң келжиректер чындыкка чыгабы, жокпу, өзүнчө сынап, биротоло ишенимге келүүнү чечкен эле. Бийлик колдо турганда пендечилик кылып, адам баласы аркандай акмакчылыкка барары белгилүү эмеспи. Анын бул сыноосу өзүнө эски курал болгон менен өлүмгө чектелген ар бир адам үчүн жаңы болучу. Анткени, сынактан өткөнү да, өтпөгөнү да бул жөнүндөгү сөздөрдү элге тараталбай өлүгү менен кошо ала кетүүчү.
— Бул кагаздарың менен сенден башка дагы ким сүйлөшө алат? — Коңурбай саал жумшаргансып сүйлөдү.
— Баатур дөргө – иле жооп айтты Эрликхан.
— Ым-м, — кырылдады калча. Анан өзүнүн ырымы жөнүндө: «Эгер бул кары дөбөт суроого жооп тапса, китептеги келжирек чынга айланганы, бул анын өлүмү. Таппай калса, демек, мен ал күчүктөн өлбөйм, мунун ажалы жок болгону» деп чечти.
— Сага бир суроом бар, жооп айт. Сенин тагдырың ошону менен чечилсин. Ук, адамдын өзүндө билинбеген үч душманы бар, ошону тап! — деди калча. Анын үнүнөн дүрт эте калма ачуусунун тараганын байкоого болор эле.
Бул суроо Эрликхандан мурдагы Мыргенцеренге да берилген. Белгисиз шум тагдыр ушул эле чатырда дагы кайталанып отурат. Эрликхан муну кайдан билсин. Жылт эте калган жашоонун алдамчы үмүтүнө ишенген карт дөргө көзүнүн кычыгына келген ачуу жашты кирпиктерин ирмөө менен таратты да ойлоно отуруп, шашпай жооп айтты:
— О-б, Улуу Хан, адамдын өзүндөгү билинбеген үч душманы — тил, көз, кулак. Ушул үчөө…
Ырым үчүн өкчөгөн чүкөсү алчы эмес чиге түшкөн карт калчанын деми ичине түшүп кетти. Дөргө анын оюндагы табышмагын таасын жандырган эле. Кайрадан таноолор оор чыйылдап кирди. Акыры, ажалы Буруттун баласынан болору аныкталды. Болгондо да анын күчүгүнөн! Коңурбай сунган оң бутун жыйнап, бүт денеси муздап баратканын сезди. Бул маскара, көзү ачыктык жан баласына билинбөөгө тийиш!
Чатырдын эшиги ачылды да сулуу Сеткил эки бөйрөгү чиймеленген, күмүш ооз, алтын алкактуу капкагы бар күрөң көөкөрдү оң колуна, күмүш чөйчөгүн сол колуна кармап кирип келди.
Коңурбай көөкөрдү колуша алды да, кара-күрөң тартып чыңалган өңүн Эрликханга бурду. Анан, уу чыланган шарапты куюп, кайрадан эс учунан айрыла баштаган дөргөнүн алдына койду.
— Ич!
Эрликхан азыр өлөрүн сезди. Анткени, китепте айтылган шум тагдырды Коңурбайдан башка эч ким билбестиги керек да! Илгертен эле хандардын сыры ушул. Хан өз башына келээр катал күндөрдү букарасынан жашырат. Дөргө чөйчөктү калтырай колуна алып, аянычтуу эки жагын каранды. Канкор алдында жалгыз, жардамсыз экенин каңырыгы түтөй ойлонду. Билинер-билинбес чайпалган күмүш чөйчөктүн ээрдине такай келгенин сезип оозун ачты. «0, Манибатмахум! » дөргө ичип жиберди. Чөйчөктү шашпай жерге коюп, хандын тилегин орундаткандыгы жөнүндөгү жылуу сезим боюн чарпыгансыды. Өлүм алдында да, өзүн өлтүрүп жаткан хандын жүзүн карай алган жок ал. Кары дөргө барган сайын бүкүрөйүп, түйүлүп, ычкынып барып аюу талпакка башы менен тик сайылды, анан чирене чалкасынан оодарылды. Оң көзүнөн чыккан жаш саамайына жете бербей токтоп калды. Бээжинден ала чыккан, бул элде жалгыз өзүндө гана сакталган кытайдын сыналган уусу, дөргөнүн сезимин чорт кесип түшкөн эле.
Бул мыкаачылыкты баштан аяк карап турган сулуу Сеткил көз жашын төгүп, үрөйүн жашыралбай бышактап жиберди:
— Каргашалуу ушул чөйчөктү кармагандан жийиркенем. Ээрдин тийгизген жүздөгөн адам көз алдыбызда заматта жан үзүштү. Алардын ичинде аялдарыңыз, балдарыңыз, нойондоруңуз, нөкөрлөрүңүз, башка уруулардын хандары бар. Бары сизге ак нээти менен берилгенин айтып отуруп өлүштү. Баарын көрдүм. Жан дүйнөм сыздап, мындан ары чыдаар алым калган жок. Эмне үчүн бул шордуулар өз ажалы менен өлө алышпайт?! Мен жинди болуп кетет окшойм, түшүнбөйм, бул кылык-жоругуңузга…
Жакшы көрген, жаш аялынын сөзүн кыжырлана угуп отурган Коңурбай: «Анткени сен катынсың! » деп өкүм үнү менен күрр этти да Сеткилдин жаагын жап кылды. Назик келин коркконунан ыйын да токтото койду.
Күн кылкылдап батып бара жатканда Эрликхандын сөөгү өзү минип келген күрөң-сары жоргого жүктөлдү. Андан ары сөөк Чадандагы кечилдердин колуна тапшырылды. Мындай окуя Чадандакыларга жаңылык эмес болучу.
* * *
Кыргыздын ханы Жакыпкан аткошчулары менен Коңурбайдын уландарынын курчоосунда суут жүрүп келе жатышты. Кан жыттанган калчанын ордосуна жакындаган сайын Жакыпкандын бүткөн бою дүркүрөп, тоо-ташка алактап ойсуз көз чаптырат.
Эрликхандын сөөгү алынып кетээри менен карт калча түн бою «Манастан калган күчүктү» кантип жоготоорун ойлонуп чыкты. Азыр анын болочок тагдырынын эмне менен аякталаарын өзүнөн башка эч ким билбейт. Эми, «күчүк» жоюлса, улуу Теңирдин маңдайына жазмышына каршы, иш ойдогудай аяктайт. «Бир ууч кыргыздын эне сүтү оозунан кетелек баласына башын кестирүү деген эмне тамтык! Бирок Кыргыздар Найман, Курыкан эмес. Булардын учкул аттарга минген шамдагай жоокерлери жүздүктөрүбүздү далай жолу таптап өтпөдүбү! Ынтымактуу, бир ооздуу журт. Бирок башынан ажыраган. Жайлоосу жакын, малга жай жерлеринен куулду. Бир өмүр баш көтөргүс болду. Кыргыздардын башын мыкчып, алман-салык алып, баш көтөргөнүн кыркып гана туруу керек. Ой, дүнүйө-ай! Эр Манастан тукум калган экен. Шерден шер гана туулат, чөндөлөй туулмак эмес! Ой, кыргыздар ай, кыргыздар! Бизге керек «күчүктү» көрсөтпөйт да, билгизбейт. Мен буга ишенип отурам. Ал эми өз этин өз майына куурса гана эптеп бирдеме болушу мүмкүн. Бир улус кыргыздан кантип бир-эки акмак чыкпасын! »
Жакыпкан аткошчулары менен ордонун чегине илингенде эле сес көрсөтүп, аттарын булоолонто тердетип, жөн эле чаап жүргөн жүздүктөр жолун торгоду. Муруттары жаак ылдый чубалган, кара-сур эки нойон Жакыпканды аттан түшүрүп, Ханга жолугуунун шартын айтты:
— Жатасың, төбөң жеткен жерди чиесиң да ордуңан туруп ошол чийинге барасың. Анан дагы жатасың, төбөң жеткен жерди белгилеп, дагы ал жерге барып, дагы жатасың. Ушул жүрүштү ордого жеткиче кайталай бересиң. – Нойон чакырым алыстагы күн нуруна чагылышкан Сары чатырды жаңдады. — Биз — Зууга — ыйык жерге ушундай барабыз. Ташта камчыңды… Кана, жат!
— Мен Кыргыздын Ханымын, — деди Жакыпкан жүрөксүнө үн катып, — Коңурбай хан муну жакшы билет. Алман-салык кече жакында эле төөгө жүктөлүп жеткирилди. Мен карыган адаммын, минтип жер боорлоп баралбайм…
Жашыруун тапшырманы аткаруу үчүн Жакыпкандын алдына утурлай чыккан муруттуу нойонлор кумсарып бирин бири карап алышты.
— Бул жерде кыргыз жок. Сөз алман-салык жөнүндө эмес, биздин мыйзам ордого келгендердин жашы-карысын ылгап отурбайт. Айтканды иштебесең…
— Өлөсүң! — деди барк этип экинчи нойон. Анан, бүктөлгөн камчысын Жакыпкандын кежигесине такап «Жат!» дегенди билгизип басып койду. Бозала боло түшкөн Жакыпкан буту алдындагы жатуучу жерине көз жүгүрттү да чөк түшө калып, ичи толгон ыза-кордук менен суналып жата кетти…
— Эми тур!
Катал эки нойондун көзөмөлдөөсү менен жатып, туруп ордо жакка багыт алган Жакыпканды карап турган аткошчулары аттарынан түшүп, чыдагыс кордук ичинде ээрлерине беттерин такашты. Бары өксүк жутуп, душманына билгизбей ичтеринен шолоктоп ыйлап жаткан эле.
Жакыпкан тердеп, кышылдап түн ортосу дегенде чатырга жакындады. Эми, таң атканча хан ойгонгончо ал жерде күтүп отурушу керек. Амал жок! Адам деген өз бийлиги колунда турганда гана кыйынсынат. Бийлиги башка бирөөгө өтсө, аний табылат, кордолот. Бул эзелтен ушундай. Кордукка чыдабагандар өзүн өлүмгө кыят. Азыр хан Коңур эмес, мынабул нойондору Жакыпкандын башын кыя чапса да өз эрки!
Таң сүзүлүп, Гоби чөлүнөн соккон жел талаа шыбактарынын баштарын кыймылдатып, айлана жандана кеткенсиди. Жакыпкан чарчап, чаалыккан денесинин чыйрыкканына карабастан оозу кургап, таңдайы катып турганын сезди. Сары чатырды тегерете тигилген бирине-бири окшош жорук чатырларынан узун чапан жамынган нойондор бирлеп-жарымдап чыгып, даарат ушатышып, ордо кыймылга келе баштады. Ар жерден түтүн көккө чубалжыды. Аңгыча, алыстан атчандардын дүбүртү угулуп, элүүгө жуук жоокер жакын келип, аттарынан түшүшүп, ээр токумдарын оңдошуп, өздөрүнчө кулдурашып, коюртмак тарта кетишти.
Чатырга жакын соксоюп отурган, башкача кийинген карыяга алар карап да коюшкан жок. Күн кылайып чыгайын деген учурда, жакын эле чатырдан бир нойон жарак-жабдыгын асынып, чайкала чыга келди да атчандарды көздөй басты. Жетектеги Кызыл ат алдына туура тартылды. Нойон үзөңгүнү тээп ыргалып минип болгуча тигилер шамдагай кыймылдашып, ат үстүндө даяр болушту. Бакылдаган буйрук угулду. Андан ары ат сооруларына согулган камчы үндөрү мөндүр сабаган боз үйдөй дыбырады. Атчандар Жакыпкандар келген багытка текирең-таскак менен жөнөп кетишти. Зүңкүлдөшкөн көпкөлөң жоокерлер алыстаары менен, кайдан жайдан жүздүктөр пайда болду да, ат туягы тытмалаган шыбак түптөрүн чаңызгытып, кечээкүдөй курулай чапкылашып киришти. Адепсиз каткырган, бакылдаган, сүрөгөн үндөр уламдан улам күчөп, ордо тегереги заматта эле адаттагы ызы-чуусуна бөлөнө кетти.
Чатырлар ортосуна таштап койгон керексиз буюмдан бетер, ач өзөк отурган Жакыпкан тегерегине көз чаптырып, сындырып алган шыбактын башын чыйратып, каңырыгы түтөп ойлонот…
Күмүш кумгандар жаркылдап, кындырдай белдерине кызыл жибек курчанган кыз-келиндер шыңкылдай күлүшүп, көөкөр менен күмүш чөйчөктөрүн ташып, Сары чатырга кирип чыга башташты. Күн аркан бою көтөрүлгөндө гана кечөкү мурутчан эки нойон пайда болду.
— Бурутхан, улуу Ханга эмгектеп барасың. Чатырдын эшигинен киргенде маңдайыңды жерге такап, жооп күт. Жөнө!
Колу-буту сайгылашып араң отурган Жакыпкан, өлсөм да эртерээк өлөйүн деген кыргыз ой менен чатырды көздөй эмгектеди.
Кидан жергесинен тартууга келген жолборс терисинде ойлуу отурган Коңурбай чатырдын эшигинен жер чийген калпактын төбөсүн, андан кийин төө жүнүнөн согулган чепкендин ийиндерин көрдү. Калпакты көрөрү менен: «Шүмшүк Бурут, мен өлтүргөн арстандын атасы!» деп ойлоду. Ордо мыйзамына моюн сунуп, маңдайын жерге сүрүп келе жаткан чалдын кыргыз кийими калчанын жүрөгүн болк эттирди. Ал өзүнүн түбүнө жетүүчү, Манастан калган баланы көргөндөй боло түшкөн эле. Жакыпкандын мурдуна талпактын чаңдуу ачуу жыты келип, башын жүндөрдөн бир элидей көтөрдү.
— Дагы көтөр башыңды, хан Жакып, — кирилдеген картаң үн угулду, — Ордого жеткиче батыр уулуң Манасты миң жолу эстегендирсиң! Ал адамдын берээни, чыныгы эр жүрөк, көй кашка болучу.
Жакыпкан өөдө болду. Бирок калчанын сүрүнө тик багалбай эки санына эки чыканагын коюп, өбөктөп калды.
— Мурда, ынтымактуу коңшу жашаган элек, — Коңурбай алыстан кеп козгомуш болду, — тентек уулуң ар эки жактан эсепсиз кан төгүлүүгө себепчи болду. Баса, анын баласы бар да, ыраспы?
— Алар бизден алыс жашайт, — деди Жакыпкан суроонун тегине түшүнбөй, —Билбейм, мен башка аялым менен турам.
— Ым—м, Манасты туурап жаа тарткан, найза сундуруп, айбалта шилтеген балдарың бар чыгар.
— Жок.
— Ым—м, бул силерге да, бизге да жакшы. Сен Манастан калган тукумду жашырып жаткан жоксуңбу? Аны билүүгө тийишсиң!
Жакыпкан өбөктөй отурган бойдон башын көтөрдү.
— Билбейм.
«Мына, — ойлоно кетти Коңурбай сурдана көзүн сүзүп, — Айтышпайт. Анын кайда экени түгүл бар экенин жашырышат. Баланы сактап калуу үчүн жүздү, миңди саюуга даяр. Көк бет немелер!» Бирок ички сезимин баса билди.
— Эл ичиндеги эр жүрөк баатырлар менен даанышман уламаларды ордого жыйноо ата-бабабыздын эзелки салты. Ордо дегениңиз ошонусу менен даңкка бөлөнөт. — Карт калча акылы тунук элдин ханы алдында байкоос калет кетирбейин деп сөзүн токтото койду. Чымынды өлтүрүү үчүн да ык керек эмеспи. Хан ордосу баатырлар менен акылдууларды чогултса, зарыл болгондо көздөн тазалоого оңойлук туудурууну, артынан эл ээрчип күч топтобостугу үчүн аларды элден оолак кармоону бийликтегилердин байыркы кытайлык ыкмасын жылтырата сырдап, жагымдуу түшүндүрөйүн деген эле ал. Бирок хан катары жарым жолдо күрмөлүүнү да эп көргөн жок. Коңурбай жөтөлдү да жибек чапанынын майланган этеги менен оозун аарчып сөзүн жаай улады.
Манастын уулу биздин ордодо чоңойсун. Өз уулумдай өстүрөйүн. Анын бодосуна ордодон бир уулумду же бир неберемди силерге берүүнү ойлоп жатам….Ым-м, эгер буга көнбөсөң, анда ордо тышында бир да баатырдын тукуму жашабастыгы керек экенин өзүң деле билесиң да. Сен кол кабыш эт, ордодон каалаганыңды ал. Манастын уулун бизге берсең болду. Ошондо-о, силер да, биз да тынч болобуз. Кан төгүүдөн тажай элекпизби? Жок, менин акылыма көнбөсөң аныңды да угайын…
Жакыпкан Коңурбайдын оюн эми толук түшүндү, бала ордого алынса да өлөт, ордо тышында болсо да өлөт өңдөндү. Макул дебесе, канкордун катаал өкүмү менен жүздөгөн, миңдеген адамдардын каны суудай агат. Талоончулукка учурайт. Жакыпкан ойдон башын көтөрүп, кайра эңкейди да сакалын сылап үшкүрүндү.
— Хан, — деди ал өзүнө өзү кайрат берип, — өз кылычынан өлгөн баатырдын наристесине кол салуу эрдин наркына жатпас! Эгер ал жарык дүйнөдө бар эле болсо, сиздин кең пейилдүүлүгүңүзгө бир кезде алкышын айтаар…
Коңурбай зилдүү «бырс» күлдү. «Неткен акмак неме эле!» деп ойлонуп алгандан кийин, тике качырбаса болбосун билди. Анын жаак булчуңдары бүлөөлөнүп, кең таноолору чыйылдап, өңү кара күрөң тартып, дем алышы кыжырлуу кышылдакка айланып бара жатты. «Буруттарды кан төгүү менен гана көңүлдөгүдөй башкарууга болот!» деп айткан Эрликхандан мурдагы балгер, Мыргенцерен китебине карап, Коңурбай ушуну эсине алды.
— Эки күндөн кийин нойон барат. Бөлтүрүк ошол нойондун көзүнчө өлтүрүлөт. Иш ушуну менен бүтөт! — деп жиберди ачык эле, Коңурбай өзүн басалбай.
Күрүлдөй чыккан катаал үндөн Жакыпкандын аза бою тик турду.
— А десе, тоого жамынасыңар, — деди карт калча, эми аянаарым жок дегенсип сөздөрүн тишинин арасынан сызылта чыгарып, — Бу, баш ийүүнү каалабагандыктын белгиси. Тоонун сай-салаасынан, токой-чер, аска таштарынан кайсыл душман издеп табат силерди?! Түз жерге конуш тепкен эл жоо таманында калаарын эзелтен билесиңер. Ошон үчүн да биздин эл көп кырылды. Силердин шумдуктуу оюңарды мен билем. Бир кыргыз айкырык салса, жүз кыргыз даяр. Коркконуңардан гана баш ийимиш болуп турганыңарды билбейт дейсиңби! Кудайыңар ким экенин таанытып, элиңерди тып-тыйпыл чабайынбы?! Эркегиңерди биттеп, тукум курут кана кылуу керек силерди. «Наристеге кол салуу баатырдын наркы эмес» деп койот келжиреп. Бар, билгениңди кыл. Эки күндөн кийин нойон барат. Андан аркысын сага айтып отурбайм! — Коңурбай хандык чапанын оңдоп жамынды да, — Эпке келбес кары дөбөт! — деп жиберди.
Аңдып тургансып баертеңки эки нойон Жакыпкандын эки бутунан сүйрөп чатырдын тышына чыгарды. Басалбай мууну шалдыраган чалды кыйлага жетелеп барышты да:
— Кете бер, — дешти нойондор.
Жыгылып кала жаздап сенделген Жакыпкан ат кошчуларына бир эт бышымда араң жетти. Аткошчулары аттарын чылбырынан кармап, үй ордундай жерге оттотуп, түнү бою жана эртең мененден бери үйрүлүп турушкан. Өң алеттен кеткен Жакыпканды көрүшүп алардын да үрөйлөрү учуп, аттарын тез туура тартып кетөрүп мингизишти да ордо тегерегинен кеткиче шашышты…
Ангеме.
Улуу даражалуу балгер, дөргө Эрликхан: «О, Манибатмахум! » деп колун таяна аюу талпагынан өөдө турду. Кечинде ал Чадан — бутканага барып, шам түбүндө Латманатка сыйынып, зулхурал жасоого ниеттенип отурган. Чакыра келген жоокер ийменип, босогодон жылган жок. Дөргө бүкүрөйө басып, эшикке жакындаганда, карылык азабынан кышылдап, бучкактагы көк жибекке оролгон калың китепти зорго алды. Жоокер жардамдашмак болду эле, дөргө көзүн жуумп, сол колу менен жай гана «тийбе!» деген ишарат көрсөттү. Анан:
— Хан жалгызбы? — деди ал тилин шылпылдата.
— Улуу даражалуум, аны билбеймин, — деди жоокер жабыккан түр менен.
Мамыда турган күрөң-сары жоргого Эрликханды сөөп мингизгенден кийин, чаңы уюулгуп жаткан Хан ордосун көздөй жөнөштү булар. Күн экинтиге таяп, Гоби чөлүнөн жылуу аба Коңурбай жайлаган өрөөндө салкын жел пайда кылган. Кытайдын Сары жибеги менен капталган чатыр жыгачтарынын түйүлүшкөн жерлери ак күмүш менен кадалып, жерге аюу талпактары төшөлгөн. Төрдөгү жолборс талпагында ойлуу отурган Коңурбай түш бешимден бери бир да козголуп койгон жок. Ал, өз тагдырына байланышкан оор кыялга чөккөн. Жоокердик өрүү быйыл жазды алаары бышык эле. Анткени, хандыктын тегерегинде баш көтөрөр уруулар калган жок. Кандуу кыргындар аларды тизе бүгүүгө мажбурлады. Хан Коңурдун эң кичүү токолу Сеткил гана чатырда ары-бери кыймылдап, оокатын иштеп жатты. Жашы он алтыга жаңы эле толгон Сеткил найман уруусунан тартууга келген.
Сом алтындан жасалган түпөктүү найза кармаган эки жоокер чатырдын эшиги алдында каккан казыктай катып калган. Чатырдан алысыраак, тегерете тигилген жорук чатырларында нойондор, нөкөрлөр жоокерчиликте олжого түшүрүлгөн көчмөн урууларынын кыздары менен шарап ичип, дуулашууда. Алардан тышкары, оолагыраак керилген кермелерде жапыз каштуу, көк желдик ээрлер токулган күлүк мөрүндөр өрүүдө турушат. Чатырлардан, аттардан алыс жерде уландардын жүздүктөрү аттарын кара терге сала, чаңызгыта чаап жүрүшөт. Тышынан караганда, Хан ордосу — айлана чөйрөсү бир чакырымдай алыс, сес көрсөтүүчү жоокердик кыймыл менен курчалган.
Эрликхан ары-бери чаап жүргөн жүздүктөргө жакындаганда уландар жапырт аттан түшүшүп, жерге чыканак, тизелерин тийгизишип, койондой бөгүп калышты. Жоокер коштогон күрөң-сары жорго ачык калтырылган аралык менен өзүнө баш койгон жоокерлерди сыймыктана аралап өтө чыкты. Алтын-күмүш менен ачекейленген сары чатырга — ордого жакындаганда дөргө атынан түшүп, эңкейген бойдон жөө басты. Көкүрөгүнө кыса кармаганы көк жибек тыштуу ыйык китеп. Ал өтө зарыл иш болбогондо ордого чакыртылуучу эмес. «Дагы кан төгүү башталат өңдүү. Оо, Манибатмахум! » деп ойлоду ал келе жатып.
Дөргө чатырга он кадам калганда, бүгүлүп жерге өбөктөдү да, эмгектеп, эптеп эшик алдына жетти. Алтын найзалуу жоокерлер баштарын ийишти. Жаш сулуу Сеткил алдынан чыгып, ийилип жүгүндү да коңшу чатырга кетти. Чатырдын серпе салма эшигин сүзүп кирип Эрликхан аюу талпакка алаканы урунаары менен маңдайын жерге тийгизип, жансыз катып калгансыды.
— Кел, — деген кырылдак картаң өкүм үн угулду.
Дөргө эмгектеп бир аз жылды да маңдайын көлдөлөңгө такады. Эрине чыккан, бирок өкүм үн кулагына дагы угулду:
— Башыңды көтөр, Эрликхан. Сен, жаңкы тигилген сары кагаздарың менен сүйлөш…Жооп так болсун!
«Оо, Манибатмахум! » деп күбүрөп алган дөргөнүн жүрөгү шуулдай баштады.
— Мен быйыл канчага келдим?
— Улуу Ханым, быйыл жылаан жылы, Сиз токсонго келдиңиз,
— Ым-м, — деген канааттануу үнү угулду. Дагы канча жылым калды, баарын айт…
Чабуулга аттанаарда жеңип чыгаарын же бир кырсыкка учураарын китебине карап так айтып, абыдан ишендирип алган дөрге көзүн жуумп, тарамыш колдору менен китепти төбөсүнө койду. Ичинен бирдемелерди күбүрөп жатып акыры ал бал китебинин бир бетин манжасынын учу менен белгиледи да төмөн түшүрүп тизесине койду. Коңурбай кысык көздөрүн сүзүп, жооп күтө сурданат.
— Бурут… ым-м, — деди да Эрликхан күрмөлө кетти, бирок боюна кайрадан кайрат жыйнап сөзүн улады, — Бала чоңойгончо дагы он эки жыл бар экен…
Хан кысык көздөрүн сүзүп, балгеринин сөзүнө түшүнбөй кыжыры келди:
— Кайдагы бала? Сен менин калган жашымды тап!
— Ошо-о…, — деп күрмөлдү Эрликхан жүрөгү оозуна кептеле, ал кайрадан китебине үңүлө карап, — Сиз дагы бир мүчөл жашайт экенсиз, — дегенге араң чамасы келди.
— А Бурут, бала дегендериң эмне?
— Атасын Сиз өлтүргөн Буруттун баласы он экиге толгондо-о…
— И? — Коңурбайдын үнү өктөм чыкты.
— Сизди…башыңызды… китепте айтылышынча…
— Кесет бекен? — Коңурбай оң бутун акырын чойду. Жалтанууну билбеген канкор саал үрөй алганын бутун сунуу менен билдирди.
— Ошонусу…- Эрликхан кайгылуу үн катты.
«Манас баатырдан тукум калган экен го, акыры ажалым ошондон болгонубу?! » деген маскара ой калчанын көкүрөгүнө ийнедей кадалды. «Бурут деген ойной турган эл эмес! Ондогон жылдар кан төгүшүп, Манастын кайраты менен баш ийбеген немелер да. Коргоочусунан айрылып, биздин көздү карап, мүңкүрөп турган аз элдин бир күчүгүнөн ажалым жеткен болсо, укум-тукумум алдында маскара болот турбайымбы! »
Коңурбайдын жаак эттери титиреп, өңү түксүйө баштады. Улгайып калганына карабастан билек булчуңдары түйүлүп, жеңине батпай чыкты. Тез-тез дем ала, сөзүн тишинин арасынан сызылта чыгарды:
— Күчүк кудайына кетүүгө тийиш!
Эрликхан селт эте түштү. Тиши калбаган оозун шылпылдатып, чындыкты айтып алганына катуу өкүндү. Мынчалык каарданганда Коңурбай бирөөнүн канын ичпей тынч алчу беле!
— Кагазың менен сүйлөш! Кутурган албарсты. Мен күчүктү өлөт деп жатам.
Дөргө китебине калтырай үңүлдү.
— Ал чөндөлөй жакында өлчү түрү жок…
— Ал эмне кудай бекен? Түбөлүк жашайт бекен?
— Улуу ханым, китепте ошондой…
«Карган дөбөт! — кыжырлана ойлонду Коңурбай жаак эттери бүлкүлдөп, — сени ушул келжиреген кагазың менен кошо кудайыңа жөнөтөйүн! »
Аңгыча сулуу Сеткил чатырдын эшигин кыйгач ачып, хандын каракүрөң тарткан өңүн көрө коюп чочуп кетти. Эшикти кайра жаап кетип да калган жок. Неси болсо да, мындай учурда өзүнүн керек болорун сезип, босогодо катып калды. Дөргөдөн көтөрүлгөн жырткыч көздөр сулуу Сеткилге кадалды. Кенже токол бул сүрдүү көздөргө көпкө карай алган жок. Бүрүшүп, агат кетиргени үчүн өкүнүп, жалооруй жалтаңдаган Эрликханга көзү түштү анын. Балгер кичирейип, кунчуюп, адамдык алетинен кетип, калчылдап отурган. Дөргөнүн абалын мышык оозундагы тирүү чычканга окшотууга болор эле.
— Көөкөр! — деп күрр этти калча.
Чатырдын эшиги шырп жабылып, зыпылдай басып алыстаган аяк добушу угулду. Карт калча кыйгач кысык көздөрүн сүзүп, чатырдын капталындагы эскирген, бирок өзүнө сырдана курал жарактарына, Манастын башына урулган айбалтасына карап отурду. Чатырдын ичинде киши жоктой тып-тынч. Акыры, ырымчыл канкор өзүн басалбай, дем алуусу тездеген сайын таноолорунан чыйылдаган үн чыга баштады. Ушул бир саам мөөнөттөн пайдаланып, ырымчылдыгын карматып, болочок тагдыры жөнүндө китепте айтылгаң келжиректер чындыкка чыгабы, жокпу, өзүнчө сынап, биротоло ишенимге келүүнү чечкен эле. Бийлик колдо турганда пендечилик кылып, адам баласы аркандай акмакчылыкка барары белгилүү эмеспи. Анын бул сыноосу өзүнө эски курал болгон менен өлүмгө чектелген ар бир адам үчүн жаңы болучу. Анткени, сынактан өткөнү да, өтпөгөнү да бул жөнүндөгү сөздөрдү элге тараталбай өлүгү менен кошо ала кетүүчү.
— Бул кагаздарың менен сенден башка дагы ким сүйлөшө алат? — Коңурбай саал жумшаргансып сүйлөдү.
— Баатур дөргө – иле жооп айтты Эрликхан.
— Ым-м, — кырылдады калча. Анан өзүнүн ырымы жөнүндө: «Эгер бул кары дөбөт суроого жооп тапса, китептеги келжирек чынга айланганы, бул анын өлүмү. Таппай калса, демек, мен ал күчүктөн өлбөйм, мунун ажалы жок болгону» деп чечти.
— Сага бир суроом бар, жооп айт. Сенин тагдырың ошону менен чечилсин. Ук, адамдын өзүндө билинбеген үч душманы бар, ошону тап! — деди калча. Анын үнүнөн дүрт эте калма ачуусунун тараганын байкоого болор эле.
Бул суроо Эрликхандан мурдагы Мыргенцеренге да берилген. Белгисиз шум тагдыр ушул эле чатырда дагы кайталанып отурат. Эрликхан муну кайдан билсин. Жылт эте калган жашоонун алдамчы үмүтүнө ишенген карт дөргө көзүнүн кычыгына келген ачуу жашты кирпиктерин ирмөө менен таратты да ойлоно отуруп, шашпай жооп айтты:
— О-б, Улуу Хан, адамдын өзүндөгү билинбеген үч душманы — тил, көз, кулак. Ушул үчөө…
Ырым үчүн өкчөгөн чүкөсү алчы эмес чиге түшкөн карт калчанын деми ичине түшүп кетти. Дөргө анын оюндагы табышмагын таасын жандырган эле. Кайрадан таноолор оор чыйылдап кирди. Акыры, ажалы Буруттун баласынан болору аныкталды. Болгондо да анын күчүгүнөн! Коңурбай сунган оң бутун жыйнап, бүт денеси муздап баратканын сезди. Бул маскара, көзү ачыктык жан баласына билинбөөгө тийиш!
Чатырдын эшиги ачылды да сулуу Сеткил эки бөйрөгү чиймеленген, күмүш ооз, алтын алкактуу капкагы бар күрөң көөкөрдү оң колуна, күмүш чөйчөгүн сол колуна кармап кирип келди.
Коңурбай көөкөрдү колуша алды да, кара-күрөң тартып чыңалган өңүн Эрликханга бурду. Анан, уу чыланган шарапты куюп, кайрадан эс учунан айрыла баштаган дөргөнүн алдына койду.
— Ич!
Эрликхан азыр өлөрүн сезди. Анткени, китепте айтылган шум тагдырды Коңурбайдан башка эч ким билбестиги керек да! Илгертен эле хандардын сыры ушул. Хан өз башына келээр катал күндөрдү букарасынан жашырат. Дөргө чөйчөктү калтырай колуна алып, аянычтуу эки жагын каранды. Канкор алдында жалгыз, жардамсыз экенин каңырыгы түтөй ойлонду. Билинер-билинбес чайпалган күмүш чөйчөктүн ээрдине такай келгенин сезип оозун ачты. «0, Манибатмахум! » дөргө ичип жиберди. Чөйчөктү шашпай жерге коюп, хандын тилегин орундаткандыгы жөнүндөгү жылуу сезим боюн чарпыгансыды. Өлүм алдында да, өзүн өлтүрүп жаткан хандын жүзүн карай алган жок ал. Кары дөргө барган сайын бүкүрөйүп, түйүлүп, ычкынып барып аюу талпакка башы менен тик сайылды, анан чирене чалкасынан оодарылды. Оң көзүнөн чыккан жаш саамайына жете бербей токтоп калды. Бээжинден ала чыккан, бул элде жалгыз өзүндө гана сакталган кытайдын сыналган уусу, дөргөнүн сезимин чорт кесип түшкөн эле.
Бул мыкаачылыкты баштан аяк карап турган сулуу Сеткил көз жашын төгүп, үрөйүн жашыралбай бышактап жиберди:
— Каргашалуу ушул чөйчөктү кармагандан жийиркенем. Ээрдин тийгизген жүздөгөн адам көз алдыбызда заматта жан үзүштү. Алардын ичинде аялдарыңыз, балдарыңыз, нойондоруңуз, нөкөрлөрүңүз, башка уруулардын хандары бар. Бары сизге ак нээти менен берилгенин айтып отуруп өлүштү. Баарын көрдүм. Жан дүйнөм сыздап, мындан ары чыдаар алым калган жок. Эмне үчүн бул шордуулар өз ажалы менен өлө алышпайт?! Мен жинди болуп кетет окшойм, түшүнбөйм, бул кылык-жоругуңузга…
Жакшы көрген, жаш аялынын сөзүн кыжырлана угуп отурган Коңурбай: «Анткени сен катынсың! » деп өкүм үнү менен күрр этти да Сеткилдин жаагын жап кылды. Назик келин коркконунан ыйын да токтото койду.
Күн кылкылдап батып бара жатканда Эрликхандын сөөгү өзү минип келген күрөң-сары жоргого жүктөлдү. Андан ары сөөк Чадандагы кечилдердин колуна тапшырылды. Мындай окуя Чадандакыларга жаңылык эмес болучу.
* * *
Кыргыздын ханы Жакыпкан аткошчулары менен Коңурбайдын уландарынын курчоосунда суут жүрүп келе жатышты. Кан жыттанган калчанын ордосуна жакындаган сайын Жакыпкандын бүткөн бою дүркүрөп, тоо-ташка алактап ойсуз көз чаптырат.
Эрликхандын сөөгү алынып кетээри менен карт калча түн бою «Манастан калган күчүктү» кантип жоготоорун ойлонуп чыкты. Азыр анын болочок тагдырынын эмне менен аякталаарын өзүнөн башка эч ким билбейт. Эми, «күчүк» жоюлса, улуу Теңирдин маңдайына жазмышына каршы, иш ойдогудай аяктайт. «Бир ууч кыргыздын эне сүтү оозунан кетелек баласына башын кестирүү деген эмне тамтык! Бирок Кыргыздар Найман, Курыкан эмес. Булардын учкул аттарга минген шамдагай жоокерлери жүздүктөрүбүздү далай жолу таптап өтпөдүбү! Ынтымактуу, бир ооздуу журт. Бирок башынан ажыраган. Жайлоосу жакын, малга жай жерлеринен куулду. Бир өмүр баш көтөргүс болду. Кыргыздардын башын мыкчып, алман-салык алып, баш көтөргөнүн кыркып гана туруу керек. Ой, дүнүйө-ай! Эр Манастан тукум калган экен. Шерден шер гана туулат, чөндөлөй туулмак эмес! Ой, кыргыздар ай, кыргыздар! Бизге керек «күчүктү» көрсөтпөйт да, билгизбейт. Мен буга ишенип отурам. Ал эми өз этин өз майына куурса гана эптеп бирдеме болушу мүмкүн. Бир улус кыргыздан кантип бир-эки акмак чыкпасын! »
Жакыпкан аткошчулары менен ордонун чегине илингенде эле сес көрсөтүп, аттарын булоолонто тердетип, жөн эле чаап жүргөн жүздүктөр жолун торгоду. Муруттары жаак ылдый чубалган, кара-сур эки нойон Жакыпканды аттан түшүрүп, Ханга жолугуунун шартын айтты:
— Жатасың, төбөң жеткен жерди чиесиң да ордуңан туруп ошол чийинге барасың. Анан дагы жатасың, төбөң жеткен жерди белгилеп, дагы ал жерге барып, дагы жатасың. Ушул жүрүштү ордого жеткиче кайталай бересиң. – Нойон чакырым алыстагы күн нуруна чагылышкан Сары чатырды жаңдады. — Биз — Зууга — ыйык жерге ушундай барабыз. Ташта камчыңды… Кана, жат!
— Мен Кыргыздын Ханымын, — деди Жакыпкан жүрөксүнө үн катып, — Коңурбай хан муну жакшы билет. Алман-салык кече жакында эле төөгө жүктөлүп жеткирилди. Мен карыган адаммын, минтип жер боорлоп баралбайм…
Жашыруун тапшырманы аткаруу үчүн Жакыпкандын алдына утурлай чыккан муруттуу нойонлор кумсарып бирин бири карап алышты.
— Бул жерде кыргыз жок. Сөз алман-салык жөнүндө эмес, биздин мыйзам ордого келгендердин жашы-карысын ылгап отурбайт. Айтканды иштебесең…
— Өлөсүң! — деди барк этип экинчи нойон. Анан, бүктөлгөн камчысын Жакыпкандын кежигесине такап «Жат!» дегенди билгизип басып койду. Бозала боло түшкөн Жакыпкан буту алдындагы жатуучу жерине көз жүгүрттү да чөк түшө калып, ичи толгон ыза-кордук менен суналып жата кетти…
— Эми тур!
Катал эки нойондун көзөмөлдөөсү менен жатып, туруп ордо жакка багыт алган Жакыпканды карап турган аткошчулары аттарынан түшүп, чыдагыс кордук ичинде ээрлерине беттерин такашты. Бары өксүк жутуп, душманына билгизбей ичтеринен шолоктоп ыйлап жаткан эле.
Жакыпкан тердеп, кышылдап түн ортосу дегенде чатырга жакындады. Эми, таң атканча хан ойгонгончо ал жерде күтүп отурушу керек. Амал жок! Адам деген өз бийлиги колунда турганда гана кыйынсынат. Бийлиги башка бирөөгө өтсө, аний табылат, кордолот. Бул эзелтен ушундай. Кордукка чыдабагандар өзүн өлүмгө кыят. Азыр хан Коңур эмес, мынабул нойондору Жакыпкандын башын кыя чапса да өз эрки!
Таң сүзүлүп, Гоби чөлүнөн соккон жел талаа шыбактарынын баштарын кыймылдатып, айлана жандана кеткенсиди. Жакыпкан чарчап, чаалыккан денесинин чыйрыкканына карабастан оозу кургап, таңдайы катып турганын сезди. Сары чатырды тегерете тигилген бирине-бири окшош жорук чатырларынан узун чапан жамынган нойондор бирлеп-жарымдап чыгып, даарат ушатышып, ордо кыймылга келе баштады. Ар жерден түтүн көккө чубалжыды. Аңгыча, алыстан атчандардын дүбүртү угулуп, элүүгө жуук жоокер жакын келип, аттарынан түшүшүп, ээр токумдарын оңдошуп, өздөрүнчө кулдурашып, коюртмак тарта кетишти.
Чатырга жакын соксоюп отурган, башкача кийинген карыяга алар карап да коюшкан жок. Күн кылайып чыгайын деген учурда, жакын эле чатырдан бир нойон жарак-жабдыгын асынып, чайкала чыга келди да атчандарды көздөй басты. Жетектеги Кызыл ат алдына туура тартылды. Нойон үзөңгүнү тээп ыргалып минип болгуча тигилер шамдагай кыймылдашып, ат үстүндө даяр болушту. Бакылдаган буйрук угулду. Андан ары ат сооруларына согулган камчы үндөрү мөндүр сабаган боз үйдөй дыбырады. Атчандар Жакыпкандар келген багытка текирең-таскак менен жөнөп кетишти. Зүңкүлдөшкөн көпкөлөң жоокерлер алыстаары менен, кайдан жайдан жүздүктөр пайда болду да, ат туягы тытмалаган шыбак түптөрүн чаңызгытып, кечээкүдөй курулай чапкылашып киришти. Адепсиз каткырган, бакылдаган, сүрөгөн үндөр уламдан улам күчөп, ордо тегереги заматта эле адаттагы ызы-чуусуна бөлөнө кетти.
Чатырлар ортосуна таштап койгон керексиз буюмдан бетер, ач өзөк отурган Жакыпкан тегерегине көз чаптырып, сындырып алган шыбактын башын чыйратып, каңырыгы түтөп ойлонот…
Күмүш кумгандар жаркылдап, кындырдай белдерине кызыл жибек курчанган кыз-келиндер шыңкылдай күлүшүп, көөкөр менен күмүш чөйчөктөрүн ташып, Сары чатырга кирип чыга башташты. Күн аркан бою көтөрүлгөндө гана кечөкү мурутчан эки нойон пайда болду.
— Бурутхан, улуу Ханга эмгектеп барасың. Чатырдын эшигинен киргенде маңдайыңды жерге такап, жооп күт. Жөнө!
Колу-буту сайгылашып араң отурган Жакыпкан, өлсөм да эртерээк өлөйүн деген кыргыз ой менен чатырды көздөй эмгектеди.
Кидан жергесинен тартууга келген жолборс терисинде ойлуу отурган Коңурбай чатырдын эшигинен жер чийген калпактын төбөсүн, андан кийин төө жүнүнөн согулган чепкендин ийиндерин көрдү. Калпакты көрөрү менен: «Шүмшүк Бурут, мен өлтүргөн арстандын атасы!» деп ойлоду. Ордо мыйзамына моюн сунуп, маңдайын жерге сүрүп келе жаткан чалдын кыргыз кийими калчанын жүрөгүн болк эттирди. Ал өзүнүн түбүнө жетүүчү, Манастан калган баланы көргөндөй боло түшкөн эле. Жакыпкандын мурдуна талпактын чаңдуу ачуу жыты келип, башын жүндөрдөн бир элидей көтөрдү.
— Дагы көтөр башыңды, хан Жакып, — кирилдеген картаң үн угулду, — Ордого жеткиче батыр уулуң Манасты миң жолу эстегендирсиң! Ал адамдын берээни, чыныгы эр жүрөк, көй кашка болучу.
Жакыпкан өөдө болду. Бирок калчанын сүрүнө тик багалбай эки санына эки чыканагын коюп, өбөктөп калды.
— Мурда, ынтымактуу коңшу жашаган элек, — Коңурбай алыстан кеп козгомуш болду, — тентек уулуң ар эки жактан эсепсиз кан төгүлүүгө себепчи болду. Баса, анын баласы бар да, ыраспы?
— Алар бизден алыс жашайт, — деди Жакыпкан суроонун тегине түшүнбөй, —Билбейм, мен башка аялым менен турам.
— Ым—м, Манасты туурап жаа тарткан, найза сундуруп, айбалта шилтеген балдарың бар чыгар.
— Жок.
— Ым—м, бул силерге да, бизге да жакшы. Сен Манастан калган тукумду жашырып жаткан жоксуңбу? Аны билүүгө тийишсиң!
Жакыпкан өбөктөй отурган бойдон башын көтөрдү.
— Билбейм.
«Мына, — ойлоно кетти Коңурбай сурдана көзүн сүзүп, — Айтышпайт. Анын кайда экени түгүл бар экенин жашырышат. Баланы сактап калуу үчүн жүздү, миңди саюуга даяр. Көк бет немелер!» Бирок ички сезимин баса билди.
— Эл ичиндеги эр жүрөк баатырлар менен даанышман уламаларды ордого жыйноо ата-бабабыздын эзелки салты. Ордо дегениңиз ошонусу менен даңкка бөлөнөт. — Карт калча акылы тунук элдин ханы алдында байкоос калет кетирбейин деп сөзүн токтото койду. Чымынды өлтүрүү үчүн да ык керек эмеспи. Хан ордосу баатырлар менен акылдууларды чогултса, зарыл болгондо көздөн тазалоого оңойлук туудурууну, артынан эл ээрчип күч топтобостугу үчүн аларды элден оолак кармоону бийликтегилердин байыркы кытайлык ыкмасын жылтырата сырдап, жагымдуу түшүндүрөйүн деген эле ал. Бирок хан катары жарым жолдо күрмөлүүнү да эп көргөн жок. Коңурбай жөтөлдү да жибек чапанынын майланган этеги менен оозун аарчып сөзүн жаай улады.
Манастын уулу биздин ордодо чоңойсун. Өз уулумдай өстүрөйүн. Анын бодосуна ордодон бир уулумду же бир неберемди силерге берүүнү ойлоп жатам….Ым-м, эгер буга көнбөсөң, анда ордо тышында бир да баатырдын тукуму жашабастыгы керек экенин өзүң деле билесиң да. Сен кол кабыш эт, ордодон каалаганыңды ал. Манастын уулун бизге берсең болду. Ошондо-о, силер да, биз да тынч болобуз. Кан төгүүдөн тажай элекпизби? Жок, менин акылыма көнбөсөң аныңды да угайын…
Жакыпкан Коңурбайдын оюн эми толук түшүндү, бала ордого алынса да өлөт, ордо тышында болсо да өлөт өңдөндү. Макул дебесе, канкордун катаал өкүмү менен жүздөгөн, миңдеген адамдардын каны суудай агат. Талоончулукка учурайт. Жакыпкан ойдон башын көтөрүп, кайра эңкейди да сакалын сылап үшкүрүндү.
— Хан, — деди ал өзүнө өзү кайрат берип, — өз кылычынан өлгөн баатырдын наристесине кол салуу эрдин наркына жатпас! Эгер ал жарык дүйнөдө бар эле болсо, сиздин кең пейилдүүлүгүңүзгө бир кезде алкышын айтаар…
Коңурбай зилдүү «бырс» күлдү. «Неткен акмак неме эле!» деп ойлонуп алгандан кийин, тике качырбаса болбосун билди. Анын жаак булчуңдары бүлөөлөнүп, кең таноолору чыйылдап, өңү кара күрөң тартып, дем алышы кыжырлуу кышылдакка айланып бара жатты. «Буруттарды кан төгүү менен гана көңүлдөгүдөй башкарууга болот!» деп айткан Эрликхандан мурдагы балгер, Мыргенцерен китебине карап, Коңурбай ушуну эсине алды.
— Эки күндөн кийин нойон барат. Бөлтүрүк ошол нойондун көзүнчө өлтүрүлөт. Иш ушуну менен бүтөт! — деп жиберди ачык эле, Коңурбай өзүн басалбай.
Күрүлдөй чыккан катаал үндөн Жакыпкандын аза бою тик турду.
— А десе, тоого жамынасыңар, — деди карт калча, эми аянаарым жок дегенсип сөздөрүн тишинин арасынан сызылта чыгарып, — Бу, баш ийүүнү каалабагандыктын белгиси. Тоонун сай-салаасынан, токой-чер, аска таштарынан кайсыл душман издеп табат силерди?! Түз жерге конуш тепкен эл жоо таманында калаарын эзелтен билесиңер. Ошон үчүн да биздин эл көп кырылды. Силердин шумдуктуу оюңарды мен билем. Бир кыргыз айкырык салса, жүз кыргыз даяр. Коркконуңардан гана баш ийимиш болуп турганыңарды билбейт дейсиңби! Кудайыңар ким экенин таанытып, элиңерди тып-тыйпыл чабайынбы?! Эркегиңерди биттеп, тукум курут кана кылуу керек силерди. «Наристеге кол салуу баатырдын наркы эмес» деп койот келжиреп. Бар, билгениңди кыл. Эки күндөн кийин нойон барат. Андан аркысын сага айтып отурбайм! — Коңурбай хандык чапанын оңдоп жамынды да, — Эпке келбес кары дөбөт! — деп жиберди.
Аңдып тургансып баертеңки эки нойон Жакыпкандын эки бутунан сүйрөп чатырдын тышына чыгарды. Басалбай мууну шалдыраган чалды кыйлага жетелеп барышты да:
— Кете бер, — дешти нойондор.
Жыгылып кала жаздап сенделген Жакыпкан ат кошчуларына бир эт бышымда араң жетти. Аткошчулары аттарын чылбырынан кармап, үй ордундай жерге оттотуп, түнү бою жана эртең мененден бери үйрүлүп турушкан. Өң алеттен кеткен Жакыпканды көрүшүп алардын да үрөйлөрү учуп, аттарын тез туура тартып кетөрүп мингизишти да ордо тегерегинен кеткиче шашышты…
#6 21 March 2018 - 21:56
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
* * *
Кыргыздар Коңурбайдын ордосунан узап алган соң, өздөрүн эркин сезишти. Бирок Жакыпкан жорго үстүндө теңселе толкуп, көргөн билгени, укканы жөнүндө бир ооз да сөз айткан жок. Хандын каш-кабагына карашып, аткошчулары да тунжурай жүрүп отурушту.
Кыргыздар мекендеген аймактын чегарасына жете бергенде күн кеч бешим эле. Булардын алдыларынан желдире жортуп, чаңызгыта келе жаткан атчандар тобу чыга түштү. Алдыда баертең Жакыпкан көргөн кызыл атчан нойон. Муруттары жамажайларынан ээгине түшкөн кара сур жоокерлер катаал, нары сүрдүү көрүндү. Алар жакындай бергенде беркилер жол бошотуп, четке чыга беришти. Коңурбайдын атчандары жол бошотуп ыктала түшкөн адамдарга этибар бербестен, тизгин учу өтө чыгышты. Нойондун канжыгасында акак чөгөрүлгөн күмүш ат жабдык жаркылдайт. Айрым жоокерлердин канжыгасында күмүш кемер, күмүштөлгөн алабакан, кымкап аяккап, шырдак, көшөгө өңдүү буюмдар шашып байлангандыктан аттын соорусун койгулап бара жатты.
Жол чаңы көөлгүй тарап, жер боорлой шамал ыгына көчкөндө Жакыпкан эсине келгенсиди. Кордук менен кек алоолонгон кара көздөр тым-тырс ат жалын тиктеп турушкан. Хан жолун улады. Эчким ооз ачып үн каткан жок.
Күн батып бара жатты. Эми булардын алдынан быкшып түтөгөн чакан кыргыз айылы чыга келди. Жакындап келгенде, кыязы, келе жаткандар кыргыз экенин билишти көрүнөт, бирөө далбактап чуркап жетти буларга. Боз үйлөр жылаңачтанып, катын-калач ар жерде бирдемелерди жыйнаштырып, карбалас жүрүшкөнсүйт. Созолонгон кошок, өксүгөн ый угулат. Айыл ортосунда коңурсуган өрт, аны тегерене чуркаган үч-төрт адам күлдөн бирдемелерди чыгарып жатты. Айыл четинде ит улуп, адамдардын башына түшкөн кырсыкка наалып жаткансыйт.
— О-о, айланайындар, кыргызсыңарбы? ! Чаап кетти, тукум курут болдук! Айланайын эл-журт, бул эмне деген кордук! Эркек балдарды бешиги менен алып чыгып, өрттөп жиберишти. Ушуну көрмөк экенбиз… — Чуркап жеткен адам аптыгып араң сүйлөйт, — баласын өрттөн алам деген катындарды отко түртүп кошо өрттөштү… Оо, Теңирим, Манастын баласын бербесеңер бардык кыргыздын балдарын өрттөйбүз дешти… Аз айыл элек, бала калтырбай өрттөп салды. Бул кордук, айланайындар, буга кантип чыдайбыз?! Эмне унчукпайсыңар? !…
Жакыпкан күйүттөн теңселе түшүп, аттын жалынан ооп баратканда аткошчулары кармап калышты. Кыргыздардын түксүйгөн өңдөрү кек менен чыңалып, көздөрү жалын бүркүп жаткансыйт. Жолоочулар хандын абалына карап, үйгө тезирээк жетүүнү ойлонушту. Булар унчукпай бастырып кетээри менен жалгыз калган айыл адамы башын койгулап өкүрүп жатты:
— О-о, шум дүйнө! Кабылан Манас өлгөн тура! Өлбөй кал Манас, өлбөй кал! Өлүмгө жетпегир Манас! Бизди ушинтип таштамак белең… О-о береним Манас, бир боорум Манас, ала жат баарыбызды! Өлгөнүң эми билинди… — Ал быкшып жаткан айылы жакты карап алып өкүрүп ыйлап чөк түшүп отурган бойдон калды…
Жакыпкан үйүнө келээри менен төшөк тартып жатып калды. Карт денеси күйүп жаткансып алдастады. Сакалдуулар чакырылып, ак сары башыл мал арнап союлуп, өпкөсү кагылды.
Катуу ызаланган Жакыпкан эл тараган күнү түн ортосу ченде гана эсине келип, сагаалаган балдарын, келин-кесектерин, туугандарын үйлөрүнө кетирди да болгон ишти кемпирине төкпөй-чачпай айтып, төшөгүндө онтоп жатты. Эртең эл чогулганда, кыргыздын жаман-жакшысы топ курганда эмне айтышы керек? Кандай чечим болот? Нары көп, нары күчтүү канкорлор басынтып, эмне кылам десе ошону кылары бышык эмеспи!
Мээрчөптүн тамырынан кырынды салынып ачытылган, ал-кубат берүүчү кымыздан алтын чөйчөккө куюлуп Жакыпканга сунулду.
— Бир-эки ууртачы ханым, өз тукумуңдун азабын тартуу үчүн жаралган турбайсыңбы! — деди Бакдөөлөт кабаттап коюлган куш жаздыкка сөөнө онтоп отурган абышкасына, — Теңирим-ай, мынча не азап. Баарын кылган жаңкы кара кемпирдин баласы! Тынч жашап жаткан элди бүлүндүрдү. Кайран эл, кайран жер! Сайда саныбыз, кумда изибиз калган жок. Коңурбай акмак эмес, кек сактап, кун кууп чыгаар тукумдун жашап турушу ал үчүн коркунуч. Манас жокто деле кыргыздар кырылбай эле жашаган. Бергиле сураганын. Антип кутулбасак, элди дагы бүлүнтүп алабыз!… Ханым, Коңурбайдын тилегин орундатып, кайгы чекпей эле, баланы колуна салып бергиле. Кыргыздын бир баласы тумоодон деле өлбөйбү! Эл намысы, элдин эркиндиги деп жүрүп көргөн күнүбүз бул болду!..
Мындай сөздү сүйбөгөн Жакыпкан, демигип капшыт жакка оодарылды. Тышкы күйүт аз келгенсип, ичтен билгизбей үңүп жеп жаткан курт да бар тура, көрсө! Күнүүлүк күрмөөгө келбеген акыл-эс оңой жоо болгонбу?! Бүткүл кыргыз сыймыктанаар эр азамат төрөп бере албаган Бакдөөлөт, илгертен эле Чыйырдыны көрөйүн деген көзү жок болучу. Манастын тукумун үзүү жөнүндө ал Коңурбайдан кем ойлонбойт эмеспи. Мына азыр эң сонун сааты түшүп, оюндагысын тартынбай айтып отурат.
Жакыпкандын ноокасы салмактана түштү. Анын төшөктөн турбай бир нече күн жатып каларын ойлогон Бакдөөлөт ишке өзү кол салып киришти.
Түн бою кирпик көзүн ирмебей отурган жакындары күн чыга, хан жай алып уктап кеткенде көздөрүн ушалап үйдөн чыгышты. Бакдөөлөт кундуз жакалуу кымкап тонун жамынып, күңдөрүнүн кол кабышы менен жүзүн чайып, элечегин оңдоп салынып, эшикке чыкты.
Күн чайыттай ачык эле. Тоодон артылган күн нурлары закымдап чык байлаган майда жалбырактарды бермет чачылгандай жылтылдатат. Таңдын салкын нары тунук абасынан дем алып, Бакдөөлөт желбегей тонун кымтылана алыскы желелердеги бээлердин окуранганын угуп, кулундардын чирелеп байлатбай жатканын карап турду. Анын айлана чөйрөгө караган көздөрү ойсуз эле. Түндө Жакыпкандын жанында отурганын унутуп койду. Чыканактай кара кемпирдин жалгыз уулу кыргыздын башын кошуп, душманы менен тең ата болду. Менин балдарым андай ишти колдоруна алалган жок. Чындыгында, алардын колдоруна тизгин тийбеди. Мына эми, кыязы, балдарымдын кезеги. Хан Жакып эртең аркы дүйнөгө сапар чексе, хандык так тул калабы? Өзүм отурбасам да аны салт боюнча балдарымдын бири ээлейт. Байкуш кыргыздарга баш керек. Ал үчүн азыртан аралашуу, көзгө түшүү, Коңурбайдын көңүлүн улоодон башка жол жок. Бакдөөлөт мына ушул чечимге тымызын келген эле.
Сабадагы алиде бышыла элек көгүлтүр кымыздан кытайдын фаянс кеселери менен экиден тартып жиберишкен бир туугандар аталарынын начар абалына кейиштүү түр көрсөтүмүш болушту. Бирок көгүлтүр кымыз ачкарын ичилгендиктен көңүлдөрү болор болбос серпиле түшкөн эле. Алыстан бир басып, эки басып жай келе жаткан Бакдөөлөттү көрө койгон келиндердин бири шашып, төргө тукаба төшөгүн жая салды. Алар ийменип эшик ачып, күмүш кумганга суу толтуруп, жез илегенин камдашты. Балким, энелери эртең мененки чайды Көбөштүн үйүндө ичээр… Бакдөөлөт эки уулунун тең ушул жерде экенине ичинен кубанды. Баары ойдогудай башталганы турат…
Өзүнө арнап салынган төрт кабат төшөккө барып отургандан кийин, сунулган эртең мененки кымыздан ооз тийип кайра берди Бакдөөлөт. Андан ары болсо, кымкап тонун кымтыланып, келин-кесегин тышка чыга турууга буюрду. Көбөш менен Абыке энесинин айбатынан бир аз айбыгып, баштарын жерге салып сөз күтүштү.
— Балдарым, атаңардын чикиртин көрүп турасыңар, — Бакдөөлөт үшкүрүндү, — Жаман айтпай жакшы жок дегендей, атаңарды аркы дүйнөгө узатып калсак, атпай журт алдында нарктуу узатуу милдети турат. Бирок үстөккө-босток жан кейиткен иш чыга калып, айла кетип турган учур… Эгер хандын сырыкарага белгилүү болсо, анда ордодо, хандыкта, хандын үйбүлөсүндө нарк болмок эмес. Өзөккө тутанган өрттү өчүрүү үчүн өзүңөргө гана айтайын деген сырым бар. Ал адам баласына билинбегени түзүк. Жамандыгыңар болбосо, жаштыгыңар калган жок, калдайып өсүп чоңойдуңар. Эл камын ойлоор чагыңар. Түпөктүү найза сунуп, кылыч сермеп, жаа тартканы болбосо, Манас силерден артык беле?…
Энесинин мактоо сөзүнө ээликкен Абыке купшуңдап, тынч отуралбай толук угалек жатып аралаша кетти:
— Коркпоңуз эне, ал оңой! Өзүңүздү баш кылып, айылдагы катын-калачтын баарына кара кийдирип, жыл бою коштуруп ыйлатабыз. Кыргыздын алыскы урууларына, батышы Кыпчак, чыгышы Коңурбайды баш кылып бардык нойонлорун, түштүгү Темиркан кудага чабаган жиберебиз. И, айтмакчы, Уйсун ханын унуткан турбаймбы, ага да кабар жиберебиз. Болуп көрүлбөгөндөй ат чаап, байгесине үйүрү менен жылкы, короосу менен кой саябыз…
Бир көйнөк мурда жыртканын билдирип Көбөш инисин какмалады:
— Койо турчу, деги сөздү аягына чейин уксаң боло!
— Эмне, энем сен экөөбүздөн акыл сурап отурат. Билгенимди…
— Балдары-ым, — деди Бадөөлөт кейиштүү үн менен, — Мен силерден акыл сураганы келгеним жок. Орою келип турган ойрондуу ишке жумшаганы отурам.
Сөз төркүнүнөн ирмем селдее түшкөн балдары кайрадан бойлоруна кайрат жыйнагансыды:
— И, айтыңыз анда… Биздин колдон бары келет, — деди Абыке.
— Ой бир эси жок неме экенсиң, — Көбөш кыжырлана кетти, — Айтып баратпайбы, кичине күйсөң боло? Дайны жок чеченсинбей…
— Эмне? Сен эстүү болуп калдыңбы? Качантан бери? Кече эле тиги сарт жеңени өзүм алсамбы, кыркка чыкса да кызга бергис деп менден акыл сурабадың беле! Сенин эстүүлүгүң деле белгилүү… — Абыке энтиге дем алып энесинин алдында агасынан жеме укканына намыстана түштү.
Энесинин оюн билүүгө ынтызарланганы менен Көбөштүн акыл-эси Абыкеникинен айырмаланчу эмес. Каныкей жөнүндөгү жашыруун оюн энесине билгизип койгонуна катуу намыстанган Көбөш буулугуп: «Бас, жаагыңды! » деп кыйкырып жибере жаздады.
« Балдары-ым! » деген кейиштүү коңур үн кайрадан угулДУ:
— Балдары-ым, силер миң-сан жолу уккан бир сөздү кайталайын. Бирине бири эрегишип, биринин сөзүн бири жөнөтпөй, бирин бири аңдыган элде береке болбойт. Көбөш Каныкейди алгысы келсе, агасынын жесирине инисинин эгедерчилик кылуусу — кыргыз салты. Бул жакшы иш. «Коюндан төгүлсө кончко». Бирок ага жетүү үчүн алдыда өтө алгыс аска-бел жатат. Майда-баратка алаксып, бөйрөктөн шыйрак чыгарып, алагүү немелерче жүрсөңөр алаканыңардагы алтын тактын, өрүшүңөрдөгү сан-миң малдын эмне касиети болмок! Силердин жөнү жок кыжылдашканыңарды мындан ары көрбөс болоюн… Эми, угуп тургула. Бакай элге жолобой ат тизгинин оолак салды. Анын оюнда, Манастан кийин элде сөөнөр адам калган жок. Силер эмне, татыбайсыңарбы ага? Көзгө түшүп, оозго илинсе бардык адам ага татыктуу. Азыр кыргыз эли бардык балтыр бешик балдарынан айрылганы турат, кыймылдагыла!
Көбөш менен Абыке бул сөзгө түшүнбөй бирин бири карап коюшту. Бакдөөлөт сөзүн улады:
— Коңурбай хан атаңарды чакыртып кыргызга бир бала керекпи, же миң бала керекпи дептир. Мен жиберген нойондун көзүнчө Манастан калган баланын көзүн тазалагыла. Эгер антпесеңер, кыргыз айылдарын кайра чаап, балтыр бешик бала калтырбай өрттөйбүз, — дептир. Кайра келе жатканда атаңар четки бир айылды калмактар чаап кеткенин, балдарын өрттөп жиберишкенин көрүптүр…
— Баса, атам эмнеге ооруп жыгылды дейм… Аткошчулары келгенден бери бир киши менен да сүйлөшкөн жок. Баарынын кабагы бүркөө!
— И, акылдаша отуруп, Манастын уулун келген нойондун көзүнчө..ым- м, жоготолу дедик. Андан башка айла жок. Бүгүн силер жол чалып келгиле. Сарт келин айлы менен Төрткүлдүн кайсы жерин жайлады, конушун тактагыла. Баланын бар жогун билгиле. Жанагы мен айтам деген ойрондуу иш ушул!
Көбөш менен Абыке жеңилдене түшүштү. «Ошол элеби!» дегенсишип, ийиндерин күйшөшүп бир бирине жылуу чырай менен карап алышты.
— Абайлагыла балдары-ым, Манаска канжар шилтеген сарт келин силерди майып кылуудан кайра тартпайт…
— Тиги-и, нойону качан келет экен?
— Эртең.
Кечкурун «чалгындан» келген эки эргул көргөн билгендерин энесине баяндашып, жарыша сүйлөп жатышты.
— Таптык, билдик, бары жайында!
— Шашпай сүйлөгүлөчү, Көбөш сен айтчы?
Көбөш тамагын кырынып, кадыресе түс алып, айтууга кам урганда:
— Ой, бул билбейт, бери жакта турган. Чалгында мен…- мен болдум. Колго түшүрүп туруп баарын билдим…
— Кимди колго түшүрдүңөр?
— Сен койотурчу, — Көбөш ызасын араң басып, энесин туурап салмактуу болууга аракеттенип инисин тыйымыш болду, — Биз Төрткүлгө жеткенибизде күн түш маалы болуп калган. Токой арасындагы бактын көлөкөсүнө түшүп, ачык жердеги ак өргөөсү бар айылды бирден эле тааныдык. Аттарыбыздын ооздугун чыгарып, жашыл тулаңга оттотуп турганбыз, чылбырлары колубузда… Экөөбүз тең не бар, не жок деп учуна коргошун уютулган жылан боор камчыларыбызды алып алганбыз, бүлдүргөсү аты жокто илинүү. Эки көзүбүз айыл жакта. Бир кезде токой аралап кеткен бээлерди чогултуп жүргөн күңдү көрө койдук…
— Мен… мен биринчи болуп көргөм!
Бакдөөлөт тымызын үшкүрүп коюп, кейиштүү угууда. «Атаңдын көрү-ү, арман дүйнө! Базарлуу жаш кезимде тукум алууга элден акыл-эстүү бир эркек табылбагансып…» деген өкүнүч ойго кеткен эле ал.
— Анан, аны кармадык да баарын сурадык.
— Унчукпайт, жылан боор менен…
— Анан айтты. Семетей ак өргөөдө күмүштөлгөн бешикте жатат. Сарт жеңебиз баланын жанынан карыш жылбай көз жашын көлдөтүп отурат, — дейт. Айылда каршылашар эркектер да жок дейт…
— Кызык! — деди Абыке делөөрүп, — Жылан боор менен ийинден ашыра басып алганымда чалкасынан кетип, буту сырайып калды. Жука чапрка басып-басып алдым эле, чыңырып алактап, өң алеттен кетип, айтып берейин абакелер урбагылачы деп жалынып жиберди…
— Дал эле ошол сарт жеңенин күңүнө жолугуппуз.
— Андан да кызыгы, — Абыке кызуулана түштү, — сасыйт эле сасыйт, көрсө жылан боор менен такымын айра чапканда, дамбалын толтуруп салыптыр!
Көбөш уялымыш болуп жер карап кытылдады.
— Ал күңдү эмне кылдыңар? — Бакдөөлөттүн өңү өзгөрө түштү, — Силерди таанычу беле?
— Та-аныйт, көрүп эле жүргөн күң.
— Чер токойго алып кирип, терекке таңып, оозуна башындагы жоолугун тыгып, кетип калдык.
— Ым-м, — деди Бакдөөлөт эс ала түшүп.
— Билебиз да-а, ал барып айтып койсо, нойон келгиче баласын жашырып койобу дедик.
— И-и, — деди ханыша кымкап тонун кымтыланып. — Эми, эртең сый тамактардан алып нойондун жолун тозуп чыккыла. «Атам катуу оорулуу, биз Манастын айылына ээрчитип барып, ишиңерди бүтүрүп беребиз!» дегиле. Анан, калмактардын каалаганын иштеп жолго салаарсыңар…
Бакдөөлөт кетүүгө камынды, бирок…
— Анан дагы бир кызыгы бар, — деп Абыке энесин токтотуп калды. — Төрткүлдөн бери чыга берээрдеги таштакта Шуутугулга жолугуп калдык.
— Үзүктөй калпак Шуутугул, — толуктады Көбөш.
— Баарекелде, Бакдөөлөттүн баатырлары, эмнеге сороктоп чаап калгансыңар, — деп чекмеледи. Мен, мына сороктосо дедим да жылан боор менен басып алганымда…
— Үзүктөй калпагы башынан ыргыды…
— Өзү желмаянынан ыргыды…
Калп айтышкан экөө тең кыткылыктады. Калп аралашпаса, акмакчылыктын даамы болмок беле!
«Үзүктөй калпак Шуутугул» деген атка конгон адам Манастын жакшы көргөн чоролорунун бири болучу. Терткүл жакта арамдардын шимшип жүргөнүнөн шекшип, Манас өлгөндөн бери эл четин мекендеп калган Бакайды көздөй желмаянын желдире жөнөгөн болуучу ал.
Кыргыздар Коңурбайдын ордосунан узап алган соң, өздөрүн эркин сезишти. Бирок Жакыпкан жорго үстүндө теңселе толкуп, көргөн билгени, укканы жөнүндө бир ооз да сөз айткан жок. Хандын каш-кабагына карашып, аткошчулары да тунжурай жүрүп отурушту.
Кыргыздар мекендеген аймактын чегарасына жете бергенде күн кеч бешим эле. Булардын алдыларынан желдире жортуп, чаңызгыта келе жаткан атчандар тобу чыга түштү. Алдыда баертең Жакыпкан көргөн кызыл атчан нойон. Муруттары жамажайларынан ээгине түшкөн кара сур жоокерлер катаал, нары сүрдүү көрүндү. Алар жакындай бергенде беркилер жол бошотуп, четке чыга беришти. Коңурбайдын атчандары жол бошотуп ыктала түшкөн адамдарга этибар бербестен, тизгин учу өтө чыгышты. Нойондун канжыгасында акак чөгөрүлгөн күмүш ат жабдык жаркылдайт. Айрым жоокерлердин канжыгасында күмүш кемер, күмүштөлгөн алабакан, кымкап аяккап, шырдак, көшөгө өңдүү буюмдар шашып байлангандыктан аттын соорусун койгулап бара жатты.
Жол чаңы көөлгүй тарап, жер боорлой шамал ыгына көчкөндө Жакыпкан эсине келгенсиди. Кордук менен кек алоолонгон кара көздөр тым-тырс ат жалын тиктеп турушкан. Хан жолун улады. Эчким ооз ачып үн каткан жок.
Күн батып бара жатты. Эми булардын алдынан быкшып түтөгөн чакан кыргыз айылы чыга келди. Жакындап келгенде, кыязы, келе жаткандар кыргыз экенин билишти көрүнөт, бирөө далбактап чуркап жетти буларга. Боз үйлөр жылаңачтанып, катын-калач ар жерде бирдемелерди жыйнаштырып, карбалас жүрүшкөнсүйт. Созолонгон кошок, өксүгөн ый угулат. Айыл ортосунда коңурсуган өрт, аны тегерене чуркаган үч-төрт адам күлдөн бирдемелерди чыгарып жатты. Айыл четинде ит улуп, адамдардын башына түшкөн кырсыкка наалып жаткансыйт.
— О-о, айланайындар, кыргызсыңарбы? ! Чаап кетти, тукум курут болдук! Айланайын эл-журт, бул эмне деген кордук! Эркек балдарды бешиги менен алып чыгып, өрттөп жиберишти. Ушуну көрмөк экенбиз… — Чуркап жеткен адам аптыгып араң сүйлөйт, — баласын өрттөн алам деген катындарды отко түртүп кошо өрттөштү… Оо, Теңирим, Манастын баласын бербесеңер бардык кыргыздын балдарын өрттөйбүз дешти… Аз айыл элек, бала калтырбай өрттөп салды. Бул кордук, айланайындар, буга кантип чыдайбыз?! Эмне унчукпайсыңар? !…
Жакыпкан күйүттөн теңселе түшүп, аттын жалынан ооп баратканда аткошчулары кармап калышты. Кыргыздардын түксүйгөн өңдөрү кек менен чыңалып, көздөрү жалын бүркүп жаткансыйт. Жолоочулар хандын абалына карап, үйгө тезирээк жетүүнү ойлонушту. Булар унчукпай бастырып кетээри менен жалгыз калган айыл адамы башын койгулап өкүрүп жатты:
— О-о, шум дүйнө! Кабылан Манас өлгөн тура! Өлбөй кал Манас, өлбөй кал! Өлүмгө жетпегир Манас! Бизди ушинтип таштамак белең… О-о береним Манас, бир боорум Манас, ала жат баарыбызды! Өлгөнүң эми билинди… — Ал быкшып жаткан айылы жакты карап алып өкүрүп ыйлап чөк түшүп отурган бойдон калды…
Жакыпкан үйүнө келээри менен төшөк тартып жатып калды. Карт денеси күйүп жаткансып алдастады. Сакалдуулар чакырылып, ак сары башыл мал арнап союлуп, өпкөсү кагылды.
Катуу ызаланган Жакыпкан эл тараган күнү түн ортосу ченде гана эсине келип, сагаалаган балдарын, келин-кесектерин, туугандарын үйлөрүнө кетирди да болгон ишти кемпирине төкпөй-чачпай айтып, төшөгүндө онтоп жатты. Эртең эл чогулганда, кыргыздын жаман-жакшысы топ курганда эмне айтышы керек? Кандай чечим болот? Нары көп, нары күчтүү канкорлор басынтып, эмне кылам десе ошону кылары бышык эмеспи!
Мээрчөптүн тамырынан кырынды салынып ачытылган, ал-кубат берүүчү кымыздан алтын чөйчөккө куюлуп Жакыпканга сунулду.
— Бир-эки ууртачы ханым, өз тукумуңдун азабын тартуу үчүн жаралган турбайсыңбы! — деди Бакдөөлөт кабаттап коюлган куш жаздыкка сөөнө онтоп отурган абышкасына, — Теңирим-ай, мынча не азап. Баарын кылган жаңкы кара кемпирдин баласы! Тынч жашап жаткан элди бүлүндүрдү. Кайран эл, кайран жер! Сайда саныбыз, кумда изибиз калган жок. Коңурбай акмак эмес, кек сактап, кун кууп чыгаар тукумдун жашап турушу ал үчүн коркунуч. Манас жокто деле кыргыздар кырылбай эле жашаган. Бергиле сураганын. Антип кутулбасак, элди дагы бүлүнтүп алабыз!… Ханым, Коңурбайдын тилегин орундатып, кайгы чекпей эле, баланы колуна салып бергиле. Кыргыздын бир баласы тумоодон деле өлбөйбү! Эл намысы, элдин эркиндиги деп жүрүп көргөн күнүбүз бул болду!..
Мындай сөздү сүйбөгөн Жакыпкан, демигип капшыт жакка оодарылды. Тышкы күйүт аз келгенсип, ичтен билгизбей үңүп жеп жаткан курт да бар тура, көрсө! Күнүүлүк күрмөөгө келбеген акыл-эс оңой жоо болгонбу?! Бүткүл кыргыз сыймыктанаар эр азамат төрөп бере албаган Бакдөөлөт, илгертен эле Чыйырдыны көрөйүн деген көзү жок болучу. Манастын тукумун үзүү жөнүндө ал Коңурбайдан кем ойлонбойт эмеспи. Мына азыр эң сонун сааты түшүп, оюндагысын тартынбай айтып отурат.
Жакыпкандын ноокасы салмактана түштү. Анын төшөктөн турбай бир нече күн жатып каларын ойлогон Бакдөөлөт ишке өзү кол салып киришти.
Түн бою кирпик көзүн ирмебей отурган жакындары күн чыга, хан жай алып уктап кеткенде көздөрүн ушалап үйдөн чыгышты. Бакдөөлөт кундуз жакалуу кымкап тонун жамынып, күңдөрүнүн кол кабышы менен жүзүн чайып, элечегин оңдоп салынып, эшикке чыкты.
Күн чайыттай ачык эле. Тоодон артылган күн нурлары закымдап чык байлаган майда жалбырактарды бермет чачылгандай жылтылдатат. Таңдын салкын нары тунук абасынан дем алып, Бакдөөлөт желбегей тонун кымтылана алыскы желелердеги бээлердин окуранганын угуп, кулундардын чирелеп байлатбай жатканын карап турду. Анын айлана чөйрөгө караган көздөрү ойсуз эле. Түндө Жакыпкандын жанында отурганын унутуп койду. Чыканактай кара кемпирдин жалгыз уулу кыргыздын башын кошуп, душманы менен тең ата болду. Менин балдарым андай ишти колдоруна алалган жок. Чындыгында, алардын колдоруна тизгин тийбеди. Мына эми, кыязы, балдарымдын кезеги. Хан Жакып эртең аркы дүйнөгө сапар чексе, хандык так тул калабы? Өзүм отурбасам да аны салт боюнча балдарымдын бири ээлейт. Байкуш кыргыздарга баш керек. Ал үчүн азыртан аралашуу, көзгө түшүү, Коңурбайдын көңүлүн улоодон башка жол жок. Бакдөөлөт мына ушул чечимге тымызын келген эле.
Сабадагы алиде бышыла элек көгүлтүр кымыздан кытайдын фаянс кеселери менен экиден тартып жиберишкен бир туугандар аталарынын начар абалына кейиштүү түр көрсөтүмүш болушту. Бирок көгүлтүр кымыз ачкарын ичилгендиктен көңүлдөрү болор болбос серпиле түшкөн эле. Алыстан бир басып, эки басып жай келе жаткан Бакдөөлөттү көрө койгон келиндердин бири шашып, төргө тукаба төшөгүн жая салды. Алар ийменип эшик ачып, күмүш кумганга суу толтуруп, жез илегенин камдашты. Балким, энелери эртең мененки чайды Көбөштүн үйүндө ичээр… Бакдөөлөт эки уулунун тең ушул жерде экенине ичинен кубанды. Баары ойдогудай башталганы турат…
Өзүнө арнап салынган төрт кабат төшөккө барып отургандан кийин, сунулган эртең мененки кымыздан ооз тийип кайра берди Бакдөөлөт. Андан ары болсо, кымкап тонун кымтыланып, келин-кесегин тышка чыга турууга буюрду. Көбөш менен Абыке энесинин айбатынан бир аз айбыгып, баштарын жерге салып сөз күтүштү.
— Балдарым, атаңардын чикиртин көрүп турасыңар, — Бакдөөлөт үшкүрүндү, — Жаман айтпай жакшы жок дегендей, атаңарды аркы дүйнөгө узатып калсак, атпай журт алдында нарктуу узатуу милдети турат. Бирок үстөккө-босток жан кейиткен иш чыга калып, айла кетип турган учур… Эгер хандын сырыкарага белгилүү болсо, анда ордодо, хандыкта, хандын үйбүлөсүндө нарк болмок эмес. Өзөккө тутанган өрттү өчүрүү үчүн өзүңөргө гана айтайын деген сырым бар. Ал адам баласына билинбегени түзүк. Жамандыгыңар болбосо, жаштыгыңар калган жок, калдайып өсүп чоңойдуңар. Эл камын ойлоор чагыңар. Түпөктүү найза сунуп, кылыч сермеп, жаа тартканы болбосо, Манас силерден артык беле?…
Энесинин мактоо сөзүнө ээликкен Абыке купшуңдап, тынч отуралбай толук угалек жатып аралаша кетти:
— Коркпоңуз эне, ал оңой! Өзүңүздү баш кылып, айылдагы катын-калачтын баарына кара кийдирип, жыл бою коштуруп ыйлатабыз. Кыргыздын алыскы урууларына, батышы Кыпчак, чыгышы Коңурбайды баш кылып бардык нойонлорун, түштүгү Темиркан кудага чабаган жиберебиз. И, айтмакчы, Уйсун ханын унуткан турбаймбы, ага да кабар жиберебиз. Болуп көрүлбөгөндөй ат чаап, байгесине үйүрү менен жылкы, короосу менен кой саябыз…
Бир көйнөк мурда жыртканын билдирип Көбөш инисин какмалады:
— Койо турчу, деги сөздү аягына чейин уксаң боло!
— Эмне, энем сен экөөбүздөн акыл сурап отурат. Билгенимди…
— Балдары-ым, — деди Бадөөлөт кейиштүү үн менен, — Мен силерден акыл сураганы келгеним жок. Орою келип турган ойрондуу ишке жумшаганы отурам.
Сөз төркүнүнөн ирмем селдее түшкөн балдары кайрадан бойлоруна кайрат жыйнагансыды:
— И, айтыңыз анда… Биздин колдон бары келет, — деди Абыке.
— Ой бир эси жок неме экенсиң, — Көбөш кыжырлана кетти, — Айтып баратпайбы, кичине күйсөң боло? Дайны жок чеченсинбей…
— Эмне? Сен эстүү болуп калдыңбы? Качантан бери? Кече эле тиги сарт жеңени өзүм алсамбы, кыркка чыкса да кызга бергис деп менден акыл сурабадың беле! Сенин эстүүлүгүң деле белгилүү… — Абыке энтиге дем алып энесинин алдында агасынан жеме укканына намыстана түштү.
Энесинин оюн билүүгө ынтызарланганы менен Көбөштүн акыл-эси Абыкеникинен айырмаланчу эмес. Каныкей жөнүндөгү жашыруун оюн энесине билгизип койгонуна катуу намыстанган Көбөш буулугуп: «Бас, жаагыңды! » деп кыйкырып жибере жаздады.
« Балдары-ым! » деген кейиштүү коңур үн кайрадан угулДУ:
— Балдары-ым, силер миң-сан жолу уккан бир сөздү кайталайын. Бирине бири эрегишип, биринин сөзүн бири жөнөтпөй, бирин бири аңдыган элде береке болбойт. Көбөш Каныкейди алгысы келсе, агасынын жесирине инисинин эгедерчилик кылуусу — кыргыз салты. Бул жакшы иш. «Коюндан төгүлсө кончко». Бирок ага жетүү үчүн алдыда өтө алгыс аска-бел жатат. Майда-баратка алаксып, бөйрөктөн шыйрак чыгарып, алагүү немелерче жүрсөңөр алаканыңардагы алтын тактын, өрүшүңөрдөгү сан-миң малдын эмне касиети болмок! Силердин жөнү жок кыжылдашканыңарды мындан ары көрбөс болоюн… Эми, угуп тургула. Бакай элге жолобой ат тизгинин оолак салды. Анын оюнда, Манастан кийин элде сөөнөр адам калган жок. Силер эмне, татыбайсыңарбы ага? Көзгө түшүп, оозго илинсе бардык адам ага татыктуу. Азыр кыргыз эли бардык балтыр бешик балдарынан айрылганы турат, кыймылдагыла!
Көбөш менен Абыке бул сөзгө түшүнбөй бирин бири карап коюшту. Бакдөөлөт сөзүн улады:
— Коңурбай хан атаңарды чакыртып кыргызга бир бала керекпи, же миң бала керекпи дептир. Мен жиберген нойондун көзүнчө Манастан калган баланын көзүн тазалагыла. Эгер антпесеңер, кыргыз айылдарын кайра чаап, балтыр бешик бала калтырбай өрттөйбүз, — дептир. Кайра келе жатканда атаңар четки бир айылды калмактар чаап кеткенин, балдарын өрттөп жиберишкенин көрүптүр…
— Баса, атам эмнеге ооруп жыгылды дейм… Аткошчулары келгенден бери бир киши менен да сүйлөшкөн жок. Баарынын кабагы бүркөө!
— И, акылдаша отуруп, Манастын уулун келген нойондун көзүнчө..ым- м, жоготолу дедик. Андан башка айла жок. Бүгүн силер жол чалып келгиле. Сарт келин айлы менен Төрткүлдүн кайсы жерин жайлады, конушун тактагыла. Баланын бар жогун билгиле. Жанагы мен айтам деген ойрондуу иш ушул!
Көбөш менен Абыке жеңилдене түшүштү. «Ошол элеби!» дегенсишип, ийиндерин күйшөшүп бир бирине жылуу чырай менен карап алышты.
— Абайлагыла балдары-ым, Манаска канжар шилтеген сарт келин силерди майып кылуудан кайра тартпайт…
— Тиги-и, нойону качан келет экен?
— Эртең.
Кечкурун «чалгындан» келген эки эргул көргөн билгендерин энесине баяндашып, жарыша сүйлөп жатышты.
— Таптык, билдик, бары жайында!
— Шашпай сүйлөгүлөчү, Көбөш сен айтчы?
Көбөш тамагын кырынып, кадыресе түс алып, айтууга кам урганда:
— Ой, бул билбейт, бери жакта турган. Чалгында мен…- мен болдум. Колго түшүрүп туруп баарын билдим…
— Кимди колго түшүрдүңөр?
— Сен койотурчу, — Көбөш ызасын араң басып, энесин туурап салмактуу болууга аракеттенип инисин тыйымыш болду, — Биз Төрткүлгө жеткенибизде күн түш маалы болуп калган. Токой арасындагы бактын көлөкөсүнө түшүп, ачык жердеги ак өргөөсү бар айылды бирден эле тааныдык. Аттарыбыздын ооздугун чыгарып, жашыл тулаңга оттотуп турганбыз, чылбырлары колубузда… Экөөбүз тең не бар, не жок деп учуна коргошун уютулган жылан боор камчыларыбызды алып алганбыз, бүлдүргөсү аты жокто илинүү. Эки көзүбүз айыл жакта. Бир кезде токой аралап кеткен бээлерди чогултуп жүргөн күңдү көрө койдук…
— Мен… мен биринчи болуп көргөм!
Бакдөөлөт тымызын үшкүрүп коюп, кейиштүү угууда. «Атаңдын көрү-ү, арман дүйнө! Базарлуу жаш кезимде тукум алууга элден акыл-эстүү бир эркек табылбагансып…» деген өкүнүч ойго кеткен эле ал.
— Анан, аны кармадык да баарын сурадык.
— Унчукпайт, жылан боор менен…
— Анан айтты. Семетей ак өргөөдө күмүштөлгөн бешикте жатат. Сарт жеңебиз баланын жанынан карыш жылбай көз жашын көлдөтүп отурат, — дейт. Айылда каршылашар эркектер да жок дейт…
— Кызык! — деди Абыке делөөрүп, — Жылан боор менен ийинден ашыра басып алганымда чалкасынан кетип, буту сырайып калды. Жука чапрка басып-басып алдым эле, чыңырып алактап, өң алеттен кетип, айтып берейин абакелер урбагылачы деп жалынып жиберди…
— Дал эле ошол сарт жеңенин күңүнө жолугуппуз.
— Андан да кызыгы, — Абыке кызуулана түштү, — сасыйт эле сасыйт, көрсө жылан боор менен такымын айра чапканда, дамбалын толтуруп салыптыр!
Көбөш уялымыш болуп жер карап кытылдады.
— Ал күңдү эмне кылдыңар? — Бакдөөлөттүн өңү өзгөрө түштү, — Силерди таанычу беле?
— Та-аныйт, көрүп эле жүргөн күң.
— Чер токойго алып кирип, терекке таңып, оозуна башындагы жоолугун тыгып, кетип калдык.
— Ым-м, — деди Бакдөөлөт эс ала түшүп.
— Билебиз да-а, ал барып айтып койсо, нойон келгиче баласын жашырып койобу дедик.
— И-и, — деди ханыша кымкап тонун кымтыланып. — Эми, эртең сый тамактардан алып нойондун жолун тозуп чыккыла. «Атам катуу оорулуу, биз Манастын айылына ээрчитип барып, ишиңерди бүтүрүп беребиз!» дегиле. Анан, калмактардын каалаганын иштеп жолго салаарсыңар…
Бакдөөлөт кетүүгө камынды, бирок…
— Анан дагы бир кызыгы бар, — деп Абыке энесин токтотуп калды. — Төрткүлдөн бери чыга берээрдеги таштакта Шуутугулга жолугуп калдык.
— Үзүктөй калпак Шуутугул, — толуктады Көбөш.
— Баарекелде, Бакдөөлөттүн баатырлары, эмнеге сороктоп чаап калгансыңар, — деп чекмеледи. Мен, мына сороктосо дедим да жылан боор менен басып алганымда…
— Үзүктөй калпагы башынан ыргыды…
— Өзү желмаянынан ыргыды…
Калп айтышкан экөө тең кыткылыктады. Калп аралашпаса, акмакчылыктын даамы болмок беле!
«Үзүктөй калпак Шуутугул» деген атка конгон адам Манастын жакшы көргөн чоролорунун бири болучу. Терткүл жакта арамдардын шимшип жүргөнүнөн шекшип, Манас өлгөндөн бери эл четин мекендеп калган Бакайды көздөй желмаянын желдире жөнөгөн болуучу ал.
#7 21 March 2018 - 21:59
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
* * *
Күн чаңкай түш мезгили. Алтынтоо чокуларын байырлаган бирин-серин түйдөк ак булуттар гана көзгө урунат. Көпкөк асманда чалгынын кере жайып, каалгыган бүркүт сызып бара жатып, кокус төмөнгө шуңгуду. Кайрадан атып бийикке көтөрүлүп «Шаңк!» этти. Төмөндө булбулу безеленип, күкүгү таңшыган токой тунжурайт. Көк кашка өзөн шоокум таратып, токойдун бирде жээгине, бирде ортосуна оонап, күндүн алтын нурлары менен азилдеше ойноп, агып жаткансыйт. Бул жашыл өрөөн Манастын сөөгү чыккан ыйык конуш болучу.
Айылдын орто ченинде он эки канат ак өргөө, анын айланасына алыс-жакын конушкан Манастын тирүү кезиндеги кыйбас адамдары, нөкөрлөрү. Өргөөнүн жанында кул-кутандардын, күңдөрдүн, малчылардын алачыктары. Токой жээгиндеги кенен аянтта кулун байланган желелер. Жылкы үйүрлөрү ысыда четин, долонолордун көлөкөлөрүнө ыктап, бардыгы токойго жашырынган…
Акыркы желеде бээ саап жүргөн күң менен кул токой четинен илээлеп бери чыга берип, кайра бадалга жашынган сөлөкөттү көрүштү.
— Жаңылчак! — деди бээ сааган көнөчөгүн тизесине түшүрүп, желенин четине баскан күң.
Кулундун сагагын бекитип жатып, токой жакка эрине көз жүгүрткөн кул:
— Ал эмнеге сандалып жүрөт? — деди да жооп күтпөстөн, бээлерди таш ыргытып кайырып, токой жакка баштантып койду. — Дайны жок кылыктанган эси жок!
«Илээлеген сөлөкөт» койчулар бошотуп жиберген кечөөкү Абыке, Көбөш байлап кеткен күң болучу. Эмчегин сүт тээп сыздап, алачыкта калган баласына келе албай түндөн бери токойдо. Ачтык, жан жеген ички азап күңдү эсинен адаштыра жаздаган. Күң болсо да бир тууган эжесиндей кам көргөн Каныкей укса, анын чыккынчылыгын эч качан кечирмек эмес. Манас айлынын жоокердик салты ушундай!
Зор ак өргөөнүн сол капшытына Манастын сыр найзасы, ак келтеси, калкан, кылыч, канжарлары илинген. Булардан төмөн берээнден калган ээр токум кыргыз салты боюнча тулданган. Каныкей баштан аяк кара кийип, мына ушул ыйык буюмдарга бетин түзөп, күндө үч убак заңгырап кошок айтат. Кенен боз үйдө үч эле жан жашайт. Чыйырды, Каныкей, бешиктеги Семетей.
Каныкей түшкү кошогун кошуп болгон соң, көкүрөгү карс айрыла үшкүрүндү. Опоосуз дүйнө! Анан ал бери карап, күң куйган суу менен бети-колун чайып, эмне үчүндүр ээнсиреген көңүл менен кызматкер күңдүн кыймыл-арекетине ойсуз көз жүгүрттү. Күң чыгып кеткен соң төрдө отурган Чыйырдыга карады:
— Эне, түндө укмуштуу түш көрдүм, жооруп бериңизчи. Башка келгенди тартпаска чарабыз барбы? — ал оң билегиндеги алтын билеригин чыгарып, тегеретип шашпай карады, — Бакдөөлөттүн арамдары айыл арасын жойлоп өттү, атчан, алдуу-күчтүү көрүндү. Колумда жибек аркан бар экен. Абыкеге чалма ыргытып түшүрө албадым. Андан ары дагы бирдемелер аралашып кеткенсиди. Мынабул билерикти күң Жаңылчакка берип жатыпмын… Бул маркум энемдин керээзи болучу. Чочулап ойгондум окшойт. Манастын казаа болгонуна жыл айлана элек. Кара кийип, кан жутуп минтип отурганда тиги арамдар балага кастык кылабы деп корком…
Башынан көп иш өткөргөн каныша Чыйырды бул сөздөрдөн андан бетер тунжурай түштү. Неси болсо да, алдыда бир нерсе болорун ал сезди. Кыйла унчукпай отургандан кийин ордунан турду да бир чыны муздак суу алып, бешиги менен баланын, Каныкейдин башынан тегеретип, сууга түкүртүп, чыныны суусу менен эшиктен ары ыргытып жиберди. Кайра ордуна келип отурган соң кундуз жээктүү белдемчисинин этегин кармалап сөзгө кирди:
— Кулунум, нээти жаман көркоолор кастык кылбай койбойт. Манастан калган жалгызымды Теңирим сактасын! Белиңе бекем таңып, Теңирге сыйынып, Темиркан кудага ыктаганың дурус. Ал Манасты күйөө балам деп жакшы көргөн жээн небересин аярлап чоңойтор. Акыркы карманаарыбыз ушул. Жалгызымды арамдардын кастыгынан коргогун, кулунум! Менин болсо, бир бутум көрдө, мага караба! Бакай абаң менен кабарлашып, Букарга сапар тарт. Жаңкы, сен түшүңдө көргөн аркан — жол болот. Теңир колдоп аман-эсен жетип алгың бардыр… Жалгызым чоңойсо элин издеп келбей койбойт…
Каныкей ансыз да кургабаган көз жашын куюлтуп, Семетейдин бешигине башын коюп, өксүп ыйлап жатты. Анын түтүнсүз өрттөнгөн өзөгүнөн дем эмес жалып чыгып жаткансыйт.
— Кантип? Калдайган кыргыз элимди, мекендеген кутман жеримди кантип таштайм?! Айкөлүмдүн аты өчөбү? Мен бейбакты Манастын арбагы урбайбы?!
Мына ошол учурда, көктө сызып айланган бүркүт дал эле өргөөнүн түндүгүнө шуңгуп, шаңк этип сайрады да кайрадан көкөлөдү. Ой-кыялы менен майышып отургандарга ал дем берген эле. Анын « Шаңк» эткени — «Намыс, Эл намысы үчүн!» дегенди туюндурду. Эрдикти эрдик козгойт. Арстандын, бүркүттүн, адамдын эрдигинде табийгый тутумдаш бир өзөк жатат. Бири козголсо, экинчиси, үчүнчүсү дүүлүгөт! Бүркүт үнүнөн Каныкей серпиле түшкөнсүдү. Чындыгында ыйлап-сыктап, майышуу анын дартына даба эмес. Каныкей кайратына келип, акырын ордунан турду да каралуу кийимин чечип, ак тинтеси асылган алтын кемерин белине курчанды. Эзелтен эле жоокердик кам эрте көрүлөт. Салгылаш болбой калган күндө да, анын зыяны жок. Жашынан жоокерликке машыккан хан кызы үйдөгү Манастан калган куралдарга көз жүгүртө, зарыл учурда андан кандай пайдаланарын көкүрөгүнө түйүп жатты…
Каныкей ойдон серпиле электе, колунда бээ саган көнөгү бар күң да ак өргөөгө шашып кирип келди:
— Айланайын эжекең-ай, айылдын туш тарабынан шойкомдуу атчандар чаап келе жатышат!
— Ат келтирилсин! — Каныкей катаал буюрду да, ат келтирүүчүлөр эбак жок экенин эстеп, ушундай болмок, дегенсип, Чыйырдыны бир карап алды. « Капылда калдым э-э, аз болсо да шыбыш билсек эмне!». Бирок ат үстүнөн алдырып көрбөгөн аялдын көйкашкасы эр менен эл намысы үчүн акыркы демине чейин кармашууга даяр эле. Айбалтаны колуна ала койгон Каныкей кандайдыр ирмем ойлоно кетип, кайрадан аны керегеге сөөп койо салды. Анан, тез кыймылдап күмүш бешикте жаткан Семетейди чече баштады…
Айылдын токой жак четинен кызыл ат минген нойон баштаган Абыке, Көбөш Манастын мурдагы чоролорунан Тазбаймат, Кыргылчал дагы онго жуук калмак атчандары тике эле ак өргөөнү көздөй чаап келе жатышты.
Тоо жактан жана төмөнтөн да бир топ кол лап койгон болучу. Көбөштүн жигиттери Чыйбыт менен Адыбай бээ байланган желелерге жетип, кулундарын агытып кирди. Көлбай, Кочкор баштаган бир топ кол кыркада, алтыгана арасында жүргөн төөлөрдү, бир тобу өрүштө жуушап жаткан койлорду үркүтүп, карышкыр тийгендей чуу көтөрдү.
Кыргыздын кайтпас баатыры жөнүндө көп угуп, өзү да чет-бучкагын көрүп калган кызыл атчан нойон, Манастын ак өргөөсүнүн алдына жете келгенинде жүрөгү болк эткенин сезе, тизгин тартып теңселе токтоду. Аттарынан секирип түшүшкөн Көбөш менен Абыке жан алгычтай шымаланып, өргөөгө кирип барышты.
— Токто, арам какшаалдар! .. — Чыйырды балтасын жалаңдатып бешик жакка чуркаган Абыкенин жолун торгоду. Абыке кемпирди чалкасынан түртүп жиберип, күмүштөлгөн бешикти как ортосунан бөлө чапты. Чырр эткен баланын үнү угулуп, жердеги асыл килемге кан жая берди…
— Ушуну кылмак экенсиң, арам!… — Каныкей ак тинтесин кынынан сууруп, Абыкеге умтулду. Бирок учунда салмактуу коргошуну бар Көбөштүн камчысы ийинден артыла тийип, анын оң эмчегин тилип түштү. Каныкей талылуу жерге тийген камчыдан эсинен адашып барып жүккө жөлөндү. Бирок «Кулунум! » деп чыңырган Жаңылчактын үнүн угар замат эсине келе түштү. Эмчеги сүткө толуп сыздаган Жаңылчак тополоңдон пайдаланып алачыгына кирип чыккан болучу. Каныкей керегеге сөөп койгон айбалтасын ала коюп, чыңырган күңдүн башын бөлө чапты:
— Мына, канкорлор! силерге баарын өлтүрүп берейин! О- о, залимдер, бул өчпөс кек! Наалат бассын силерди!… — Каныкей кайрадан алсырап жүккө сөөнө кулады.
Кызыл-ала канга бойолгон күмүш бешикти, баланын ичегисин чубалта көтөрүп чыгып нойондун алдына таштады. Коңурбайдын тапшырмасы ушундай аякталууга тийиш эле.
Каныкейдин эси ооп калганынан пайдаланып, Көбөш менен Абыке, безеленген жалгыз Чыйырдыны көздөрүнө илбей Манастан калган жарак-жабдыктарды талап алышты. Анысы аз келгенсип, ак өргөөнүн жабыгын сыйрып, ууктарын жылаңач калтырды. Бир чай кайнатым убакыт ичинде эле алар бузуку ойлорун ишке ашырып, айылга чычкак улак калтырбай, душманынан бетер чаап, жолго түшүштү. Бул Бакдөөлөттүн тапшырмасы эле.
Туйтунган арамдар айылдан оолактап, улуган иттер сейректеп, ызы-чуу басылайын дегенде Чыйырды Каныкейге суу бүркүп эсине келтирди. Катуу чымыркануу, чочулоо анын дарманын кактап кеткен эле. Анын үстүнө душман дүбүртү басыла электе Каныкейди эсине келтирсе, мерт болот, — деп ойлогон.
Оң эмчегиндеги жаракат үстүндөгү көйнөгүн коомай кармап, сүтү толгон оң эмчегин ушалап, бир аз дүң-маң отурду Каныкей. Арамдарга канжар шилтей албаганына катуу өкүнүп, жабыгы сыйрылган ууктар арасынан көк асманга көз жүгүрттү ал. Алиде көктө сызып жүргөн бүркүт сезе койгонсуп, эки жолу төмөнгө шуңгуп, Каныкейдин акыл-эсине таазим кылып, кайра бийигине көтөрүлдү.
— Эне, — деди Каныкей акырын гана, — балага жете алычу түрүм жок. Курсагы ачты го…
Чыйырды күңдүн кара алачыгына барып, эски курумшулар арасынан, бешикке батпай буту чыгып, боргулдана тердеп жаткан балканактай Семетейди араң көтөрүп келди. Эч нерсе менен иши жок наристе энесинин эмчегине жармашты.
Каш карайганда Бакай жиберген Шуутугул эки ат коштоп жетип келди.
Каныкей үн катпастан, аздыр-көптүр жол камын кылымыш болду. Аттанаар алдында болсо, Жаңылчактын өлүгүнө көз жүгүртө келип, ичинен терең улутунду. Анан, сөөктү төргө жаткызып, үстүнө кымкап көшөгөсүн жапты. Өлүк тегерегине жети чырак жаккандан кийин, энесинен калган алтын билеригин чыгарып, күңдүн көкүрөгүнө койду. Көмүүгө бир соопкер чыгып калар. Улам кылчакташып булар үйдөн араң чыгышты. Чыйырдыны сөөп аткаргандан кийин Каныкей үзөңгүгө бутун койо ээрге башын сөөп, көз жашы аралаш күбүрөдү:
— Кош элим! О-о, опоосуз дүйнө! Жаным тирүү болсо, беренимдин туусун бир желбиретээрмин! Кош, Мекеним!
Үч атчан түн караңгысында заматта кайып болгонсуду. Алар Бакайга, андан ары жол билген адам алып, Букарга сапар тарткан эле.
Мына ушундайча, көрөгөч балгер Эрликхандын өлүм алдында айткандары таасын келээрин Коңурбай, ал түгүл Бакдөөлөттүн арамдары да билбеген бойдон калышты…
Күн чаңкай түш мезгили. Алтынтоо чокуларын байырлаган бирин-серин түйдөк ак булуттар гана көзгө урунат. Көпкөк асманда чалгынын кере жайып, каалгыган бүркүт сызып бара жатып, кокус төмөнгө шуңгуду. Кайрадан атып бийикке көтөрүлүп «Шаңк!» этти. Төмөндө булбулу безеленип, күкүгү таңшыган токой тунжурайт. Көк кашка өзөн шоокум таратып, токойдун бирде жээгине, бирде ортосуна оонап, күндүн алтын нурлары менен азилдеше ойноп, агып жаткансыйт. Бул жашыл өрөөн Манастын сөөгү чыккан ыйык конуш болучу.
Айылдын орто ченинде он эки канат ак өргөө, анын айланасына алыс-жакын конушкан Манастын тирүү кезиндеги кыйбас адамдары, нөкөрлөрү. Өргөөнүн жанында кул-кутандардын, күңдөрдүн, малчылардын алачыктары. Токой жээгиндеги кенен аянтта кулун байланган желелер. Жылкы үйүрлөрү ысыда четин, долонолордун көлөкөлөрүнө ыктап, бардыгы токойго жашырынган…
Акыркы желеде бээ саап жүргөн күң менен кул токой четинен илээлеп бери чыга берип, кайра бадалга жашынган сөлөкөттү көрүштү.
— Жаңылчак! — деди бээ сааган көнөчөгүн тизесине түшүрүп, желенин четине баскан күң.
Кулундун сагагын бекитип жатып, токой жакка эрине көз жүгүрткөн кул:
— Ал эмнеге сандалып жүрөт? — деди да жооп күтпөстөн, бээлерди таш ыргытып кайырып, токой жакка баштантып койду. — Дайны жок кылыктанган эси жок!
«Илээлеген сөлөкөт» койчулар бошотуп жиберген кечөөкү Абыке, Көбөш байлап кеткен күң болучу. Эмчегин сүт тээп сыздап, алачыкта калган баласына келе албай түндөн бери токойдо. Ачтык, жан жеген ички азап күңдү эсинен адаштыра жаздаган. Күң болсо да бир тууган эжесиндей кам көргөн Каныкей укса, анын чыккынчылыгын эч качан кечирмек эмес. Манас айлынын жоокердик салты ушундай!
Зор ак өргөөнүн сол капшытына Манастын сыр найзасы, ак келтеси, калкан, кылыч, канжарлары илинген. Булардан төмөн берээнден калган ээр токум кыргыз салты боюнча тулданган. Каныкей баштан аяк кара кийип, мына ушул ыйык буюмдарга бетин түзөп, күндө үч убак заңгырап кошок айтат. Кенен боз үйдө үч эле жан жашайт. Чыйырды, Каныкей, бешиктеги Семетей.
Каныкей түшкү кошогун кошуп болгон соң, көкүрөгү карс айрыла үшкүрүндү. Опоосуз дүйнө! Анан ал бери карап, күң куйган суу менен бети-колун чайып, эмне үчүндүр ээнсиреген көңүл менен кызматкер күңдүн кыймыл-арекетине ойсуз көз жүгүрттү. Күң чыгып кеткен соң төрдө отурган Чыйырдыга карады:
— Эне, түндө укмуштуу түш көрдүм, жооруп бериңизчи. Башка келгенди тартпаска чарабыз барбы? — ал оң билегиндеги алтын билеригин чыгарып, тегеретип шашпай карады, — Бакдөөлөттүн арамдары айыл арасын жойлоп өттү, атчан, алдуу-күчтүү көрүндү. Колумда жибек аркан бар экен. Абыкеге чалма ыргытып түшүрө албадым. Андан ары дагы бирдемелер аралашып кеткенсиди. Мынабул билерикти күң Жаңылчакка берип жатыпмын… Бул маркум энемдин керээзи болучу. Чочулап ойгондум окшойт. Манастын казаа болгонуна жыл айлана элек. Кара кийип, кан жутуп минтип отурганда тиги арамдар балага кастык кылабы деп корком…
Башынан көп иш өткөргөн каныша Чыйырды бул сөздөрдөн андан бетер тунжурай түштү. Неси болсо да, алдыда бир нерсе болорун ал сезди. Кыйла унчукпай отургандан кийин ордунан турду да бир чыны муздак суу алып, бешиги менен баланын, Каныкейдин башынан тегеретип, сууга түкүртүп, чыныны суусу менен эшиктен ары ыргытып жиберди. Кайра ордуна келип отурган соң кундуз жээктүү белдемчисинин этегин кармалап сөзгө кирди:
— Кулунум, нээти жаман көркоолор кастык кылбай койбойт. Манастан калган жалгызымды Теңирим сактасын! Белиңе бекем таңып, Теңирге сыйынып, Темиркан кудага ыктаганың дурус. Ал Манасты күйөө балам деп жакшы көргөн жээн небересин аярлап чоңойтор. Акыркы карманаарыбыз ушул. Жалгызымды арамдардын кастыгынан коргогун, кулунум! Менин болсо, бир бутум көрдө, мага караба! Бакай абаң менен кабарлашып, Букарга сапар тарт. Жаңкы, сен түшүңдө көргөн аркан — жол болот. Теңир колдоп аман-эсен жетип алгың бардыр… Жалгызым чоңойсо элин издеп келбей койбойт…
Каныкей ансыз да кургабаган көз жашын куюлтуп, Семетейдин бешигине башын коюп, өксүп ыйлап жатты. Анын түтүнсүз өрттөнгөн өзөгүнөн дем эмес жалып чыгып жаткансыйт.
— Кантип? Калдайган кыргыз элимди, мекендеген кутман жеримди кантип таштайм?! Айкөлүмдүн аты өчөбү? Мен бейбакты Манастын арбагы урбайбы?!
Мына ошол учурда, көктө сызып айланган бүркүт дал эле өргөөнүн түндүгүнө шуңгуп, шаңк этип сайрады да кайрадан көкөлөдү. Ой-кыялы менен майышып отургандарга ал дем берген эле. Анын « Шаңк» эткени — «Намыс, Эл намысы үчүн!» дегенди туюндурду. Эрдикти эрдик козгойт. Арстандын, бүркүттүн, адамдын эрдигинде табийгый тутумдаш бир өзөк жатат. Бири козголсо, экинчиси, үчүнчүсү дүүлүгөт! Бүркүт үнүнөн Каныкей серпиле түшкөнсүдү. Чындыгында ыйлап-сыктап, майышуу анын дартына даба эмес. Каныкей кайратына келип, акырын ордунан турду да каралуу кийимин чечип, ак тинтеси асылган алтын кемерин белине курчанды. Эзелтен эле жоокердик кам эрте көрүлөт. Салгылаш болбой калган күндө да, анын зыяны жок. Жашынан жоокерликке машыккан хан кызы үйдөгү Манастан калган куралдарга көз жүгүртө, зарыл учурда андан кандай пайдаланарын көкүрөгүнө түйүп жатты…
Каныкей ойдон серпиле электе, колунда бээ саган көнөгү бар күң да ак өргөөгө шашып кирип келди:
— Айланайын эжекең-ай, айылдын туш тарабынан шойкомдуу атчандар чаап келе жатышат!
— Ат келтирилсин! — Каныкей катаал буюрду да, ат келтирүүчүлөр эбак жок экенин эстеп, ушундай болмок, дегенсип, Чыйырдыны бир карап алды. « Капылда калдым э-э, аз болсо да шыбыш билсек эмне!». Бирок ат үстүнөн алдырып көрбөгөн аялдын көйкашкасы эр менен эл намысы үчүн акыркы демине чейин кармашууга даяр эле. Айбалтаны колуна ала койгон Каныкей кандайдыр ирмем ойлоно кетип, кайрадан аны керегеге сөөп койо салды. Анан, тез кыймылдап күмүш бешикте жаткан Семетейди чече баштады…
Айылдын токой жак четинен кызыл ат минген нойон баштаган Абыке, Көбөш Манастын мурдагы чоролорунан Тазбаймат, Кыргылчал дагы онго жуук калмак атчандары тике эле ак өргөөнү көздөй чаап келе жатышты.
Тоо жактан жана төмөнтөн да бир топ кол лап койгон болучу. Көбөштүн жигиттери Чыйбыт менен Адыбай бээ байланган желелерге жетип, кулундарын агытып кирди. Көлбай, Кочкор баштаган бир топ кол кыркада, алтыгана арасында жүргөн төөлөрдү, бир тобу өрүштө жуушап жаткан койлорду үркүтүп, карышкыр тийгендей чуу көтөрдү.
Кыргыздын кайтпас баатыры жөнүндө көп угуп, өзү да чет-бучкагын көрүп калган кызыл атчан нойон, Манастын ак өргөөсүнүн алдына жете келгенинде жүрөгү болк эткенин сезе, тизгин тартып теңселе токтоду. Аттарынан секирип түшүшкөн Көбөш менен Абыке жан алгычтай шымаланып, өргөөгө кирип барышты.
— Токто, арам какшаалдар! .. — Чыйырды балтасын жалаңдатып бешик жакка чуркаган Абыкенин жолун торгоду. Абыке кемпирди чалкасынан түртүп жиберип, күмүштөлгөн бешикти как ортосунан бөлө чапты. Чырр эткен баланын үнү угулуп, жердеги асыл килемге кан жая берди…
— Ушуну кылмак экенсиң, арам!… — Каныкей ак тинтесин кынынан сууруп, Абыкеге умтулду. Бирок учунда салмактуу коргошуну бар Көбөштүн камчысы ийинден артыла тийип, анын оң эмчегин тилип түштү. Каныкей талылуу жерге тийген камчыдан эсинен адашып барып жүккө жөлөндү. Бирок «Кулунум! » деп чыңырган Жаңылчактын үнүн угар замат эсине келе түштү. Эмчеги сүткө толуп сыздаган Жаңылчак тополоңдон пайдаланып алачыгына кирип чыккан болучу. Каныкей керегеге сөөп койгон айбалтасын ала коюп, чыңырган күңдүн башын бөлө чапты:
— Мына, канкорлор! силерге баарын өлтүрүп берейин! О- о, залимдер, бул өчпөс кек! Наалат бассын силерди!… — Каныкей кайрадан алсырап жүккө сөөнө кулады.
Кызыл-ала канга бойолгон күмүш бешикти, баланын ичегисин чубалта көтөрүп чыгып нойондун алдына таштады. Коңурбайдын тапшырмасы ушундай аякталууга тийиш эле.
Каныкейдин эси ооп калганынан пайдаланып, Көбөш менен Абыке, безеленген жалгыз Чыйырдыны көздөрүнө илбей Манастан калган жарак-жабдыктарды талап алышты. Анысы аз келгенсип, ак өргөөнүн жабыгын сыйрып, ууктарын жылаңач калтырды. Бир чай кайнатым убакыт ичинде эле алар бузуку ойлорун ишке ашырып, айылга чычкак улак калтырбай, душманынан бетер чаап, жолго түшүштү. Бул Бакдөөлөттүн тапшырмасы эле.
Туйтунган арамдар айылдан оолактап, улуган иттер сейректеп, ызы-чуу басылайын дегенде Чыйырды Каныкейге суу бүркүп эсине келтирди. Катуу чымыркануу, чочулоо анын дарманын кактап кеткен эле. Анын үстүнө душман дүбүртү басыла электе Каныкейди эсине келтирсе, мерт болот, — деп ойлогон.
Оң эмчегиндеги жаракат үстүндөгү көйнөгүн коомай кармап, сүтү толгон оң эмчегин ушалап, бир аз дүң-маң отурду Каныкей. Арамдарга канжар шилтей албаганына катуу өкүнүп, жабыгы сыйрылган ууктар арасынан көк асманга көз жүгүрттү ал. Алиде көктө сызып жүргөн бүркүт сезе койгонсуп, эки жолу төмөнгө шуңгуп, Каныкейдин акыл-эсине таазим кылып, кайра бийигине көтөрүлдү.
— Эне, — деди Каныкей акырын гана, — балага жете алычу түрүм жок. Курсагы ачты го…
Чыйырды күңдүн кара алачыгына барып, эски курумшулар арасынан, бешикке батпай буту чыгып, боргулдана тердеп жаткан балканактай Семетейди араң көтөрүп келди. Эч нерсе менен иши жок наристе энесинин эмчегине жармашты.
Каш карайганда Бакай жиберген Шуутугул эки ат коштоп жетип келди.
Каныкей үн катпастан, аздыр-көптүр жол камын кылымыш болду. Аттанаар алдында болсо, Жаңылчактын өлүгүнө көз жүгүртө келип, ичинен терең улутунду. Анан, сөөктү төргө жаткызып, үстүнө кымкап көшөгөсүн жапты. Өлүк тегерегине жети чырак жаккандан кийин, энесинен калган алтын билеригин чыгарып, күңдүн көкүрөгүнө койду. Көмүүгө бир соопкер чыгып калар. Улам кылчакташып булар үйдөн араң чыгышты. Чыйырдыны сөөп аткаргандан кийин Каныкей үзөңгүгө бутун койо ээрге башын сөөп, көз жашы аралаш күбүрөдү:
— Кош элим! О-о, опоосуз дүйнө! Жаным тирүү болсо, беренимдин туусун бир желбиретээрмин! Кош, Мекеним!
Үч атчан түн караңгысында заматта кайып болгонсуду. Алар Бакайга, андан ары жол билген адам алып, Букарга сапар тарткан эле.
Мына ушундайча, көрөгөч балгер Эрликхандын өлүм алдында айткандары таасын келээрин Коңурбай, ал түгүл Бакдөөлөттүн арамдары да билбеген бойдон калышты…
#8 21 March 2018 - 22:12
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
АЖЫРОО
Ангеме
Сиз мени, балким, кээ бир күлүңдөгөн сулуу аялга көөнү түшүп калаар деп ойлоорсуз. Сөзсүз жаңыласыз! Анткени, өз кезинде ошондой бир сулууга кадимки жанар тоо өңдүү жалындадым да өчтүм. Биз, эркектер, чынында өз өмүрүбүздү сулуу аялдардын жалооруй караган көзүн, күмүш коңгуроодой шыңгыраган күлкүсүн, жан эргиткен ширин сөзүн көп кезиктире албайбыз. Бул – сулуулардын мыктылыгынан эмес, бул сулуулардын кымбатын сактоо үчүн турмуш койгон ченем! Эркектердин сулууларга кыйылып түшөр себеби да ушундан.
Мен да аял затынын бирине ашык болуп, анын балдан ширин азабын тартуудан мурдараак торго түштүм.
Турмуш куруу мезгили жетет экен, ага жолтоо болор нерсени издебейт эмеспизби. Изделүүчү нерсе өзүнөн-өзү түшүнүктүү. Суугуна тоңуп, ысыгына бышкан өмүрлүк бир шерик керек дейбиз. Эгер ал чырайлуу болсо, артык оокат баш жармак беле, көз менен көңүлдүн курту уу сепкендей четинен кырыла бермек!
Мен боз балалык өмүрүмдөн оңой кутулдум. Азыр аны эңсеп отурганым болбосо, өз кезинде анын кымбаты мен үчүн бир эле жез тыйынга турарлык болучу. Эми болсо, алтын акчаларымды артынан жүрүп сатып ала албаймын!
Ошончодон карагат көзү ойноктогон; кара каш, ичкерээк келген жапалдаш бойлуу, субай-салтаң, кара тору келин кайырмагыма илиниптир. Чындыгында кимдин кайырмагына ким илингенин бир кудайдын өзү билет. Канча мээлесең да ок ажалдууга тиет эмеспи. Ал жанымда басып бара жатканда эмчегин титиретип, анда-санда күлө карап, маа ыктай кеткенде аял алуунун касиеттүүлүгү боюма жылуу кан ойнотуп, «сүйүү, махабат» дегендерге ыраазы болгон минуталарым эсепсиз.
Жок, окуучум, азыр эсепсиз деп айталбайм. Турмуш, кийинчерээк эсепсиз нерсе жок экенин, баарынын эсеби бар экенин, баштан өткөн жакшылыктын да, жамандыктын да акыры өз чөнтөгүңөн төлөнөрүн далилдеп берди. Мындан кишилер качып кутула албасын да көрдүм. Мага турмушка чыккандан кийин туптуура сегиз ай өткөндө, ай-күнү толуп аялым эркек төрөп берди. Төрөткананын эшиги алдында кубанганымдан ары-бери басып, жакамды муунта кармап, мына бул сөздөрдү кайталадым:
– Кудуретиңен айланайын, кудайым, баламды эртерээк колума карматканыңан миң тегеренсем аздык кылар…
Мен динге ишенбеймин. Кудайдын бул кудуретине жалынуу оозума кандай келгенин билбейм. Төрөт үйүнүн терезесине жабыша калып, сүйгөн жарымдын, башкача айтканда, баламдын энесинин дидарын көрүүгө ынтызарландым. Акыры аны көрдүм. Кроватта халатчан жаткан экен. Чүпүрөккө оролгон кол башындай наристем да жаткансыйт. Аялым ак жуумал тартып, мурдакыдан да өңдүүрөк. Ал мени көрө койду да, акырын жылмайды. Мен эки жамажайым канча чоюлса, ошончо чоюп, ал түгүл, оозумду аңырайта ачып, тартынбай эле каткырып жиберипмин!
Терезеден аялыма колумду булгадым да, шарт бурулуп дүкөнгө чуркадым. Көрүндүк үчүн сестраларга шоколад алып жатканымда колдорум калтырап, эстен тана арсалаңдап, кубанганымды сездим, көргөндөр күлүшөт!
Төрөтканадан чыгарып алаарда «Москвич» машинасы бар айылдаш бирөөгө жалынып-жалбарып, жатып аялымды наристеси менен үйгө жеткизүүгө көндүрдүм. Менин да өзүмө ылайык дос, душманым бар. Алардын көзүнчө араба же бортовой машинадан пайдаланууну ылайык көргөнүм жок. Биз жадырап-жайнап машинадан салтанаттуу түшүп жатканыбызда картаң жеңем бөйрөгүмө укуп өттү.
– Өпкөңдү бас, эмнеңе арсалаңдайсың? !
Мен салмактуу болууга тырыштым. Бирок салмактуу боло албадым. Үйгө аялдар келе баштады. Эмне иштешим керек экенин да билбедим. Колуман келгени эле көл-шал түшө тердеп, аялдарга белек суна берүү болуптур. Аялым кроватта отуруп алып чыканактай наристесине көкүрөгүн такап, ага мыйыгын козгой узактан узак карайт. Муну көрөм да: «Эх, энелер, – деймин ичимен. – Эненин милдетинен артык дагы дүйнөдө кандай ыйык милдет бар? Булар дүйнөгө адам берет, адам!»
Аялым тез тыңыды. Бардык шартын колуман келишинче жасадым. Турмуш жакшы болгон соң эмнесине аянайын. Бир айга чейин муздаткычтан жаш эт үзүлгөн жок. Балам үч айдан кийин эле күлүп келди. Аялым экөөбүздүн өңүбүз кара тору болсо да, балабыз чийкил сары келип, бетин аппак майда түк каптап турат. Анысына караймбы, жыпжылаңач чечинтип алам да, баланы курсагыма жаткызып коём. Бакадай тырбалаңдайт. Курч тырмактары менен боорумду тытат, кылжыңдап башын көтөрүүгө аракеттенет. Мен сары башымдын ушунусун өлөрчө жакшы көрөм!
Бир күнү күтүлбөгөн, таң каларлык бир окуя жүз берди. Эртең менен балам экөөбүз жогоркудай ойноп жатканыбызда, аялым балыктай толгонуп, тактайды солкулдата, боортоктоп жаныма жата кетти:
– Карачы, мурду кудум эле өзүңдүн мурдуңду тартыптыр, – деди ал күлүңдөп көзүмө карап.
– Жок, – дедим мен ак көңүлүм менен, – мунун мурду сенин мурдуңду тарткан. Менин мурдум, көрбөйсүңбү, аз бел баскак, а мунуку болсо кырдуу. Ал түгүл, кырында кичине дөңү да бар…
– Анда сага эмнеси тарткан? – деди аялым дагы тигиле карап.
Аялымдын бул сөзүн жактырганым жок.
– Бала сөзсүз мага окшоп төрөлүшү керек бекен? – дедим мен.
– Анан кимге окшош?
– Менимче, адамга окшойт. Анткени, мен дагы, сен дагы – бардыгыбыз эле адамбыз.
Аялым жаткан жеринен ачууланып тура калды:
– Эмне себептен мага окшош дебейсиң, – деди ал кабагын салып. – Андай айтпагандан кийин муну башка кишинин баласы дегениң да!
Жүрөгүм шуу дей түштү. Мен калп айтканды жек көрөм. Анткени, менде калп айтууга мажбурлай турган жаман нээт жок.
– Мен ошондой дедимби?
– Айтпаганың менен белгилүү да, мурду окшобойт дегениңчи…
– Кудай урбадыбы, баланын мурду менин мурдума окшоп турабы?
– Окшоп эле турат! – деди аялым мени карап мостоюп.
– Болуптур, – дедим амалсыз, – окшогону да окшобогону да баары бир.
Бирок жүрөгүмдүн толтосунан бирөө мыкчый кармап, аны чакадагы муздак сууга чылап тургансыды. Муну тышыма чыгарганым жок. Бул күтүлгөн эмес эле да. Аны кандай шайтан кытыгылап, ушул абалга келтирди болду экен?!
Аңгыча төшөгүмдө жаткан бала ыйлай баштады:
– Me, бөлө, – дедим аялыма, – уйкусу келди.
– Өзүң бөлө керек болсо, – деди аялым бултуңдап. – Адам экен деп тууп берсе… – ал терс мүнөз көрсөтүп, тактайды тарсылдата басып, эшикке чыгып кетти.
Мен анын артынан таң кала карап калдым. Сары башымды карасам ыйын токтотуп, көкүрөгүмдөн эмчек издеп жабышкак, муздак эриндерин денеме такайт. Кайра келеби деп эшик жакка кулак түрөм, шыбыш билинбейт. Үн чыгарып, селкилдетип ары-бери бастым. Бирок наристе сооронбоду. Акыры, айлам кетип, короого чыктым. Бейкут турган бак-дарак, кашаа түштү көзүмө. Жок дегенде бир минута мурда алардын жанынан өткөнү да билинбейт аялымдын. Бала чырылдаган сайын бирдемеге кыжырым келет. Наристенин үнү кардыгып, алсыз гана кыңылдай баштады. Кичинекей курсагы кабышат да кайра жазылат. Жарым сааттай убакыт өткөн соң бала уктап калды. Бир кезде чоң жеңем менен аялым кирип келди. Жеңем бирдемени сезип салмактуу болууга аракеттенгенин байкап калдым. Аялым болсо, эки көзү кызарып чыны менен ыйлап алыптыр.
Жеңем баланы алды да, бетин ачып, боргулдана тердегенин көрдү.
– Me, өпкөсү көөп калган тура, – деди аялыма.
– Баксын өзү баласын, – барк этти аялым. Өзү үй ичинде бирдемелерди кармалап, ары-бери тез-тез басып жүрөт. Эмне кылып жатканы белгисиз. Көзүм ошондо «Бул эмнеси? Кандай балээни баштап алды?»
– Ме, жаткыз!
– Жаткызбайм!
– И, өлүгүңдү көрөйүн-ий! – деп тилдеп жиберди жеңем. Бирок мыйыгынан күлө ордунан турду да, баланы кроватка жаткызды, анан менден: – Эмне болду, силер да урушасыңарбы? – деп сурады.
– Урушуптурбузбу?
– Анан эмне?
– Ой, жеңе, өзүнөн-өзү бултуңдап жүрөт, баланын мурду…
– Койчу, деги, – деди жеңем сөзүмдү бөлүп. – Баланын мурду эмне болуптур, сенин мурдуңа эле окшоп турат. Жаш бала болбогондон кийин ошондой сөз козгоп эмне кыласың?
– Ой, кара кашка ит болуп калайын ошол жөнүндө ойлосом.
– Анан, эми ойлоноюн дедиңби?
– Эми ойлонуунун деле кереги жок, мен жөн эле жаткам…
– Анан жата бербейсиңби, баланын мурду жамбашыңа сайылдыбы? Уят да…
– Ой, жеңе, сиз кызык экенсиз, – дедим чыдабаганымдан. – Билип анан сүйлөш керек да. Жок дегенде сөзүңүздүн кымбаты болсун да.
– Кой, көлөкөм, – деди жеңем ордунан туруп жатып. – Эл укпасын. Силер жашсыңар, антпегиле. Келиним ыйлап жетип барганында үйдө киши бар эле. Уялганым, ай! Жакшы жүр, сени элдин баары жоош дейт. Анан болор-болбос бирдемени козгогонуң уят. Кой, мен кетейин. Келиним сен дагы кечиримдүү бол. Эркектер бирдемелерди айта берет. Анын баарын териштирип отурсак, түбүнө жете албайбыз…
Жеңем чыгып кетти. Аялым болсо көзүнө жоолугун коюп, кудум менден катуу зыкым көргөнсүп, корголоп алыптыр!
«Ой, шумдугуң кургур, мунун мен билбеген сыры көп окшобойбу! » – деп ойлоп отурдум. Аялым: «Эмкиси бул!» дегенсип кыймылдап, баласын жаңылап ороду да, көтөрүп алып эшикке жөнөдү.
Дагы бир балээнин учугу саптала башталса керек деп тынчсыздандым.
– Кайда барасың?
Аялым өңүн суутуп, жоопсуз чыгып кетти.
Кетип баратканда анын балбылдаган көзү менин көзүмө бир секунда чагыла түштү. Өңү мурдагыдай болсо да, эмнегедир өтө жийиркеничтүү сезим пайда боло кетти мага. Тфу! Бул эмне деген жорук? Кимдир бирөөлөргө айтсам ишенээр беле? Аялымдын мындай мүнөзү барын билген эмес экенмин да. Өзүмдө бар нерселер мында да бар депмин, көрсө, мунуку артыгыраак тура! Көңүлүм сууп, өзүмөн-өзүм кылмышкер боло кеттим. Элдин баары билип койгонсуп, эшикке чыгуу мага барып турган адепсиздик өңдөндү. Чындыгында «Жетимге жөтөлдүн эмне кереги бар?» Мага мынчалык назиктиктин зарылдыгы жок экенин да ойлойм.
Ошол күнү аялым кеч келди. «Кайда бардың? Кайда турдун?» деп сураштырганым жок. Антүүгө акым да жок. Эмне үчүндүр анын үйгө келгенден кийинки кылык-жоругуна, сүйлөгөн сөзүнө кылдаттык менен байкоо жүргүзө баштадым. Бул күнгө чейин оюма келбеген иш! Шектүү эч нерсе билбеген соң, аздап жибидим окшойт. Бирок шектенүүнүн кандай маанайда болорун билсем буюрбасын!
– Сен эмне үчүн көңүлүңдөгүнү ачык айта албайсың?– деп сурап калды акырында.
– Менби, менде жашыра турган эч нерсе жок.
Аялым унчукпай ойлонуп жатты да:
– Мен мындай эркекти жаман көрөм, – деди бирден эле. – Азыр да жасап сүйлөп жатасың.
– Кудай урбадыбы, көр-жерди айта беришим керек бекен?..
Ал буга да жооп катпады. Мен этибар бергеним жок.
Эртеси иштен келсем, үй ичи жыпар жыттанып, айрыкча кооз жыйналыштырыптыр. Ал түгүл, короолор да шыпырылып, бардыгы таптаза!
Өткөн иштердин баары өзүнөн-өзү унутулду. Аялыма ыраазы болгонумду сиздерден жашыра албаймын, ал асмандагы жаркыраган жылдыздай сезилди мага…
* * *
Балам там-туң басып калган кезде аялым дагы боюна бүткөнүн айтты. Кубаныч! Мен балдарымдын энесин, аны-мунусуна карабай мойнума мингизип алып, көтөрүп жүрсөм арданбас элем. Анткени, ал төрөп берет. Үй оокатына тың. Анын үстүнө үй-бүлөдөгү кыжы-кужуну жек көрөм. Андай бирдеменин чыга калбастыгын көздөп, көбүнчө аялымдын кабак-кашына карайм. Бирок ойлонбогон дагы бир кырсык күтүп жүргөнүн билбепмин.
Кырсык деле эмес, эмне деп түшүндүрсөм, айтор бир бактысыздык! Бул бактысыздык ушул күнгө чейин жүрөгүмө айыкпас жара калтыргансыйт.
Бир күнү түшкө маал үйгө келсем, аялым эки бутун эркин сунуп таштап, кыңылдап ырдап, өзү ала келген жалгыз чемоданга кийимдерин иреттеп салып жатыптыр. Анысына этибар бергеним жок.
– Чайың барбы? – дедим мен.
– Тигине кайнап турат, – ал плита жакка ээгин жаңдап койду.
Мен ойноп отурган сары башымды колума алып:
— Азыр ча-ай ичебиз, мамасы бизге ча-ай берет, – деп ойното баштадым.
– Куюп ич өзүң, – деди ал. Анан дагы кыңылдап ырдап отура берди.
– Эмне болду?
Аялым: «Эх, бечара!» дегенсип мени карап калды.
– Куюп ич, мен жок болсом кантесиң? Же мени малайлыкка бирөөдөн сатып алдың беле?!
– Мына, кызык… Айтор, сенин капысынан чыга калмай чырт этмең бар экен…
Бул сөздү капарына да албастан ал мурдагыдай эле кыңылдап ырдап отуруп, кийимдерин чемоданга салып бүттү. Улутунуп ордунан да турду.
– Кишилерде адамкерчилик деген бир ыйык касиет бар, – дедим мен. – Бу, сен, эмне ойлосоң ошону гана жасайт турбайсыңбы. Баертең мен кеткенде жакшы эле турбадың беле…
Аялым: «Эмне кылсам ушуну!» дегенсип улутуна мени бир нече секунда тиктеп алды да, сүйкүмдүү гана башын кыйшайтып, кийине баштады.
– Деги, эмне болуп кетти, садагаң кетейин, айтчы?
– Сен «Ыйык касиетиң» менен жашай бер, маа тийишпе!
– Мен сага тийишип жатамбы?
Ал: «билбейм» дегенсип ийнин козгоп койду да, плащын алып кие баштады. Өзгөргөн. Өңүндө кыпындай да жылуулук жок экенин байкадым.
– Кайда барасың? – дедим дагы тынчсызданып.
– Кетем! – деди аялым тике карап. Бул сөздү ал чоочун жерден үйгө кетүүчү кишидей эле кескин айтты. – Алдагы балаңды жакшы бак.
– Бул эмне дейт, кеткени эмнеси?!
Аялым сөзүмө жооп берген жок. Чемодан көтөрүп, сары башты өөп да койбостон чыгып бара жатты.
– А тигини кантесиң? – деп кыйкырып жибердим мен.
– Эмнени? – Кайрылып кайдигер сурады.
Ичиңдеги баланы!
– Бала жок, – деди ал колунун алаканы менен ичин тең сыдырып өтүп.
– Бар дебедиң беле?
Аял ызалана кетти:
– Ушу сенден да катын бала туйбу, итирейип! – Ал шарт чыгып кетти.
– Атаны шерменде-айе «итирейтип» дейт турбайбы! – Мен ызырындым. – Башын кесип алып сотко өзүм барар элем…
Опузалуу ушул сөздөрдү айтканым болбосо, эмне болуп жатканына өзүм да түшүнбөй, ордумда отурган бойдон калдым. Чай болсо плитада шарактап кайнап жатты. Бар болгону ушул гана. Көпкө чейин анын биротало кетип калганына ишене албадым. Бирок кеткен экен!
Андан бери кыйла жылдар өттү. Ал аялды эч жерден кезиктире албадым. Сары башым чоңойду. Эч нерсе сезбейт. Кызыл от кысыр калмак беле, ачуума чыдабай бат эле үйлөнүп алдым. Мени үйрүлүп күтөт, мүнөзү жумшак. Андан балалуу да болдум. Бирок тиги биринчи аялым эмне үчүндүр эсимен кетпейт. Кээде, сагынам. Ал, бул үйдөн жалгыз өзү эмес, менин рухий дүйнөмдөн бир үлүш бөлүп ала кеткенсийт. Ошон үчүн мен ал кеткенден бери өзүмдү бөксө сезем. «Ал мени таштап баса бергидей мен эмне кылдым» деп ойлоном…
Ангеме
Сиз мени, балким, кээ бир күлүңдөгөн сулуу аялга көөнү түшүп калаар деп ойлоорсуз. Сөзсүз жаңыласыз! Анткени, өз кезинде ошондой бир сулууга кадимки жанар тоо өңдүү жалындадым да өчтүм. Биз, эркектер, чынында өз өмүрүбүздү сулуу аялдардын жалооруй караган көзүн, күмүш коңгуроодой шыңгыраган күлкүсүн, жан эргиткен ширин сөзүн көп кезиктире албайбыз. Бул – сулуулардын мыктылыгынан эмес, бул сулуулардын кымбатын сактоо үчүн турмуш койгон ченем! Эркектердин сулууларга кыйылып түшөр себеби да ушундан.
Мен да аял затынын бирине ашык болуп, анын балдан ширин азабын тартуудан мурдараак торго түштүм.
Турмуш куруу мезгили жетет экен, ага жолтоо болор нерсени издебейт эмеспизби. Изделүүчү нерсе өзүнөн-өзү түшүнүктүү. Суугуна тоңуп, ысыгына бышкан өмүрлүк бир шерик керек дейбиз. Эгер ал чырайлуу болсо, артык оокат баш жармак беле, көз менен көңүлдүн курту уу сепкендей четинен кырыла бермек!
Мен боз балалык өмүрүмдөн оңой кутулдум. Азыр аны эңсеп отурганым болбосо, өз кезинде анын кымбаты мен үчүн бир эле жез тыйынга турарлык болучу. Эми болсо, алтын акчаларымды артынан жүрүп сатып ала албаймын!
Ошончодон карагат көзү ойноктогон; кара каш, ичкерээк келген жапалдаш бойлуу, субай-салтаң, кара тору келин кайырмагыма илиниптир. Чындыгында кимдин кайырмагына ким илингенин бир кудайдын өзү билет. Канча мээлесең да ок ажалдууга тиет эмеспи. Ал жанымда басып бара жатканда эмчегин титиретип, анда-санда күлө карап, маа ыктай кеткенде аял алуунун касиеттүүлүгү боюма жылуу кан ойнотуп, «сүйүү, махабат» дегендерге ыраазы болгон минуталарым эсепсиз.
Жок, окуучум, азыр эсепсиз деп айталбайм. Турмуш, кийинчерээк эсепсиз нерсе жок экенин, баарынын эсеби бар экенин, баштан өткөн жакшылыктын да, жамандыктын да акыры өз чөнтөгүңөн төлөнөрүн далилдеп берди. Мындан кишилер качып кутула албасын да көрдүм. Мага турмушка чыккандан кийин туптуура сегиз ай өткөндө, ай-күнү толуп аялым эркек төрөп берди. Төрөткананын эшиги алдында кубанганымдан ары-бери басып, жакамды муунта кармап, мына бул сөздөрдү кайталадым:
– Кудуретиңен айланайын, кудайым, баламды эртерээк колума карматканыңан миң тегеренсем аздык кылар…
Мен динге ишенбеймин. Кудайдын бул кудуретине жалынуу оозума кандай келгенин билбейм. Төрөт үйүнүн терезесине жабыша калып, сүйгөн жарымдын, башкача айтканда, баламдын энесинин дидарын көрүүгө ынтызарландым. Акыры аны көрдүм. Кроватта халатчан жаткан экен. Чүпүрөккө оролгон кол башындай наристем да жаткансыйт. Аялым ак жуумал тартып, мурдакыдан да өңдүүрөк. Ал мени көрө койду да, акырын жылмайды. Мен эки жамажайым канча чоюлса, ошончо чоюп, ал түгүл, оозумду аңырайта ачып, тартынбай эле каткырып жиберипмин!
Терезеден аялыма колумду булгадым да, шарт бурулуп дүкөнгө чуркадым. Көрүндүк үчүн сестраларга шоколад алып жатканымда колдорум калтырап, эстен тана арсалаңдап, кубанганымды сездим, көргөндөр күлүшөт!
Төрөтканадан чыгарып алаарда «Москвич» машинасы бар айылдаш бирөөгө жалынып-жалбарып, жатып аялымды наристеси менен үйгө жеткизүүгө көндүрдүм. Менин да өзүмө ылайык дос, душманым бар. Алардын көзүнчө араба же бортовой машинадан пайдаланууну ылайык көргөнүм жок. Биз жадырап-жайнап машинадан салтанаттуу түшүп жатканыбызда картаң жеңем бөйрөгүмө укуп өттү.
– Өпкөңдү бас, эмнеңе арсалаңдайсың? !
Мен салмактуу болууга тырыштым. Бирок салмактуу боло албадым. Үйгө аялдар келе баштады. Эмне иштешим керек экенин да билбедим. Колуман келгени эле көл-шал түшө тердеп, аялдарга белек суна берүү болуптур. Аялым кроватта отуруп алып чыканактай наристесине көкүрөгүн такап, ага мыйыгын козгой узактан узак карайт. Муну көрөм да: «Эх, энелер, – деймин ичимен. – Эненин милдетинен артык дагы дүйнөдө кандай ыйык милдет бар? Булар дүйнөгө адам берет, адам!»
Аялым тез тыңыды. Бардык шартын колуман келишинче жасадым. Турмуш жакшы болгон соң эмнесине аянайын. Бир айга чейин муздаткычтан жаш эт үзүлгөн жок. Балам үч айдан кийин эле күлүп келди. Аялым экөөбүздүн өңүбүз кара тору болсо да, балабыз чийкил сары келип, бетин аппак майда түк каптап турат. Анысына караймбы, жыпжылаңач чечинтип алам да, баланы курсагыма жаткызып коём. Бакадай тырбалаңдайт. Курч тырмактары менен боорумду тытат, кылжыңдап башын көтөрүүгө аракеттенет. Мен сары башымдын ушунусун өлөрчө жакшы көрөм!
Бир күнү күтүлбөгөн, таң каларлык бир окуя жүз берди. Эртең менен балам экөөбүз жогоркудай ойноп жатканыбызда, аялым балыктай толгонуп, тактайды солкулдата, боортоктоп жаныма жата кетти:
– Карачы, мурду кудум эле өзүңдүн мурдуңду тартыптыр, – деди ал күлүңдөп көзүмө карап.
– Жок, – дедим мен ак көңүлүм менен, – мунун мурду сенин мурдуңду тарткан. Менин мурдум, көрбөйсүңбү, аз бел баскак, а мунуку болсо кырдуу. Ал түгүл, кырында кичине дөңү да бар…
– Анда сага эмнеси тарткан? – деди аялым дагы тигиле карап.
Аялымдын бул сөзүн жактырганым жок.
– Бала сөзсүз мага окшоп төрөлүшү керек бекен? – дедим мен.
– Анан кимге окшош?
– Менимче, адамга окшойт. Анткени, мен дагы, сен дагы – бардыгыбыз эле адамбыз.
Аялым жаткан жеринен ачууланып тура калды:
– Эмне себептен мага окшош дебейсиң, – деди ал кабагын салып. – Андай айтпагандан кийин муну башка кишинин баласы дегениң да!
Жүрөгүм шуу дей түштү. Мен калп айтканды жек көрөм. Анткени, менде калп айтууга мажбурлай турган жаман нээт жок.
– Мен ошондой дедимби?
– Айтпаганың менен белгилүү да, мурду окшобойт дегениңчи…
– Кудай урбадыбы, баланын мурду менин мурдума окшоп турабы?
– Окшоп эле турат! – деди аялым мени карап мостоюп.
– Болуптур, – дедим амалсыз, – окшогону да окшобогону да баары бир.
Бирок жүрөгүмдүн толтосунан бирөө мыкчый кармап, аны чакадагы муздак сууга чылап тургансыды. Муну тышыма чыгарганым жок. Бул күтүлгөн эмес эле да. Аны кандай шайтан кытыгылап, ушул абалга келтирди болду экен?!
Аңгыча төшөгүмдө жаткан бала ыйлай баштады:
– Me, бөлө, – дедим аялыма, – уйкусу келди.
– Өзүң бөлө керек болсо, – деди аялым бултуңдап. – Адам экен деп тууп берсе… – ал терс мүнөз көрсөтүп, тактайды тарсылдата басып, эшикке чыгып кетти.
Мен анын артынан таң кала карап калдым. Сары башымды карасам ыйын токтотуп, көкүрөгүмдөн эмчек издеп жабышкак, муздак эриндерин денеме такайт. Кайра келеби деп эшик жакка кулак түрөм, шыбыш билинбейт. Үн чыгарып, селкилдетип ары-бери бастым. Бирок наристе сооронбоду. Акыры, айлам кетип, короого чыктым. Бейкут турган бак-дарак, кашаа түштү көзүмө. Жок дегенде бир минута мурда алардын жанынан өткөнү да билинбейт аялымдын. Бала чырылдаган сайын бирдемеге кыжырым келет. Наристенин үнү кардыгып, алсыз гана кыңылдай баштады. Кичинекей курсагы кабышат да кайра жазылат. Жарым сааттай убакыт өткөн соң бала уктап калды. Бир кезде чоң жеңем менен аялым кирип келди. Жеңем бирдемени сезип салмактуу болууга аракеттенгенин байкап калдым. Аялым болсо, эки көзү кызарып чыны менен ыйлап алыптыр.
Жеңем баланы алды да, бетин ачып, боргулдана тердегенин көрдү.
– Me, өпкөсү көөп калган тура, – деди аялыма.
– Баксын өзү баласын, – барк этти аялым. Өзү үй ичинде бирдемелерди кармалап, ары-бери тез-тез басып жүрөт. Эмне кылып жатканы белгисиз. Көзүм ошондо «Бул эмнеси? Кандай балээни баштап алды?»
– Ме, жаткыз!
– Жаткызбайм!
– И, өлүгүңдү көрөйүн-ий! – деп тилдеп жиберди жеңем. Бирок мыйыгынан күлө ордунан турду да, баланы кроватка жаткызды, анан менден: – Эмне болду, силер да урушасыңарбы? – деп сурады.
– Урушуптурбузбу?
– Анан эмне?
– Ой, жеңе, өзүнөн-өзү бултуңдап жүрөт, баланын мурду…
– Койчу, деги, – деди жеңем сөзүмдү бөлүп. – Баланын мурду эмне болуптур, сенин мурдуңа эле окшоп турат. Жаш бала болбогондон кийин ошондой сөз козгоп эмне кыласың?
– Ой, кара кашка ит болуп калайын ошол жөнүндө ойлосом.
– Анан, эми ойлоноюн дедиңби?
– Эми ойлонуунун деле кереги жок, мен жөн эле жаткам…
– Анан жата бербейсиңби, баланын мурду жамбашыңа сайылдыбы? Уят да…
– Ой, жеңе, сиз кызык экенсиз, – дедим чыдабаганымдан. – Билип анан сүйлөш керек да. Жок дегенде сөзүңүздүн кымбаты болсун да.
– Кой, көлөкөм, – деди жеңем ордунан туруп жатып. – Эл укпасын. Силер жашсыңар, антпегиле. Келиним ыйлап жетип барганында үйдө киши бар эле. Уялганым, ай! Жакшы жүр, сени элдин баары жоош дейт. Анан болор-болбос бирдемени козгогонуң уят. Кой, мен кетейин. Келиним сен дагы кечиримдүү бол. Эркектер бирдемелерди айта берет. Анын баарын териштирип отурсак, түбүнө жете албайбыз…
Жеңем чыгып кетти. Аялым болсо көзүнө жоолугун коюп, кудум менден катуу зыкым көргөнсүп, корголоп алыптыр!
«Ой, шумдугуң кургур, мунун мен билбеген сыры көп окшобойбу! » – деп ойлоп отурдум. Аялым: «Эмкиси бул!» дегенсип кыймылдап, баласын жаңылап ороду да, көтөрүп алып эшикке жөнөдү.
Дагы бир балээнин учугу саптала башталса керек деп тынчсыздандым.
– Кайда барасың?
Аялым өңүн суутуп, жоопсуз чыгып кетти.
Кетип баратканда анын балбылдаган көзү менин көзүмө бир секунда чагыла түштү. Өңү мурдагыдай болсо да, эмнегедир өтө жийиркеничтүү сезим пайда боло кетти мага. Тфу! Бул эмне деген жорук? Кимдир бирөөлөргө айтсам ишенээр беле? Аялымдын мындай мүнөзү барын билген эмес экенмин да. Өзүмдө бар нерселер мында да бар депмин, көрсө, мунуку артыгыраак тура! Көңүлүм сууп, өзүмөн-өзүм кылмышкер боло кеттим. Элдин баары билип койгонсуп, эшикке чыгуу мага барып турган адепсиздик өңдөндү. Чындыгында «Жетимге жөтөлдүн эмне кереги бар?» Мага мынчалык назиктиктин зарылдыгы жок экенин да ойлойм.
Ошол күнү аялым кеч келди. «Кайда бардың? Кайда турдун?» деп сураштырганым жок. Антүүгө акым да жок. Эмне үчүндүр анын үйгө келгенден кийинки кылык-жоругуна, сүйлөгөн сөзүнө кылдаттык менен байкоо жүргүзө баштадым. Бул күнгө чейин оюма келбеген иш! Шектүү эч нерсе билбеген соң, аздап жибидим окшойт. Бирок шектенүүнүн кандай маанайда болорун билсем буюрбасын!
– Сен эмне үчүн көңүлүңдөгүнү ачык айта албайсың?– деп сурап калды акырында.
– Менби, менде жашыра турган эч нерсе жок.
Аялым унчукпай ойлонуп жатты да:
– Мен мындай эркекти жаман көрөм, – деди бирден эле. – Азыр да жасап сүйлөп жатасың.
– Кудай урбадыбы, көр-жерди айта беришим керек бекен?..
Ал буга да жооп катпады. Мен этибар бергеним жок.
Эртеси иштен келсем, үй ичи жыпар жыттанып, айрыкча кооз жыйналыштырыптыр. Ал түгүл, короолор да шыпырылып, бардыгы таптаза!
Өткөн иштердин баары өзүнөн-өзү унутулду. Аялыма ыраазы болгонумду сиздерден жашыра албаймын, ал асмандагы жаркыраган жылдыздай сезилди мага…
* * *
Балам там-туң басып калган кезде аялым дагы боюна бүткөнүн айтты. Кубаныч! Мен балдарымдын энесин, аны-мунусуна карабай мойнума мингизип алып, көтөрүп жүрсөм арданбас элем. Анткени, ал төрөп берет. Үй оокатына тың. Анын үстүнө үй-бүлөдөгү кыжы-кужуну жек көрөм. Андай бирдеменин чыга калбастыгын көздөп, көбүнчө аялымдын кабак-кашына карайм. Бирок ойлонбогон дагы бир кырсык күтүп жүргөнүн билбепмин.
Кырсык деле эмес, эмне деп түшүндүрсөм, айтор бир бактысыздык! Бул бактысыздык ушул күнгө чейин жүрөгүмө айыкпас жара калтыргансыйт.
Бир күнү түшкө маал үйгө келсем, аялым эки бутун эркин сунуп таштап, кыңылдап ырдап, өзү ала келген жалгыз чемоданга кийимдерин иреттеп салып жатыптыр. Анысына этибар бергеним жок.
– Чайың барбы? – дедим мен.
– Тигине кайнап турат, – ал плита жакка ээгин жаңдап койду.
Мен ойноп отурган сары башымды колума алып:
— Азыр ча-ай ичебиз, мамасы бизге ча-ай берет, – деп ойното баштадым.
– Куюп ич өзүң, – деди ал. Анан дагы кыңылдап ырдап отура берди.
– Эмне болду?
Аялым: «Эх, бечара!» дегенсип мени карап калды.
– Куюп ич, мен жок болсом кантесиң? Же мени малайлыкка бирөөдөн сатып алдың беле?!
– Мына, кызык… Айтор, сенин капысынан чыга калмай чырт этмең бар экен…
Бул сөздү капарына да албастан ал мурдагыдай эле кыңылдап ырдап отуруп, кийимдерин чемоданга салып бүттү. Улутунуп ордунан да турду.
– Кишилерде адамкерчилик деген бир ыйык касиет бар, – дедим мен. – Бу, сен, эмне ойлосоң ошону гана жасайт турбайсыңбы. Баертең мен кеткенде жакшы эле турбадың беле…
Аялым: «Эмне кылсам ушуну!» дегенсип улутуна мени бир нече секунда тиктеп алды да, сүйкүмдүү гана башын кыйшайтып, кийине баштады.
– Деги, эмне болуп кетти, садагаң кетейин, айтчы?
– Сен «Ыйык касиетиң» менен жашай бер, маа тийишпе!
– Мен сага тийишип жатамбы?
Ал: «билбейм» дегенсип ийнин козгоп койду да, плащын алып кие баштады. Өзгөргөн. Өңүндө кыпындай да жылуулук жок экенин байкадым.
– Кайда барасың? – дедим дагы тынчсызданып.
– Кетем! – деди аялым тике карап. Бул сөздү ал чоочун жерден үйгө кетүүчү кишидей эле кескин айтты. – Алдагы балаңды жакшы бак.
– Бул эмне дейт, кеткени эмнеси?!
Аялым сөзүмө жооп берген жок. Чемодан көтөрүп, сары башты өөп да койбостон чыгып бара жатты.
– А тигини кантесиң? – деп кыйкырып жибердим мен.
– Эмнени? – Кайрылып кайдигер сурады.
Ичиңдеги баланы!
– Бала жок, – деди ал колунун алаканы менен ичин тең сыдырып өтүп.
– Бар дебедиң беле?
Аял ызалана кетти:
– Ушу сенден да катын бала туйбу, итирейип! – Ал шарт чыгып кетти.
– Атаны шерменде-айе «итирейтип» дейт турбайбы! – Мен ызырындым. – Башын кесип алып сотко өзүм барар элем…
Опузалуу ушул сөздөрдү айтканым болбосо, эмне болуп жатканына өзүм да түшүнбөй, ордумда отурган бойдон калдым. Чай болсо плитада шарактап кайнап жатты. Бар болгону ушул гана. Көпкө чейин анын биротало кетип калганына ишене албадым. Бирок кеткен экен!
Андан бери кыйла жылдар өттү. Ал аялды эч жерден кезиктире албадым. Сары башым чоңойду. Эч нерсе сезбейт. Кызыл от кысыр калмак беле, ачуума чыдабай бат эле үйлөнүп алдым. Мени үйрүлүп күтөт, мүнөзү жумшак. Андан балалуу да болдум. Бирок тиги биринчи аялым эмне үчүндүр эсимен кетпейт. Кээде, сагынам. Ал, бул үйдөн жалгыз өзү эмес, менин рухий дүйнөмдөн бир үлүш бөлүп ала кеткенсийт. Ошон үчүн мен ал кеткенден бери өзүмдү бөксө сезем. «Ал мени таштап баса бергидей мен эмне кылдым» деп ойлоном…
#9 21 March 2018 - 22:29
- Супер-активист
-
- Аким
- 2415
- 22 March 13
- : 27 Jan 2021 03:07
- Жынысы:Аялзаты
- Калаасы:Атамдын айылы
КАЙНЕНЕ.
Ангеме
Айылдагы жаштардын бири Саамый аскерлик милдетин өтөп келген соң, өз айлындагы Закеш деген кызды сүйүп калды. Кары-картаңдар буга көп кошулган жок. Анткени, куда-сөөктүн алыста болуп, алыстан сыйлашканы жакшы: «Төркүнү жакындын төшөгү жыйылбайт! » дешет эмеспи. Бирок кыз да, жигит да өз сүйүүлөрүн, эски ишенимге моюн сундургусу келбеди. Кыздын туулгандагы аты Зайракан эле. Бойго жетип кадыр-баркы ашкан кезде аны бардыгы эле Закеш деп эркелетишчү болду. Закеш кечинде жасана баштаганда энеси да күзгүнүн тушуна келет:
– Кечинде жасанып кайда барганы жатасың? – дейт энеси кызынын эстүү көзүн карап.
– Күкүндүн үйүндө бүгүн кыздар жыйналып, бир аз отуралы дедик эле, – деп коёт Закеш. Кыпкызыл калп айтып жатканына күйүнбөйт. Эгер чынын айтып «баланча жерде мени Саамый күтүп турат. Ошого барам!» десе ал калп айтканынан да жаман көңүлсүздүк туудурат. Ошондо да эне жүрөгү сезет, бирок унчукпайт.
Ал эми Саамый күнү кечке жумушта болгону аз келгенсип, түн жарымы деген кезде гана үйгө кайтат.
– Кайда жүрдүң? – деп сурайт анын энеси. Ичинен бирдемени сезет, эмне айтаар экен деген кыяс билдирет.
– Балдар менен эле болдум, – деп кайпактайт Саамый – киного бардык.
– Киноңор жакшы бекен?
– Жакшы, – дейт да Саамый ыңгайсызданат. Энемдин: «тапкан кызың, жакшы бекен?» дегени го деп ойлонот.
Ортодо үч-төрт ай өттү. Саамый Закешке үйлөндү.
Биздин элдин салты боюнча, жаш келин түшкөндөн кайнене белгилүү убакытка чейин, кээде, бир-эки балалуу болгуча кармайт. Ушул убакыт ичинде үй ичинин иштери жөнүндө бардык жагынан сабак берет. Эгер энеси кызына үй оокатын начар үйрөткөн болсо, кайнененин колунан толукталат.
Саамыйдын ата-энеси уул-келинине оозгу үйдү көшөгөлөп, жатар үй кылып берди. Бирок жаш келиндин эркинирээк жүрүшүнө мүмкүндүк беришкен жок.
– Канча кылган менен илгерки кишилер эмеспизби, – деди кайненеси, – жаш келиндин сыпаараак болгону жакшы.
Закеш Саамыйды сүйө билгендиктен кайнененин каада сактаганын оор көргөн жок. Элден эрте туруп уй саады, самоор койду. Элден кеч жатып эшиктерди бекитип, жарыкты өчүрдү. Сакалдуулардын көзүнчө шарактап күлбөдү, катуу үн чыгарып жаткан сөздөргө да аралаша кетпеди. Ийменип, жол бошотуп, шыбырап сүйлөп, бардык оокатын бүтүрө берди.
Келинин ыйбалуу, ишкер экенин билип, Саамыйдын энеси башкалар алдында боюн көтөрүүчү болду. Теңтуш карыларга мактанып, келинин андан бетер ийиктей ийрилтүүнү ойлонду. Бирок жаш келиндин өзүнчө турмушка деген көз карашы, өзүнчө таламы бардыр деп ойлогон жок. Ойлосо да аны билмексенге салды. Өзү да өз кезинде келин болгон да. «Баланы жашынан, келинди башынан!» деген макал бар. Кийинчерээк, биз мындай карый түшкөндө, күнүбүз эмне болот. Азыртан тастаңдатып, эркелетип жиберсек, кийин көргүлүктү ошондо көрөбүз. Саамыйды ээрчитип алып, кээ бир келиндер өңдөнүп кете берсе биздин колдон эмне келет. Башынан сөз ашырбай бирдеме десе эле беттен алып турган тажаал келиндер – башынан башкарылбаган келиндер деп ойлончу кемпир.
Ал эми Закеш жагынан айта турган болсок, ал турмушка чыга электе кээ бир келиндер эски салтка канчалык баш ийип жүрсө да, кандайдыр ишти оңой бүтүрүп жүргөнсүгөн. Нары ошол жасалма кыймылы өзүнө жарашып турган. Бирок анын чындык эмес экенин Закеш өз башына келгенде толук түшүндү. Эмне үчүндүр, өзү ар качан кылмышкер өңдөнүп ал түгүл санда жок киши өңдөнүп бук боло баштаганын сезди.
Күйөөгө тийүү деген көзгө көрүнбөгөн бир торго чырмалуу деген сөз тура деп ойлоду Закеш. Дагы бир жагынан алганда, иш ушул бойдон кала берет деп ал ойлогон жок. Бир күнү Закештин кыз кезиндеги достору келишти. Закеш короодон эле чуркап барып аларды кучактап калды. Кыздар менен үйрүлүп, өткөн-кеткендер жөнүндө, сагынуулар жөнүндө сүйлөшүп, короодо бир нече минута туруп калышты. Закеш досторунун издеп келээрин билген. Бирок мынчалык кыябын таап, бук боло баштаганда келип көңүлүн көтөрүп кетээрин ойлогон эмес. Закештин кубанычы койнуна сыйбады.
– Жүргүлө, үйгө киребиз, – деди Закеш үй-жайлуу өңдөнүп.
Кыздар бирден эле макул болушту. Көрүү керек, ар жак, бер жагын байкоо керек. «Буудайдын барар жери тегирмен! » экенин кыздар билет эмеспи…
Закештин кайненеси ички үйдө жүн тытып отурган. Эшик ачылып кирип келген кыздарды көп деле жактырбады. Келинин жаңыдан жакшы салтка үйрөтүп келатканда, тастаңдап атасынын төрүндө жүргөн кыздар Закешти ээликтирип, аркы-беркини ойлонтуп кетиши мүмкүн да.
– Сен кимдин кызысың? – деди кемпир плащчан кара кызга.
– Жаңыл энемдин, – деп жооп берди кыз.
– Баса, – деп койду кемпир.– Энеңди тартып, эки колуңду чөнтөгүңөн чыгарбайт турбайсыңбы. Сенчи?
Костюм-юбка кийип, башына чарчы жоолук байланган ак жуумал кыз обдулду да жооп берди:
– Сартбайдын кызымын.
– Баса, – деди кемпир ага да, – атаңды тартып мурдуң кырдуу экен.
Кемпир келген эки кызды отура электе эле ушундай сөздөр менен «сындырып» коюп, жүнүн тытып отура берди. Башка сөз айткан жок. Кыздар экзамен бергенде да мынчалык кысылып көргөн эмес. Алар отурушкандан кийин бир-бири менен шыбырап сүйлөп калышты. Закеш кыздарды үйгө баштаганына өкүндү, нары кысылып, досторунун алдында уялып турду.
– Курбуларыңа чай кайнатып бербейсиңби? – деди кемпир бир оокумдан кийин Закешке.
Закеш кыздарга карады эле, алар «жок, ыракмат, ичпейбиз! » дегенсип чүйрүңдөшүп койду.
Ак жуумал кыз үйдөгү жасалгага тегерете карап келип, кийим жапкычтагы саймага көз токтотту:
– Тигини ким сайды? – деп шыбырады Закешке.
«Мен» дегенди билдирип ал ээгин өзүнө тартып койду. Плащчан кара кыз ээрдин чыгарып башын экчеди. «Сен кантип эле ушундай саймак элең?»
Бул кезде эшиктен кирип келаткан киши болсо, үйдө эч ким жок деп ойлогучалык эле. Ушунчалык тымтырс үйдө эмне өкүм сүрүп, эмне бийлик кылып жатканын кыздар ичтеринен түшүнүп отурду. Бир убакта кыздар «эми кетели» деп шыбырашты да орундарынан туруп өтө тездик менен короого чыгышты. Асманы бийик, тегереги ачык жерге чыкканда кыздар эмнегедир каткырып күлүп жиберишти. Кемпирди туурап сүйлөп, плащчан кара кыз берки экөөнү андан бетер күлдүрдү:
– Менин кайненем ушундай болсо, бир күн да турбас элем, – деп да жиберди.
Кыздардын короодо шарактап күлгөнү, бирдемелерди айтып жаткан үйдө отурган кемпирге даана угулуп турду. Закеш досторун жолго салгандан кийин үйгө кирип түшкү чайга кам урду. Ал самоорго суу куюп, чакмак даярдап жатканда эмнегедир көңүлсүз болду. Кийим, тамак, жасалгалуу үй, өзүнүн сүйгөн жигити – баары эле бар. Бирок бирдеме жетпейт. Закешти өксүтөт. Анысы мурда өз колунда бар болучу, турмушка чыкты да андан ажырады. Ал баарынан да кымбат, баарынан да жагымдуу эле!
Түшкү тамакка келген Саамый оозгу үйгө кирди эле, Закеш буфеттен бирдеме карап жатыптыр. Ички үйдүн эшиги кыйгач ачык болучу. Саамый кирип келээри менен ички үйдөн куру жөтөлүп үнү угулду. Кемпирдин мунусу: «Мында киши бар, үйгө кирген кимсиң?» дегени. Саамый өзүнө жалт караган Закештин муңайым көзүн көрүп эмнегедир аяп кетти. Сүйкүмдүү, нары эстүү жубайынын өңү сынык экенин Саамый бүгүн байкагансыды. Ал Закешке жакын барды да чайнек кармаган колунан кармай калып өңүнө тике карады. Закеш мындай текшерүүнү ичинен жактырган жок. «Коё бер, уят!» деген ишарат кылды. Бул кезде оозгу үйдө бирден эле тынчтык өкүм сүрүп калган.
Кандайдыр бир киши келип, Закештин жанына барганда бууга айланып кеткенсип, жымжырт боло калганынан улам, кыжым пальтосун жамынган кемпир эшик түбүндө пайда болду. Ал эшиктен баш бакты да жооткото жөтөлүп, «эчтеке билгеним жок» дегенсип короого чыгып кетти.
– Кармаба десе болбойсуң, энем чыга келээрин билгемин, – деди Закеш.
Саамый колун шилтеди.
Түшкү чайды ичип жатканда чай куюп отурган Закештин көзү Саамыйдын көзү менен кандайдыр айкалыша кетти. Саамый мурутунан күлдү да акырын көзүн кысып койду. Закеш күлүп жибере жаздап, кызара төмөн карады.
– Чыныны алып чай куй, жер тиктебей, – деди кайненеси. – Тузду мага жакын койчу, чайдын такыр эле даамы жок…
Закештин жүрөгүндө көңүлсүздүк пайда болду. «Чайды мындан артык дагы кандай куюш керек?» деп ойлонду ал, туз салган кутуну энесине жылдырып жатып.
Чайын ууртап отурган кемпир жаңкы кыздар жөнүндө сөз козгоп калды:
– Эмки кыздар эркек баладан да жаман. Ошолорду алган киши эмне болот?!
– Эне кайсы кыздарды айтып жатасыз? – деди Саамый.
– Закештин достору, короого чыгып алып шаңкылдашат эле шаңкылдашат…
Ичинен иренжип отурган Закеш бул сөздөрдү уккандан кийин андан бетер көңүлсүз болду. Сөздүн төркүнү өзүнө тийип жаткансыды. «Бирөөнүн кыздарында кемпирдин жумушу эмне?» Ал ушундай ойлоп отуруп, кайненесинин бошогон чынысын дагы көрбөй калды.
– Ботом, чай куйбайсыңбы!
Шашып калган Закеш чыныны ала коём деп сүтүн төгүп алды. Ушул бир көрүнүшкө Саамый ичинен кападар боло баштады. Акыл-эстүү келинин мындай каккылап отуруунун эмне кереги бар? Кемпирге эмне жетпейт? Көзүнүн кареги менен кошо тегеренип жүргөнү аз келгенсип, көңүлгө тие турган суук сөз угуу Закеш үчүн мүлдө кажетсиз эле нерсе!
Келин эстүү болсо, бул кайната, кайнене, үйдүн ырысы. Андай келинди башкаруу үчүн аны башкарган киши андан да акылдуу, эстүү болуш керек да! Салт-санаага, эски каадага камалай берүү, ысылуу-сууктуу сөз угузуп, ичинен кемирүү – бул ар кандай эстүү кишини да жолдон азгырат. Турмуштун мындай жөнөкөй сырларына азыр Саамый эмес, балдар да түшүнөт. Саамый азыр жаш бала эмес. Мындан мурда эле энесинин каада сактаганынан аздап чочулаган болучу. Азыр кыйытып болсо да чындыктын учун кылтыйтуу зарыл өңдөнүп турду:
– Эне, – деди Саамый, – кыздардын кандай жүргөнүн эмне кыласыз. Эмне болсо эле айта берет экенсиз. Бирөөнүн жаш баласын антүүгө болбойт да…
Кийинки сөздүн төркүнү Закеш жөнүндө экенин энеси да, Закеш да түшүндү.
– Мен эмне дептирмин? –деп сурады кемпир кайра.– Кыздардын ыйбалуу болгону жакшы да. Чопочоң, бойго жеткен кыздар «көчөнү башына көтөрө» шарактаганы эмне? Аялдарга адептүүлүк эле жарашат. Жаман болсун деп жатат дейсиңби!
Закеш унчукпай, «чатак ырбап кетпесе экен» деген ойдо отурду. Саамый каршы сүйлөп, талаша кеткен жок. Түшүнсө жаңкы сөз да жетерлик…
Энеси болсо Саамыйдын Закешке болушаарын ачык түшүндү. Муну ал мурда эле божомолдогон.
* * *
Ортодон дагы бир нече күн өттү. Закеш жаңы түшкөн келин болгону үчүн жумушка чыга элек болучу. Келгендин эртеси эле жумушка чыгуу кандайдыр ыңгайсыз эле. Бир ай, жарым ай убакыт өткөрүп барып, анан ишке чыгуу ылайыктуураак көрүнгөн. Азыр болсо ишке чыгуу Закеш үчүн эшикке чыгуу менен бирдей болду. Бир аз тышта эмгектенсе, башка келиндер менен эрмектешсе көңүлү да көтөрүлөт, бугу жазылат. Кайнененин басып турган каадасынан аздап болсо да кутулат. Ошон үчүн ал жумушка чыккысы келди. Бирок ага кайненеси мындай жооп берди:
– Элден-журттан уят, жок дегенде үч-төрт ай тура тур. Жетишпей жаткан эмне бар! «Баякынын келини бир ай боло электе эле кызылча отоп жүрөт» дебейби эл…
– Инилеримди сагындым. Үйгө барып келсемби дедим эле, – деди Закеш акырын гана.
– Инилериңди сагынсаң чакыртып ал. Уят болот жаңы түшкөн келин атасыныкына жетип барса…
Закеш дагы тим болду.
Саамыйдын атасы жоош киши болучу. Бала-чаканын ишине аралашчу эмес. Бирок ошол күнү кечинде кемпирине келини жөнүндө биринчи жолу сөз айтты:
– Азыркы жаштарды билбейсиңби? Закештин эркине койсоңчу. Мейли, барам деген жерине барсын. Эстүү бала көрүнөт…
– Тим жат, – деди кемпир абышкасын чыканагы менен укуп, – «жаман болсун» деп жатамбы?!
– Өзүң бил, баркыңды кетирип аласың го!
– Сен берген тамакты ичип жөнжүр. Болбосо куу баш каласың! Булар кетишчү болсо, мен да сенден кетем. Байка!
– Ал бизди сыйлаганы үчүн ыраазы болушуң керек. Ким билет, анын кетип калаарын?
– Унчукпа!
– Кап, саа кудай бардыр…– деди да чал ары оонады.
Маанилүү иштер жөнүндө, жаткандан кийинки сүйлөшүүнүн карттар жагындакысы ушуну менен тынды. Ал эми жаштар дал эле ушул маселенин өзүн эки түрдүү чечти. Саамый: «Биз деле башкалар өңдүүбүз. Туурасын бетке айтуубуз керек! Ага көнбөсө, бөлүнөм. Сүйгөн жарымды кылмышсыз эле, кажалай беришине жол койгум келбейт!» деди. Закеш болсо буга каршы: «Буларга катуу кетүүнүн кереги жок. Акырын-акырын түшүнөт» деген пикирде болду. Бул өңдүү принципсиз чиримпоздукка Саамый көнө койгон жок. «Ушул айылда көп эле келин бар, ошонун кайсынысы сенин күнүңдү көрүп жүрөт? Эгер ушул баштан энемдин терс жактарын айта жүрбөсөк, акыры түбү – ким билет, бир көңүлсүздүк туулуп калышы да мүмкүн. Ошон үчүн мен эртең эле ишти козгоймун», деген ойду Закешке каршы койду да ошол оюнда бекем турду.
Айтканындай эле эртеси Закеш эшикте жүргөндө Саамый өз пикирин ата-энесине айтып салды:
– Эне, сиз көп каада сактабаңыз. Мен өзүм теңдүү жолдошторумдан уялып жүрөм!
– Каада сактаганың эмне? Дайны жок сөздү козгобочу балам! –деди энеси.
– Мунунуз болбойт, Закеш жумушка чыксын. Үйүнө барам десе, барсын…
– Закеш эч кайда барбайт!– деп кесип айтты кемпир.– Ал сага арызданып жүрөбү? Катыныңа болушуп энеңе акыл айткандан уялсаң боло!
Эшиктен Закеш кирип келди. Ал кирип келээри менен үйдө бир көңүлсүздүк барын сезе койду.
– Чындыкты айтуу керек, минте берсеңиз бизден айрыласыз! – деп жиберди ачууланган Саамый.
Кемпир «ушундай болмок!» дегенсип уулуна катаал карап турду да:
– Сен кетсең биз өлүп калат бекенбиз, – деди. – Кет, сени тууп ушу даражага жеткизгеним үчүн кет. Беш мүнөт турбай жогол! – Бул сөздөр аз келгенсип, кемпир калчылдап ордунан туруп, алдастап жыйылуу турган жүккө жетип барды. – Ал, мына бул дүнүйөңдү да ал, баарын ал! – Заматтын ортосунда жаздык, жууркандар биринин артынан бири оозгу үйдүкөздөй учуп жатты.
Кемпиринин кыялын билген чал, күңкүлдөп эшикти көздөй жөнөдү:
– Кудай атты муну, желпинип албадыбы?!
Закеш эмне кыларын билбей эшик түбүндө турду да калды. Чатактын мынчалык ырбап кетишин ойлогон да эмес. «Эми элдин баары менден эле көрөт. Азезилдей азгырып Саамыйга тийип алган соң, карыган ата-энесинен бөлүп алып жолго түштү» — дешет. Закеш ушуну ойлоп сай сөөгү сыздап турду.
Саамый да муну күткөн эмес. Ал иштин чындыгын айтып энесин эпке келтирем деп ойлогон. Бирок өз колу менен айдаган эгиндин ордуна коко тикенек өнүп чыгаарын ким билиптир. Энеси карасанатайлык менен булардан кутулайын деп жаткансыды. Мейли, «жылан чакпай, жылкы теппей» өзүнчө эле эл-журтка күлкү болор ишти козгогон соң, менин эмнем коройт. Биз өлбөйбүз. «Кана, ишти байкаша жатарбыз» деп ойлогон Саамый бирден эле ачуунун кулуна айланды. Оозгу үйгө чуркап чыкты да «ыргытуу деген андай эмес, мындай болот» дегенсип, баягы жууркан-төшөктү короого ыргыта баштады.
– Мына кетсе, мына кетсе!
– Азыр жогол, экинчи көзүмө көрүнбө! – деп жатты энеси. – Ай, сен эмне кылып жатасың? – Кемпир Закешке карады. – Кылаарын кылып коюп, кыл жип менен бууп коюп, эмне кылмыясың?! Бас, жогол! Сен эмес өз баламдан да жакшылык күтүп турганым жок…
Саамый ички үйгө энтигип кирип келди, өңү канталап кетиптир.
– Кий, кийимиңди, – деди ал Зекешке буйрук үн менен. – Биз артык баш экенбиз бул үйдө.
Закеш кыймылдабай ордунда тура берди. Анын акылдуу көздөрү жер тиктейт. Күтүлбөгөн бактысыздык анын айласын кетирип турган.
Саамый калып калган эки-үч китебин алып короого – өзүнө тиешелүү буюмдар чачылып жаткан жерге ыргытты. Полду оё-оё басып энесин жандап өтүп, дагы бирдемем калган жокпу дегенсип, үйдүн булуң-бурчтарына карап, кайра-кайра кирип-чыгып жатты.
Көчөдөн өтүп бараткан Саамыйлардын кошунасы, короодо чачылган жууркан-төшөктү көрүп, акырын басып, уруш-талаш болуп жаткан үйгө кирди. Саамый муну мүлдө жактырган жок. Эси жок бирөөнүн бактысыздыгын концерт көргөндөй кызыга карап, анысы аз келгенсип калп-чынын аралаштырып, элге жомоктой жүрмөсү бар эмеспи. Кошуна үйгө кирген соң.
– Ой, эмне болгон силер? Уят ко мунуңар, – деди, Саамый андан бетер кызып:
– Жүр дейм. Эмне кылып турасың? Же айланганы турасыңбы! – деп келип Закешти каруудан алып тышка сүйрөдү. Бирок Закеш чыкпай койду. Ал Саамыйдан кутулууга тырышканда алыша түшкөндөй көрүндү элге.
– Ой, балам, Саамый сен эмне болгонсуң? – деп кошунасы ага жакындады. Саамый андан бетер күчөп кошунасын да кагып таштады:
– Сиз аралашпаңыз! – деди ал. Өз жөнүңүзчө кете бериңиз!
Ал дагы Закешти алып кетмек болуп колдон алды эле, Закеш колун жулуп алып, Саамыйдын көзүнө тике карады:
– Мен эч кайда кетпейм! – Катуу айтты ал. – Силерди бөлүп-жарганы келди дейсиңерби мени?!
Саамый да, анын энеси да, кошунасы да Закештен мындай чечкиндүү сөз угабыз деп күткөн эмес. Саамый эмне дээрин билбей туруп калды.
– Оо, акылыңдан айланайын, Закеш! – деп жиберди кошунасы.
Ээ бербей өөрчүп бараткан өрттү ыгын таап, бир эле чака суу менен өчүрүү кандай гана кишинин колунан келет болду эккен! Саамыйдын энеси өзүнүн жаңылганын сезе коюп, ушунчалык жеңил-бааланганына өкүндү. Бирок тышынан аны билдирбестикке тырышты. Абдан карара күйгөн киши өңдөнүп, кара күчкө сүйлөнө берди.
– Кеткиле, бириң жакшы киши болуп күч көрсөтпөй. Акыры бир күнү кетесиңер. Ушул баштан жоголгула…
Мына ушул кезде Закеш зыпылдай басып барды да кайненесинин мойнун кучактап, өпкүлөп жиберди:
– Көлөкөм энеке, мен кетпеймин, мен кетпеймин. Муну баштаган да мен эмес…
Саамый эшикти көздөй жөнөдү.
Кишилер өмүрүндө кара ташты да эритип жибере турган мээрим үстөмдүк кылган минуталар сансыз эсиңе ал окуучум! Четте карап турган кошунасынын жүрөгү элжиреди.
Кемпирдин көзүнөн жаш томолонду.
Эртеси эртең менен Закеш тура электе кемпир самоор койду. Анын дабышын угуп Закеш тез турду да эшикке чыга берип далистеден кайненесине туш келди. Кемпир Закештин колунан кармап анын арыктап калган сүйкүмдүү өңүнө, акылдуу кездөрүнө бир нече секунда карап турду:
– Жакшы жүрчү, садага кетейин. Инилериңди көрүп кел. Киного бар… Мен өз энең эмесминби!
Ангеме
Айылдагы жаштардын бири Саамый аскерлик милдетин өтөп келген соң, өз айлындагы Закеш деген кызды сүйүп калды. Кары-картаңдар буга көп кошулган жок. Анткени, куда-сөөктүн алыста болуп, алыстан сыйлашканы жакшы: «Төркүнү жакындын төшөгү жыйылбайт! » дешет эмеспи. Бирок кыз да, жигит да өз сүйүүлөрүн, эски ишенимге моюн сундургусу келбеди. Кыздын туулгандагы аты Зайракан эле. Бойго жетип кадыр-баркы ашкан кезде аны бардыгы эле Закеш деп эркелетишчү болду. Закеш кечинде жасана баштаганда энеси да күзгүнүн тушуна келет:
– Кечинде жасанып кайда барганы жатасың? – дейт энеси кызынын эстүү көзүн карап.
– Күкүндүн үйүндө бүгүн кыздар жыйналып, бир аз отуралы дедик эле, – деп коёт Закеш. Кыпкызыл калп айтып жатканына күйүнбөйт. Эгер чынын айтып «баланча жерде мени Саамый күтүп турат. Ошого барам!» десе ал калп айтканынан да жаман көңүлсүздүк туудурат. Ошондо да эне жүрөгү сезет, бирок унчукпайт.
Ал эми Саамый күнү кечке жумушта болгону аз келгенсип, түн жарымы деген кезде гана үйгө кайтат.
– Кайда жүрдүң? – деп сурайт анын энеси. Ичинен бирдемени сезет, эмне айтаар экен деген кыяс билдирет.
– Балдар менен эле болдум, – деп кайпактайт Саамый – киного бардык.
– Киноңор жакшы бекен?
– Жакшы, – дейт да Саамый ыңгайсызданат. Энемдин: «тапкан кызың, жакшы бекен?» дегени го деп ойлонот.
Ортодо үч-төрт ай өттү. Саамый Закешке үйлөндү.
Биздин элдин салты боюнча, жаш келин түшкөндөн кайнене белгилүү убакытка чейин, кээде, бир-эки балалуу болгуча кармайт. Ушул убакыт ичинде үй ичинин иштери жөнүндө бардык жагынан сабак берет. Эгер энеси кызына үй оокатын начар үйрөткөн болсо, кайнененин колунан толукталат.
Саамыйдын ата-энеси уул-келинине оозгу үйдү көшөгөлөп, жатар үй кылып берди. Бирок жаш келиндин эркинирээк жүрүшүнө мүмкүндүк беришкен жок.
– Канча кылган менен илгерки кишилер эмеспизби, – деди кайненеси, – жаш келиндин сыпаараак болгону жакшы.
Закеш Саамыйды сүйө билгендиктен кайнененин каада сактаганын оор көргөн жок. Элден эрте туруп уй саады, самоор койду. Элден кеч жатып эшиктерди бекитип, жарыкты өчүрдү. Сакалдуулардын көзүнчө шарактап күлбөдү, катуу үн чыгарып жаткан сөздөргө да аралаша кетпеди. Ийменип, жол бошотуп, шыбырап сүйлөп, бардык оокатын бүтүрө берди.
Келинин ыйбалуу, ишкер экенин билип, Саамыйдын энеси башкалар алдында боюн көтөрүүчү болду. Теңтуш карыларга мактанып, келинин андан бетер ийиктей ийрилтүүнү ойлонду. Бирок жаш келиндин өзүнчө турмушка деген көз карашы, өзүнчө таламы бардыр деп ойлогон жок. Ойлосо да аны билмексенге салды. Өзү да өз кезинде келин болгон да. «Баланы жашынан, келинди башынан!» деген макал бар. Кийинчерээк, биз мындай карый түшкөндө, күнүбүз эмне болот. Азыртан тастаңдатып, эркелетип жиберсек, кийин көргүлүктү ошондо көрөбүз. Саамыйды ээрчитип алып, кээ бир келиндер өңдөнүп кете берсе биздин колдон эмне келет. Башынан сөз ашырбай бирдеме десе эле беттен алып турган тажаал келиндер – башынан башкарылбаган келиндер деп ойлончу кемпир.
Ал эми Закеш жагынан айта турган болсок, ал турмушка чыга электе кээ бир келиндер эски салтка канчалык баш ийип жүрсө да, кандайдыр ишти оңой бүтүрүп жүргөнсүгөн. Нары ошол жасалма кыймылы өзүнө жарашып турган. Бирок анын чындык эмес экенин Закеш өз башына келгенде толук түшүндү. Эмне үчүндүр, өзү ар качан кылмышкер өңдөнүп ал түгүл санда жок киши өңдөнүп бук боло баштаганын сезди.
Күйөөгө тийүү деген көзгө көрүнбөгөн бир торго чырмалуу деген сөз тура деп ойлоду Закеш. Дагы бир жагынан алганда, иш ушул бойдон кала берет деп ал ойлогон жок. Бир күнү Закештин кыз кезиндеги достору келишти. Закеш короодон эле чуркап барып аларды кучактап калды. Кыздар менен үйрүлүп, өткөн-кеткендер жөнүндө, сагынуулар жөнүндө сүйлөшүп, короодо бир нече минута туруп калышты. Закеш досторунун издеп келээрин билген. Бирок мынчалык кыябын таап, бук боло баштаганда келип көңүлүн көтөрүп кетээрин ойлогон эмес. Закештин кубанычы койнуна сыйбады.
– Жүргүлө, үйгө киребиз, – деди Закеш үй-жайлуу өңдөнүп.
Кыздар бирден эле макул болушту. Көрүү керек, ар жак, бер жагын байкоо керек. «Буудайдын барар жери тегирмен! » экенин кыздар билет эмеспи…
Закештин кайненеси ички үйдө жүн тытып отурган. Эшик ачылып кирип келген кыздарды көп деле жактырбады. Келинин жаңыдан жакшы салтка үйрөтүп келатканда, тастаңдап атасынын төрүндө жүргөн кыздар Закешти ээликтирип, аркы-беркини ойлонтуп кетиши мүмкүн да.
– Сен кимдин кызысың? – деди кемпир плащчан кара кызга.
– Жаңыл энемдин, – деп жооп берди кыз.
– Баса, – деп койду кемпир.– Энеңди тартып, эки колуңду чөнтөгүңөн чыгарбайт турбайсыңбы. Сенчи?
Костюм-юбка кийип, башына чарчы жоолук байланган ак жуумал кыз обдулду да жооп берди:
– Сартбайдын кызымын.
– Баса, – деди кемпир ага да, – атаңды тартып мурдуң кырдуу экен.
Кемпир келген эки кызды отура электе эле ушундай сөздөр менен «сындырып» коюп, жүнүн тытып отура берди. Башка сөз айткан жок. Кыздар экзамен бергенде да мынчалык кысылып көргөн эмес. Алар отурушкандан кийин бир-бири менен шыбырап сүйлөп калышты. Закеш кыздарды үйгө баштаганына өкүндү, нары кысылып, досторунун алдында уялып турду.
– Курбуларыңа чай кайнатып бербейсиңби? – деди кемпир бир оокумдан кийин Закешке.
Закеш кыздарга карады эле, алар «жок, ыракмат, ичпейбиз! » дегенсип чүйрүңдөшүп койду.
Ак жуумал кыз үйдөгү жасалгага тегерете карап келип, кийим жапкычтагы саймага көз токтотту:
– Тигини ким сайды? – деп шыбырады Закешке.
«Мен» дегенди билдирип ал ээгин өзүнө тартып койду. Плащчан кара кыз ээрдин чыгарып башын экчеди. «Сен кантип эле ушундай саймак элең?»
Бул кезде эшиктен кирип келаткан киши болсо, үйдө эч ким жок деп ойлогучалык эле. Ушунчалык тымтырс үйдө эмне өкүм сүрүп, эмне бийлик кылып жатканын кыздар ичтеринен түшүнүп отурду. Бир убакта кыздар «эми кетели» деп шыбырашты да орундарынан туруп өтө тездик менен короого чыгышты. Асманы бийик, тегереги ачык жерге чыкканда кыздар эмнегедир каткырып күлүп жиберишти. Кемпирди туурап сүйлөп, плащчан кара кыз берки экөөнү андан бетер күлдүрдү:
– Менин кайненем ушундай болсо, бир күн да турбас элем, – деп да жиберди.
Кыздардын короодо шарактап күлгөнү, бирдемелерди айтып жаткан үйдө отурган кемпирге даана угулуп турду. Закеш досторун жолго салгандан кийин үйгө кирип түшкү чайга кам урду. Ал самоорго суу куюп, чакмак даярдап жатканда эмнегедир көңүлсүз болду. Кийим, тамак, жасалгалуу үй, өзүнүн сүйгөн жигити – баары эле бар. Бирок бирдеме жетпейт. Закешти өксүтөт. Анысы мурда өз колунда бар болучу, турмушка чыкты да андан ажырады. Ал баарынан да кымбат, баарынан да жагымдуу эле!
Түшкү тамакка келген Саамый оозгу үйгө кирди эле, Закеш буфеттен бирдеме карап жатыптыр. Ички үйдүн эшиги кыйгач ачык болучу. Саамый кирип келээри менен ички үйдөн куру жөтөлүп үнү угулду. Кемпирдин мунусу: «Мында киши бар, үйгө кирген кимсиң?» дегени. Саамый өзүнө жалт караган Закештин муңайым көзүн көрүп эмнегедир аяп кетти. Сүйкүмдүү, нары эстүү жубайынын өңү сынык экенин Саамый бүгүн байкагансыды. Ал Закешке жакын барды да чайнек кармаган колунан кармай калып өңүнө тике карады. Закеш мындай текшерүүнү ичинен жактырган жок. «Коё бер, уят!» деген ишарат кылды. Бул кезде оозгу үйдө бирден эле тынчтык өкүм сүрүп калган.
Кандайдыр бир киши келип, Закештин жанына барганда бууга айланып кеткенсип, жымжырт боло калганынан улам, кыжым пальтосун жамынган кемпир эшик түбүндө пайда болду. Ал эшиктен баш бакты да жооткото жөтөлүп, «эчтеке билгеним жок» дегенсип короого чыгып кетти.
– Кармаба десе болбойсуң, энем чыга келээрин билгемин, – деди Закеш.
Саамый колун шилтеди.
Түшкү чайды ичип жатканда чай куюп отурган Закештин көзү Саамыйдын көзү менен кандайдыр айкалыша кетти. Саамый мурутунан күлдү да акырын көзүн кысып койду. Закеш күлүп жибере жаздап, кызара төмөн карады.
– Чыныны алып чай куй, жер тиктебей, – деди кайненеси. – Тузду мага жакын койчу, чайдын такыр эле даамы жок…
Закештин жүрөгүндө көңүлсүздүк пайда болду. «Чайды мындан артык дагы кандай куюш керек?» деп ойлонду ал, туз салган кутуну энесине жылдырып жатып.
Чайын ууртап отурган кемпир жаңкы кыздар жөнүндө сөз козгоп калды:
– Эмки кыздар эркек баладан да жаман. Ошолорду алган киши эмне болот?!
– Эне кайсы кыздарды айтып жатасыз? – деди Саамый.
– Закештин достору, короого чыгып алып шаңкылдашат эле шаңкылдашат…
Ичинен иренжип отурган Закеш бул сөздөрдү уккандан кийин андан бетер көңүлсүз болду. Сөздүн төркүнү өзүнө тийип жаткансыды. «Бирөөнүн кыздарында кемпирдин жумушу эмне?» Ал ушундай ойлоп отуруп, кайненесинин бошогон чынысын дагы көрбөй калды.
– Ботом, чай куйбайсыңбы!
Шашып калган Закеш чыныны ала коём деп сүтүн төгүп алды. Ушул бир көрүнүшкө Саамый ичинен кападар боло баштады. Акыл-эстүү келинин мындай каккылап отуруунун эмне кереги бар? Кемпирге эмне жетпейт? Көзүнүн кареги менен кошо тегеренип жүргөнү аз келгенсип, көңүлгө тие турган суук сөз угуу Закеш үчүн мүлдө кажетсиз эле нерсе!
Келин эстүү болсо, бул кайната, кайнене, үйдүн ырысы. Андай келинди башкаруу үчүн аны башкарган киши андан да акылдуу, эстүү болуш керек да! Салт-санаага, эски каадага камалай берүү, ысылуу-сууктуу сөз угузуп, ичинен кемирүү – бул ар кандай эстүү кишини да жолдон азгырат. Турмуштун мындай жөнөкөй сырларына азыр Саамый эмес, балдар да түшүнөт. Саамый азыр жаш бала эмес. Мындан мурда эле энесинин каада сактаганынан аздап чочулаган болучу. Азыр кыйытып болсо да чындыктын учун кылтыйтуу зарыл өңдөнүп турду:
– Эне, – деди Саамый, – кыздардын кандай жүргөнүн эмне кыласыз. Эмне болсо эле айта берет экенсиз. Бирөөнүн жаш баласын антүүгө болбойт да…
Кийинки сөздүн төркүнү Закеш жөнүндө экенин энеси да, Закеш да түшүндү.
– Мен эмне дептирмин? –деп сурады кемпир кайра.– Кыздардын ыйбалуу болгону жакшы да. Чопочоң, бойго жеткен кыздар «көчөнү башына көтөрө» шарактаганы эмне? Аялдарга адептүүлүк эле жарашат. Жаман болсун деп жатат дейсиңби!
Закеш унчукпай, «чатак ырбап кетпесе экен» деген ойдо отурду. Саамый каршы сүйлөп, талаша кеткен жок. Түшүнсө жаңкы сөз да жетерлик…
Энеси болсо Саамыйдын Закешке болушаарын ачык түшүндү. Муну ал мурда эле божомолдогон.
* * *
Ортодон дагы бир нече күн өттү. Закеш жаңы түшкөн келин болгону үчүн жумушка чыга элек болучу. Келгендин эртеси эле жумушка чыгуу кандайдыр ыңгайсыз эле. Бир ай, жарым ай убакыт өткөрүп барып, анан ишке чыгуу ылайыктуураак көрүнгөн. Азыр болсо ишке чыгуу Закеш үчүн эшикке чыгуу менен бирдей болду. Бир аз тышта эмгектенсе, башка келиндер менен эрмектешсе көңүлү да көтөрүлөт, бугу жазылат. Кайнененин басып турган каадасынан аздап болсо да кутулат. Ошон үчүн ал жумушка чыккысы келди. Бирок ага кайненеси мындай жооп берди:
– Элден-журттан уят, жок дегенде үч-төрт ай тура тур. Жетишпей жаткан эмне бар! «Баякынын келини бир ай боло электе эле кызылча отоп жүрөт» дебейби эл…
– Инилеримди сагындым. Үйгө барып келсемби дедим эле, – деди Закеш акырын гана.
– Инилериңди сагынсаң чакыртып ал. Уят болот жаңы түшкөн келин атасыныкына жетип барса…
Закеш дагы тим болду.
Саамыйдын атасы жоош киши болучу. Бала-чаканын ишине аралашчу эмес. Бирок ошол күнү кечинде кемпирине келини жөнүндө биринчи жолу сөз айтты:
– Азыркы жаштарды билбейсиңби? Закештин эркине койсоңчу. Мейли, барам деген жерине барсын. Эстүү бала көрүнөт…
– Тим жат, – деди кемпир абышкасын чыканагы менен укуп, – «жаман болсун» деп жатамбы?!
– Өзүң бил, баркыңды кетирип аласың го!
– Сен берген тамакты ичип жөнжүр. Болбосо куу баш каласың! Булар кетишчү болсо, мен да сенден кетем. Байка!
– Ал бизди сыйлаганы үчүн ыраазы болушуң керек. Ким билет, анын кетип калаарын?
– Унчукпа!
– Кап, саа кудай бардыр…– деди да чал ары оонады.
Маанилүү иштер жөнүндө, жаткандан кийинки сүйлөшүүнүн карттар жагындакысы ушуну менен тынды. Ал эми жаштар дал эле ушул маселенин өзүн эки түрдүү чечти. Саамый: «Биз деле башкалар өңдүүбүз. Туурасын бетке айтуубуз керек! Ага көнбөсө, бөлүнөм. Сүйгөн жарымды кылмышсыз эле, кажалай беришине жол койгум келбейт!» деди. Закеш болсо буга каршы: «Буларга катуу кетүүнүн кереги жок. Акырын-акырын түшүнөт» деген пикирде болду. Бул өңдүү принципсиз чиримпоздукка Саамый көнө койгон жок. «Ушул айылда көп эле келин бар, ошонун кайсынысы сенин күнүңдү көрүп жүрөт? Эгер ушул баштан энемдин терс жактарын айта жүрбөсөк, акыры түбү – ким билет, бир көңүлсүздүк туулуп калышы да мүмкүн. Ошон үчүн мен эртең эле ишти козгоймун», деген ойду Закешке каршы койду да ошол оюнда бекем турду.
Айтканындай эле эртеси Закеш эшикте жүргөндө Саамый өз пикирин ата-энесине айтып салды:
– Эне, сиз көп каада сактабаңыз. Мен өзүм теңдүү жолдошторумдан уялып жүрөм!
– Каада сактаганың эмне? Дайны жок сөздү козгобочу балам! –деди энеси.
– Мунунуз болбойт, Закеш жумушка чыксын. Үйүнө барам десе, барсын…
– Закеш эч кайда барбайт!– деп кесип айтты кемпир.– Ал сага арызданып жүрөбү? Катыныңа болушуп энеңе акыл айткандан уялсаң боло!
Эшиктен Закеш кирип келди. Ал кирип келээри менен үйдө бир көңүлсүздүк барын сезе койду.
– Чындыкты айтуу керек, минте берсеңиз бизден айрыласыз! – деп жиберди ачууланган Саамый.
Кемпир «ушундай болмок!» дегенсип уулуна катаал карап турду да:
– Сен кетсең биз өлүп калат бекенбиз, – деди. – Кет, сени тууп ушу даражага жеткизгеним үчүн кет. Беш мүнөт турбай жогол! – Бул сөздөр аз келгенсип, кемпир калчылдап ордунан туруп, алдастап жыйылуу турган жүккө жетип барды. – Ал, мына бул дүнүйөңдү да ал, баарын ал! – Заматтын ортосунда жаздык, жууркандар биринин артынан бири оозгу үйдүкөздөй учуп жатты.
Кемпиринин кыялын билген чал, күңкүлдөп эшикти көздөй жөнөдү:
– Кудай атты муну, желпинип албадыбы?!
Закеш эмне кыларын билбей эшик түбүндө турду да калды. Чатактын мынчалык ырбап кетишин ойлогон да эмес. «Эми элдин баары менден эле көрөт. Азезилдей азгырып Саамыйга тийип алган соң, карыган ата-энесинен бөлүп алып жолго түштү» — дешет. Закеш ушуну ойлоп сай сөөгү сыздап турду.
Саамый да муну күткөн эмес. Ал иштин чындыгын айтып энесин эпке келтирем деп ойлогон. Бирок өз колу менен айдаган эгиндин ордуна коко тикенек өнүп чыгаарын ким билиптир. Энеси карасанатайлык менен булардан кутулайын деп жаткансыды. Мейли, «жылан чакпай, жылкы теппей» өзүнчө эле эл-журтка күлкү болор ишти козгогон соң, менин эмнем коройт. Биз өлбөйбүз. «Кана, ишти байкаша жатарбыз» деп ойлогон Саамый бирден эле ачуунун кулуна айланды. Оозгу үйгө чуркап чыкты да «ыргытуу деген андай эмес, мындай болот» дегенсип, баягы жууркан-төшөктү короого ыргыта баштады.
– Мына кетсе, мына кетсе!
– Азыр жогол, экинчи көзүмө көрүнбө! – деп жатты энеси. – Ай, сен эмне кылып жатасың? – Кемпир Закешке карады. – Кылаарын кылып коюп, кыл жип менен бууп коюп, эмне кылмыясың?! Бас, жогол! Сен эмес өз баламдан да жакшылык күтүп турганым жок…
Саамый ички үйгө энтигип кирип келди, өңү канталап кетиптир.
– Кий, кийимиңди, – деди ал Зекешке буйрук үн менен. – Биз артык баш экенбиз бул үйдө.
Закеш кыймылдабай ордунда тура берди. Анын акылдуу көздөрү жер тиктейт. Күтүлбөгөн бактысыздык анын айласын кетирип турган.
Саамый калып калган эки-үч китебин алып короого – өзүнө тиешелүү буюмдар чачылып жаткан жерге ыргытты. Полду оё-оё басып энесин жандап өтүп, дагы бирдемем калган жокпу дегенсип, үйдүн булуң-бурчтарына карап, кайра-кайра кирип-чыгып жатты.
Көчөдөн өтүп бараткан Саамыйлардын кошунасы, короодо чачылган жууркан-төшөктү көрүп, акырын басып, уруш-талаш болуп жаткан үйгө кирди. Саамый муну мүлдө жактырган жок. Эси жок бирөөнүн бактысыздыгын концерт көргөндөй кызыга карап, анысы аз келгенсип калп-чынын аралаштырып, элге жомоктой жүрмөсү бар эмеспи. Кошуна үйгө кирген соң.
– Ой, эмне болгон силер? Уят ко мунуңар, – деди, Саамый андан бетер кызып:
– Жүр дейм. Эмне кылып турасың? Же айланганы турасыңбы! – деп келип Закешти каруудан алып тышка сүйрөдү. Бирок Закеш чыкпай койду. Ал Саамыйдан кутулууга тырышканда алыша түшкөндөй көрүндү элге.
– Ой, балам, Саамый сен эмне болгонсуң? – деп кошунасы ага жакындады. Саамый андан бетер күчөп кошунасын да кагып таштады:
– Сиз аралашпаңыз! – деди ал. Өз жөнүңүзчө кете бериңиз!
Ал дагы Закешти алып кетмек болуп колдон алды эле, Закеш колун жулуп алып, Саамыйдын көзүнө тике карады:
– Мен эч кайда кетпейм! – Катуу айтты ал. – Силерди бөлүп-жарганы келди дейсиңерби мени?!
Саамый да, анын энеси да, кошунасы да Закештен мындай чечкиндүү сөз угабыз деп күткөн эмес. Саамый эмне дээрин билбей туруп калды.
– Оо, акылыңдан айланайын, Закеш! – деп жиберди кошунасы.
Ээ бербей өөрчүп бараткан өрттү ыгын таап, бир эле чака суу менен өчүрүү кандай гана кишинин колунан келет болду эккен! Саамыйдын энеси өзүнүн жаңылганын сезе коюп, ушунчалык жеңил-бааланганына өкүндү. Бирок тышынан аны билдирбестикке тырышты. Абдан карара күйгөн киши өңдөнүп, кара күчкө сүйлөнө берди.
– Кеткиле, бириң жакшы киши болуп күч көрсөтпөй. Акыры бир күнү кетесиңер. Ушул баштан жоголгула…
Мына ушул кезде Закеш зыпылдай басып барды да кайненесинин мойнун кучактап, өпкүлөп жиберди:
– Көлөкөм энеке, мен кетпеймин, мен кетпеймин. Муну баштаган да мен эмес…
Саамый эшикти көздөй жөнөдү.
Кишилер өмүрүндө кара ташты да эритип жибере турган мээрим үстөмдүк кылган минуталар сансыз эсиңе ал окуучум! Четте карап турган кошунасынын жүрөгү элжиреди.
Кемпирдин көзүнөн жаш томолонду.
Эртеси эртең менен Закеш тура электе кемпир самоор койду. Анын дабышын угуп Закеш тез турду да эшикке чыга берип далистеден кайненесине туш келди. Кемпир Закештин колунан кармап анын арыктап калган сүйкүмдүү өңүнө, акылдуу кездөрүнө бир нече секунда карап турду:
– Жакшы жүрчү, садага кетейин. Инилериңди көрүп кел. Киного бар… Мен өз энең эмесминби!