Кыргыздын Гиннес Китеби

(3 )
1
2
3

Кыргыздын Гиннес Китеби же рекорддор, эң, эң…,алгачкы, биринчи, тунгуч.

#1 Balamir 04 January 2012 - 23:50

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

2008-жылы Энциклопедия жана мамлекеттик тил борбору тарабынан «Кыргыздын Гиннес китеби» кыргыз тилинде басмадан чыккан. Анын түзүүчүсү — Кыргыз республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, белгилүү жазуучу жана журналист Ысмайыл Кадыров. Китеп 500 нуска менен чыгарылып, ошол замат тарап кеткен; учурда аны дүкөндүн китеп текчелеринен табуу кыйын. Бардык каалоочуларга китеп менен таанышуу мүмкүнчүлүгүн берүү максатында Ы.Кадыров китептин электрондук версиясын «Кыргызстандын жаңы адабияты» литература кейджи сайтына жайгаштыруу макулдугун берген.
Бул китепти ал жерден көрбөй калгандар үчүн Суперстанга да жарыялап койсом зыяны жоктур.
ПыСы: Бул китепке эч кандай өзгөртүү киргизилбестен көчүрүлүп келинди. Муну айтканымдын себеби 2008-жылдан бери кыйла өзгөрүүлөр болду. Мына ошол өзгөрүүлөр киргизилген жок. Көчүрүп келип жабыштырып койгон кандай оңой иш )). Ушинтип эле тема ача берсем...) Тамаша. Максатым эптеп тема ачуу эмес албетте. Пайдасы тийээр деген ниетте. Ал эми мазмунун өзүм түздүм.(аны деле копи паст менен) Анткени, бул темада (китепте) кандай темалардын бар экенин башынан карап билип, анан ичинен издегиңиз келет. Бирок беттери жок)).
© Кадыров Ысмайыл, 2008. Бардык укуктар корголгон
© Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2008. Бардык укуктар корголгон
Чыгарма автордун жазуу түрүндөгү уруксаты менен жайгаштырылган
Текст же анын үзүндүлөрүн коммерциялык максатта пайдалануу жана нускасын чыгаруу уруксат эмес
www.super. kg/superstan/ сайтында жайгаштыруу күнү: 2012-жылдын 5-январы

Ысмайыл КАДЫРОВ

КЫРГЫЗДЫН ГИННЕС КИТЕБИ
же рекорддор, эң, эң…, алгачкы, биринчи, тунгуч, карлыгач, баштоочтор ж. б. тууралуу Жаныбек жыйнак

Ысмайыл Кадыров көп жылдардан бери кыргыз элинин өзүнүн Гиннес китебине кирчү рекорддорду жыйнап келатат. Айрымдары мезгилдүү басма сөзгө жарыяланып, окурмандардын колдоосуна ээ болгон.

Кыргыз басма сөзүнүн тарыхында биринчи жолу жаралып жаткан бул жыйнак кыргыз элинин рухий маданиятына өз салымын кошот деген ойдобуз.

Кадыров Ысмайыл. Кыргыздын Гиннесс китеби. – Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2008. – 216 б. китебинен алынды
УДК 030

ББК 92

К 13

ISBN 978-9967-14-059-2

МАЗМУНУ
Алгы сөз Кыргыз Республикасы жөнүндө кыскача маалымат
Облустар боюнча маалыматтар Кыргыз тарыхынан кыскача маалыматтар Кыргыз жазуусу
Алгачкы кыргыз башкаруучулары, тарыхый инсандар Кыргыз Республикасынын Президенттери Кыргызстан облаткомунун, Элкомиссарлар советинин, Министрлер советинин төрагалары жана Премьер министрлери Кыргызстан компартиясынын обком жана Борбордук комитетинин биринчи катчылары КыргызстанБорбордук Аткаруу Комитетинин, Жогорку Кеңештин төрагалары Алгачкы саясий ишмерлер Кыргыз элчиликтери Кыргыз жергеси Табышмактуу жерлер Сейрек, жаңы өсүмдүктөр жана жаныбарлар, жаңы породалар Дүйнөлүк Гиннесс китебине киргендер Кыргызстандын рекорддору Алп адамдар Чыдамкай, өжөр жана өзгөчө Эң байыркы Эң жаш Эң узун Эң көп Эң чоң Эң узак Эң кичине, аз, кыска Эң кеч, акыркы Эң бийик, терең, чуңкур, калың, күчтүү, күлүк, сейрек, кызык Биринчилер. .. Шайлоо Эл каттоо Статистика Бишкек шаары Майрамдар, салтанаттар Сьезддер, курултайлар Жаңы жылдык балаты Китепкана Саламаттык сактоо Билим берүү Атайын орто жана жогорку билим берүү Окуу китептери Илимий мекемелер Тунгуч илимпоз-окумуштуулар Чет өлкөлүк академияларга Кыргызстандан мүчө болгон алгачкы окумуштуулар Физика- математика Медицина Биология Айыл чарба Ветеринария Экономика Химия Зоология Техника тармактары Геология – минералогия Топурак таануу Филология Кыргызтили Чет тилдери Журналистика Стенография Тарых Саясат таануу Социология Этнография Педагогика Манас таануу Адабият Журналистика Мезгилдүү басма сөз Басма- полиграфия жана китеп чыгаруу Радиоуктуруу, телекөрсөтүү Музыка Театр Балет Опера Кино Цирк Көркөм сүрөт Музей Чыгармачыл союздар, коомдор, коомдук уюмдар, партиялар ж.б. Соода Айыл чарба Өнөр жай
Байланыш
Архитектура, курулуш
Транспорт
Ысыккөлдөгү алгачкы кемелер
Авиация
Космонавтика
Милиция
Армия
Улуу согуш, репрессия, Афганстан
Спорт
Олимпиялык оюндар
Кроссворд
Алгачкы генералдар, адмиралдар
Сыйлыктар
(СССРдинсыйлыктары)
Кыргызстандын сыйлыктары
Эл аралык сыйлыктар Ардак наамдар Автор жөнүндө кыскача маалымат

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#2 Balamir 04 January 2012 - 23:58

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Алгы сөз
Урматтуу окурман! Кыргыз Республикасынын эгемендүү мамлекет катары өзүнүн тарыхы,өзгөчөлүктөрү бар. Ошондуктан дүйнөлүк Гиннесс китеби сыяктуу Кыргызстандындагы рекорддор китебин (өзгөчө, эң чоң,эң көп, эң узун ж.б. жөнүндө) түзүү менен көп жылдардан бери алектенип келем. Ал үчүн энциклопедиялардан, китептерден, гезит-журналдардан маалыматтарды топтоп, окшошторун бири-бирине салыштырып, тыкыр изилдөө жүргүзүүменен туура деп эсептегендеримди иргеп алдым. Машак тергендей бир чымчымдан чогултуп, мүмкүн болушунча тактоого аракетжасадым. Тематикаларга бөлүштүрдүм. Кыргыз мамлекетинин тарыхына, илимине, маданиятына, экономикасына ж.б. өзгөчөсалымы бар инсандардын жасаган иштерин келечек муун биле жүрсө деген тилеккылдым. Дың бузуу, алгачкы чыйыр, из салуу, биринчи кадам таштоо, тунгуч,абалкы болуу өтө оор, өзгөчө жооптуу, ошол эле учурда сыймыктуу дагы.Ошондуктан кыргыздар чыгаандарды көч башы, топ бузаар деп кадырлашса, малдындагы лидерин эркеч, баштаак деп ыйык көрүшкөн. Ошондуктан бардык тармактарбоюнча баштоочтор, карлыгачтар жөнүндө да кыскача маалыматтар камтылды.
Бул иш биринчи жолу жасалып жаткандыктан кемчиликтер болушу толук мүмкүн. “Көч бара-бара түзөлөт” дегендей авторго маалымат белгисиз болгондуктан китепке жазылбай калган, калпыс берилген жерлери, ошондой эле китептин жалпы түзүлүшү жөнүндө пикириңиздерди билдирип койсоңуздар, китептин андан аркы чыгарылыштары үчүн пайдасы гана тиет.
Бул китепчеде эч кандай саясий максат жок. Болгонун болгондой гана элге жеткирүү. Бул китепченин айрым материалдары бир катар республикалык басылмаларга мурда жарыяланган. Китеп окурмандарды кайдыгер калтырбайт деп ишенем.

Автор

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#3 Balamir 05 January 2012 - 00:01

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Кыргыз Республикасы жөнүндө кыскача маалымат
· Кыргыз Республикасы (КР) Казакстан, Өзбекстан, Тажикстан жана Кытай Эл Республикасы менен чектешет. Чегарасынын жалпы узундугу 4508 км. Эң узуну Өзбекстан менен болгон чегара (1374 км) .Республиканын батыштан чыгышка чейинки эң узун аралыгы 925 км,түндүктөн түштүккө чейин 453,9 км. Жалпы аянты 199,9 миң км² , анын93 %и тоо, аймагынын 94,2 %и деңиз деңгээлинен 1000 м,40,8 %и 3000 метрден ашык бийиктикте. Калкынын жалпы саны 5 млн. (2002,27-август). Административдик аймагы 7 облустан турат: Ош, Жалалабат, Баткен,Талас, Чүй, Ысыккөл, Нарын. Борбору - Бишкек ш. КРдеги эң ысык температура +44⁰ С - Чүй, эң суук температура 54⁰ САксай метеостанциясында катталган. Кыргызстан жер шарынын кургак жеринин 0,13%ын ээлейт, мында дүйнөлүк фаунанын 3%ке жакыны бар.

· Кыргыз Республикасы өзүнүн тарыхында алгачкы жолу 1991жылдын 31августунда көз каранды эмес эгемендүү мамлекет болуп жарыяланган.

· Кыргыз Республикасынын 1-Конституциясы 1993 - жылдын 5-майындаКыргыз Республикасынын 12 - шайланган Жогорку Кеңешинин 12 - сессиясында кабыл алынган.

· Кыргыз Республикасынын Гимни - 1992ж. 3-декабрда кабыл алынып, 18декабрдаКР Жогорку Кеңешинин токтому менен бекитилген. Сөзүнүн авторлору - Жалил Садыков, Шабданбек Кулуев. Музыкасы Насыр Давлесов менен Калый Молдобасановдуку.

· Кыргыз Республикасынын Желеги 1992 жылдын 3- мартында кабыл алынып, Өкмөт үйүнүн төбөсүнө 5- мартта салтанаттуу көтөрүлгөн. Желектин авторлору: Айдарбеков Эмил, Жайчыбеков Бекбосун, Иптаров Сабыр, МатаевЖусуп, Сыдыков Маматбек.

· Кыргыз Республикасынын Герби 1994ж.14- январда кабыл алынган. Авторлору - Асейин Абдраев, Садырбек Дубанаев.

· Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили - кыргыз тили. Кыргыз тилине Мамлекеттик тил статусун берүү жөнүндө мыйзам 1989ж. 23- сентябрда Кыргыз ССР Жогорку Советинин 11шайланган кезексиз онунчу сессиясында кабыл алынган.

· Кыргыз улуттук валютасы - сом 1993ж. 10- майдан баштап республиканын аймагында жүгүртүүгө киргизилген. Сомго ошол учурдагы Улуттук банктын төрагасы Кемелбек Нанаевдин колу коюлган. 2000жылдын 28- августунан баштап Кыргызстанда 200, 500, 1000сомдук банкноттор жүгүртүүгө чыгарылган.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#4 Balamir 05 January 2012 - 00:27

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Облустар боюнча маалыматтар

Баткен
Аянты: 17,0 миң км²
1999-жылдагы эл каттоо боюнча калкы: 380,2 миң
Кошумча маалыматтар: 3 район, 2 шаар, 5 шаарча, 189 айыл
Түзүлгөн жылы: 1999-ж., октябрь

Жалалабат
Аянты: 33,7 миң км²
1999-жылдагы эл каттоо боюнча калкы: 869,3 миң
Кошумча маалыматтар: 8 район, 6 шаар, 7 шаарча, 415 айыл
Түзүлгөн жылы: 1939-ж., 21-ноябрь

Нарын
Аянты: 45,2 миң км²
1999-жылдагы эл каттоо боюнча калкы: 248,7 миң
Кошумча маалыматтар: 5 район, 1 шаар, 2 шаарча, 132 айыл
Түзүлгөн жылы: 1939-ж., 21-ноябрь

Ош
Аянты: 29,2 миң км²
1999-жылдагы эл каттоо боюнча калкы: 1176,6 миң
Кошумча маалыматтар: 7 район, 3 шаар, 7 шаарча, 467 айыл
Түзүлгөн жылы: 1939-ж., 21-ноябрь

Талас
Аянты: 11,4 миң км²
1999-жылдагы эл каттоо боюнча калкы: 200,3 миң
Кошумча маалыматтар: 4 район, 1 шаар, 1 шаарча, 90 айыл
Түзүлгөн жылы: 1980-ж., 3-сентябрь

Чүй
Аянты: 20,2 миң км²
1999-жылдагы эл каттоо боюнча калкы: 772,2 (Бишкек кошулбайт) миң
Кошумча маалыматтар: 8 район, 4 шаар, 5 шаарча, 327 айыл
Түзүлгөн жылы: 1939-ж., 21-ноябрь

Ысыккөл
Аянты: 43,1 миң км²
1999-жылдагы эл каттоо боюнча калкы: 415,5 миң
Кошумча маалыматтар: 5 район, 3 шаар, 5 шаарча, 181 айыл
Түзүлгөн жылы: 1939-ж., 21-ноябрь 43,1

Кыргызстанда жашаган кыргыз элинин жалпы саны 1924-ж. 750165, 1959-ж. 837 миң, 1989-ж. 2 млн.530 миң 998, 1999-ж. 1-январга карата 3 млн. 128 миң 144 адам болгон.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#5 Balamir 05 January 2012 - 00:35

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Кыргыз тарыхынан кыскача маалыматтар

· “Кыргыз” аталышы (этноними) тууралуу алгачкы маалымат “Кытай тарыхынын атасы” атыккан Сыма Цяндын б.з.ч. 201жылдагы “Щицзи” (“Тарыхый жазмалар”) деген китебинде “гяньгунь” деген ат менен жолугат. Ошондой эле “кыргыз” аталышы Кытайдын Хань доорунда”цзяньгунь”, Тантушунда “ясңзясы”, Юань учурунда - “цзилицзицы”, гректе - ”херкис”, арабпарсы жазмаларында - ”хыркыз”,”хырхыр”, монголдордо - ”хяргас”, орустарда - ”киргиз” ж.б. түрдө айтылат. Андан сырткары гегу, гэгун, жиегу, чийгу, хегаз,жылыс, булуту, хакяньси, гягас,кыркыс ж.б. аталыштары да бар. Санжырачылар “кыргыз” деген аттын Муканбет пайгамбардан 3700 жыл мурда пайда болгондугун айтышат, ал эми Осмонаалы Сыдык уулунун 1914ж.Уфадан чыккан “Тарых Кыргыз Шадмания” деген китебинде кыргыз бабабыз Муканбет пайгамбардан 3400 жыл мурун дүйнөгө келгенин жазат. Алексей Левшиндин маалыматында Иса пайгамбар төрөлгөндөн кийинки 569ж. император Юстин “Дизабулга” жиберген элчи Земарк кайтып кетип баратканда Алтай кыргыздарынын императорго бир сулуу кыз, ага кошуп бир нече кул бергендиги баяндалат. Тарыхта кыргыз өтө жотолуу, көк көз, сары чач, кызыл чийкил болгон деп сыпатталат. Кыргыз элинин түпкү чыгышын, урууларга таралышын иликтеген Сейфаддин Аксикенти (алгачкы кагазга түшүрүлгөн санжыра, “Маджму Аттаварих”, кыргызча“ Тарыхтар жыйнагы”, 16к.), тунгуч агартуучу, окумуштуутарыхчы, санжырачы Осмонаалы Сыдык уулу (1875-1940), кыргыз тарыхын жазмага түшүргөн, жазма тарых менен оозеки тарыхты (санжыраны) салыштырып, дарамети жеткенче талдап, кыргыз тарыхын изилдөөнү эң биринчи илимий нукка салууга аракеттенген алгачкы тарыхчы Белек Төрөгелди уулу Солтоноев (1878-1938) болгон. Кийин Е. Поливанов, В. Радлов, Н.Бичурин, К.Юдахин, С. Абрамзон, К. Скрябин өңдүү орус илимпоздорунун келиши менен кыргыз илиминин жаңы доору башталган. Ал эми эл жазуучусу Асан Жакшылыков кыргыз элин күн (гунн, хунн), усун,сак (сактан), булут (бурут), кырк ууз (кыргыс, кыргыз) деген аталыш менен тээ топон суудан аркы доорлордон бери келаткан эң байыркы эл деп далилдейт (“Эстутум”, Б.:2005).
· Кыргыздар жөнүндө эң алгач кеңири изилдөө жүргүзүп, көптөгөн эмгек жазган чыгыш изилдөөчүсү, академик тарыхчы Василий Владимирович Бартольд (1869-1930).Анын “Кыргыздар” (1927) аттуу тарыхый илимий очеркинин жарык көрүшү менен күн чыгыш тарыхынын изилдене башташынын жаңы доору, накта илимий деңгээлдеги мезгили башталган. Анын пикири боюнча кыргыздар Орто Азиянын эң байыркы элдеринин бири. Ал 618 - 907 - жылдары башкарган Тан династиясынын тарыхынан бир кыйла мурунку кытай тарыхый чыгармаларында кыргыздар жөнүндө маалыматтар бардыгын, кыргыздар кайда жашагандыгы жана алардын өлкөсүн башка өлкөлөр менен кандай жолдор байланыштырып тургандыгы жөнүндө географиялык жактан так көрсөтүлгөнүн, кыргыз элинин өң түзүлүшү жана тили жөнүндө маалыматтар айтылганын жазган. Ал эми А.Н. Бернштам (1910-56) кыргыз элинин түбүнб.з.ч. 4кылымгатакайт. Анын айтымында кыргыз элинин уюткусун түзгөн айрым уруу тайпалары ошолучурда азыркы Монголиянын түндүк батышындагы ХяргасНур (КыргызКөл)чөлкөмүндө түптөлө баштаган. Ал эми илимпоз Кожош Мусаев өз изилдөөсүндө кыргыздар мындан 4 миң жыл мурда болгон деп эсептесе, жазуучу Орозбек Айтымбетов “Кара Кыргыз” деген эмгегинде кыргыздын 8 миң жылдык тарыхы бар экендигин далилдейт. .
· Байыркы кыргыздардын түндүк хуннуларга каршы уруштары жөнүндөгү маалымат 1-2 кылымга тиешелүү.
· Тарыхта алгачкы кыргыз мамлекети 480–447-жылдары түзүлгөн деген маалымат бар.
· Тарыхтагы алгачкы күчтүү кыргыз мамлекети болгон Кыргыз кагандыгы Энесай дарыясынын боюнда МиңСуу өрөөнүндө 6 - кылымда түзүлүп, 13-кылымдын башына чейин өкүм сүргөн. Аны үстөмдүк кылуучу кыргыз урууларынан чыккан сулалелер бийлеген. Бартольд “9-10-кылым - Улуу Кыргыз мамлекетинин доору” деп атаган. Бул учурда Кыргыз каганаты чыгышы Байкөлдөн (Байкал) батышы ТеңирТоого чейинки кеңири чөлкөмдө өз бийлигин жүргүзүп (Түштүк Сибирь, Монголия, Байкал, Эртыш, Кашкар, Ысыккөл, Таласж.б. кыргыздарга баш ийген), кыргыз журтуна оомат келген, “Могулстандын жапайы арстандары” аталган. 904-ж. кыргыздар Кытайдан так талашкан. Ошол учурда өз жазуусу болгон. Байыркы ханзу тарыхынын маалыматы боюнча Энесай кыргыздары түрк тилинде сүйлөгөн тайпалардын ичинде эң алгачкы туруктуу календарга ээ болгон.Алар жыл башын “баш ай” атаган жана үч айды бир мезгил деп эсептеп, ар бир мезгилди жаз, жай, күз, кыш деп атаган. Ар бир жыл 12 жаныбардын аты менен аталган. Бул “мүчөл” делинген. Бир жылды 12 айга айрып,алар 1 башай, 2 корукай, 3 күкүкай, 4 чилде ай, 5 сарыча ай, 6 кыркүйөк ай, 7 мизам ай, 8 карача ай, 9 казан(согуш) ай, 10каңжарай, 11акпаң ай (кара ай), 12 чил ай (соң ай) деп аталган. Кийин далай чабылып чачылган учурларды да башынан өткөргөн.
“Кайың барбы кыргыз балта чаппаган?
Кабак барбы кыргыз кыргынтаппаган? Кыржон барбы кыргыз сөөгү жатпаган?” - деген каңырык түтөтөр сөздөр чыккан. Ооматы кеткен кез “Манаста” “бири кетти Кырымга, бири кетти Урумга, бири кетти Каңгайга, бири кетти Алтайга, бирикетти Эренге, бири кетти Тереңге” деп сүрөттөлгөн. · 840-ж. кыргыздар Борбордук Азиядагы уйгур кагандыгын талкалаган. Алардын ордосу Ордо-Балыкты басып алган. 840 – 44-жж. бүткүл Борбордук Азиядагы бийлик Энесай кыргыздарына өткөн.
· Кыргыз маданиятынын гүлдөгөн учуру 10-11кк. болгон. Ал учурда шаарлар,кол өнөрчүлүк, соода өнүккөн. Окумуштуулар менен акындар чыгармаларын жараткан.Жайсаң манасчы ушул доордо жашаган деген пикирлер бар. Ал мезгилде Чүй өрөөнүндөгү Баласагын шаарында туулган Жусуп Баласагындын “Куттуу билим”, Ысыккөл кылаасындагы Барскан шаарында туулган Махмуд Кашгаринин “Түркий тилдер сөз жыйнагы” деген залкар эмгектери жазылган. 1067-68ж. Баласагында тыйын чыгарылган.
· Кыргыздар ислам динин Караханийлер кагандыгынын тушунда кабыл алган. Бул кагандык 10-кылымдын 2-жарымынан 13-кылымдын башына чейин азыркы Кашкар, Түштүк Казакстан, Орто Азия, анын ичинде Кыргызстандын аймагын ээлеп турган. Кагандыктын негиздөөчүсү Сатук Буура хан Абд ал-Керим болгон. Ал 960-ж. ислам динин кабыл алып, аны мамлекеттик идеология катары жарыялаган.
· 1680-ж. Тяньшань кыргыздары чыгыш Түркстанга жортуул жасаган.
· 1762ж. 2августта Россияда 1680-ж. Теңиртоо кыргыздары чыгыш Түркстанга жортуул жасаган.
· Теңиртоо кыргыздары жөнүндө алгачкы маалымат берген П.И. Рычковдун “Оренбург басмаканасы. ..” деген эмгеги жарык көргөн.
· Түштүк кыргыздар жөнүндө биринчи маалымат берген, кыргыз менен казактын айырмасын баса белгилеген, ошондой эле кыргыздар жөнүндө кыйла кызыктуу маалыматтарды камтыган эң узун аталыштагы китеп Филип Ефремовдун “Орусия унтерофицери, азыр жарандык кызматтагы Ефремовдун онжылдык саякаты жана Бухара, Хива, Персия менен Индиядагы окуялары, андан Англия аркылуу Орусияга келгендеги өзү жазган китеп” аттуу китеби (1786). Китеп өтөкызыгууну пайда кылып, автордун көзү тирүүсүндө эле үч жолу басылган.
· 15-кылымдын 80-жылдары - 16-кылымдын башында кыргыздардын бир топ урууларынан “Кыргыз хандыгы” түзүлгөн.
· 16-кылымдын 1-жарымы - 1493-1529-жылдарда Орто Азиядагы окуялар жөнүндө З.М. Бабурдун “Бабурнамэ” жыйнагы чыккан.
· 18-кылымдын 2-жарымында айрым кыргыздар Тяньшандан Памир Алайга көчкөн.
· 1871-ж. мартта Фергана кыргыздары Кудаяр ханга каршы көтөрүлүшкө чыккан.
· Пишпек уездиндеги кедей жана орто дыйкандарды бириктирген демократиялык уюм “Букара”союзу 1917-ж.3-майда түзүлгөн. 1917-ж. 9-сентябрда Пишпекте союздун сьезди болуп, анын башкармасынын төрагалыгына Кожомурат Сарыкулаков, орун басарына Имаш Көбөков шайланган.
· Тунгуч кыргыз революционер большевиги Жукеев Таабалды(жашыруун аты Пудовкин Александр Александрович, 1882-1930).
· Кыргызстандын аймагында 1-болуп 1917-ж. ноябрда Сүлүктү мененКызылкыяда Совет бийлиги жарыяланган.
· 1917-ж. декабрда Таласта, 1918-ж.январда Ошто, февралда Пишпекте, апрелде Нарында, майда Караколдо Совет бийлиги орногон.
· Советтердин уезддик 1-сьезди Пишпекте 1918-ж.11-февралда болуп, совет бийлиги жарыяланган жана уезддик советтин президиумунун төрагалыгына Григорий Иванович Швец Базарный шайланган.
· 1918-ж. 5-октябрда курамына Кыргызстан кирген Түркстан АССРинин Конституциясы кабыл алынган.
· 1922-ж. 10-октябрда Кыргыздардын тарыхы боюнча комиссия түзүлгөн.
· 1924-ж. 14-октябрда Бүткүл россиялык БАКРСФСРдын курамында Кара Кыргыз автономия облусун түзүү жөнүндө чечим кабыл алган. Ага Каракол, Нарын, Пишпек, Ош уезддери, Олуя Ата уездинин Талас өрөөнүндөгү болуштуктары, ошондой эле Анжиян, Кокон, Наманган уезддеринин Фергана өрөөнүндөгү болуштуктары кирген. Ошол жылы облустун калкынын саны 737 миң болуп, анын 63,5%и кыргыз, 16,8 %и орус, 15,4 %и өзбек, 4,5 %и башка улуттар болгон. Облустун убактылуу мамлекеттик башкаруу органы революциялык комитет деп аталган. 1924ж. 21октябрда КараКыргыз АОсунун Ревкомунун курамы бекитилип, ал 12-ноябрда ишке киришкен. Ал комитет облусту убактылуу башкарган атайын бийлик органы болуп 1925-жылдынмартына чейин иштеген. Ревкомдун 1-төрагасы, б.а. КараКыргыз АОсунун 1-өкмөтбашчылыгына Иманалы Айдарбеков, жооптуу катчылыгына Ибрай Тойчинов, облустук партиялык уюмдун 1-катчылыгына М.Каменский, жооптуу катчылыгына Ж. Абдрахманов, катчылыгына Ж.Саадаев дайындалган. Облустун убактылуу борбору Ташкен болгон. Борбор 1924-ж.декабрдын аягында Пишпекке көчүрүлгөн. 1926ж. 12майдаКыргыз АССРинин борбору Фрунзе деп аталган. 1936жылдан КыргызССРинин борбору болгон. 1991ж. 5февралда ФрунзегеБишкек деген эски аты кайта берилген.
· 1925-ж. 27-30-мартта КараКыргыз АОсунун Советтеринин 1уюштуруу сьезди болуп, анда кыргыздардын мамлекети жарыяланган. ОблустукАткаруу Комитетинин төрагалыгына Абдыкадыр Орозбеков шайланган.
· 1925-ж. 25-майда КараКыргызАОсу Кыргыз автономия облусу деп аталган.
· Кыргыз АОсунун аты 1926-жылдын 1-февралындаКыргыз АССРи (Кыргыз Автономиялуу Советтик Социалисттик Республикасы) деп өзгөртүлгөн.
· 1927-ж. 7-12-мартта Бишкек шаарында Кыргызстандын Советтеринин 1уюштуруу сьезди болгон. Сьезд Кыргыз АССРин түзүү жөнүндө декларация кабыл алган. Ага 238 делегат (анын 107си кыргыз) катышкан. Сьезд курамында 122 мүчөдөн, 27 мүчөлүккө кандидаттан турган Борбордук Аткаруу Комитетин (БАК) шайлаган. 12-мартта БАКтын 1сессиясы болуп, Кыргыз АССРинин БАКынын Президиумунун төрагалыгына (республиканын 1жетекчилигине)А. Орозбеков, республиканын Өкмөтү болгон Эл Комиссарлар Советинин төрагалыгынаЖ. Абдрахманов шайланган. Кыргыз АССРинин мамлекеттик абалы алгачкы ирет БАК жана РСФСР ЭКСтарабынан 1927-ж.24-мартта бекитилген.
· 1936-ж. 5-декабрда Кыргыз АССРиСССРдин карамагына кирген Кыргыз ССРи (Кыргыз Советтик СоциалисттикРеспубликасы, Кыргызстан) болуп түзүлгөн.
· Кыргыз АССРинин 1-конституциясы 1929-ж.30-апрелдеКыргыз АССР советтеринин 2-сьездинде кабыл алынган. Бул кыргыз улуттук мамлекеттүүлүгүн мыйзамдаштырган 1-конституция болгон. Кыргыз ССРи болгондон кийинки 1конституция1937- ж.23-мартта республикалык Советтердин чукул чакырылган 5сьездинде кабыл алынган.
· Кыргыз ССРинин Гимни 1жолу 1946-ж. 30-мартта кабыл алынган. Анын текстин К.Маликов, Т.Сыдыкбеков, М.Токобаев, А.Токомбаев, музыкасын В.Власов, А.Малдыбаев, В.Фере жазган.
· Кыргыз ССРинин Мамлекеттик желеги 1жолу1937ж.бекитилген.
· Кыргыз ССРинин Мамлекеттик герби 1936ж.түзүлгөн. Автору О.Т. Павленко болгон.
1990-жылдын24- 30-октябрында коммунисттик диктатурага каршы алгачкы ачкачылык жарыялагандар Топчубек Тургуналиев, Тынчтыкбек Чоротегин ж.б.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#6 Balamir 05 January 2012 - 00:53

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Кыргыз жазуусу
· Чулу таштарга, аска бетине чегилген байыркы руна жазуусу (ОрхонЭнесай алфавити) 6-7кк. пайда болуп, 10-12кк. чейин колдонулган. Мындай эстеликтер Энесай, Саян, Тува, Монголия, Талас, Кочкор өрөөндөрүнөн табылган. Ал жазууларды биринчи жолу 1893ж. даниялык илимпоз В.Томсен (1842-1927) жана орус түркологу В. Радлов (1837-1918) окуган. Бул эстеликтердин кыргыздарга таандык экендигин айтышкан алгачкы окумуштуулар В.Радлов, В.Томсен жана орус тилчиси, түрк тилдерин изилдөөчү С.Е. Малов(1880-1937) болгон. Малов “Енисейлик түрктөрдүн жазуусу” деген эмгегинде “5-кылымдагы енисейлик жазуу эстеликтеринин тили- байыркы кыргыздардын тили” деп аныктаган. Бул эстеликтерди изилдөөгө башоту менен киришкен алгачкы кыргыз окумуштуусу - Четин Жумагулов. Анын эсеби боюнча Кыргызстандын аймагынан акыркы 100 жыл ичинде 20 руна жазуусу табылган.
· 1929-ж. 29-ноябрда кыргыз жазмасын араб алфавитинен латын алфавитине 1930-жылдын 1-январынан тартыпөткөрүү боюнча Кыргыз АССР БАКынын Президиуму чечим кабыл алган.
· 1941-ж. 31-январда латыналфавитиндеги кыргыз жазуусун орус алфавитине (кириллицага) которуу жөнүндөгүмыйзам чыккан.
· Илимпоз- түрколог Четин Жумагулов 1975-ж. Кегети аймагынан айдоодогу топуракка көмүлүп калган эки эстелик таш таап, алардын сүрөттөлүшүн берип, араб тамгасында чегилген жазууларын чечмелеп окуп, “Эпиграфика Киргизии-2” аттуу китебине жарыялаган. Бул эстелик кимге арналып коюлгандыгын жазуу жүзүндө баяндап көрсөткөн 19-кылымдагы эң алгачкы эстеликтерден болуп эсептелет. Анын бири Муратаалы бийге тиешелүү.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#7 Balamir 05 January 2012 - 00:57

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Алгачкы кыргыз башкаруучулары, тарыхый инсандар
· Алгачкы кыргыз башкаруучусу - Барсбег ажо (Барсбек, Ынанчу Алп Билге каган,Могилян). 711ж. ал кагандык чыгыш түрк аскерлеринен жеңилип, Барсбег дүйнөдөн кайткан. Санжыра боюнча 5-6-кылымдарда Алтайда 1-кыргыз кагандыгы түзүлгөн. Аккийизге салып Калач аттуу адамды хан көтөрүшкөн. Бул Барсбек болушу да ыктымал.
· Осмоналы Сыдык уулунун “Тарых кыргыз Шадмания” деген эмгегинде моңолдордон чыккан Асан уулу Самансур бүт кыргызга хан болгондугу айтылган. Ал көп мыйзамдарды киргизген. Кийин бул мыйзамдарды Ормон пайдаланган.
· 1670ж. кыргыздын чоң багыш уруусунун улугу Койсары бий Кашкардын акимдигине көтөрүлгөн.
· Кыргыздарды тышкы душмандардан коргоп, көз карандысыздыгы үчүн күрөшкөн улуу инсандардын катарында төмөнкүлөр өзгөчө айтылат.
· Кокон хандыгын башкарган алгачкы кыргыз - Шераалыхан, Ажибек (Хаджибек) уулу Шераалы (1792-1844). Ал Кокон хандыгын 1842-45ж.бийлеген. Энеси да, аялы да кыргыз болуп, өзү Таластагы кыргыздардын арасында өсүпөнгөн.
· Кокон хандыгындагы баш вазир даражасына жеткен 1кыргыз- Алымкул аталык (?-1865). Ал Молдо Алымкул деп да аталган. Кыргыздын кыпчак уруусунан чыккан.
· Алымбек датка кыргыздын түштүк жана түндүк урууларын бириктирүүгө көп аракет жасаган. Ал Кокон хандыгындагы кыргыздардан чыккан (алайлык) эң таасирдүү саясий ишмерлердин, аскер башчылардын бири, парваначы наамын (генералга тете) эң биринчи алган адам. “Датка” наамы Кокон хандыгынын учурундаОрто Азия аймагында 18кылымда пайда болгон. Эң көрүнүктүү, кадырбарктуу, зоболосу жогору адамдарга берилген. Датка элден түшкөн даттанууларды ханга билдирип, арыз ээлерине жообун кайтарып турган. Бул наам ошол доордо кеңири жайылган казы, бий сыяктуу жергиликтүү өкүмдүк наамдардан кыйла жогору турган. Датканы И.Бичурин «генералга тете жогорку чин» десе, орус окумуштуусу А.Кунгенерал- губернаторго теңеген. Даткалар хан казынасынан жылына 200 батман аштык жана 1000 дилде алууга акылуу болушкан, ар кандай кызматтарды аткарышкан. Алмазбек Абасбековдун изилдөөсү боюнча 1804-1876-жылдары кыргыз инсандарынан төмөнкүлөр датка даражасын алышкан: Ажыбек (чыныгы аты Аспердин, Талас), Медет(Жумгал), Кедейбай (Чартактын акими), Сарымсак, Тойчу Молдо (Хоженттин акими),Шапак, Сейитбек (кесек уруусу), Болот, Касым, Гаиб (Алай), Бозой (Бадахшан),Тилла (тейит уруусу), Каракул (найман уруусу), Айдарбек (Чүй), Алымбек (Алай).Алымбек 1831ж.Мадали хандан“Алайдын даткасы” наамын алган. Ал өлгөндөн кийин даткалык наам аялы Курманжанга өткөн. Курманжан Маматбай кызы (1811-1.02.1907) кыргыз аялдарынын ичинен гана эмес, бүткүл Борбордук Азиядан аялзатынан жападан жалгыз өзүнүн даанышмандыгы, акылмандыгы менен сыйурматка татып 1864ж.датка наамын алган, “Алай ханышасы” атка конгон. 1876ж. Курманжандаткага орус бийлиги “полковник” чинин ыйгарган. Мындай чоң чинге ага чейин эчким ээ болгон эмес. Айрым маалыматтарда ага чейин Зыйнат датка (Шералы хандынтаежеси) болгону да айтылат.
· Ормон Ниязбек уулу (1791-1854) 19кылымдын ортосунда (1842) кыргыз урууларын бириктирип, кыргыз хандыгын (мамлекетин) түзүүгө аракет жасаган инсан. Ага Кокон хандыгы парваначы даражасын ыйгарган. Колбашчылыкка Төрөгелди баатырды, кеңешчиликке Жантайды дайындаган. Коконхандыгынын кыргыздарга көрсөткөн кысымынан кутулуу үчүн Орусиянын Сибирдеги аскер бийликтери менен тымызын байланыш түзүүгө аракеттенген. Бирок, ал ишке ашкан эмес. Анын казак султаны Кенесары Касымовдун жортуулун талкалоодогу айлаамалы(тактикасы) “Ормон опуза” деген ат менен белгилүү.
· Тайлак Рыскул уулу, Тайлак баатыр (1796-1838) 19кылымдын 1жарымындагы кыргыз элинин көз карандысыздыгы үчүн кыймылдын ири өкүлдөрүнүн бири, саяк уруусунун чоро уругунан чыккан. Ал бир тууганы Атантай менен бирдикте 1832-38ж.Атбашы, Акталаа, Тогузторо аймакгындагы кыргыздарды бириктирип, Кокон хандыгына каршы күрөштү жетектеген.
· Ажыбек баатыр Токтобай уулу (1800-1856) Атбашы, Какшаал чериктерин башкарып, кыргыз-кытай чегарасын сактоодо олуттуу орду бар инсан.
· Кубат бий 18-кылымдын 2-жарымында Алай жана Фергананын батыш жагындагы кыргыздарды бийлеген. Кыргыз мамлекеттүүлүгүн түзүүдө жасаган көп иштери уламыш катары айтылып келет.
· Боромбай 1844ж. Батыш Сибирдеги орус падышасынын бийлигине бугу уруусун букаралыкка алуусун өтүнүп элчи жиберген, 1848-ж.ал орус бийлигине 2- ирет кайрылган. 1853-ж ага полковник чини ыйгарылган.
· Шабдан Жантай уулу (1839-1912) кыргыз мамлекеттүүлүгү үчүн зор иштерди жасаган инсандардын бири. Ал Кокон хандыгынын кол башчысы Канатшаа менен 2 жылга жакын Ташкенде туруп, Ташкенди курчап алгандардан коргоодогу эрдиги үчүн Түркстан шаарынын бегине дайындалган. Шабдан 1883-ж.орус падышасы Александр ҮҮҮнүн такка отуруу аземине чакырылып, ага аскер старшинасы наамы ыйгарылган. Ал жоомарттыгы, берешендиги, боорукердиги менен да өзгөчөлөнгөн. Чоң Кеминге жаңы усулда сабак өтүүчү медресе (“Шабдан медресеси”) ачтырып, кыргыздардын билим алуусуна да чоң салым кошкон.
· Байтик кыргыз элинин өз алдынчалыгына умтулуп, Кокон хандыгынын эзүүсүнө каршы күрөштүн башында турган инсандардын бири.
1949-72ж. Кичи Памирдеги кыргыздардын ханы болуп, чет жерге ооп барган кыргыздарды чачыратпай башкарып жүргөн 1-адам Рахманкул хан (1912-1990) болгон.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#8 Balamir 05 January 2012 - 01:04

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Кыргыз Республикасынын Президенттери
Акаев Аскар (1990-2005),Бакиев Курманбек Салиевич (2005-жылдан).

Кыргызстан облаткомунун, Эл комиссарлар советинин, Министрлер советинин төрагалары жана Премьер министрлери

Айдарбеков Иманалы (1924-25), Орозбеков Абдыкадыр (1925-27), Абдрахманов Жусуп (1927-33), Исакеев Баялы Дыйканбаевич (1933-37), Салихов Мурат (1937-38),Кулатов Төрөбай (1938-45), Раззаков Исхак (1945-50), Сүйөркулов Абды (1950-58), Дикамбаев Казы(1958-61), Мамбетов Болот (1961-68), Сүйүмбаев Акматбек Сүттүбаевич (1968-78), Ибраимов Султан(1978-80), Дүйшеев Арстанбек (1981-86), Жумагулов Апас (1986-91, 1993-98),Исанов Насирдин (1991), Чынгышев Турсунбек (1992-93), Жумалиев Кубанычбек Мырзабекович (1998), Ибраимов Жумабек (1998-99), Муралиев АмангелдиМурсадыкович (1999-2000), Бакиев Курманбек Салиевич (2001-02, 2005), ТанаевНиколай Тимофеевич (2002-2005), Кулов Феликс Шаршенбаевич (2005-2007), Исабеков Азим Бейшенбаевич (29.01.-29.03.2007), Атамбаев Алмаз Шаршенович (29.03.-24.12.2007), Чудинов Игор Витальевич (24.12.2007-жылдан) .

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#9 Balamir 05 January 2012 - 01:05

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Кыргызстан компартиясынын обком жана Борбордуккомитетинин биринчи катчылары

Каменский Михаил Давыдович (1924-25), Узюков Николай Анисимович(1925- 27), Шубриков Владимир Петрович (1927-29), Кульков Михаил Максимович(1929- 30), Шахрай АлександрОсипович (1930-33), Белоцкий Морис Львович (1933-37),Аммосов Максим Кирович (1937-38), Вагов Алексей Власович (1938-45), БоголюбовНиколай Семёнович (1945-50), Раззаков Исках (1950 –61, 2000-ж. жайында сөөгүМосквадан алып келинип, Аларча көрүстөнүнө коюлган), Усубалиев Турдакун (1961-85),Масалиев Апсамат (1985-91), Аманбаев Жумгалбек Бексултанович (1991.04.-.08).

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#10 Balamir 05 January 2012 - 01:06

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Кыргызстан Борбордук Аткаруу Комитетинин, Жогорку Кеңештинтөрагалары
Орозбеков Абдыкадыр (1927-37), Шамурзин Султанкул (1937-38), СалиховМурат (1938.02-05), Толубаев Асаналы (1938-43), Токобаев Молдогазы (1943-45),Кулатов Төрөбай (1945-78), Ибраимов Султан (1978.09-12), Дүйшеев Арстанбек(1979- 81), Кошоев Темирбек Кудайбергенович (1981-87), Акматов Таштанбек(1987- 90), Масалиев Апсамат (1990-91), Шеримкулов Медеткан (1991-92),Чолпонбаев Мукар Шалтакович (1992-97), Мукамбаев Усуп (1997-2000) МатубраимовАлмамбет, Эркебаев Абдыганы (1998-2005), Бөрүбаев Алтай Асылканович (2000-2005), Текебаев Өмүрбек Чиркешович(2005- 2006), Султанов Марат Абдыразакович (2006-2007), Мадумаров Адахан Кимсанбаевич(2007- жылдан).

Кыргыз ССР Жогорку Советинин 1-төрагасы – И.П.Боряк (1938 - 40).

Кыргыз Республикасынын Конституциялык соту 1991–ж. түзүлгөн. Анын тунгучтөрайымы – Баекова Чолпон Турсуновна.

Кыргыз Республикасынын 1-Омбудсмени (Акыйкатчысы) Турсунбай Бакир уулу. Ал2002-ж. 21-ноябрда КР ЖКнын Мыйзам чыгаруу жыйынында шайланган.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#11 Balamir 05 January 2012 - 01:07

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Алгачкысаясий ишмерлер

Кыргыз кыз-келиндеринен чыккан алгачкы коммунист, айыл өкмөтүнүн 1-төрайымы, эң алгачкы чарба башкармасынынраиси, БАКга 1-мүчө болуп, 1-Москвага барган - Уркуя Салиева.

Кыргыз ССР Жогорку сотунун1-төрагасы – С.Б. Сегизбаев (1936-37).

Кыргыз ССРинин 1-прокурору –А.М.Присяжный (1938-39). Биринчи кыргыз прокурору – Таш Кудайбергенов.

Кыргыз ССРинин 1-тышкы иштер министри – Казы Дыйканбаев (1944-49). Ал эмикыргыз аялдарынан чыккан 1-тышкы иштер министри – Сакин Бегматова (17 жылболгон).

Алгачкы эл агартуу комиссары –К.Тыныстанов (1927).

Республиканын 1-мал чарбаминистри – Акун Саякбаев.

Кыргыз кыз-келиндеринен тунгуч министр – Нургазиева Фатима (Батый). 1955-жылга чейин Саламаттык сактооминистри болгон. Ал кыз-келиндерден чыккан 1-ректор дагы.

Жогорку партиялык мектепти аялдардан 1-болуп бүткөн – Күлүйпа Кондучалова. Ал кыргыз кыз-келиндериненчыккан алгачкы министрлерден дагы.

Кыргыз ССРинин улуттук коопсуздук органын жетектеген 1-кыргыз Жумабек Асанкулов. Ал кыргызстанда аскердик чалгын структурасын 1-болуп уюштурган, Москвадагы КГБнын Жогорку мектебин 1-бүткөн кыргыз, “СССР коопсуздук кызматынын ардактуу кызматкери”наамын да биринчилерден болуп алган.

1990-ж. Кыргыз ССРининтарыхында 1-болуп компартия доорунда альтернативдик негизде элдик шайлоо менен Көкжаңгак шаардык компартиянын 1-катчылыгына Курманбек Бакиев шайланган.

1992-ж. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик мүлк фондусу түзүлгөн. 1-төрагасы Абдыжапар Тагаев Абдыкаарович.
1990-ж. Кыргыз ССРининтарыхында 1-болуп компартия доорунда альтернативдик негизде элдик шайлоо мененКөкжаңгак шаардык компартиянын 1-катчылыгына Курманбек Бакиев шайланган.

1992-ж. Кыргыз Республикасынынмамлекеттик мүлк фондусу түзүлгөн. 1-төрагасы Абдыжапар Тагаев Абдыкаарович.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#12 Balamir 05 January 2012 - 01:17

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Кыргыз элчиликтери

· 648- ж. июлда Кытайга кыргыз элчилиги баргандыгы жөнүндө маалымат бар.
· Тарых маалыматтарына таянсак кыргыздардын Енисей доорундагы элчиси 38 жаштагы Эрен Улуг болгон. Ал кыргыз ажосу Барсбектин тапшыруусуменен 711-ж. Тибет ханына элчиликке барган, бирок андан кийинки тагдыры белгисиз боюнча калган.
· Кытайга барган алгачкы кыргыз элчилиги жөнүндө бизге так маалымат 1758жылга тиешелүү. Ушул жылы Черикчи бий Темир уулу жетектеген кыргыз элчилери Пекинде Кытай императорунун кабыл алуусунда болуп, алардын бийлигин тааныгандыгын ооз жүзүндө билдиришкен жана согуштук жөнү менен таанышып кайтышкан. Кытай императору Черикчи бийге 3 -даражадагы чиндик белги ыйгарган.
· Соңку кылымдагы кыргыз элинин алгачкы дипломаты, эл аралык мамиле ырашкерлигинин негиздөөчүсү - Кыдыр аке.
· Орусияга 1-кыргыз элчилигин 1785-ж.сарыбагыш уруусунун бийи Атаке баатыр Тынай уулу орус императору Екатерина II ге жиберген. Элчилердин башчысы Абдырахман Алкучак уулу (чын аты Карыганбай) болгон.Элчилерди Орусия борбору СанктПетербургда 1786ж. 15мартта Екатерина II салтанаттуу кабыл алган. 18-кылымда кыргыз дипломатиясына чыйыр салууга алгачкы аракеттерди жасаган Атаке баатыр орусмамлекети менен байланышты чыңдоону көздөп 1788ж. Омбу шаарына дагыбир ирет элчилерин жиберген. 1789ж. 2январда Абдырахман Алкучак уулу баштаган кыргыз элчилери Омбу шаарына келишкен.
· Ысыккөл өрөөнүнөн Орусияга барган 1кыргыз элчилигин 1813ж.21ноябрдабугу уруусунун бийлөөчүлөрү жөнөткөн. Качыбек Шералы уулу, Жакыпбек Ниязбек уулу баштаган элчилер 1814ж. 5январда Семейгекелишкен. Тобольск шаарында Батыш Сибирдин генерал губернатору элчилерди кабыл алган. Алардын Петербургга баруу жана Орусия императоруна жолугуу өтүнүчү канааттандырылган эмес. Элчилерге орус армиясынын капитаны чини берилген.
· Кыргызстандын Москвадагы туруктуу өкүлдүгү 1924-ж.декабрда уюштурулган. Биринчи өкүлү Т. Токбаев болгон. Кыргыздан чыккан алгачкы элчилердин бири Закон Турдукулов, ал 1955-ж. элчи болгон, чет тилин билген1-кыргыз адиси.
· Совет мезгилиндеги дипломатиялык кызмат расмий түрдө1944-ж. башталган. Ушул жылы Кыргыз ССР Тышкы иштер эл комиссары уштурулуп, К.Дикамбаев комиссар болуп дайындалган.
· 1958-ж. 21-ноябрда Кыргыз ССРининчет өлкөлөр менен достук жана маданият байланыш коому уюшулган.
· Алгачкы кесипкөй кыргыз дипломаты - ТалгарбекСарбанов. Ал 1957-60-ж. Москвадагы дипломатиялык академияда окуп,1960ж.БУУдагы СССРдин өкүлчүлүгүнө жиберилген. 1961-жылдан Мексикадаиштеген. Т. Сарбанов АКШда, дегеле Америка континентинде кызмат өтөгөн алгачкыкыргыз.
· СССР кулагандан кийин Кыргыз Республикасы кирген жаңы союз КМШ (Көз карандысыз мамлекеттер шериктештиги) деп аталып, 1991ж. 21декабрда түзүлгөн. Ал күнү Алматы декларациясы кабыл алынып, анда өз ара кызматташуугамурунку СССРдин курамынан бөлүнүп чыккан эгемендүү 9 мамлекет кол койгон.
· Кыргыз Республикасынын көз каранды эместигин 1-болуп 1991-жылдын 27декабрында АКШ тааныган.
· 1992-жылдын 1-февралында Орто Азиянын жана Кыргызстандын тарыхында 1-жолу Бишкекте АКШнын жана Вашингтондо Кыргыз Республикасынын элчилиги ачылган. Бул республикадагы 1-дипломатиялык өкүлчүлүк болгон. Ушул эле жылы Кытайдын, Германиянын, Россия Федерациясынын элчиликтери иштей баштаган.
· 1992-жылдан тартып КР эларалык абройлуу уюмдаргатең укуктуу мүчө боло баштады. 1992-ж. 30-январдаОБСЕге мүчө болгон. 2-мартта тарыхта 1-жолу БУУнун(Бириккен Улуттар Уюму) мүчөлүгүнө кабыл алынып, ошол эле күнү БУУнун НьюЙорктогу имаратынын алдында Кыргызстандын мамлекеттик желеги илинген.
1998-ж. 14-октябрдаКыргызстан КМШ өлкөлөрүнүн ичинен 1-болуп Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун 131-мүчөсү болуп кабыл алынган.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#13 Balamir 05 January 2012 - 01:18

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Кыргыз жергеси
· Алгачкы таш дооруна (800-140 миңжыл илгери) таандык эң адепки таш куралдар Түндүк Кыргызстандын аймагынантабылган.

· Ортоңку таш дооруна (140-40 миң жыл илгери) таандык адамдардын алгачкытургун жайларынын бири Чүй өрөөнүнөн табылган. Чүй дарыясынын оң жээгиндеги Чулу адырында мустье маданиятына (100-40 миң жыл илгери) таандык тургун жайиликтенген. Андан 4 миңдей таш куралдар табылган.

· Кыргызстандагы Андронов маданиятына таандык эң байыркы тургун жай Чүй боорундагы Ак Суунун жанынан табылган (б.з.ч. 15-13к.).

· Саймалы Таш эстелиги археолог А.Н.Бернштамдын божомолунда б.з.ч. 21жылдарда пайдаболгон. Андагы сүрөттөр 120 миңге жетет. СаймалыТаш жөнүндөгү 1-кабарды 1903-04ж.орус офицери, аскер топографы Н.Г. Хлудов жергиликтүү элден угуп, илимпоздор чөйрөсүнөмаалымдаган. Мындай сүрөттөр азырынча дүйнөнүн башка жерлеринен кездеше элек.

· Азыркы кыргыз жергесинин аймагындагы эң байыркы мамлекет - Түрк кагандыгы (552-744). Ал Түндүк Кытай,Борбордук жана Орто Азия аймактарын ээлеген. Аны Бумын каган 555ж. негиздеп, Борбордук Азиядагы түрк элдерин бүт каратып алган.

· 7–8-кылымда Орто Азияга арабдар басып кирген. 741-ж. кытайлар Миң-Булактагы түрктөрдүн Карлук кагандыгын сыртка сүрүп чыгарган. Карлуктар менен арабдар биригип Таласта кытай армиясын талкалашкан.

· Ысыккөл жөнүндөгү эң алгачкы маалымат байыркы грек астроному К.Птолемейдин жана кытай саякатчысы Чжань Цзяндын эмгектеринде кездешет. “Ысыккөл”деген аталыш 1жолу 936ж. жазылган белгисиз автордун“ХудудалАлам” аттуу эмгегинде жолугат.Ысыккөл ага чейинки эмгектерде “ЯнШай”, “ХанХай” (“Туздуу көл”), “ХеХай” (“Жылуу көл”), “Тяньчи”(“Толтура көл”), “ЖитиКөл”, “ТускөлНор” ж.б. деп аталып келген.

· Араб авторлорунун ичинен Кыргызстандын тарыхына тиешелүү эң алгачкы кабар Тамим ибн Бахрдын (ал 9кылымдын 1жарымында жашаган) күндөлүгүндө кездешет. Ал 808ж. Чыгыш Түркстанга жасаган саякатында Ысыккөлдүн жээгинде Жогорку Барскандын аймагында 8 шаар жайгашкандыгын жазган.

· Алгачкы араб географтарынын бири Ибн Хордадбек (820-912) Кыргызстандын түштүгүндө Куба, Ош, Өзгөн, түндүгүндө Атбаш, Барскан шаарлары болгонун, Боом капчыгайы аркылуу өткөнүн жазып, түрк элдеринин тизмесинде кыргыздарды да атаган.

· Энциклопедиячы окумуштуу Махмуд Кашгари “Диван лугат ат-турк” (“Түрк тилдеринин сөздүгү”)аттуу эмгегинде (1075) өзү түзгөн дүйнөнүн картасын тиркеген. Анда 1-жолу ЫсыкКөл, Борбордук ТеңирТоо системасы, Баласагын,Барскан шаарлары көрсөтүлгөн. Барынан кызыгы ЫсыкКөл картанын борборуна келтирилген.

· Борбордук Азия өлкөлөрүн, анын ичинде Кыргызстанды 1200жылдары Европага ачкан итальян саякатчысы Марко Поло болгон. Ал 1-жолу Европага жол ачкан. Кыргызстанды Улуу Жибек жолундагы керемет чөлкөм катарыжазган.

· 1211ж. ТяньШанда монголнайманханы Күчлүктүн бийлиги орногон.

· 1390ж. Чүй өрөөнүндө Тимур мамлекети орнотулган.

· Артиллериянын капитаны Иван Унковский 1723ж.Петр I нин тапшыруусу менен Жунгариянын ханы Цевен Рабтанга элчиликке келген. Ал Ысыккөлдүн чыгышы аркылуу өткөн. Өткөн жолун картага түшүргөн. Географтардын пикири боюнча бул карта Кыргызстандын аймагындагы географиялык обьектилерди кеңири көрсөткөн Европадагы 1-карта болуп эсептелет.

· Ысыккөл, ТяньШань сырттарынын табиятын, кыргыз тарыхын, этнографиясын, рухий жана материалдык маданиятын алгачкылардан болуп казак илимпозэнциклопедиячысы Ч.Ч.Валиханов (1835-1865)изилдеген. Ал Ысыккөлдүн көрүнүшүн жана өрөөндүн табиятын чагылдырган сүрөттөрдү тарткан. Ал кыргыз эли, “Манас” эпосу жөнүндө дүйнөгө маалымат берген 1-окумуштуу болуп эсептелет.

· Ысыккөл жөнүндө алгачкы илимий эмгекти орус географы жана ихтиолог, академик Лев Семёнович Берг (1876-1950) жазган. Ал “Озеро ИссыкКуль”деп аталып, 1904ж.жарык көргөн.

· Ысыккөл дүйнөдөгү бийик тоо көлдөрүнүн ичинен АмерикадагыТитикака көлүнөн кийинки 2орунду (деңиз деңгээлинен 1607,8 мбийиктикте), ал эми тереңдиги (эң терең жери 702 м)жана суусунун көлөмү (1738 км³)боюнча 1орундуээлейт. Көлдүн жалпы аянты 6232 км²,узундугу 178 км, туурасы орточо 60 км.

· Орус зоологу жана зоогеографы Николай Алексеевич Северцовго ТяньШанды, анын жаныбарларын изилдегендиги - ”илимий майдандагы айрыкча эмгеги” үчүндиссертация жактатпастан эле Москва университетинин зоология доктору наамыыйгарылган.

· Көчмөн уруулардан 1-болуп оттук ташты энесайлык кыргыздар табышкан экен.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#14 Balamir 05 January 2012 - 01:27

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Табышмактуу жерлер

Кыргызстанда эң эле кызыктуу, табышмактуу, сырдуу, таң калыштуу жаратылышка ээ болгон жерлер да көп.

· КРдеги эң кызык жер Баткенде. Мындагы Кыштут деген жерде кышында бир ай, жайында бир ай күн тийбейт.

· Аксуу районундагы Теплоключенка айылынан 6 км аралыкта Алтын Арашан деген кичинекей көлмө бар. Анын айланасында кышында да ар түрдүү гүл өсүп турат.

· КанТеңир тоо тоомунун батыш капталында, Түндүк Эңилчек мөңгүсүнүн этегинде Кептештин көлү (бул илимде Мерцбахер көлү делет) деп аталган бийик тоо көлү бар. Узундугу 2-3 км,туурасы 1,1 км, аянты 4 км² , тереңдиги 60-70 м.Деңиз деңгээлинен 3304 м бийиктикте. Байламтасы мөңгү менен тосулуп, андан омкорулган муз сыныктары көл үстүндө калкып жүрөт. Эңкейиш жагы жайдын акыры-күздүн башталышында жырылып, суусу Эңилчек дарыясына куюлат. Көлдө чөөттөр гана калат. Бул учурда дарыя ташкындап, ал 7-10 күнгө созулат. Бул күндөрү дарыянын өлчөмү 700 м/секундага жетет. Сууга толбогон жылдары көл жырылбай калган учурлар да болот.

· Ысыккөлдөгү Жыргалаң шахтасынын аймагы республикада эңнымдуу жер. Мында жаанчачындын орточо көп жылдык өлчөмү 850-900 мм.

· Кыргызстандагы эң катуу шамал - Боом капчыгайынан чыгып, Балыкчыдан 30-40 км чыгышка чейинжетүүчү Улан шамалы. Өтө катуу соккондо 40 м/секундадан ашат. Ал эми Санташ ашуусунан башталып, көлдүн чыгыш акваториясына чейин жетүүчү(Уланга карамакаршычыгыштан батышты карай) Санташ шамалы өтө катуу соккондо 30-35 м/секундага чейин жетет.

· Кочкор районунун Чолпон айыл өкмөтүнүн аймагында Аракөлдеген чөйчөктөй көл бар. Узуну 1,5, туурасы 1 км.Суусунун көлөмү 3 млн м³.Бул көл космостон спутниктин изилдөө микросхемасына тартылып калган. Ал схемага айрым маанилүү жерлер, кендер, көлдөр гана тартылуу күчү менен түшүп калат экен. Мындай схемага Ысыккөл, Соңкөл, Чатыркөлдөр да түшкөн эмес. Көлдүн үстүндө 4-5 үйдүн ордундай саз болуп, ал шамалдын ыгына карата жылып жүрөт. Ал саздын үстүнө отуруп алып, балык кармагандар да болот. 1980-жылдардын орто ченинде Дүйнөлүк суу жана суу ресурстарын изилдөө институтунун кызматкерлери атайын Москвадан келип, космостон кандайча микросхемага тартылып калганын изилдеп кетишкен.

· Кыргызстанда кышкысын да кар жатпаган эң шамалдуу жер Кочкор району.Кочкорду өрдөп баргандагы Кызарт, өөдөлөгөндөгү Каракол, бет маңдайындагы Сөөк өрөөндөрүнөн соккон шамал Кочкорго кашык кар калтырбай сапырып кетет. Ошондон бул жер “каржатпас кара Кочкор” аталып келет.

· Таластын Көксай айылынан Манас тоосун карай 2-3 км жерде, жолдун боюндаалачыктай чоң таш жатат. Жергиликтүү эл муну «Ажыдаар таш» деп аташат. Үстүоюк. Оюктун көлөмү 50-60 метрлик чоң казандай. Ичине кар, жамгыр суусу түшүп,жыл мезгилине жараша суу өңүн өзгөртүп турат. Ушул суу менен жуунса териоорулары (котур, чакалай, аллергия, диатез, сөөл, жара) сен көр, мен көр айыгатдешет.

· 1970-жылдарда Кадамжай районундагы Хайдаркан айылына жакын жерден табылган минерал Хайдарканит деп аталган. Бул заттын өңүкызгылт. Курамында титан, күмүш, сурьма, жез ж.б. заттар бар. Химиктердин айтымында мындай минералбашка эч бир жерден кездешпейт.

· Геология-минералогия илимдеринин кандидаты Делвес Жээнчороев Нарын облусунун аймагынан жаңы минерал тапкан. Ага Акаевин деген ат коюлган. Ал минералдардын кобальт монтморилонит тобуна кирет. Көк түстөгү ири минерал. Д.Жээнчороев алгачкы аскер кызматкерлеринин бири Жамангул Жээнчороевдин уулу.

· Аксынын Кечүү деген айылынын тоосунда жайгашкан Койташ кенинде “упа таш” деген таштар бар. Башка жерде кездешпейт. Фарфор буюм жасоого пайдаланылат.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#15 Balamir 05 January 2012 - 01:31

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Сейрек, жаңы өсүмдүктөр жана жаныбарлар, жаңы породалар

· Кыргыз ССР Министрлер Советинин 1976- жылдын 10- майындагы токтому менен 1- жолу Кыргызстандын Кызыл китеби түзүлүп, 1981- жылдын 13- апрелиндеги токтому боюнча ага катталуучу өсүмдүктөр менен жаныбарлардын тизмеси бекитилген (Кыргыз жергесиндеөсүмдүктүн 4,5 миңдей түрү өсөт, анын 600дөйү дары чөптөр). Кызыл китепке өсүмдүктүн 65, курт кумурсканын 18, канаттуунун 33,сүт эмүүчүлөрдүн 13, балыктын 2 түрү киргизилген. Алардын ичинде өтө азайып же жок болуп бараткан анардын байыркы сорту, мандалактын сейрек учуроочу түрү, бүркүт,шумкар, аюу, элик, марал, илбирс ж.б. бар.

· Баткендин “Айгүл тоо” тоосунда“Айгүл” деген өтө кооз гүл өсөт. Мындай гүл Кыргызстандын башка жеринде өспөйт,ал түгүл дүйнө жүзүндө эки гана жерде-Канадада жана Афганстандын айрымжерлеринде гана өсөт экен. Илимде бул гүл “Рябчик Эдуарда” деп аталат. Ай тийип турган учурда гана гүлүн ачат. Уругу менен көбөйүп, жети жылдан кийин гана өсүп чыгат, дагы 7 жылдан кийин 1 гана гүл, кийинки жылы 2, ошентип жыл сайын бирденгүл кошуп турат. 28 гүл ачкан Айгүл гүлүн көргөндөр болгондугун айтышат. Апрель-май айында гүлдөп, аны көргөн адамдар бактылуу деп эсептелишет.

· Марко Поло жана Карелини аркар-кулжасы Кыргызстанда гана эмес, бүткүл дүйнө табиятында да сейрек кездешет. Алар Аксай өрөөнүндө байырлашкан. Мындагы “аркар оту” деп аталган чөпдагы сейрек кездешүүчү өсүмдүктөрдөн.

· Жергиликтүү кыргыз жылкысы менен дон жана таза асыл тукум минги жылкыны аргындаштыруудан 1-жолу 1954-ж.порода катары жаңы кыргыз жылкысы алынган.

· Жүгөрүнүн “Манас” деп аталган гибриди Кыргызстандан башка эч бир жердежок. Биздин шартта 200 центнерден кургак дан берет. Бул дүйнөлүкрекорд болуп эсептелет.

· Республикада жаңы чарбаны-африкалык төө куш (страус)өстүрүүнү 1- баштаган Үркүнбек Жуматаев. Ал Панфилов районунун Вознесеновка айылында төө куш фермасын түзгөн. Төө куш 1 жылда эле 90-110 килограммга жетет, жылына 80дей жумуртка тууйт, жумурткасынын салмагы 2,3-2,8 кг. 30-35 жыл жашайт.

· Гезиттик маалымат боюнча 1997ж.Нарын облусунун Ташбашат айылынын тургуну Төлөбай Мамбетовдун кою бөтөнчө козу тууган. Анын бир капталында “Алла”, экинчи капталында “Мухаммед” деген жазуу болгон. Бирок козу узак жашаган эмес. Ушундай эле жазуусу бар козу 2006-ж.январда Курбан айт учурунда Бишкектин «Актилек» конушунда жашаган Абдибахап Матубраимовдун үйүндө да туулган.

· Ош облусунун Карасуурайонундагы Жоош айыл өкмөтүндө жергиликтүү фермер К.Карабаев койдун “Кактус”деген породасын көп жылдык селекциялык иштердин натыйжасында алган. Негизинен кызыл түстүү, жүнүнүн узундугу 17-25 см, башка тукумдагы койлордон салмактуу (2001).

· 2005-жылдын июль айында Жалалабат облусунун Алабука районунун тургуну Турсунбай Абдуллаевдин ую эки баштуу торпок тууган. Ветеринария департаментинин билдирүүсү боюнча Алабукада ушуну менен 2-жолу 2 баштуу торпок туулган.

1911-ж. Кеминде болгонзилзала (жер титирөө) 11 баллдан ашып, дүйнө тарыхындагы сейрек кездешчү табият ааламаты болуп эсептелет экен.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#16 Balamir 05 January 2012 - 01:36

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Дүйнөлүк Гиннесс китебине киргендер

“Гиннесстин рекорддор китеби”бүгүнкү күндө англис тилинде 40 өлкөдөн чыгарылат жана 30 тилге которулат. Ал китепке кыргыздардан төмөнкүлөр кирген:

· Дүйнөдөгү эң узун поэма – кыргыз элинин “Манас” эпосу болуп эсептелет. Ал 1958-ж. жарыяланган, 500 миң саптан турат.

· Кыргыздардан эле эмес, Борбордук Азия республикаларынын ичинен чыккан 1-каскадер – Үсөйүн Кудайбергенов (1949-2005). Ал СССРде эле эмес, дүйнө жүзүндө кайталангыс трюктарды жасаган. Каскадер катары көптөгөн фильмдерде тартылган. “Улуу Петр”, “Бабек”, “Борис Годунов”, “Али Баба жана кырк каракчы”, “Ярослав Мудрый” ж.б. фильмдерди тарткан режиссер дагы. Ал «Юность гения» аттуу өзбек фильминде 27 м бийиктиктеги жерден атүстүндө 1,5 м тереңдиктеги Сырдарыяга секирип трюк жасаганы үчүн Гиннесс китебине кирген. Голливуд киностудиясынын эксперттеринин мыкты каскадер деген баасын алып,1980-ж. дүйнөдөгү эң мыкты 10 каскадердун бири болгон. Каскадерлордун «Ардактуу куру» сыйлыгын алган.

· Буту менен жаа атып, атканда да көзгө атар мергендей даана атып Гиннесс китебине кирген циркач кызыбыз Аида Акматова (20 жашта, 2007).

2007-ж. 14-майда Япониянын Ниигата шаарындагы Япония эларалык университетинин 50 студенти (50мамлекеттин өкүлдөрү, балдар-кыздар аралаш) мончонун буу бөлмөсүнө чогуу кирип, 72⁰ ысыктыкта 1 саат отурушкан. Ошентип алар Гиннесстин рекорддор китебине жазылышкан. Алардын арасында кыргызстандык Ташболотов Турдакун деген мекендешибиз болуп, ал Кыргызстандын кичинекей желегин оозуна тиштеп отурган.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#17 Balamir 05 January 2012 - 01:40

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Кыргызстандын рекорддору

Алп адамдар

Эл оозунда байыртадан эле алп адамдар болгондугу жөнүндө айтылып келет. Алсак, Манас, Кошой, Семетей, Сейтек ж.б. эпос каармандары, уламыштагы Ажымоолук сыяктуулар алп адамдар катары сүрөттөлөт. Ал эми кийинки эле мезгилде жашап өткөн тарыхый алп адамдарда бар. Алардын айрымдары төмөнкүлөр.

· Эң зор жана узун бойлуу кыргыз 16-кылымда жашаган алп Тобок. Анткени анын бою бизге жеткен маалымат боюнча 4 метр болгон. Ат көтөрө албай өмүр бою жөө жүргөн. Ал акталаалык Жанболот баатырдын иниси, Тайлак баатырдын бабалары болгон. Жанболот Кытайга туткунга түшүп калганда Тобок кыргыз жергесинен Пекинге чейин жөө барып бошотуп келген.

· Элдин айтымында Нарын өрөөнүндө жашап өткөн Кыдыралы балбан да зор адам болгон. Ага тогуз койдун терисинен тонтигишчү экен. Жоголгон улак анын кепичинин ичине жатып алып, кепичтин таманына салынган чөптү кепшеп жатканда табылганы аңыз катары айтылат.

· Кадимки Төрөгелди баатырдын даалп адамдардан болгондугу жөнүндө азыноолак маалыматтар бар.

· Журналист Абдимуктар Абиловдун жазганына караганда алп кыргыздардын бири ноокаттык Токсонбай балбан болгон. Ал Кокон хандыгынын тушунда жашап, Кокон ханынын беш жыл камалып турган көк букасын жеңген, андан кийин хан ордосунда балбан болуп көп жыл кызмат өтөгөн. Эл арасында турганда бою көкүрөктөн өйдө чыгып турчу экен.

· Кожомкул Каба уулу (1888-1955) кыргыз, казак элине атагы чыккан балбан. 47 жашында салмагы 165 кг, боюнун узундугу 2 м 36 см, манжаларынын узундугу 25 см, баш бармагынын диаметри 4 см болгон. 52өлчөмдөгү өтүк кийген. Күчкө толуп турган убагында салмагы 400 кг чамалуу өгүздү жаракадан сууруп чыккан. Элге “Кожомкулдун ташы” деген ат менен белгилүү таштын салмагы 635 кг,аны Суусамыр өрөөнүндөгү Арамза төрүнөн 100 метрдей аралыкка көтөрүп барып,жерге күч менен уруп киргизген. Төө Ашуудан атын өзү көтөрүп өткөнү, лом темирди ийип, ат таканы колу менен кысып сындырганы эл ичинде аңыз катары айтылат. КР күрөш федерациясы 1962ж. эркин күрөш боюнча Каба уулу Кожомкул атындагы байге белгилеген. Ал мелдеш жыл сайын өткөрүлөт. 1чемпиону - күрөш боюнча СССР спортунун 1-чебери, самбо күрөшү боюнча 1-чемпион болгон, спорттун эл аралык класстагы чебери, эл аралык категориядагы машыктыргыч Бараканов Кары.

· Тогузторолук балбан Кыдырша уулу Абдыманаптын (1909-67) бою 2 метрден ашык, салмагы 130 кг болгон. Журналист Б. Орунбековдун изилдөөсү боюнча Абдыманап балбандын чепкени Кыргызстандын тарых музейинен Италияга,андан Финляндияга сатылып, дүйнөдөгү алп адамдардын кийимдери турган музейге коюлган.

КТ гезити 2002-ж. № 71 санына азыркы кездеги эң алп кыргыз катары акталаалыкТурусбек Шыгаевди атаган. Салмагы ошол учурда 150 кг болгон.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#18 Balamir 05 January 2012 - 01:41

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Чыдамкай, өжөр жана өзгөчө
· Эң чыдамкай кыргыз - Балбай баатыр (Балбай Эшкожо уулу, 1791-1867). Ал жоого чыгаарда кургатылган уу коргошунду чайнап, артынан канжыгадагы чалабынан жутуп алчу экен. Кийин Алматы түрмөсүнө түшүп, эң күчтүү ционист кальций уусун тамагына салып беришкенде да өлбөй койгон.

· Жазуучулардан макал-лакап, салт-санааны жакшы билген, эң көлөмдүү роман, арифметика боюнча 1окуу китебин жазган (1932ж. чыккан “Эсепти чыгаруу жолдору жана бөлчөктөр” деген китеби математика боюнча кыргыз тилиндеги алгачкы китептерден), артист, эң чыдамкай (темир ядро мурдуна тийип жалпайып калган мурдун карандаш менен өзү түзөтүпалганы, буту кызыл ашыгынан чыгып кеткенде бутун казыкка байлап силкип ордуна келтиргени айтылып жүрөт) жана уста да болгон Касымалы Жантөшев. Анын усталык өнөрү жөнүндө акын Эрнис Турсунов төмөнкүчө жазат: “Касыкеңдин балконунда же кампасында дайыма сүрсүгөн чүйгүн эт илинип турганын көрчүбүз. Атасы бабадыйкан болгондуктанбы, кыргызга керектүү аспаптар: чоткерки, орок, бүлөө, өгөө,кайрак, чарапзал, аттиш, кычкач, балка, көзөө салынган көмүркөйү да болор эле.Ал ат жабдыктарын жасачу: жүгөн, басмайыл, куюшкан, камчы өрчү. Машина тикчү,маасы ултарчу. Койдун ичегисинен комузга кыл сыдырчу. Жыгач да кармачу” (ЛЖ,1989, 25ноябрь).

· Ат спорту боюнча эмгек сиңирген машыктыргыч, саяпкер, коомдук ишмер, ырчы аткаруучу Ашыралиев Кемел Жакешович аяздуу күнү да агып жаткан шыргалаң сууга түшүүнү адатка айландырып, сууга түшүү узактыгын 10 мүнөткө чейин жеткирген (1998,январь). Кыштын кычыраган суугунда да муздак сууга түшүүнү жазуучу, журналист Айбек Түмөнбаев да адатка айландырган.

· Эң эле басаанак адам - жеңил атлетиканын эки түрү (лыжа жана чуркоо) боюнча спорт чебери, эмгек сиңирген машыктыргыч нарындык Төлөн Насырбеков. Ал “Манас” эпосунун 1000 жылдыгына карата 1995ж. 21-апрелде Бишкектен жөө жүгүрүп чыгып 7-июнда Стамбулга, 1997ж. Стамбулдан Меккеге барган. Кийин Нарындан чыгып, Чүй, Көлдү айланып Таласка келген. 1998ж.кышында Ош шаарынын 3000 жылдыгына карата лыжы менен Нарындан Ошко барган.Нарын- Бишкек-Чымкент- Ташкент, Бишкек-Астана ж.б. көптөгөн жүрүштөрдү уюштурган жана өзү катышкан. 1995-98-жылдардын аралыгында эле ал 13 миң чакырымдан ашык жолду расмий түрдө жөө чуркап өткөн.

· Бир чака ташты кулагына илип алып кебелбей көтөргөн - классикалык күрөш боюнча спорт чебери Алым Ажыматов. Ал талкаланган айнекти жылаңайлак ылай тепсегендейэле тебелейт. Ыр да жазат.

· Байыркы Индия йогдорунун ыкмасын өз алдынча үйрөнүп бийиктиги 18 см, узун туурасы 45 х 50 см чемодандын ичине жыланча оролуп батып кеткен кыз - Гүлзат Туксариева. Салмагы 58 кг. Ал күнүнө 41 сөөлжанды тирүүлөй жегенди, айнек, мыктын үстүнөн басканды, муздак сууга кирингенди адатка айландырган. Кайнак сууга жуунганга да машыккан (1999).

· Кыргыз элинде Чөп акын деген болгон. Ал чөптүн түрлөрүн,кайда өсөөрүн, качан гүлдөөрүн, кайсы чөп кандай дартка дабалыгын, качан терүү керектигин, айтор жалаң чөптүн образын ачып, өмүр бою чөптү ырдап, чөп жөнүндө ырларынын четин оёлбай кетиптир. Ушундан улам ал Чөп акын деген элдик наамга арзыса керек (азандагы аты башка болгону айтпаса да түшүнүктүү). Ошондой эле“жалаң үйдүн борумун жарым күнү ырдаган” Жайсаң ырчы, жандуу, жансыздардын жашоосу суу менен байланышкандыгын, суусуз тиричилик жоктугун таасын чечмелеп, “жети күн бир түн айтса да, түгөнбөгөн аккан суу” жөнүндө, шамалды философиялык дилтуюмдун элегинен өткөрүп жалаң шамал жөнүндө да узак ыр калтырган Жеңижоктой (Өтө Көкөуулу) алп акындар да арабыздан өткөн.

· АкТалаа районунун АкКыя кыштагында жашаган Калынур Иманалиева (1972ж.т.) өзгөчө касиетке ээ. Сол колу шишик баскандай көрүнөт. Бирок, ошол колунда тубаса биоток көп экендигин приборлор көрсөткөн.Суукту сезбей колу жылуу жүрө берет. Кашык, бычак, айрылар колуна магнитке тартылгандай эле жабышып калат.

· 1995ж. июлда Караколдо 2 баштуу кыз бала төрөлгөн(операция жолу менен). Кошумча башы көкүрөгүнөн өсүп чыккан. Салмагы 4 кг600 г болгон. Наристе ошол замат чарчап калган.

· Кыргыздардан 1-жолу өзүн өзү нобель сыйлыгына көрсөткөн химия илимдеринин доктору Абди Акбаев. Ал илимге жаңылык киргизген КММН, КМН,Гетас, анидсалфен ж.б. дарыларды ойлоп тапкан. Москвадагы Войков атындагы химиялык заводдон 45 кошулмасы чыгууда. Өзү белгилүү обончу дагы.

· Айтылуу каражаак Калык ырчы айтышта эч кимден жеңилбептир.

· Өзгөчө өнөргө ээ – Азат Шамшиев. Ал табиятынан оймочулук касиетке ээ, адамдын, жаныбарлардын ж.б.сөлөкөттөрүн адегенде чийип-сызбастан дароо эле дал өзүндөй кылып кагаз,картон, кездемеден кыркып алат. Улуттук көркөм сүрөт академиясынын 9-классында окуйт (2007). Кочкората шаарчасында туулуп-өскөн.

“Айкөл Манас” дастанын алгачкы манасчы Жайсаң Үмөт уулунун арбагынын жардамы менен жазып жаткан өзгөчө касиетке ээ – БүбүМариям Муса кызы. Жайсаңдын бир нече китеби жарык көрүп, чоң кызыгуу жаратууда.Мындай акылга сыйбас керемет окуяга туш болгон Бүбү Мариям жөнүндө жазуучу Жумадин Кадыров китеп жазган (2007).

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#19 Balamir 05 January 2012 - 01:51

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Эңбайыркы
· Илимпоздордун пикири боюнча кыргыз тили - түрк тилдеринин эңбайыркысы.

· Кыргызстанда эле эмес, КМШ өлкөлөрүнүн ичиндеги эң байыркы шаар - Ош. 2000ж. анын 3000 жылдыгы белгиленген. Демек, албайыркы Рим менен жашташ.

· Тарыхчылардын маалыматтары боюнча Кыргызстандын түндүгүндөгү эң байыркы шаар - усундардын борбору Чигу шаары (б.з.ч. 40жылдарчен). Ал Ысыккөлдүн алдында калган. Ал эми жазуучу Орозбек Айтымбетов Чигу ш. Ысыккөлдө деген пикирди жокко чыгарып, ал калаа Турпан ойдуңундагы Айдыңкөл деген чакан көлдүн жээгинде болгонун далилдейт.

· 1999-жылы күзүндө Чолпонатадагы автовокзалдын жанына курулуп жаткан кафенин курулушчулары адам сөөгүн табышкан. М.Чолпонкулов менен Ч.Жуманазованын билдирүүсү боюнча аны республикалык тарых музейинин байыркы орто кылым тарыхы боюнча адиси Темирлан Чаргынов изилдеген. Бул өтө баалуу тарыхый табылга илимий изилдөөдөн кийин б.з.ч. 1000-жылдыктагы адамдын сөөгү деп табылган жана тарых музейине алып келинген.

· Кымыз жөнүндөгү эң байыркы маалымат Игнатьев жылнаамасында кездешет. Анда князь Игорь Северский тоолуктардын туткунунан аныкайтарган жоокерлер кымыз ичип уктап калганда качып чыкканы айтылат. 1245ж.Батый хан князь Галицкийди кымыз менен сыйлагандыгы жөнүндө да маалымат бар.Белгилүү европалык саякатчы Марко Поло 13-кылымдын 2-жарымында Орто Азияны кыдырып баргандан кийин кымызды ак шарап деп жазган.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#20 Balamir 05 January 2012 - 01:54

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Эң жаш
· СССР Жазуучулар союзуна – 18 жашындаКыргызстандан Давид Кугильтинов, Эргешпай Узакбаев кабыл алыныптыр, ал эми 19жашында кабыл алынгандар Кусейин Эсенкожоев (1939), Абдылда Белеков (1947), 10класстынокуучусу Байдылда Сарногоев (1951) болуптур.

· Алгачкы кыргыз фантасты Кусейин Эсенкожоевдин“Саякатчы бала” 1937ж., “Родинанын уулу” жана “Ічүнчү шар” дегенэки китеби 1938ж.жарык көргөн. 17-18 жашында катары менен эки жылда үч китеби жарык көргөнжазуучу азырынча кыргыз жазма адабиятынын тарыхында кездеше элек.

· Акын Тенти Адышева Кыргызстан ЛКЖС БКнын катчылыгына18 жашында (1938ж..)шайланган кыргыз кыздарынын алгачкы өкүлү.

· Кыргыз кызкелиндеринен эң жашминистр болгон Күлүйпа Кондучалова. Ал 22 жашында маданият министри болгон. 40жыл бою кызматтык номенклатурадан түшпөй, аялдардын ичинен абсолюттук рекордкойгон. Ал көптөгөн жооптуу кызматтарда да эң биринчи иштеген аялзаты. Ал эмижигиттерден Алиаскар Токтоналиев 24 жашында министр болуптур.

· Эң жаш кезинде окумуштуулук даражага жеткен Салмоорбек Табышалиев. Ал 23жашында илим кандидаты, 25инде Кыргызстан Ленин комсомолунун катчысы, 32синдереспубликадагы жалгыз университеттин ректору болгон (аны 17 жыл башкарган). Ал эми азыркы миллардерлердин бири Александр Машкевич (1954-ж. Бишкектетуулуп, көп жыл жашаган, азыр Казакстанда) 27 жашында филология боюнча илимкандидаты болгон.

· Кыргыздардан ичинен эң эртекурагында илим доктору болгон Жумабеков Сабырбек Артисбекович. Ал 1995-ж. 31жашында медицина илимдеринин доктору болгон. Ал эми Урманбетова ЖылдызКарыбаевна да 1997-ж. 31 жашында философия илимдеринин доктору болуптур. 32жашында Матыев Эркинбек Сагыналиевич (биология илимдеринин доктору, 1991),Шаимбетов Бакыт Орозбекович (медицина илимдеринин доктору, 1995), 33 жашындаТурсунов Кубанычбек Жаныбекович (техника илимдеринин доктору, 1993) илимдокторлору болушкан.

· Эң эрте куракта Матиев Эркинбек Сагыналиевич 33,Иманалиев Мурзабек (математик) 34, Сулайманкулов Какин (химик), Жакыпова ЧынараШаршеевна (тарыхчы) жана Мамытов Аман (топурак таануучу) 35 жашында профессорнаамын алышыптыр.

· Кыргыз Улуттук ИАнынкорреспондент- мүчөлүгүнө эң жаш курагында: 34 жашында Исабаева ВалентинаАбдылдаевна (медицина илимдеринин доктору), Керимжанова Бүбү Дыйканбаевна(филология илимдеринин кандидаты), 39 жашында Табалдиев Асанбек (философияилимдеринин доктору), Оторбаев Жоомарт Кайыпович (физика-математика илимдерининдоктору) шайланышкан.

· КР УИАга эң эрте курагындаакадемик болгондор: 34 жашында Мамытов Аман (айыл чарба илимдеринин доктору),38 жашында Жумалиев Кубанычбек Мырзабекович (техника илимдеринин доктору), 40жашында Эркебаев Абдыганы (филология илимдеринин доктору).

· Эң жаш диктор болгон - Сакин Бегматова. Ал 1934ж.Бишкек педокуу жайында окуп жүргөндө радиодо штаттан тышкаркы диктор болупиштеген (14 жашында), 1938ж. эң мыкты штаттан тышкаркы диктор катарыКыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак грамотасы менен сыйланган (18 жашында).Кийин 1961-80ж.19 жыл бою Кыргыз ССР Министрлер Советинин төрагасынын орун басары болупиштеген. Алгачкы кыргыз дипломат кыздарынын бири.

· Кыргыз дипломатиясынын тарыхында эң жаш элчи болуурекордун Эрлан Бекешович Абдылдаев койгон. Ал 35 жашында Кыргыз РеспубликасынынКытай Эл Республикасындагы Атайын жана Ыйгарым укуктуу элчиси болуп дайындалган(2001). Кыргыз, орус, англис, кытай тилдерин мыкты билет. Адистиги кытаевед.

· Театр сценасына эң эле жаш кезинде чыккан СССРдин элартисти, кыргыз балетинин жылдызы Айсулуу Токомбаева. Ал 5 жашында эле Ж.Пуччининин “Чиочиосан”операсындагы Баттерфляй айымдын уулу Сузукинин образын кыргыз театрынынсценасына алып чыккан.

· КР эмгек сиңирген артисти наамын эң жаш курагында -22 жашында опера ырчысы Марьям Махмутова (1920-89) алган. Ал “Ардак Белгиси”орденин да эң жаш кезинде-19 жашында (1939ж. кыргызискусствосунун Москвада өткөн декадасында) алыптыр. 27 жашындаЭл артисти наамына татыган. Ал кыргыз искусствосунун түптөлүшүнө бараандуусалым кошкон.

· Эң жаш СССРдин эл артисти болгон ЧолпонбекБазарбаев. Булнаамды 23 жашында алыптыр.

· Эң жаш музыкант - Эмил Атагелдиев (1977ж.т.).5 жашынан пианинодо ойной баштаган. Париж, Италия, Израилдеги чоң конкурстардажогорку сыйлыктарды алган.

· Эң жаш жана Борбордук Азиядагы өзү курактууоюнчулардын ичинен эң күчтүү теннисчи Абика Калсариева (1984ж.т.).Ал Пакистанда өткөн эл аралык турнирде (1998) 1орунду ээлеген.

· Эң жаш кезинде 2 китеби чыккан– Айша Айткеева (1993-ж.т.). Чыгармалары 8 жашынан басма сөзгө жарыяланабаштаган. 12 жашында “Учкун” (2005), 14 жашында “Ачуу чындык” деген китептери чыккан.Китептерине ар кыл жанрдагы чыгармалары (жомок, аңгеме, ыр, интермедия, фантастика, табышмак, кроссворд, пьеса, пародия) кирген. №70 гимназияда 8-класста окуйт(2007).

· Эң жаш шахматчы - Эрнесто Инаркиев (1985ж.т.). 12 жашында спорт чебери наамына жеткен. 5 жашынан шахмат ойной баштаган.1999ж. Элиста шаарындагы дүйнөлүкшахмат олимпиадасында эл аралык чебер наамына татыган. Ал Азиянын, Кыргызстандын16 жашка чейинки өспүрүмдөр арасындагы чемпиону жана спорт чебери. Дүйнөдөгү ири мелдештердин катышуучусу жана байге ээси.

· Шахмат боюнча республиканын эң жаш чемпиону болгондор – Бегимай Кадырова(1997- ж. 8 жашта), Жохар Жаанбай уулу (2006).

· Эң жаш облус - Баткен. Ал 1999ж.“Баткен окуясынан” кийин Ош облусунан бөлүнүп чыккан.

· Кыргызда аңызга айланган эң сулуу аялзаты АкмөөрАдыл кызы. Ал эң эле жаш кезинде айтылуу Жантай Карабек уулунун 5аялыболгон. Анын сулуулугу, акылга дыйкандыгы айкалышып, эл оозунда сулуулуктун үлгүсүнөайланган.

· 19 жаш курагында кыргыз адабиятында рецензия жанрынатиш салып, республикалык басма сөзгө жарыялаган - К.Бобулов,Т. Аскаров, С.Карымшаков, А.Эркебаев, Ж.Бөкөшөв.

· Акын Абдылда Белеков 16 жашында мектеп директоруболгон экен.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

Мен кыргызмын!

(3 )
1
2
3

Суперстан: Кыргыздын Гиннес Китеби - Суперстан

Кыргыздын Гиннес Китеби же рекорддор, эң, эң…,алгачкы, биринчи, тунгуч.

#1 Balamir 04 January 2012 - 23:50

#2 Balamir 04 January 2012 - 23:58

#3 Balamir 05 January 2012 - 00:01

#4 Balamir 05 January 2012 - 00:27

#5 Balamir 05 January 2012 - 00:35

#6 Balamir 05 January 2012 - 00:53

#7 Balamir 05 January 2012 - 00:57

#8 Balamir 05 January 2012 - 01:04

#9 Balamir 05 January 2012 - 01:05

#10 Balamir 05 January 2012 - 01:06

#11 Balamir 05 January 2012 - 01:07

#12 Balamir 05 January 2012 - 01:17

#13 Balamir 05 January 2012 - 01:18

#14 Balamir 05 January 2012 - 01:27

#15 Balamir 05 January 2012 - 01:31

#16 Balamir 05 January 2012 - 01:36

#17 Balamir 05 January 2012 - 01:40

#18 Balamir 05 January 2012 - 01:41

#19 Balamir 05 January 2012 - 01:51

#20 Balamir 05 January 2012 - 01:54