Кыргыздын Гиннес Китеби

(3 )
1
2
3

Кыргыздын Гиннес Китеби же рекорддор, эң, эң…,алгачкы, биринчи, тунгуч.

#21 Balamir 05 January 2012 - 01:55

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Эң узун
· Кыргызстандагы эң узун кырка тоо - Какшаал тоотизмеги. Узундугу 582 км.

· Эң узун дарыя - Чүй. Анын жалпы узундугу 1030 км.

· Республикадагы эң узун автожол Бишкек-Ош автомагистралы. Узундугу 650 км, анын 300 километри тоо аркылуу өтөт. Өлкөнүн түндүгү менен түштүгүн байланыштырат. Бул жол Борбордук Азиянын 5 мамлекетинин, ошондой эле түштүк азиялык субконтиненттин 10 мамлекетинин чектеринде эл аралык транспорттук интеграция процессине тартылган. Бул жолдо 100дөн ашык көпүрө, 5 туннель бар. Анын бири деңиз деңгээлинен 3115-3185 м бийиктикте жайгашкан.Суусамыр туннелинин узундугу 2,5 км. Жол 1965-ж. ишке берилген.

· Бишкектеги Эркиндик бульварына узундугу жана кооздугу жагынан дүйнөдө эч бир көчө тең келбейт.

· Эң узун радиотасма 1960ж. жазылган.Ошол жылы режиссер Турсун Уралиев үч ай бою манасчы С. Каралаевден “Манас”эпосун 45 миң м радиотасмага жазыпалган.

· Айрым пикирлер боюнча эң узун кыргызча сөз -тегирменчиникиндегилерденсиздерби? - деген суроолуу сөз. 33 тамгадан турат.

Азыркы учурдагы эң узун кыргыз акталаалык Жеңишбек Айылчиев (1979-ж.т.). Боюнун узундугу 2 м 28 см, салмагы болжол менен 120 кг (2004).

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#22 Balamir 05 January 2012 - 01:58

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Эң көп
· Кыргыз жергесиндеги жаан чачын эң көпжааган жер Фергана кырка тоосунун батыш капталы (Актерек Гаваметеостанциясы) -1090 мм, эң аз жааганжер Ысык к өл ойдуңунунбатыш чети (Балыкчы) -144 мм.

· Элинин саны эң көп облус - Ош. Мында 1999жылдагыэл каттоо боюнча 1176,0 адам жашаган. Бул облус райондорунун (10), айылкыштактарынын(622) саны боюнча да алдыда.

· Калкынын саны эң көп район - Карасуу. Элинин саны 302714 адам (2001). Эң көп Эмгек Баатыры (22 адам), эң көп улут өкүлү (30дан ашык) даушул райондо.

· Балыгы эң көп көл - Ысыккөл. Балыктын 22 түрү бар. Анын12 түрү өзүнүкү, 12 түрү башка жактан алып келинип байырлаштырылгандар. Ысыккөлдөн балыккармоо алгач 1895ж.башталган. Ушул жылы Нарын аскер гарнизонунун курамындагы жоокер М.И.БаганЫсыккөлдө 1балыккармоо артелин уюштурган. Көлдөгү эң көп балык - Ысыккөл майда чабагы. Узундугу15-17 см, салмагы 40 грамм. Өтө баалуу өнөр жайлыкбалык - каңылтыр (сазан). Салмагы 12-16 кг.

· Варианты көп жана эң көлөмдүү чыгарма-”Манас” эпосу.Кыргыз УИАда сакталып турган 70дей варианты бар. “Манастын” Ы. АбдрахмановСагымбайдан 1922-26ж.жазып алганы эле 180378 сап ырды түзсө, Саякбай Каралевдин варианты боюнчажарык көргөн “Манас” 500553 ыр сабынан туруп, “Илиада” менен “Одиссеядан” 20эсе,”Шахнамеден” 5 эсе, индия элдеринин эпосу “Махабхаратадан” 2,5 эсе көптүккылат. Изилдөөчүлөр эпостун эң алгачкы айтуучулары Жайсаң жана Нооруз дегенырчылар болгон деп эсептешет.

· Эң көп жерсуу аттары жолукканчыгарма - ”Манас”. Мында 500дөн ашык географиялык аталыш бар. Эң көпбиблиографиясы бар чыгарма да “Манас”. Бул эпоско арналган илимий, көркөм ж.б.эмгектер 3 миңден ашат.

· Эң көп (1000ден ашык) күү билген куйма кулак адамНиязаалы Борош уулу болуптур. 1936-ж. 80 жашында олимпиадага катышып, 1-орундужеңип алыптыр.

· Чыгармалары эң көп тилге которулган (100дөн ашык), эңкөп басылган (300дөн ашык), эң көп нускада (20 миллиондон ашык) чыккан жанадээрлик бардык чыгармасы боюнча кино тартылган жана театрда коюлган,кыргыздардан 1болупэң көп эл аралык сыйлыктарды алган жана чет элдик көптөгөн академияларга мүчөболгон жазуучу - Чыңгыз Айтматов. ЮНЕСКОнун эсеби боюнча чыгармаларынын басылыпчыгышы жана нускасы боюнча дүйнөдө алдыңкы орунду ээлейт. Китептеринин эң көпнускада чыгышы боюнчаандан кийинки орун жазуучу Шүкүрбек Бейшеналиевге таандык.

· Эң көп коюлган спектакль Бексултан Жакиевдин «Атанынтагдыры», ал 2003-ж. март айында миңинчи жолу коюлган, ал эми драматург Бакы Өмүралиевдин“Жаңырык” (“Жүз катын”) аттуу пьесасы Ош драма театрында 800 жолу коюлган.

· Эң көп китеп жазган акын - Муса Жангазиев. Ал 81жашында 73 китептин автору болуптур.

· Акын Самсак Станаливдин изилдегенине караганда өмүрбою басмада иштеген балдар жазуучусу Дүйшөн Сулайманов китеп редакциялоо боюнчарекорд коюп, миңдей китептин редактору болуптур.

· Эң көп томдуу кыргыз китеби - 30 томдук “Эладабияты” сериясы. Бул ири көлөмдөгү жана кыргыз фольклорунун бардыкжанрларынын үлгүлөрүн ирээти менен камтыган илимий мүнөздөгү эмгек 19962003-ж. чыгарылган.

· Эң көп обон чыгарылган ыр - эл акыны СооронбайЖусуевдин “Унутпаймын” деген ыры. Ал ырга 5 автор - Р.Абдыкадыров, Б.Тургунбаев, Э.Мааданбеков, Б.Усубалиев, Ж.Жумагулов обон чыгарган.

· Эң көп обон жараткан (700дөй) композиторобончу- Жумамүдүн Шералиев. Ал Кыргыз мамлекеттик филармониясынын алгачкысолисттеринин да бири.

· Эң көп жана эң көлөмдүү романдар Т.Сыдыкбековго гана тиешелүү болсо, акыркы жылдары эң көп роман жазган жазуучу - Мелис Макенбаев. 1994-98жылдардыничинде эле анын учурдун социалдык проблемаларын камтыган 9 романы жарык көргөн.

· Эң көп псевдоними (жашырын аты) бар акын - РамисРыскулов. Өзүнүн айтуусу боюнча 500дөн ашык псевдоними бар. 6 ат менен басма сөзбетине чыгып жүрөт.

· “Жигитке 70 өнөр аздык кылат” деген принциптикарманып, өзгөгө каниет кылса да өнөргө топук кылбаган кыргыз элинин көп кырдуу таланттарындын бири Казакбай Абдышев. Кесиби инженермеханик. 25 жыл автоунаа тармагында иштеген. Ал жазуучу, акын, күүчү, обончу, аткаруучу,комузчу, домбрачы, графиксүрөтчү ж.б. көп өнөрлөрдүн ээси.

· Эң көп союзга мүчө болгон-искусство таануучу СарманАсанбеков. Ал КПССтин, СССР Жазуучулар союзунун, СССР Журналисттер союзунун,Кыргызстан Сүрөтчүлөр союзунун, Кыргызстан театр ишмерлери союзунун мүчөсү. Алэми композитор Сталбек Бактыгулов Композиторлор, жазуучулар, журналисттер, театр ишмерлери союздарынын мүчөсү. Ч.Айтматов академиясынын академиги.

· “Эркектин ролун мыкты аткаргандыгы үчүн” дегенсыйлыкты эң көп алган (6 жолу) бирден бир киноактёр- Сүймөнкул Чокморов.

· Эң көп чемпиондук наамга спортчу Орзубек Назаров ээболгон. Ал кесипкөйбоксчулардын арасында дүйнөнүн 7 жолкучемпиондук наамын жеңип алган.

· Эң көп аял алган кыргыз айтылуу Барпы акын(Алыкулов) болгон дешет. Элдин айтымында анын нике кыйдырып алган аялдарынынсаны эле 20дан ашкан. Андан кийинки көп аял алган Тоголок Молдо (БайымбетАбдыракманов) болгон экен. Ал киши 19 жолу төшөк жаңыртыптыр.

· Көзү тирүүсүндө эң көп неберечөбүрөлүүболгон Курманжан датка (1811-1.02.1907). Датканын көзү өткөн учурда (96жашында) анын 183 тукумунун 98и (2 уулу, 2 кызы, 31 небереси, 57 чөбөрөсү, 6чебиреси) жашап жаткан.

· Азыркы учурдагы эң көп неберечөбүрөлүү адам Өмүрзакуулу Муканбетсабыр. Ал 1999ж. 99га чыккан. Байбичеси Бүкөш 83тө. Алардын8 баласы, 57 небереси, 17 чөбүрөсү бар. Нарын облусунун СолтонСарыжайлоосунда жашайт. Ал эми атбашылык Сайра Атаева 1999ж. 119гачыккан. Анын 43 небереси, 99 чөбөрөсү, 22 кыбырасы бар.

· Жазуучулар менен артистерден эң көп балалууболгондор: акын Салибай Шатманов-11, артист-Орозбек Кутманалиев 10 баланынатасы.

· Эң интернационалдуу үйбүлөНарын шаарынын тургуну Жаманов Окоштуку, анын 5 келини 5 улуттун өкүлү. Ал эми алгачкы кыргыз тилчилеринин бири, репрессиядан көп жапа чеккен АскарЫдырысовдун кызы Роза Ыдырысованын апасы Зайнаптын атасы казак, апасы татар болгон. Алэми улуу кызы өзбекке, үчүнчү кызы грузинге турмушка чыккан, бир уулу оруска,дагы бир уулу корей кызга үйлөнгөн.

· Эң көп бутуколу бар балаКыргызстанда 1998ж.төрөлгөн. Башкача айтканда 1998ж. июлда Базаркоргон райондукооруканасынын төрөт бөлүмүнө Көкалма айылынан келген Каныкей Сатымбаева медициналыкпрактикада кездешүүчү сиам эгиз кыздарын төрөгөн. Төрөт операция жолу мененболгон. Эгиздердин 2 башы, 4 колу, 4 буту, ал эми калган органдары бирден элеболгон. Кыздар өлүү төрөлгөн.

· Эң көп депутат болгондор: Турдакун Усубалиев СССРЖогорку Советине, Кыргыз ССР Жогорку Советине 28 жыл бою депутат болгон. КРЖогорку Кеңешине депутат болуп 1992, 1995, 2000жылдары да шайланган.Төрөбай Кулатов СССР Жогорку Советине удаасы менен 9 жолу депутат болупшайланган. Андан кийинки орун Жамин Акималиевге таандык. Ал удаасы менен 7чакырылыштын депутаты болгон.

· Эмгек Кызыл Туу ордени менен эң көп жолу (4 ирет)сыйланган - Кадыркул Качкеев (1905-2001). Ал Москвада СССР Министрлер Советининалдындагы Кыргыз Өкмөтүнүн туруктуу өкүлүнүн милдетин 17 жыл аткарып, эң узакэлчи болгон.

· Эң көп тил билген кыргыз – жазуучу Турусбек Мадылбай.30дай тил билет. Алар: түрк, өзбек, казак, англис, француз, немис, испан,итальян, португал, андан сырткары “жансыз тилдер” деп аталган санскрит, авеста,латын, жаканий, байыркы түрк, эски славян ж.б. Кыргызча жазат. Чыгармаларынорус, англис, немис тилдерине өзү которот. Анын “Күкүнүс” деген романы Россиянын“Русская премия” деген сыйлыгына татыган. Ал эми Италияда жашаган ЦицеронКозубеков Улан (акробат машыктыргыч Светлана Козубекованын уулу, 20да, 2000ж.) кыргыз, испан, француз,англис, немис, италян, орус тилдерин билет. Дениза Балтабаева (1980ж.т.) деген кызыбыз кыргыз, орус, англис, француз,япон, испан тилдерин билет. Эрте жетилген көп кырдуу талант дагы. 3 жашынанокуган. 5 жашынан гитара, фортопиано ойногонду үйрөнгөн, ырдайт, вокалист, сүрөтчү(комикс түзөт), бизнести башкаруу адистиги боюнча Токиодо окуган (2000).

· Комуз күүлөрүн таржымалы мененэң көп билген комузчу – Нурак Абдрахманов. Ал 170 күүнү жаралыш тарыхы мененайтып чертет, өзү 17 күү чыгарган.

· Эң көп аспапта ойногон таланттардын бири КурмангазыАзыкбаев. Ал 22 аспапты аткара билет (комуз, сыбызгы, чоор, флейта, саксафонж.б. ). Ал тил билүү боюнча да рекордсмен (14 тил билет экен). Ал эми кызыНурайым 12, уулу 7-8 аспапта ойнойт.

· Эң көп окумуштуу чыккан айыл - Ысыккөл районунун Бостери айылы. Бул айылдан 15 илим доктору, 40тан ашык илим кандидаты чыгыптыр. Окумуштуулардинастиясынын көптүгү боюнча да бул айыл рекордду бербейт. Алсак Мамытов, Абдылдаев, Айтуганов, Исаев,Султаналиевдер тукумунан чыккан илим адамдары арбын.

· Эң көп атактуу адамдар Ысыккөлдүн Торуайгыр айылөкмөтүнөн (Сарыгамыш, Торуайгыр, Чырпыкты) чыгыптыр. Мында Сагымбай Орозбаков,Муратаалы Күрөңкөев, Карамолдо, Чалагыз Иманкулов, Молдогазы Токобаев, КасымТыныстанов, Иса Ахунбаев, Чабалдай Жаныбеков, Абдылда Миңжылкив, КыялбекУрманбетов, Жеңишгүл Өзбекова, Асылбек Өзүбеков, Орозбек Айтымбетов ж.б. киндикканы тамган.

· Эң көп китептүү өздүк китепкананын ээси - акынЭсентур Кылычев. Китеп ышкыбоздорунун айтымында үч бөлмөлүү үйү ирегесиненбаштап китепке жык толгон. Мында сейрек кездешүүчү мыкты китептер арбын. Санын өзү да такбилбейт.

· Эң көп китеп окуган кыргыздардан чыккан алгачкыэнциклопедиялык билимдүү дипломсуз илимпоз, алгачкы агартуучулардын бири ТалыпБайболот уулу (1849-1949). Өзүнүн айтуусунда 14 миң 700дөн ашык китеп окуптур.

· Ы. Таранчиев АН-2 самолёту менен 1471 жолу өз алдынча учкан.

· Эң көп ардактуу атуул наамынаарзыган полковник Шейшенбек Байзаков. Ал Баткен окуясынан кийин элге сиңиргенэмгеги үчүн ага Кыргызстандын Баткен, Лейлек, Чоң-Алай, Кадамжай, ӨзбекстандынСох, Тажикстандын Исфара райондорунун ардактуу атуулу наамы берилген.

· Кыргыз министрлеринин тарыхында1-жолу Роза Отунбаева бир эле – КР Тышкы иштер министрлигине 3 жолудайындалыптыр (СССР учурунда, 1992-ж. жана 1994 – 97-ж.).

· Эң көп премьер-минстр иштегенжыл – 2007-ж. Жыл башында Ф.Кулов, 2 ай А.Исабеков, 8 А.Атамбаев, жыл агындаИ.Айдаралиев (милдетин аткаруучу) иштесе, жуп жаңы жыл алдында И.Чудиновпремьер- министрлик креслого отурган.

· Көптөгөн чет элдикакадемияларга, университеттерге академик, профессор болуп шайлануу боюнчарекордду Ч. Айтматов, А.Акаев койгон.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#23 Balamir 05 January 2012 - 01:59

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Эң чоң
· КР деги эң чоң көл - Ысыккөл. Аянты 6236 км². Андан кийин Соңкөл(аянты 270 км²), Чатыркөл(171 км²) турат.Кыргызстанда жалпы аянты 6836 км²болгон 1923 көл бар.

· Эң ири мөңгү-Түштүк Эңилчек. КанТеңиртоо тоомунда. Узундугу 58,9 км, туурасы 2-3 км,аянты 613,2 км², орточокалыңдыгы 300-400 м.

· Эң чоң ойдуң-Фергана өрөөнү. Узундугу 340 км,эң жазы жери 160 км, аянты 22000 км².

· Эң чоң жана узун өрөөн - Нарын өрөөнү. Ал ЭкиНарынкапчыгайынан Фергана өрөөнүнө чейин созулат. Узундугу 470 км.

· Эң ири жана суусу мол дарыя - Нарын. Анын Кыргызстандынаймагындагы узундугу 534 км. Ага бардыгы830 суу куят. Нарын гидроэнергетикалык кубаттуулугу боюнча да алдыда.Гидроэнергоресурсу- 5,94 млн кВт.

· Эң ири суу сактагыч - Токтогул. Аянты 284,3 км²,жалпы көлөмү 19,5 млрд м³.

· Аянты боюнча эң чоң облус - Нарын. Жалпы аянты 45,2 миңкм² .

· Эң чоң район АтБашы. Аянты 19,1 миң км².

· Кыргызстандагы эле эмес, дүйнөдөгү ири алтын кендеринин бири - Кумтөр. Алтындынгеологиялык запасы 300 тоннага жакын. Деңиз деңгээлинен 4 миң метрден ашыкбийиктикте. 1978-ж. 9-ноябрда ачылган.1997ж. андан алгачкы 132 т алтын казылып алынган.

· Эң чоң ГЭС – Токтогул,кубаттуулугу 1200 мВт.

· Кыргызстанда гана эмес, Орто Азиядагы эң ириархитектуралык эстелик-Ташрабат. 15кылымда курулган.Атбашы айылынан 80 км түштүкбатышта, Бишкек-Торугарт жолунан 18 км аралыкта.

· Эң чоң өткөөл капчыгай - Боом. Ал Чүй өрөөнү мененЫсыккөл өрөөнүн байланыштырат. Күнгөй АлаТоо менен Кыргыз АлаТоосунунжакындашкан жеринде, капчыгайдын таманынын деңиз деңгээлинен бийиктиги 1300-1550 м,капталдары таманынан 1800-2500 м. Узундугу 25 км,жазылыгы 150-350 м.

· Эң ири ирригациялык жана энергетикалык канал - ЧоңЧүйканалы (азыр ал Батыш ЧоңЧүй каналы деп аталат). Курулушу 1941ж.14майдабашталган. Согуш учурунда токтоп, 1946ж. кайра башталганжана 1958ж.11июлдабүткөн. Чүй өрөөнүн чыгыштан батышка карай кесип өтөт. Узундугу 147 км,туурасы 10-20 м, тереңдиги 5-6 м.Каналда кубаттуулугу 29 миң кВтболгон 7 гидроэлектрстанция курулган. Анда 226 гидротехникалык курулма, 196 сууөлчөгүч пост бар.

· Эң ири китепкана-В. И. Ленин атындагы улуттуккитепкана. 1934ж.ачылган. Китеп фонду 6 миллиондон ашык,дүйнө элинин 89 тилинде.

· Эң ири завод-Майлысайдагы электр лампа чыгаруузаводу. 1968ж.ишке берилген. Ал кубаттуулугу боюнча СССРдеги эле эмес Европадагы эң иризаводдордун катарында турган. Жылына 300 млндонашык электр лампасын чыгарган.

· Эң ири спорт комплекси - ”Спартак” стадиону Бишкекте1939- 41ж.курулуп, 1963ж.реконструкцияланган. Аянты 4,5 га. Трибунасы25 миң орундуу.

· Спорттук эң чоң курулуш –Кожомкул атындагы спорт сарайы (Бишкек ш., Тоголок Молдо көчөсү, 40) 1974-ж.ачылган.

· Эң чоң базар-”Жайма базар” (Түртүшмө). Көптармактуу “Дордой” ассоциациясына караштуу. Аны негиздеген алгачкы башкыдиректору Салымбеков Аскар Мааткабылович (2000жылдан ардактуупрезиденти). 1991ж.7декабрдаачылган. Бүгүнкү күндө Борбордук Азия, Урал аймагындагы эң чоң соода борбору.

· Кыргызча эң чоң китеп – манасчыЖусуп Мамайдын “Манасы”. Салмагы 6 кг. Араб алфавитинен кыргызча тамгага түшүргөнМамлекеттик тил жана маданият институту (директору Үмүт Култаева).

· “Манас” эпосундагы “Көкөтөйдүнашынан” кийинки эң чоң аш сарбагыш уруусунун тынай уругунан чыккан чоң манапШабдан Жантай уулуна (1840-1912) 1912ж. октябрда берилген. Аш 5 күнгө созулуп, ага Түркстанчөлкөмүнөн (ЖетиСуу, Фергана, СырДарыя дубандарынан) 40 миңденашуун киши келген. 1900 боз үй тигилген. Ашка 10 миң кой, 2 миң тай союлган.Кемин өрөөнүндө өткөрүлгөн. Мында ат чабыш өткөрүүнүн батыштагы эрежелериалгачкы жолу колдонулган. Аламан байгеге 172 күлүк кошулуп, 1000 дилде, 30 төө,100 жылкы, 30 бодо мал, 500 кой байгеге коюлган. Бишкек уездинде жашаганБорончу Ітөгөн уулунун аты чыгып, баш байге алган. Ал күлүк 1 чакырымды 1 мүнөт35,5 секундда басып өтүп, ошол кездеги россиялык жетишкендиктерден ашып түшкөнылдамдыкта келген. Ашты Шабдандын кудасы атбашылык Чоко Ак үйүн тигип, энесинаюу талпакка отургузуп коюп башкарган.

· “Ленинчил жаш” гезитининжазганы боюнча (1988ж., 18июнь) эң чоң мөндүр Базаркоргонрайонунун Гава айылына түшкөн (Бабашататоосунун этеги). 1988ж. май айында чайыттай ачыктурган күн заматта бүркөлүп, мөндүр жааган. Мөндүр улам чоңоюп, тооктунжумурткасындай болгон. Мөндүрдүн түшүшү 10 мүнөттөй созулган. 1998ж. 18июлда Талас районунун Көкойайылынын этегиндеги Нылды көлмөсүнө чоңдугу тооктун жумурткасындай, кээситоптоголок, кээси учтуу музтобурчак жааган. Тобурчактын үстүңкү формасы кудумэле мээ түзүлүшүнө окшош болгон. Жээктеги 3-4 машиненин терезелери сынып,темирлери бырыйган. Ушундай эле чоң мөндүр жана мурда болуп көрбөгөндөй катуушамал ошол эле күнү Ысыккөлдүн Түп районунда да 20 мүнөттөй сабап турган.

· Эң чоң дарбыз Ош облусунда өстүрүлгөн. Анынсалмагы 85 килограммга жеткен.

· Эң көлөмдүү жана тез жазылган чыгармалар элжазуучусу Түгөлбай Сыдыкбековго таандык. Анын жарык көрө элек чыгармалары эле4500 барактан ашат. Түкөбүздүн чыгармалары эле эмес, өзү дагы жазуучулардыничинен “көлөмдүүсү” болгон экен. С.Станалиев билдиргендей анын салмагы 66жашында 121 кг болуптур.

· Кыргыз адабиятынын совет доорундагы тарыхында тагдырчечээр үч чоң талкуу болгон. Биринчиси, 1952ж. “Манас” эпосу,экинчиси 1958ж.Ч.Айтматовдун чыгармалары, үчүнчүсү 1963ж. У.Абдукаимовдун“Майдан” романы боюнча. Буларды бар же жок кылуу үчүн айыгышкан күрөш жүрүп,кыл чайнашкан кырчылдашуу курч мүнөздө болсо да, акыры тарых аларды өзордуларына койгону белгилүү.

· Бишкек шаарындагы 22 жаңы конуштун эң чоңу-АрчаБешик. 1991ж.түптөлгөн. Жалпы аянты 709 га. Калкынын саны16200 (2001). Өз алдынча башкаруу комитетинин төрагасы Муктар Айткулов.

· Эң чоң кинотеатр - Бишкектеги “Россия”. 1963ж.ачылган, 1970ж.реконструкцияланган. Көрүү залы 1 миң кишилик. Мындай уникалдуу кинотеатрБорбордук Азия аймагында жок.

· Айрым оозеки маалыматтар боюнча эң чоң тебетейдиОрмон хан тиктирген.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#24 Balamir 05 January 2012 - 02:00

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Эң узак
· Кыргызстанды эң узак жетектегендерин бири (туура 40жыл), б.а. 1938-45 ж. Өкмөт башчысы, тагыраак айтканда КыргызССР Эл Комиссарлар Советинин төрагасы, андан кийин 33 жыл бою (1945-78) КыргызССР Жогорку Советине төрага болуп иштеген, ардагерлердин айтымында Сталинге 3жолу кирген жалгыз кыргыз Төрөбай Кулатов. Ал эми Т.Усубалиев чейрек кылымКыргызстан КП БКнын 1 катчысы болуп иштеген.

· Совет мезгилинде эң узак райкомдун 1-катчысы болгон(31 жыл, а.и. Кочкордо 18 жыл) Соц. Эмгек Баатыры – Акназаров Корчубек.

· Эң узак жашагандардын бири Калиман апа (акын ТашматАрыковдун кайненеси). Ал 2000ж. 120га чыккан (1980ж. Чүйдөгү Сайлык айылында туулган). Өзү менен 6 бир тууган болуп, алар да узакжашашкан экен. Улуусу Төлөгөн киши колдуу болуптур, андан кийинкилериКиртен- 110, Койсун-98, Болдук (философ Асанбек Табалдиевдин энеси)-103, Кашка89 жаштарында дүйнөдөн өтүшүптүр. Ал эми эркектерден Турсункул Арзыкулов 1999ж.112ге чыккан. БазарКоргондогу Арстанбап айылынын тургуну.

· Жазуучулардан узак жашаган - Тоголок Молдо. Ал киши100 жылдыгын өткөргөндөн кийин гана дүйнө салган.

· Эң узак мектеп директору болуп иштеген - ЖумабекНиязов. Ал Ноокен районунун Бирлик орто мектебинде 36 жыл директор болгон.

· Дүйнөлүк тарыхта 1жолу асфальт жолдо өтөалыс аралыкка (Стамбулдан Таласка чейин) ат чабуу супермарафону 1995ж.“Манас” эпосунун 1000 жылдыгына карата өткөрүлгөн.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#25 Balamir 05 January 2012 - 02:00

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Эңкичине, аз, кыска
· Эң кичине облус - Талас. Анын аянты 11,4 миң км². Калкынын саны да аз.Болгону 199,9 миң адам (1999).

· Жалгыз чыгармасы классикага айланган жазуучу - Узакбай Абдукаимов. Алреалисттик “Майдан” романы менен кыргыз адабиятынын клас####не айланган. Чоң котормочу катары белгилүү болгон, өмүр бою ыр которгон, өзү да ыр жазган. Алэми Ашым Жакыпбеков “Айгашка” жана “Теңири Манас” (роман) деген эки гана китепчыгарган (романы көзү өткөндөн кийин чыккан). Бирок, Ч. Айтматовдун чыгармаларын ийине жеткире которгон котормочу катары белгилүү болгон. Ошентседа булар залкар жазуучулар катары элге таанылып, көркөм адабиятыбыздын төрүнөнорун алышкан.

· Эң аз кыргыз уруусу - төбөй.

· Эң кыска мөөнөт эл башкарган - уламыштагы Кедейкан.Болгону 15 эле күн такка отурган. Ал эми 2005-жылдын 24-мартындагы Элдик революциядан кийин КР ЖКнын Мыйзам чыгаруу жыйынына спикер болуп (3 эле күништеген) шайланган Ишенбай Кадырбеков автоматтык түрдө КР Президентинин милдетин аткаруучу болуп бир нече саат гана иштеген.

· Кыргыз Республикасынын Премьер-министри болуп эң кыска мөөнөт иштеген –Азим Исабеков (29.01-29.03.2007).

· Эң кыска «өмүр сүргөн» гезиттер «Арият» (1 эле санычыккан), «Политика» (Чынара Жакыпова, 2 саны чыккан).

Айрымдардын ырасташына караганда эң кичине киши атбашылык Акунов Таке. Боюнун узундугу 1 м 41 см. Көп жылдар партиялык, советтик кызматтарда иштеген.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#26 Balamir 05 January 2012 - 02:03

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Эң кеч, акыркы
· Улуу Ата Мекендик согуштагы эрдиги үчүн Советтер Союзунун Баатыры наамын эң кеч алган (1991-ж., өлгөндөн кийин) – Ысмайылбек Таранчиев (1923 - 44).

· Эң кеч илим доктору болгон -Осмонкулов Аскар. Ал 1996-ж 70 жаш курагында педагогика илимдеринин доктору болгон. Ал эми ага чамалап эле барып, 69 жашында Иманалиев Мусалы (экономист,1991), Керимбаев Сүйүн Каримович (тарыхчы, 1984), 68 жашында Акбаев Абди Алымкожоевич (химик, 1996) илим докторлору болушуптур.

· Эң кеч – 70 жашында профессор болгон тилчи Дыйканов Карбоз. Философ Жумагулов Сулайман 68, юрист Тургунбеков Рафик 67 жашында профессор деген наамга ээ болушкан.

· Кыргыз Улуттук ИАнын корреспондент- мүчөлүгүнө эң кеч – 72 жашында Балтабаев Мукаш Руставлетович (педагогика илимдеринин доктору), 65 жашында Тургунбеков Рафик (юридикаилимдеринин доктору), 62 жашында Данияров Санжарбек Сейитович (тарыхилимдеринин доктору) менен Ботбаев Ильяс Махмудович (айыл чарба илимдерининдоктору) шайланышкан.

· КР УИАга эң кеч – 91 жашында Карасаев Кусейин (1992-ж. ардактуу академик болгон, филология илимдеринин кандидаты),68 жашында Салиев Азиз (философия илимдеринин кандидаты), 61 жашында Данияров Санжарбек Бакирович (медицина илимдеринин доктору), Ильясов Сатар (тарыхилимдеринин доктору), Садыков Тургунбай (скульптор) болгон.

· Эң кеч илим кандидаты болгон адам Алиев Токтош Исмаилович. Ал 69 жашында педагогика илимине кандидаттыгын жактаган.

· Залкар манасчылардын эң акыркысы - Саякбай Каралаев.

· Советтер Союзунун Коммунисттик партиясынын Борбордук коитетинин Саясий бюросунун биринчи жана акыркы мүчөсү болгон кыргызстандык мамлекеттик ишмер Жумгалбек Аманбаев (1990-ж., 45 жашында). Ал Кыргызстан КПБКнын эң акыркы 1-катчысы болгон.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#27 Balamir 05 January 2012 - 02:05

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Эңбийик, терең, чуңкур, калың, күчтүү, күлүк, сейрек, кызык

· Эң бийик чоку - Жеңиш чокусу. Ал Какшаал тоо тизмегинде, бийиктиги деңиз деңгээлинен 7439 м.

· Кыргызстандагы эң бийик жана мөңгү өтө көп аймак - Ысыккөл сырты. Ал деңиз деңгээлинен 2000-2500 метрден бийик жайгашкан. Тоң сырты, Жетиөгүз сырты, Сарыжаз сырты деп үчкө бөлүнүп, Ысыккөл облусунун жалпы аймагынын теңиндейин түзөт. Сарыжаз жанаНарын дарыялары ушул жерден башталат. Республикадагы эң бийик жайлоо катары белгилүү.

· Эң бийиктеги көл - Чатыркөл. Ал деңиз деңгээлинен 3520,2 мбийик жайгашкан. Аянты 170,6 км²,узундугу 23 км, туурасы 11 км,тереңдиги батышында 18-19 м, чыгышында 8 метрге жетет. Балык болбойт.

· Бишкектеги эң биринчи 9 кабаттуу үй 1973-ж. Белинский жана Ленин проспектисинин кесилишине, алгачкы 12кабаттуу үй 1982-ж. Тынчтык проспектисине (1-кабаты “Байчечекей” дүрдүнүйөдүкөнү) салынган.

· Бишкектеги эң биринчи 18 кабат үй 1970-ж. «Айчүрөк»дүр- дүнүйө дүкөнүнүн маңдайына курулган.

· Кыдыр аке Байсары уулунун күмбөз эстелиги 1993ж. Аксуу районунун Керегеташ айылында курулган. Чыгыштын байыркы оймо-чийме үлгүлөрү менен архитектуранын азыркы талаптары эриш аркак пайдаланылып, пайдубалынан төбөсүнө чейинки бийиктиги 14 м,ал эми маңдай жагы жерден 17,5 м. 70 миңкыштан курулган. Күмбөздүн архитектору, салган уста Табылды Байбосов. Азырынча мындан бийик күмбөз жок.

· Эң терең көл - Ысыккөл. Эң терең жери 668,0 м.

· Эң чуңкур жер Лейлек районунда. Деңиз деңгээлинен 401,0 мтөмөн.

· 1982ж. 25-27октябрда Ысыккөлдөгү Чоктал жана Ананьев айылдарынын аралыгына эң калың кар жааган. Адегенде абдан күчтүү куюнболуп, андан кийин кар жаай баштаган. Кардын калыңдыгы 150-170 смболгон.

· Акыркы 2-3 кылымда байкалган эң күчтүү жер титирөө(чордонундагы күчү 10 балл) 1911жылдын 4январында ЧоңКеминдеболгон.

· Мойнок уулу Кыдыкпай деген жөө күлүк Ысыккөлдүн Коргондубулак айылында төрөлгөн. Бала кезинен жөө күлүк атанган. 1910ж. 60 тандамал жөө күлүк менен жарышып (Аксай айылынан Туурасууга чейин 17 км)биринчи келген. Байгесине 1 боз үй, 10 кой алган. Кийин Кулчумат уулу Жаныманаттуу болуш айтылуу Тору жоргосу менен жарышып жетпей калган.

· Кыргыз тарыхындагы эң күлүк ат – Тайтору.Манасчылардын айтымында аны 60 асыйында Каныкей төлгө кылып чапканда бир нечекүндүк жолдон, 600-700 аттын ичинен 1-чыгып келип, намысын алып берген.

· Уламышта Торуайгыр деген күлүк болгону айтылат. Аны көр турмуштун айынан көлдүн тескейиндеги бир адамга ээси сатып жиберет, ээсин сагынган ат бир күнү качып Ысыккөлдү туурасынан сүзүп өтүп, азыркы Торуайгыр айылы турган жердеги ээсине жетип, өнүп-өскөн жерин көрүп, айлананы адамдай эле карап туруп жан берген экен (Ысыккөлдөгү айыл ошондон аталган). Ал эми Шырдакбетин Бозжорго дагы айтылуу күлүктөрдөн болгон.

· Журналист Темирбек Алымбековдун изилдөөсү боюнчаайтылуу Көбөгөн ажынын Нарбаш деген аты өтө белгилүү күлүк болгон экен. 1916-ж.Үркүндө Нарбаш Кашкар байына сатылып кеткен. 1917-ж. эл жерине кайтканда Нарбашэки буту тушалуу бойдон эки жолу Кыргызстанга качып келет. Эки жолу тең артынан кашгарлыктар келип алып кетишет. Үчүнчү жолу үч буту тушалуу бойдон качыпкелгенде, ажынын туугандары күлүктү катып, алып калышыптыр.

· Байтик баатырдын Кергашка деген аты да чоң күлүкболуптур. Кочкордо Канат хандын атасы Ыбыкенин ашында 150 чакырымга 300 күлүкчабылып, Кергашка баш байге алган.

· Өтө сейрек учуроочу тубаса кооз тембрлүү, чабыты кенен үн - күркүрөгөн добуштуу (бас)ырчылар дүйнөдө үчөө болсо, анын бири Болот Миңжылкиевдики болгон.

· Ш.Бейшеналиевдин «Аманат» повестинин баш каарманы 7 жашар комузчу бала Санарбек Карымшаков болсо (кийин ал белгилүү адабиятчы жанасынчы болгон), ошол повесть боюнча тартылган кинофильмдин баш каарманынын ролунанын 7 жашар уулу Алишер аткарган.

· Германиянын Гютерстох шаарында жашаган коллекционер Питер Шонрох дүйнөнүн өтө белгилүү 500дөн ашык кишисинин кол тамгаларын жыйнаган. Бул улуу кишилердин кол тамгалары жыйналган дүйнөдөгү жападан жалгыз жана кайталангыс өзгөчө кенчте бир гана кыргыздын – Ч.Айтматовдун кол тамгасы бар.

· Жазуучу, журналист Калкан Керималиевдин ырастоосу боюнча Кыргызстанда бир гана атанын балдарынан (азыкуруусу) тараган бирден бир айыл – Атбашы районунун Кызылтуу айылы. Бул айылда 2 миңдей адам жашайт (2006).

· Экөө тең министр, экөө тең профессор болгон жубайлар Кулубек Бөкөнбаев менен Ишенгүл Болжурова.

· Аты-жөндөрү да, өздөрү да окшошадамдар бар. Алардын бири дүйнө чемпиону, спортсмен Каныбек Осмоналиев мененилимпоз, коомдук ишмер Каныбек Осмоналиев. Дагы бир кызыгы экөөнүн тең балдарынынаты Чыңгыз.

· Айыл элине кордук көрсөтүп,уурдап- тоноп тыйылбай койгондугу үчүн элден чыккан тентекти таш бараңга алыпөлтүрүү акыркы 100 жылдыкта 1-жолу 1997-ж. Таластын Бакайыр айылында болгон.

· 200 сомдукка акын АлыкулОсмоновдун сүрөтү түшүрүлүп, арткы бетине анын:

“ЫсыкКөл кээде тынч да, кээдетолкун,

Толкуса толкунуна тең ортокмун.

Турмушта канча жолдош күтсөм дагы,

Бирсырдуу сендей жолдош күткөн жокмун”, - деген ыры жазылган. Улуттук валютага ыр түшүрүү практикасы башка элде болгон эмес.

· Журналист Айжан Айтышеванын изилдөөсү боюнча Ысыккөлдүн Ананьево айылынын тургуну 70 жаштан ашкан (2006) Калыйкан апанын тиштери жапжаш селкиникиндей. Өмүр бою бир да жолу тишин тиш паста менен жууган эмес. Болгону Ананьевонун алмасын дайыма жейт.

· “Бишкек Таймс” гезитинин жазганы боюнча (№20, 23.06) Бишкек шаарынын 21 жаштагы тургуну Рысалиева Чолпон 2 жолу кош бойлуу болгон кезинде самынга талгак болгон. Басса-турса самынды чукуп жей берип, жуунганда денесинен чыккансамынга эле жуунуп калган.

· Колдорунун да, буттарынын да манжалары алтыдан болгон Азамат Казизовдеген Жетиөгүз районунун Жаргылчак айылынын тургунун КыргызТуусу коомчулуккажарыялаган (КТ, 1-4-декабрь, 2006).

· 2006-ж. 28-июнда кыргыз тарыхында 1-жолу Бишкек шаарынын № 1 төрөт үйүндө6 кг 140гр. салмактагы кыргыз уулу төрөлгөн. Боюнун узундугу 68 см (норма 50 см), башынын диаметри 39 см (норма 35-36 см). Апасы Махабат Абышова(врач- терапевт, 32 жашта), атасы Рустам Сакиев (экономист, 32 жашта). Жердиги жумгалдыктар.

· Белгилүү ырчы Айчүрөк Иманалиеванын, уулу Арлендин, кызы Аэлитанын туулган күндөрү бир күнгө - 12-январга туш келгени дагы өзгөчө окуялардан.

· 16 кг гирья менен күнүгө 15 саат тынымсыз машыгып (колу, буту менен көтөрүп) мурда эч ким жасабаган өзгөчө номер жараткан – Оганес Егизарян.

· Биз билгени эң кеч баш кошкондор – Асек Урманбетов менен Тамара Балтабаева. 2006-ж. 85 жаштарында үйлөнүшкөн. Экөө тең Атамекендик согуштун катышуучусу.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#28 Balamir 05 January 2012 - 02:10

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Биринчилер.. .

Шайлоо

· Революцияга чейинки РоссияДумасына депутаттыкка кандидат болгон 1-кыргыз – Төрөкул Жанузаков (1921-ж. 28жашында каза болгон). Ал советтик классикалык көркөм чыгармада (Д.Фурмановдун1923- ж. жазылган “Козголоң” романында) өзүнчө бир главада баяндалган жападанжалгыз кыргыз кулуну. Түркстан мамлекеттүүлүгүн түзүүдө чоң уюштуруучулук ролдоболгон. Түркстан Республикасынын Борбордук Аткаруу Комитетинин төрагасынын орунбасары болуп иштеген. 1920-ж. сентябрда Бакуда өткөн Чыгыш элдеринин Үконгрессин уюштуруучулардын бири болгон жана сөз сүйлөгөн.

· Кыргыз ССР Жогорку Советине биринчи шайлоо 1938ж. 25-июнда болгон. Биринчи болупФрунзе округунан И.Сталин, Нарын округунан Н. Ежов шайланган.

· Мугалимдерден 1-болуп Кыргыз ССРЖогорку Советине 1947ж. аксылык Сармат Качыкеев депутат болупшайланган.

· Республикадагы алгачкы референдум 1991жылдын17мартындаболгон бүткүл союздук референдум. Анда СССРди сактап калуу маселеси коюлган.

· Кыргыз Республикасында 1жолу экипалаталуу Жогорку Кеңешке шайлоолор 1995ж. 20-февралда болуп,28мартта Жогорку Кеңештин 2 палатасы: Мыйзам чыгаруу жыйынынын жана Эл өкүлдөр жыйынынын1сессиясыачылган.

· Эгемендүү Кыргызстандын Шайлоо комиссиясынын1- төрагасы – Ибраев Маркил.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#29 Balamir 05 January 2012 - 02:11

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Элкаттоо
· Айрым маалыматтарга караганда кыргыздардагы эң биринчи эл каттоо жүргүзгөнОрмон хан болгон. Ал сарбагыштардын санын билүү максатында жигиттерин түтүнмө түтүнкыдыртып, куржундун бир көзүнө аялзатына ак, экинчи көзүнө эркектерге кара ташсалдырткан. КРде өзүнчө мамлекет катары1улуттук эл каттоо 1999жылдын 24мартынан 1апрелине чейин өткөрүлгөн.

· 1897жылдагы эл каттоодо Бишкекте6615 адам жашаса, 1970ж. 429 миң болуп, 1976ж. 15мартта шаардын калкы жарыммиллионго жеткен.

· Кыргызстандын калкы 2002-жылдын 27-августу күнү 5 миллионго толгон. Ушулкүнү жубайлар Кенжебек Курамаев менен Бакбүбү Жапаровалардын үй-бүлөсүндө жарыкдүйнөгө келген наристе 5 миллионунчу болуп, ага президент улуу тилек мененТынчтыкбек деген ат койгон.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#30 Balamir 05 January 2012 - 02:12

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Статистика
· РСФСРдин курамындагы Түркстан Республикасынын статистика башкармасы 1920-ж. 29-мартта түзүлгөн. Ушул эле жылы Бишкек, Каракол жана Ош уезддеринде статистика бюролору түзүлгөн. 1925-жылдын аягында облустук статистика бюросу, 1926-ж. 29-апрелде Статистика комитети түзүлгөн. Республикада статистика кызматын баштагандар жана калыптанышына чоң салым кошкондор: Есипов Николай Семенович, Алымкулов Садык, Алмаев Талгат Масгутович, Олейник Андрей Карпович, Лапидус Борис Вениаминович, Полтавский Василий Трофимович, Дунаев Владимир Михайлович ж.б.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#31 Balamir 05 January 2012 - 02:13

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Бишкек шаары
· Азыркы Бишкектин ордундагы “Бишкек чебин” 1825 ж. май айында Кокон ханы Мадали курдурган. 1854 ж. 24 январда Бишкек чебин алуугаорус падышасы Александр III нүн көрсөтмөсү чыккан.

· 1878ж. 26-апрель-13- майда уезддик башкаруу Токмоктон Бишкекке көчүрүлүп, Бишкек Токмок уездинин борборуна айланып, шаар статусун алган.

· Бишкек шаарын эң биринчи жашылдандыра баштаган адам – орус натуралисти, багбан Алексей МихайловичФетисов. Ал 1881-ж. Анжиян кара жыгачын жана Европада өсүүчү жемиш бактарынын түрүн отургузуу менен баштаган бак адегенде Казыналык бак, кийин Каражыгач багы аталган. 1890-ж. отургузулган бактардын түрү 200гө, саны 80 миңге жеткен.Азыркы кезде анын аянты 200 гектардан ашык. Ал 1898-ж. Эмен паркын негиздеген, бакчылык мектебин түзгөн.

· 1906-ж. Бишкекте 1-жолу өнөржай товарын жана мал сатуу боюнча ярмарка уюштурулган.

· Бишкектеги алгачкы кинотеатрлар– 1911-ж. француз кинофирмасы ачкан «Марс» жана «Метеор» чакан кинотеатрлары. 1914-ж. Эмен паркында ошол кездеги эң чоң «Эдиссон» кинотеатры ачылган. Республикада алгачкы оригиналдуу архитектурада салынган «Ала-Тоо» кинотеатры чоң жаңылык болгон. Адегенде «Авангард» деп аталып, Ж.Бөкөнбаевдин сунушу менен «Ала-Тоо»деп өзгөртүлгөн. Ал 1981-ж. тарых жана маданият эстелиги статусуналып, мамлекеттин коргоосунда турат.

· Бишкектин көчөсүндө алгачкы автомобиль 1912-ж. жүрө баштаган.

· Бишкектеги алгачкы 2 кабат үйшаар башчысы Терентьевдин үйү (азыркы дареги Эркиндик пр., 54).

· Бишкектеги алгачкы парк –“Жылдыз” (азыркы И.В.Панфилов атындагы) 1924 – 26-ж. отургузулган.

· Бишкектеги алгачкы ири базар –“Борбордук колхоз базары”. Ал 1929 – 84-ж. иштеген. Жалпы аянты 2 га. Шаардын борборунунпланын ишке ашырууга байланыштуу 1984-ж. жабылып, анын ордуна Жеңиш аянты салынган.

· Жөө адамдар жүрүүчү көчө боюндагы жолчолор (тротуар) 1-жолу Бишкекте 1932-ж. курулган. Ал Дзержинский(азыркы Эркиндик) жана Ленин (азыркы Чүй) проспектилеринде болуп, узундугу 360 метрге жеткен.

· Алгачкы автобус Бишкекке1934- ж. алып келинген.

· 1937ж. 13декабрда Бишкек шаарынын алгачкы негизги планы түзүлгөн.

· 1938-ж. Бишкекте 1-жолу ботаникалык бак уюштурулган. Аны профессор Е.В.Никитина, И.В.Выходцев, Э.З.Гареев негиздеген. Кийин ИА карамагына өткөн. 1-директору И.В.Выходцев.

· Бишкектеги алгачкы механикалык семафор 1939-ж. Совет менен Киров, Ленин проспектиси менен Биринчи май, Москваменен Логвиненко көчөлөрүнүн кесилишине орнотулган.

· Бишкекте 1-троллейбус жолу(узундугу 8,4 км)1951-ж. ишке берилип, 13-январда 1-троллейбус көчөгө чыккан. Ошол жылы 4троллейбус каттаган. Алгачкы маршруту темир жол вокзалынан эт комбинатына чейинболуп, Совет, Сталин (азыркы Чүй) көчөлөрү аркылуу каттаган. Биринчи айдоочу Николай Тагильцев аттуу адам. Кыргыз кыздарынан биринчи айдоочу ЗагыйБайбаракова, кыргыз айдоочулар Кыдыралы Туяков, Шакен Туралиев ж.б.. Ошол жылы3 млн 200 миң жүргүнчү тейлеген.

· 1957ж.Бишкекте 1-универсал дүкөн ачылган.

· Бишкекте жазуучулар үчүн курулган (1957-ж. 3-ноябрда алгачкы жашоочулары кирген) биринчи жана акыркы үй– Москва көчөсүндөгү № 41 үй. Бул үйдө залкар манасчы Саякбай, жазуучуларУ. Абдукаимов, Р.Шүкүрбеков, А.Токтомушев, Ч.Айтматов, С.Эралиев, С.Жусуев,К.Акаев, М.Жангазиев, Ш.Бейшеналиев, О.Орозбаев, Н.Байтемиров, А.Айтбаева,С. Фиксин, А.Сальников, К.Каимов, Т.Абдумомунов, С.Шмеев, А.Токтакунов ж.б.жашаган жана окурмандарга кеңири белгилүү чыгармаларын жаратышкан. Айрымдарыазыр да жашайт.

· Бишкектеги алгачкы кичирайон –Ботаника массиви. Ал 1957 – 62-ж. жемиш багынын аймагында 1-кичирайон катарыкурулган. Аянты 54,6 га.Авторлору: архитекторлор Н.Карпенко, В.Грибова, М.Гулько.

· Кыргызстандагы бирден бир эларалык класстагы төрт жылдыздуу “Ак-Кеме” мейманканасы биринчи жолу Бишкекте1996- ж. 17-майда ачылган.

· Бишкек шаарынын гербинин автору- сүрөтчү Майрамкул Асаналиев.

Кыргызстан эгемендүү болгондон кийинки Бишкектин 1-мэри – Жумабек Ибраимов.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#32 Balamir 05 January 2012 - 02:16

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Майрамдар, салтанаттар
· Кыргызстанда 1майды майрамдоо 1917ж. Ошто, Пишпекте, КызылКыя менен Сүлүктү көмүркендеринде митинг, манифестацияларды өткөрүү менен башталган.

· “Манас” эпосунун 1000 жылдыксалтанаты 1995ж. 25-31августта болуп өткөн.

· 2006-жылдын 24-мартында Элдик революциянын 1 жылдыгы майрамдалып, аскердик парад менен коштолгон.

· 2002-ж. Ноябрда Бишкекте глобалдуу тоо саммити өткөрүлүп, ага дүйнөнүн 82 өлкөсүнөн 1 миңден ашык өкүл катышкан.

· 2003-ж. Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгы белгиленген.

Сьезддер, курултайлар
· 1922ж. Бүткүл союздук Кеңештин 1сьездине бүткүл кыргыз элинин өкүлү болуп катышкан адам - Абдыкерим Сыдык уулу.

· 1919-ж. РКСМдин ҮҮҮ сьездине катышып, биринчи иретВ.И.Ленинди көргөн жана аны менен сүйлөшкөн 1-кыргыз – Жусуп Абдрахманов.

· “Букара” союзунун 1-съезди1917-ж. 9-сентябрда өткөн.

· 1925-ж. дыйкан, батрак жана жумушчу аялдардын 1-сьезди өтүп, анда сабатсыздыкты жоюу, кыздарды комсомолго кабыл алуу, көп аял алуучулукка, калың төлөөгө каршы күрөшүү маселелери каралган. Ушул съездде бир топ аялдар компартияга өтүп, паранжыларын алыпташташкан, ликбездер ачылган Ага 100дөн ашык аял катышкан.

· Кыргызстан колхозчуларынын 1сьезди 1928ж. 6-8январда Бишкекте болуп өткөн. Ага Кыргызстандагы 34 колхоздон 36 делегат катышкан.

· Кыргызстан жазуучуларынын 1-съезди 1934-ж. 21-апрелде болгон.

· Кыргызстан кыз-келиндеринин 1сьезди 1935ж.15-19-октябрда болгон. Ага 212 делегат катышып,жаштар, аялдар арасында абалды жакшыртуу чаралары боюнча А.Орозбековдун орунбасары Туганбаева доклад жасаган.

· Кыргызстан коммунисттик (большевиктер) партиясынын 1сьезди1937ж. 5-16июндаБишкекте өткөн. Ага 241 делегат чечүүчү, 83 делегат кеңеш берүүчү добуш менен катышкан. Ал эми Кыргызстан Компартиясынын 1-17-съезддерине мамлекеттик ишмер Жамангул Тойгомбаев үзгүлтүксүз делегат болуптур.

· Кыргызстан Лениндик коммунисттик жаштар союзунун 1-сьезди1937-ж. октябрь айында өтүп, комсомол жаштардын саны 568 000 болгон. КыргызстанЛКСМдын алгачкы жооптуу секретары (биринчи катчысы) Алиев Осмонкул Игенбеавич(1925).

· Мугалимдердин бүткүл кыргызстандык 1сьезди1939ж. 15-17августтаболгон. Ал эми Кыргыз Республикасы болгондон кийинки мугалимдердин 1сьезди2000жылдын27- 28августундаөткөн. Ага 796 делегат катышкан.

· Кыргызстан архитекторлорунун1- съезди 1955-ж. 11-августта болгон.

· Кыргызстан сүрөтчүлөрүнүн 1-съезди 1958-ж. 10-апрелде болгон.

· Кыргызстан интеллигенциясынын 1сьезди1960ж. 20-21майдаБишкекте болуп өткөн. Сьездге 37 улуттун өкүлүнөн 916 делегат катышкан.

· Кыргызстан театр коомунун1-сьезди 1961-ж. 20-февралда болгон.

· Кыргызстан ойлоп чыгаруучулар жана рационализаторлор коомунун 1-съезди 1963-ж. 23-августта болгон.

· Кыргызстан жаратылышты коргоо коомунун 1-съезди 1964-ж. 28-ноябрдаболгон.

· Кыргызстан маданият кызматкерлеринин 1-сьезди 1968-ж. 22-майда болгон.

· Кыргыздардын Бүткүл дүйнөлүк 1-курултайы 1992жылдын 25-30-августунда Бишкек шаарында болгон.

· Кыргызстан элдеринин 1-курултайы 1994-ж.2-январда болгон.

· Кыргызстандык врачтардын 1-курултайы 1998-ж.26-октябрда Бишкекте болгон.

· Ишкерлердин республикалык 1-курултайы 2000-ж. сентябрда болгон.

· 2000-жылдын 29-сентябрында кыргыз илиминин тарыхында 1-жолу Кыргызстан илимпоздорунун 1-курултайы болуп өткөн.

· КР инженерлеринин 1-сьезди жана көргөзмөсү 2001-ж. 22-23-ноябрда болгон.

· КР токой кызматкерлеринин 1-курултайы 2002-ж.19-сентябрда Бишкекте болгон.

Жаңы жылдык балаты

· Алгачкы жаңы жылдык балаты кыргыз жергесинде 1882-ж. пайда болгон. Ошол жылы Талас өрөөнүнө Германиядан келип отурукташкан голландиялыктар жаңы жыл тосууга символикалуу түрдө жасалгаланган балатыны коюшкан. Ошентип, Нарын тоолорунан алынып кооздолгон балаты менен салтка айланган европалык стилде жаңы жыл тосуу алгач Таластан башталган.

· Бишкекте ёлка коюп жаңы жылдытосуу биринчи жолу 1895ж. 28декабрда болгон. Ага 200 бала катышкан.

· Президенттик 1ёлка 1992 ж. декабрдын аяккы күндөрүндө болгон. Бишкек шаарынын тургуну Вера Васильевна Воробьеванын үйүнүн түбүндө 50жыл бою өсүп турган ёлка жаш мамлекеттин жаңы салтын баштоого себепкер болгон. Жыл сайын өтүүчү студенттик балл жаңы жылдык кечесинин таржымалы ошондон башталган.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#33 Balamir 05 January 2012 - 02:20

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Китепкана
· Кыргызстандагы алгачкы элдик китепкана 1902-ж. 14-майда Караколдо ачылган. Китеп фондусу 1000 китеп болгон.

· 1916-ж. 15-июлда Бишкекте коомдук китепкана ачылган.

· Республикадагы алгачкы балдар китепканасы 1934-ж. 27-сентябрда иштей баштаган. Китепкана фондусу 4 миң нуска китептен турган.

· Биринчи республикалык китепкана 1934-ж. 10-майда Бишкек борбордук шаардык китепканасын жана Совнаркомдун(илимий) китепканасын бириктирүү менен түзүлгөн. 1934-ж. августта китепкананын ачылышы болгон. 1938-ж. анын китеп фондусунун базасында Н.К.Крупская атындагы Борбордук шаардык жана Мамлекеттик китепканалар түзүлгөн.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#34 Balamir 05 January 2012 - 02:23

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Саламаттык сактоо

· Кыргызстанда1913- ж. 78 орундуу 4 шаардык (Пишпек, Токмок, Каракол жана Ошто), 22 орундуу 2айылдык оорукана ачылган.

· 1924-ж. декабрда Кара-Кыргыз облустук саламаттык сактоо бөлүмү уюшулган.

· 1925-ж. Бишкекте 1-төрөтүйү (20 орундуу) ачылган.

· 1928-ж. Бишкекте 1-медициналык мектеп (техникум) ачылган.

· Республикалык диагностикалык борборду түзүүгө 1988-ж. чечим чыгып,алгачкы пациенттерин 1990-жылдын февралынан кабыл ала баштаган.

· Кыргызстандагы алгачкы фармацевтикалык завод – «Айдан Фарма». Аны Кыргызстан- Пакистан биргелешип 4 жыл ичинде куруп бүткөн. 1977-ж. декабрда ишке берилген.

Билим берүү

· Кыргыз жергесиндеги алгачкы мусулман медреселери Караханийлер доорунда (10 – 12-к.) ачылган.

· Алатоодогу тунгуч агартуучу акын Нурмолдо Наркул уулу (1838-1920) болгондеп далилдейт профессор С.Байгазиев.

· Кыргызстандагы алгачкы башталгыч мектеп Караколдо 1874-ж. ачылган.

· Бишкектеги алгачкы башталгыч мектеп – приходдук окуу жайы 1879-ж.31-октябрда ачылган.

· Кыргызстанда 1-орус-жергиликтүү (тузем) мектеби 1887-ж. 15-январда Ошто ачылган.

· Чүй өрөөнүндөгү алгачкы башталгыч мектеп – “Дүрдүн мектеби”. Ал мектептиачууга жана салууга Сооромбай уулу Дүр демилгечи болгон. Мектеп расмий түрдөТынай орус-жергиликтүү мектеби аталып, 1899-ж. Токмок шаарынан 6 – 7 км чыгышта, Ысыккөлгө кетчүчоң жолдун боюна, азыркы Сайлык айылына салынган. Анда Атаке, Сарыбагыш, Шамшыжана Тынай болуштуктарындагы карапайым элдин балдары окуп, адеп ачылганда 60кыргыз бала кабыл алынган. Бул мектептин имараты 1990-жылга чейин мектеп катарыпайдаланылып, 1990-ж. музейге айландырылган.

· Кыргызстандагы орто билим берүүчү алгачкы окуу жайы – Бишкек эркек балдаргимназиясы 1912-ж. 12-декабрда ачылган.

· Кыргыз жаштарын билимге тарткан алгачкы жогорку билимдүү окутуучу,Олуя- Ата уездинин 1915-1918-жылдардагы тилмечи – Жумагулов Алымкул (1893 -1938).

· Уфа шаарынан «Галия медресесин» бүткөн Ишенаалы Арабаев Тоңдун Төрткүлайылында 1914-ж. Европа тибиндеги биринчи мектепти уюштурган.

· 1919-ж. февралда Пишпек уездинин Канай болуштугунда кыргыз балдары үчүнмектеп ачылган.

· Нарын өрөөнүндө 1-болуп чыгыш архитектурасынын үлгүсүндө медресе куруп(азыркы Учкун айылына жакын Карабулуң деген жерге) тегине карабай бала окуткан Касымаалы ажы болгон. Ал медреседе балдарды Казандагы Галия Бану жогоркумедресесин бүткөн Касымаалы уулу Айдараалы, Ажы-Агыбай молдо, аалым Тайыр Карыокуткан.

· Бишкекте алгачкы кыргыз мектеп- Таштак башталгыч мектеби 1926-ж. ачылган. Ал Москва жана Герцен көчөлөрүнүнкесилишинде жайгашкан. Алгач 67 окуучу окуп, 6 мугалим иштеген. Алгачкы директору Бектурган Койчуманов. Ал 1925-ж. Мугалимдердин Бүткүл союздуксьездине катышкан. Алгачкы мугалимдери: К.Керимов, Д.Көкүмов, А. Ровнягина,Шалигунова, Жүндүбаев. Мектеп 1932-ж. 7 жылдык, 1936-ж. орто мектепке айланган.1939- ж. бул мектепти алгачкы бүтүргөндөр: С.Абласов, У.Токсонбаев (Жети-Өгүзрайонунан келип окушкан), Т. Бейшенбаев (Тоң), А. Жолчиев, М.Ираимова,С. Сейдахматов, З.Фасахутдинова (Бишкек), Р.Жумалиев (Калинин), М. Искандерова, А.Мамбеталиев, З.Өмүрзаков, Ж.Теңизбаев, О.Эсекенов, Б.Ысмайылов (Аламүдүн),К. Сулайманкулов (Кемин). Мектепке ушул мектептин бүтүрүүчүсү, академик Айдаркан Молдокуловдун ысымы ыйгарылган. Бул мектеп № 5 кыргыз мектеп деген ат менен белгилүү болгон. Ал 1996-ж. 6-майда улуттук компьютердик гимназия деп аталган.Ал Кыргызстандагы эле эмес Борбордук Азиядагы да биринчи жана жалгыз компьютердик гимназия.

· 1932ж. эң 1-окуу жайы - Пединститут Бишкекте ачылган.

· Кыргыз Республикасындагы1- мамлекеттик эмес лицей 1994-ж. Кыргыз техникалык университетинде ачылган.Максаты – таланттуу жана өнөрлүү окуучулардын жөндөмдүүлүктөрүн өркүндөтүү.

· “ҢOҢ-Кыргызстан балдар айылы”биринчи жолу Бишкекте 1998жылдын 26декабрында ачылды. Австриялык Герман Гмайнердин кайрымдуулук идеясы менен 1948ж. башталган бул иш бүт дүйнөгө тарап, 130 өлкөдө жетим, оорукчал балдар айылы ачылган. Директору Анара Насырова.

· Кыргызстанда 1-болуп өз айлыгынан студент-жаштарга стипендия ыйгарган (1991), 1-жолу студенттик фонд түзгөн (1986) профессор, УИАнын мүчө-корреспонденти – Бектемир Мурзубраимов.

Атайын орто жана жогорку билим берүү

· Республикадагы педагогикалык алгачкы орто окуу жайы – Кыргыз агартуу институту 1925-ж. 10-ноябрда Бишкекте ачылган. Ал 1928-ж. Кыргыз педтехникуму деп аталган.

· Ички иштер кызматкерлерин даярдоо 1925-ж. башталган. 1925-ж. 25-июндаКара- Кыргыз облмилициясынын башчысы Бородин Бишкекте 6 айлык окуу мөөнөтү менен кенже командирлерди даярдоо курсун ачууга буйрук чыгарган. Даярдоо курсунун1-башчылыгына облмилициянын инспектору Аскар Мамин дайындалган. Бул курс азыр ИИМдин милицияларды даярдоо борбору болуп эсептелет.

· Жогорку окуу жайларына коомдук илимдер боюнча окутуучуларды, илим изилдөө мекемелерине, борбордук партиялык жана мамлекеттик органдарга кызматкерлерди даярдоочу Москвадагы атайын жогорку окуу жайы болгон Кызыл профессураинститутунда (ал 1921 – 30-жылдары иштеген) Кыргызстандан биринчилерден болупТ.Айтматов, Э.Эсенаманов, Б.Байбулатов ж.б. окуган.

· 1926ж. 15апрелде Бишкекте акушерлик окуужайы ачылган.

· Республиканын түштүгүндөгү окуу жайлардын тунгучу – Жалал-Абад педагогикалык окуу жайы. 1926-ж. ачылган. Ал сабатсыздыкты жоюуда, улуттук интеллигенцияны даярдоодо жана маданиятты өнүктүрүүдө зор мааниге ээ болгон.

· Бишкек финансы-экономикалык техникум республиканын эл чарбасы үчүн орто звенодогу финансист-экономисттерди даярдоочу тунгуч окуу жайы. Ал 1931-ж.финансы- кредиттик техникум болуп Кыргыз ССР ИАнын имаратынын жертөлөсүндө ачылган. 1959-ж. жаңы окуу корпусуна көчүрүлгөн.

· Республикадагы алгачкы жогорку окуу жайы – Кыргыз мамлекеттик педагогикаинституту (КМПИ) 1932-ж. 10-январда Бишкекте ачылган. Кыргызстандагы алгачкыуниверситет – Кыргыз мамлекеттик университети (КМУ) 1951-ж. 30-августта КМПИнин базасында уюшулган. 1-ректору – Б.Жамгырчинов. КМУ 1993-ж.Кыргыз мамлекеттик улуттук университетине айландырылган. 1991-ж. Ж.Баласагындынатын алган.

· Кыргыз мамлекеттик М.Күрөңкөев атындагы музыкалык жана хореографиялыкокуу жайы 1939-ж. ачылган.

· Республикадагы айыл чарба адистерин даярдоочу алгачкы жогорку окуу жайы –К.И.Скрябин атындагы Кыргызстан айыл чарба институту 1933-ж. уюшулган. Алгач алКыргыз зооветеринардык институту деп аталган. Алгачкы ректору (директору) -С.П.Тасбулатов (1933 - 34). Институт 1996-ж. Кыргыз агрардык академиясына, 2001-ж. Кыргыз агрардык университетине айландырылган.

· Жогорку билимдүү врачтарды даярдоочу алгачкы окуу жайы – Кыргыз мамлекеттик медицина институту 1939-ж. 1-сентябрда ачылган. 1-ректору(директору) – Ш.И.Удерман (1939 - 40). Институт 1998 -ж. медициналык академиягаайландырылган.

· Мугалимдердин билимин өркүндөтүү институту алгач 1945-ж. 1-августтаачылган.

· Жалаң кыз-келиндерге педагогикалык билим берүүчү алгачкы жогорку окуужайы – В.В.Маяковский атындагы Кыргыз кыз-келиндер педагогика институту 1951-ж.уюшулган. (Ал 1945-50-ж. Кыргыз кыз-келиндер окуу жайы (1-директору –А.О.Жолдошбекова), 1950-ж. Мугалимдер институту аталган). 1-директору – Ж.Мусаева. 1952-жылданпединститут (ректору К.Токтоманбетова), 1992-жылдан мамлекеттик пединститут. Институт1999- ж. Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети деп аталган, 1992-ж.И.Арабаевдин ысымы ыйгарылган.

· Бишкек мамлекеттик экономика жана коммерция институту 1953-ж. Советтик соода техникуму деген ат менен уюшулуп, 1991-ж. Бишкек коммерциялык колледжи,1997- ж. Жогорку коммерциялык колледж аталган, 1999-ж. институтка айланган.1-ректору экономика илимдеринин доктору, профессор Т.К.Камчыбеков.

· Республикадагы алгачкы техникалык институт – Бишкек политехника институту 1954-ж. 4-сентябрда түзүлгөн. 1992-ж 4-майда анын базасында Кыргыз техникауниверситети (КТУ) жана Кыргыз архитектура- курулуш институту түзүлгөн. КТУга1995-ж. 5-декабрда И.Раззаковдун ысымы ыйгарылган.

· Кыргызстандын түштүгүндөгү жогорку билимдүү адис мугалимдерди даярдоочу ОшМУ 1951-ж. пединститут болуп ачылган. 1992-жылдан университет.

· Спортчуларды жана дене тарбия мугалимдерин даярдоочу алгачкы жогорку окуужайы – Кыргыз мамлекеттик дене тарбия институту 1955-ж. 15-июлда КМУнун денетарбия факультетинин базасында уюшулган. 1-ректору – Леонид Федорович Егупов(1955-59).

· 1966-ж. 17-июлда Бишкек музыкалык-педагогика окуу жайы ачылган.

· Жогорку музыкалык билим берүүчү алгачкы окуу жай - Кыргыз мамлекеттикискусство институту 1967-ж. 1-сентябрда ачылган. Алгач 100 студент окуган.1974-ж. институтка СССР эл артисти Б.Бейшеналиеванын ысымы берилген. Аныннегиздөөчүсү, 1-ректору Турсун Байзакович Мусурманкулов (1967 - 71).

· Кыргыз мектептери үчүн орус тил мугалимдерин даярдоочу алгачкы жогорку окуу жайы- Бишкек орус тил жана адабияты институту (азыркы Бишкек гуманитардык университети)1979- ж. түзүлгөн. 1-ректору профессор В.Скирдов.

· Кыргызстанда патриоттук багыт берүүчү жападан жалгыз окуу-лицейи – генерал-майор Дайыр Асанов атындагы Кыргыз мамлекеттик улуттук аскер лицейи 1983-ж. ачылган.1986-ж. 1-бүтүрүүчүлөрү уядан учкан.

· Милициянын жогорку билим берүү мектеби милициянын орто мектебининбазасында 1991-ж. ачылган. Алгачкы начальниги милициянын генерал-майору ТилекАсаналиев.

· 1991-ж. Кыргызстанда биринчи, КМШда биринчилерден болуп Кыргызстан айылчарба институтунда агробизнес мектебин экономист Мусабеков Обосбек уюштурган.Ал 1993-жылдан баштап агробизнес факультетине айланган.

· Республикада контракт менен иштей баштаган 1-институт – Токмок техникалык институту. Ал 1992-ж. уюштурулган.

· Кыргыз-Россия Славян университети 1992-ж. уюштурулган. Алгачкы ректору В.В.Нифадьев.

· Кыргыз Республикасында тунгуч улуттук консерватория 1993-ж. ачылган. 1-ректору композитор Муратбек АкимовичБегалиев.

· Кыргыз тоо-кен металлургиялык институту 1993-жылы Бишкек политехникаинститутунун тоо-кен геологиялык факультетинин базасында (ал 1954-ж.негизделген) геология, тоо-кен иштери жана меаллургия тармагында эл чарбасыүчүн жогорку квалификациялуу адистерди даярдоо максатында түзүлгөн. Биринчиректору СССР жана Кыргыз ССР Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты, илимге эмгексиңирген ишмер, академик Асаналиев Үсөнгазы (1934 -96) болгон. 1997-ж.институтка анын ысымы ыйгарылган.

· Кыргызстандагы эң алгачкы мамлекеттик эмес окуу жай – Жалал-Абад коммерциялык институту 1993-ж. түзүлгөн. 1-ректору Кантөрө Шарипович Токтомаматов.

· Кыргызстан Эл аралык университети 1993-ж. түзүлгөн. Алгачкы президентиАйдаралиев Асылбек.

· Кыргыз-Түрк Манас университети өз ишин 1997–98-окуу жылынан баштаган. Алгачкы ректору Карыбек Молдобаев.

· Кыргызстандагы Америка университети КМУУнун курамынан бөлүнүп чыккан Кыргыз-америкалык бизнес, укук жана гуманитардык факультеттин базасында 1997-ж.ачылган. Биринчи президенти Жон Росслин Кларк, провосту – Шаршекеева Камиля Дүйшөнбаевна.

· Чыгыш тилдери жана маданияты институту Кыргызстанда 1-болуп И.Арабаев атындагы КМПУда 1998-ж. 15-июлда түзүлгөн. Кыргызстандын тарыхында 1-жолу ушулинститутта жапан тили кафедрасы ачылган. Чыгыш таануу багытындагы бул атайынжогорку окуу жайынын алгачкы директору Авазбек Атаханов.

· 1999-ж. Ош жогорку колледжи КРдеги жогорку окуу жайларынан биринчилерденболуп Дүйнөлүк ЖОЖдордун ректорлорунун ассоциациясына мүчө болуп кирген. Ал LAUP деп аталып, Брюсселде штаб-квартирасы бар дүйнөдөгү абройлуу ассоциация. Ректору доцент Иманбердиев Досаалы Чоюбекович.

· Кыргыз-Өзбек университети 1994-ж. Ош шаарындаачылган. Алгачкы ректору академик Мухаммеджан Ташалиевич Мамасаидов.

· Нарын мамлекеттик университети 1996-ж. 22-майда түзүлгөн. Ошол жылы 245студент бюджеттик негизде, 238 студент контракттык негизде, 96 студент сырттан окуу бөлүмүнө кабыл алынып, 26 окутуучу иштеген.1-ректору тарых илимдерининкандидаты Ж.М.Жамангулов, проректору техника илимдеринин кандидаты Т.М.Сияев.

· Баткен мамлекеттик университети 2000-ж. 25-июлда ачылган. 1-ректору техника илимдеринин доктору, профессор Илимидин Абдрасулов.

· Египеттеги атактуу “Аль-Азхар” университетинин шарият факультетин бүтүргөн алгачкы кыргыз уулу – А.Нарматов. Ал Бишкектеги Хазрети Умар атындагы Ислам институтунун ректору болуп иштейт (2000).

· Ислам институтунун 1-ректору Ильяс Максутов (1993). Ал Кыргызстан тарыхында 1-жолу христиан таануучулук илимине чыйыр салган.

· ТИМдин алдындагы Дипломатиялык академия 2001-ж.12-июлда түзүлгөн. Ректору КРнын толук жана ыйгарым укуктуу элчиси Нургазы Кемелбаев.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#35 Balamir 05 January 2012 - 02:29

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Окуу китептери
· Кыргыз, казак балдарына арналган тунгуч окуу китеби – “Алиппе жаки төтөокуу”. Авторлору И.Арабаев, К.Сарсекеев. Окумуштуу А.Осмонкулов алиппенинмукабасынын тышын так өзүндөй төмөнкүчө окуйт: Казак ва кыргыз балалары үчүнжазылган осул ибле. Алиффа йаки төтө окуу. Жазгандар медресе Галиедеги кыргызва казак шакирдлари. Афандилер: Ишенагли Арабадар, Хамза Сарсикииф, Уфа,1911-жыл, 15-февраль, Типография “Товарищества “Каримова, Хусаинова”. Китепказак- татар китептеринин үлгүсүндө жазылган. Ал учурда өз алдынча кыргызжазуусу жок болсо да, авторлор араб алфавитине реформа жүргүзүүнүн натыйжасындакыргыз- казак жазуусун түзүшкөн. Китепке ө, ү тамгалары пайдаланылбай, созулмаүндүүлөр татар тилинин негизинде жазылса да, ошол учурда элдин сабатын ачууга зорэмгек өтөгөн. 1912-ж. И.Арабаев Уфада окуп жүргөндө “Жазуу өрнөктөрү” дегендагы бир китебин Оренбург шаарындагы “Вахит” басмасынан чыгарган. Анда ар биртамганын элементтери, туура жазуу үлгүлөрү көрсөтүлгөн. Ошентип, арабалфавитине кыргыз тилине ылайыктап реформа жүргүзүүнү И.Арабаев негиздеген(реформаланган араб алфавити 1925-ж. өткөн илимий-педагогикалык съезддин чечимименен бекитилген). 1925-ж. ал өзү жеке автор болуп, реформаланган арабалфавитинде ошол кездеги орус мектебинин тажрыйбасына таянып, кыргыздын 1-алиппесин – кыргыз мектептери, чоңдор үчүн“Кыргыз алиппеси” деген ат менен Ташкенден чыгарган. Анын К.Карасаев мененбиргелешип жазган “Жаңылык” алиппэси Москвадагы “Революция музейине” коюлган,ЮНЕСКОнун сейрек жана кызык китептеринин тизмесине алынган. 1923-ж. ал арабтамгасынын негизинде кыргыз элинин 1-алфавитин түзгөн. “Эркин Тоонун” жарыккачыгышына чоң салым кошкон. Алгачкы гезитти чыгарыш И.Арабаев жетектеген Илимкомиссиясына тапшырылгандыктан, “Эркин Тоонун” 1-санына редактор катары колкойгон. И.Арабаев (1882-1938) 1-кыргыз мугалими, улуттук мектептердиннегиздөөчүлөрүнүн бири катары тарыхта калды. Анын редакциясы менен кыргызча1-поэтикалык жыйнак – Молдо Кылычтын “Кыссаи зилзаласы” (1911) Казандан чыккан.

· Башталгыч мектептердин окуучуларына арналган кыргыз тилиндеги 1-окуукитеби – “Окуу китеби”. Автору К.Тыныстанов. 1924-ж. чыккан.

· Ажыйман Шабдановдун 1931-ж биринчи баскыч мектептерге арналган “Биздинтил”(“Кыргыз тилинин синтаксиси”) окуу китеби кыргыз тилинин синтаксис боюнчачыккан алгачкы окуу китеби.

· Кыргыз тилин окутуу усулу боюнча эң биринчи окуу китебин жазган –Сатыбалды Наматов (1905-33) болгон.

· КР эгемендүү болгондон кийин 1-алиппе окуу китебин Сулайман Рыспаев(1998), “Табият таануу” окуу китебин Эсенбек Мамбетакунов (5-класс үчүн,В.А.Рязанцева менен бирдикте, 1998), “Мекен таануу” окуу китебин Заря Мабетова(1–4- класстар үчүн), “Адабий окуу” китептерин (1–4-класстар үчүн) АлмазТоктомаметов, “Математика” окуу китептерин И.Бекбоев, Н.Ибраева, П.Ыманбеков, О.Худайбердиев, А.Абдиев, А.Айылчиев, А.Касымов, “Кыргыз Республикасынынгеографиясын” Н.Бакиров, А.Исаев, А.Осмонов, Кыргызстандын тарыхы боюнча окуукитептерин Т.Чоротегин, Т.Өмүрбеков, А.Мырзакматова, Ө.Осмонов, К.Молдокасымов, Ш.Керимоа, “Кыргыз тилин” Б.Үмөталиева, К.Сартбаев, Б.Өмүралиев, А.Осмонкулов, С.Өмүралиева, Р.Эгембердиев, В.Мусаева, «Адеп» сабагынын окуу китебинВ.Мусаева, Ж.Ысманова, К.Ибраимова, С.Өжөрбаева, Р.Жаанбаева, С.Байгазиев, Ш.Назаралиева ж.б. жазышкан.

· Бала бакчалар үчүн атайын түзүлгөн эң 1-окуу китеби акын Абзий Кыдыр уулунун “Окуганды үйрөнөм”аттуу китеби (Бишкек, “Кыргызстан – Сорос” фонду.1996).

· Жогорку окуу жайлары үчүн кыргыз тилиндеги алгачкы окуу китептеринфизикадан Дүрбөлөң Мамбетов (“Элементардык ядролук физика”), математикаданРахым Усубакунов (“Дифференциалдык жана интегралдык эсептөөлөр”, 3 том) жазган.

· Педагогика окуу жайлары үчүн кыргыз адабияты боюнча 1-окуу китебин(“Кыргыз совет адабияты”, 1-т., 1988; 2-т.,1993) профессор Киреше Иманалиевжазган. Анын “Кыргыз адабиятын окутуу методикасынын актуалдуу проблемалары”аттуу эмгеги Кыргызстан эле эмес, Борбордук Азия өлкөлөрүндө да мурдакездешпеген фундаменталдуу эмгек болуп эсептелет.

· Улуттук мугалимдердин пионерлери: И.Арабаев, К.Тыныстанов, М.Байгазаков, А.Исаева, Э.Сүтичеров, З.Кыдырбаев, А.Койгелдиев ж.б.

· Варшавадан окуган (1914-ж.) алгачкы кыргыз – Жанек Солтоноев (өз атыЖалбы уулу Байбосун). Б.Солтоноев иниси Жанекти Варшавадан окууга жаздырып коет,ал 15 жашында каза болуп калат. Ошондо туугандары Байбосунду Жанек деген атменен жиберишет. Ал Үркүн учурунда окуусунан өксүп калат да, 20-жылдарыАлматыдагы мал чарба институтун бүтүп, Бишкек, Нарында жооптуу кызматтардаиштеп жүрүп репрессияланган.

Илимий мекемелер
· Республикадагы илимий маалымат берүүчү алгачкы мекеме - Архив бюросу. 1926-ж.түзүлгөн. 1936-ж. ал Кыргыз ССРинин Борбордук мамлекеттик архиви деп аталган.

· !927-ж. 4-августта “Фрунзе” сейсмикалык станциясы ишке кирген.

· Кыргызстандагы 1-илим изилдөө институту – Край таануу институту 1928-ж.ачылган. Анын курамында табигый өндүргүч күчтөр, чарбалык-экономикалык жанасоциалдык 3 бөлүм болгон.

· 1938-ж. Пединститутта аспирантура ачылып, илимийкадрлар даярдала баштаган.

· 1939ж. антисейсмикалык (жер титирөөгөкаршы) курулуш бюросу түзүлгөн.

· 1947-ж. “Тянь-Шань” физикалык-география станциясы уюшулган.

· 1950-ж гидрометеорологиялык обсерватория түзүлгөн.

· Эң алгачкы ири илимий борбор - Кыргыз ССР Илимдер академиясы 1954-ж.13-декабрда түзүлгөн. Ал 1943-ж. 5-январда СССР ИАнын Кыргыз филиалы болупуюшулган. 1-президенти – И.К.Ахунбаев (1954 - 60). Кыргыз УИАнын алгачкыкорпусу 1963-ж. курулган. Архитекторлору Ю. Биллинский, А.Бочаров.

· Кыргызстан кургак учук илим изилдөө институту 1957-ж. негизделген.

· Кыргызстан акушерлик жана педиатрия илим изилдөө институту – 1961-ж.уюшулган.

· Илимий иштерди коргоо боюнча Кыргызстанда Жогорку аттестациялык комиссия1993- ж. түзүлгөн. Анын алгачкы төрагасы – академик Үсөн Асанов.

Тунгуч илимпоз-окумуштуулар
· Махмуд Кашгарини өз боордошубуз катары саноого укуктуу эненибизди расмийбасма беттеринде алгач айтып чыккан жазуучу, академик Т.Сыдыкбеков.

· 1997-ж. академик Үсөн Асанов ж.б. чыгарган “Кыргыз илиминде кимиси ким”деген китеп жана энциклопедиялар боюнча орто кылымда Орто Азиядан чыгып, жалпытүрк маданиятына орток болгон илим жылдыздары - Жусуп Баласагын (1015/18 - 1070) менен Махмуд Кашгари (1029-1077)алгачкы кыргыз окумуштуулары. Ж. Баласагын Чүйдөгү Баласагын шаарында туулган.1069–70- жылдары “Кутадгу билиг” (“Кут билим”) аттуу көөнөрбөсфилософиялык- дидактикалык дастанды байыркы түрк тилинде жазган. М.Кашгари Ысыккөлбоюндагы байыркы шаар Барсканда туулган. 1072–77-ж. “Диван лугат-ат-турк”(“Түрк тилдеринин сөздүгү”) аттуу лингвистикалык эмгегин жараткан.

· Осмонаалы Сыдык уулу (1875–1940), Солтоноев Белек Солтонкелди уулу (1878-1938)алгачкы кыргыз тарыхчылары. О.Сыдык уулунун 1913-ж. Уфадан “Мухтасар тарых-иКыргызийа” (“Кыргыздын кыскача тарыхы”), 1915-ж. “Тарых-и кыргыз Шадманийа”(“Шабданга багышталган кыргыз тарыхы”) деген эмгектери чыккан. Б.Солтоноевдин“Кызыл кыргыз тарыхы” (1895-ж. баштап, 1934-ж. бүткөн) деген эмгеги белгилүү.

· Абдыкерим Сыдык уулу (1889-38) - коомдук ишмер гана эмес, эмгектериневропалык окумуштуулардын салтында жазган 1-кыргыз окумуштуусу болгон. Анын“Кыргыз элинин өнүгүү тарыхынын кыскача очерки” (1926), “Кыргыз элинин уруулукбөлүнүшү” (1927) деген эмгектери белгилүү.

· Жогорку билими жок туруп СССР Жогорку аттестациялык комитетинин уруксатыменен кандидаттык диссертация коргогондор – Б.Юнусалиев (1949), К.Тыныстанов.

· Профессор наамын кыргыздардан 1-болуп 1936-ж. тилчи, коомдук ишмер, акынКасым Тыныстанов (1901-38) алган. Улуттук тил илимин негиздөөчү. Кыргызтилиндеги тунгуч котормо китепти (“Өзгөрүш ырлары”, 1924) да ал которгон.Кыргыздын улуттук жазуусун иштеп чыгууга, азыркы кыргыз орфографиясынын негизгипринциптерин иштеп чыгууга, кыргыз тилинин тунгуч грамматикасын жана тил илимибоюнча кыргызча терминологияны түзүүдө зор эмгек сиңирген. Анын шакирттери: Шабданов Ажыйман (1905-39), Наматов Сатыбалды (1905-38), Саманчин Тазабек (1909-79),Байжиев Ташым (1909-52), Актанов Тойчу (1910-42) ж.б. кыргыз тил илимининбашатында турган алгачкы илимпоз, алгачкы окуу китептеринин авторлорунан.

· Кыргыздардан эң 1-илим доктору болгон адам – Иса Коноевич Ахунбаев (1908-75). Ал 1948-ж. 25-июнда Москвада “Эндемический зоб в Чуйской долине” дегентемада докторлук диссертация жактап, ошол жылы профессор наамын алган. АлКыргызстанда гана эмес Борбордук Азияда да 1-болуп 1959-ж. жүрөккө операцияжасаган. Операция жасалган бишкектик жаш жигит, көп жылдар ооруп, жашоодонүмүтү үзүлүп бараткан Шаршенбек Мырзабеков 12 күндөн кийин өз алдынча басуугажараган. (Буга чейин дүйнөдө 2 эле жолу жүрөккө операция жасалган. Биринчиси,1886- ж. Франкфурт-на- Майне шаарында хирург Рено дүйнөдө 1-жолу, экинчиси,1938- ж. академик А.Н.Бакулев СССРде 1-жолу). Жамгырчинов Бегималы 1950-ж. тарыхилимдеринин докторлугун жактап, андан кийин эле илим доктору болгон экинчикыргыз болуп эсептелет.

· Кыргызстан ИАнын 1954-ж. шайланган алгачкы мүчөлөрү: ардактуу академик:Скрябин Константин Иванович; академиктер: Алтымышбаев Асылбек, АлышбаевЖумагул, Ахунбаев Иса Коноевич, Батманов Игорь Алексеевич, Волкова АннаАлександровна, Жамгирчинов Бегимаалы, Дружинин Иван Георгиевич, ЗахарьевНиколай Ильич, Розова Евдокия Александровна, Сыдыкбеков Түгөлбай, ТокомбаевАалы, Юдахин Константин Кузьмич, Юнусалиев Болот Мураталиевич ;корреспондент- мүчөлөр: Адышев Муса Мырзапаязович, Лущихин Михаил Николаевич, Мамытов Аман, Рыскулова Какиш, Яковлев Владимир Георгиевич, Большаков МихаилНиколаевич, Вяткин Михаил Порфирович, Дудинов Олимпий Аврамович, ЕвтушенкоГавриил Алексеевич, Каширин Федор Тихонович, Керимжанова Бүбү Дыйканбаевна, Салиев Азиз Абдыкасымович, Сартбаев Калкабай Калыкович, Шатемиров Кадыр.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#36 Balamir 05 January 2012 - 02:32

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Четөлкөлүк академияларга Кыргызстандан мүчө болгон алгачкы окумуштуулар
Ахунбаев И.А. – СССР медицинаИАга корреспондент- мүчө, 1948;

Скрябин К.И. – ВАСХНИЛдинакадемиги, 1935, Франция, АКШ, Улуу Британия, Бельгия ж.б. ардактуу академиги.

Лущихин М.Н. – ВАСХНИЛге,корреспондент- мүчө, 1969; Аман Мамытов, 1977;

Измайлов А.Э. – СССР педагогикаИАга, академик, 1967;

Каракеев К.-Г. - СССР ИАга, корреспондент- мүчө, 1968;

Айтматов Ч. – Европа илимдер,искусство жана адабият академиясы (Париж, 1983), Дүйнөлүк илим жана искусствоакадемиясы (Стокгольм, 1987), академик ж.б.;

Жунусов М.С., Жумалиев К.М. –Эларалык маалымат академиясы, мүчө (1994);

Мамбетакунов Э. - Билим берүүнүгумандаштыруу боюнча эл аралык академияга (Бийск, 1995), РФ педагогика жанасоциалдык илимдер академиясына (1995) академик;

Ормонбеков Т., Оморов Р.,Марипов А – Нью-Йорк академиясы, мүчө, 1995.

Физика- математика
· Плазма физикасы менен атом спектроскопиясы боюнча республикада илимийбагытты негиздеген илимпоз – академик Жээнбаев Жаныбек (1931-2007). Анынжетекчилиги менен Кыргызстанда 1-жолу төмөнкү температурадагы плазма генератору- бир жана эки агымдуу плазматрондор түзүлгөн, плазма диагнозун коюу методдору,спектроскопия жолу менен анализдөө иш жүзүндө колдонулууда.

· Интеграл-дифференциал теңдемелер теориясына алгачкылардан болуп тишсалган кыргыз окумуштуусу – академик Иманалиев Мырзабек.

· Мирабиллит тузунун кристаллдык торчосуна кирген сууну кургатуупроцессинде күчтүү электрондук агым бөлүнүп чыгаарын 1-болуп Дүрбөлөң Мамбетов(1931- 70) ачкан. Бул кубулуш “Химия и жизнь” журналынын 1970-жылдагы 5-санына“Мамбетов эффекти” деген ат менен жарыяланган. Ал Кыргызстанда ядро физикасыбоюнча алгачкы окумуштуу. Докторлук диссертациясын жактаар алдында каза болгон.

· Кыргызстанда 1-болуп ядро физикасы боюнча илим доктору болгон окумуштуу –Шаршен Кенжебаев (1932-2007).

· Дүйнөлүк илимге чоң салым кошуп, жаңы илимий багытты – оптикалык эсептөөтехникасы тармагын негиздегендердин бири – Аскар Акаев. Азыркы турмушубузгатереңдеп кирип кеткен компьютерлештирүү программасын мурдагы СССРдин алкагындаКыргызстан 1-болуп баштаса, А.Акаев Бишкек политехника институтунун ЭЭМкафедрасын башкарып турганда ошол кездеги таптакыр жаңы багыт болгонкомпьютерлештирүүнү колго алган алгачкы адистерден.

· Кыргызстанда 1-болуп топология боюнча кандидаттык диссертация коргогон,Борбордук Азияда геометрия жана топология илимдери боюнча жалгыз илим доктору –Бөрүбаев Алтай Асылканович. Ага мейкиндик теориясына кошкон көрүнүктүү салымыүчүн Текечер топ жылдызынын бир жылдызына “Алтай” ысымы ыйгарылган (2001).Сертификатты Москва планетарийи берген. Академик А.Бөрүбаев жылдызга атыберилген 1-кыргыз.

· “Кубулма голография” (1988) аттуу монография ушул тармак боюнча жападанжалгыз монография. Анын автору – физика-математика илимдеринин доктору,профессор Араппай Марипов.

· Илимпоз физик Самат Кадыровдун Эйнштейндин теориясынын түбөлүк эместигинырастаган «Уңгу талаа теориясы, космология жана элементардык бөлүкчөлөр», «Уңгуталаа теориясына ылайык табияттаануу билиминин кээ бир түпкүлүк маселелери»деген эмгектери теориялык физиканын өкүлдөрү, дүйнөлүк окумуштуулар тарабынанчоң кызыгууну жараткан.

Медицина
· Кыргыз аялзатынан 1-аскердик хирург, кыз-келиндеринен 1-жолу капитанаскердик наамын алган – РанаАйдарбекова. Согуш мезгилинде 800 операция жасаптыр.

· Кыргыз кыздарынын ичинен 1-лерден болуп мединститутту бүтүп, аялдарданчыккан алгачкы хирург – медицина илимдеринин доктору, профессор КакишРыскулова.

· Мирсаид Миррахимов – медицина илими жаатында Орто Азиядан 1-болупСоциалисттик Эмгек Баатыры болгон. Ал кардиологияга кошкон көрүнүктүү салымыүчүн КМШдан 1-болуп эл аралык алтын медаль алган.

· Кыргызстан, Казакстан, Азербайжан, Сибирдин табигый, биоактивдүүзаттарынын негизинде алынган бир топ бальзамдардын автору – академик АрстанбекАлыбаевич Алтымышев (1930-2000). Анын “Арашан” бальзамы дарылык жана даамдуулуккасиеттери үчүн Лейпцигдеги “ЭКСПО-72де” Чоң алтын медалга татыган. Алкосмонавттарды даярдоо жана учуудан кийин калыбына келтирүүдө эң зарыл болгонзаттардын бир нечесин да тапкан. Бул заттар Дүйнөлүк фармакалогияга киргизилип, аны космонавттар эле эмес, спортчулар, антарктикалык экспедицияларгакатышуучулар, альпинисттер, “Эверест” чокусун багынткандар да колдонушкан, өпкө, жүрөк, муун ооруларын дарылоодо жана алдын алууда да кеңири пайдаланышат. Ал табигый активдүү бирикмелердин биофармакологиясынын урунттуу багыттарыннегиздеген, улуттук фармакалогияны өнүктүргөн, космонавтиканын өнүгүшүнө зорсалым кошкон окумуштуу.

· Кыргыз илим изилдөө онкология жана радиология институтунун 1-директору, медицина илимдеринин доктору, профессор А.И.Саенко. Ал республикада онкологиякызматынын түптөлүшүнө жана өнүгүшүнө негиз салган.

· Медицина илимдеринин доктору, хирург, профессор Хаким СулеймановичБебезов 1973-жылдан бери 12 түрдөгү ооруга республикада алгачкылардан болупоперация жасаган. Алсак, 1973-ж. Кыргызстанда 1-жолу кара ичегинин башталгычпластикасына гастроэктомия, 1975-ж. боордун өтүшкөн циррозуна күчөп кан агуу учурунда портоквалдуу анастомоз (мындайоперация буга чейин Японияда гана жасалган) ж.б. Ал 1973-ж. ашказан жана кызылөңгөчтөгү жарага операция жасоонун өзгөчө ыкмасын сунуш кылып, аны 1998-ж.КМШда 1-жолу микрохирургдардын бригадасыменен бирдикте аткарган.

· Омуртка дарттарын микрохирургиялык жол менен дарылоону Борбордук Азиябоюнча 1-жолу профессор Сабырбек Жумабеков ойлоп тапкан. Ал 36 жашында(2000-ж. ) медицина илимине 18 жаңылык киргизген. Медицинада сейрек кездешүүчүтизе муундарынын оор патологиясы (эки тизеси тең тескерисинен бүгүлгөн тубасамайып) менен жабыркаган 17 жашар Байызов Теңизбекке (Казарман айылынын тургуну)2005-жылдын башында дүйнөлүк практикада сейрек кездешүүчү операция жасаган.

· Кыргыздын тунгуч сексопатологу, Кыргызстандын эле эмес Борбордук Азиядагыулуттук медиктердин ичинен чыккан эң алгачкы сексопатолог – Күлчоро Аскаров. Алкыргыздардан 1-болуп ушул илимди баштап, 1-болуп ушул темада “Эки жүрөк, бирсүйүү” (1997) аттуу китеп жазган.

· Аракечтерди, баңгилерди өз алдынча ыкма менен дарылоочу 1-борбордуалгачкы жолу 1991-ж. 9-декабрда Назаралиев Жеңишбек Болсунбекович ачкан. Алборбор “Доктор Назаралиевдин медициналык борбору” деп аталып, бүгүнкү күндөдүйнөгө белгилүү.

· Биохимия боюнча кыргыз улутунан чыккан 1-доктор Чотоев Жакен Айтиевич(1932- 2004).

· Элдик экстрасенстик ыкманы айкалыштыруу менен оорулуу тишти анестезиясызсууруп алуу боюнча психосенсордук ыкманы 1-иштеп чыккан жана 1988-жылдан баштаппрактикага киргизген дарыгер – Нуралы Базарбаев.

· Хирург, профессор Рахатбек Оморов боорго рентген жасоо; боорду тешип,Прадери боюнча дренаж колдонуу; өт өткөөлдөрүндө таш калбаш үчүнфиброхоледоскопия; өт боюнча гепатикоеюноанастомоздун түтүк; боордогу прицтисордуруу; операция убагында боордун жана өттүн өткөөлдөрүн көрүү; кызыл өңгөчоорусунда аны химиялык зат менен күйгүзүп, анын ордуна жоон ичегиден, ичегиденкесип алып жамоо; уйку безинин рагында уйку безинин теңин алып таштоо сыяктуутатаал операцияларды жасоону Кыргызстанга 1-болуп киргизген.

Биология
· Кыргыздардан биология илими боюнча тунгуч окумуштуу наамын алган – ЖамилЧолпонкулов. Ал 1939-ж. 33 жашында Ленинградда биология илиминин кандидатынаамын коргогон. Улуу Ата мекендик согушта каза болгон. ”Кыргыздын2- Чолпонбайы” аталган. Таластык болгон.

· Биология илимдеринин доктору Эркинбек Матиев: кыргыздардан 1-болупМосквадагы Патрис Лумумбу атындагы университетте лекция окуган, Кыргызстанэгемен болгондон кийин ата-мекендик дары-дармек жасоо өнөр жайына негиз салган,хронобиология боюнча европалык жана эл аралык илимий коомдун анык мүчөсүболгон.

Айыл чарба
· Айыл чарба боюнча кыргыздардан чыккан 1-илим кандидаты жана доктору АманМамытов.

· Селитранын бардык жактан (тамак-ашка, ден соолукка, экологияга) зыяндуу экендигин1-жолу 1958-ж. химик К.Сулайманкулов далилдеген.

· Кыргызстанда 1-болуп кант кызылчасы боюнча докторлук диссертация жактаган– Жамин Акималиев.

Ветеринария
· Ветеринария илимдеринин доктору болгон 1-кыргыз – Абдулхай Алдашев.

Экономика
· Экономика боюнча кандидаттык диссертация жактаган (40-жылдары) 1-илимпоз – КР эл мугалими, илим доктору, профессор Муса РыскуловичРыскулбеков.

· Бухгалтердик эсеп боюнча кыргыз тилиндеги алгачкы окуу китептерин, сөздүктөрдү (“Бухгалтердик эсеп”, “Бухгалтердик эсеп боюнча кыскача сөздүк”ж.б. ) жазган Чалова Калича Жоочалыш кызы, салык теориясы боюнча МатиевНурланбек Сагыналиевич, ревизордук жана контролдук текшерүү боюнча АсанбековТурат, соттук экономикалык экспертиза боюнча Жансеитов Кубанычбек Асанович дакыргызча эмгектерди биринчилерден болуп жазышкан.

Химия
· Кыргыз химиктеринен 1967-ж. 1-илим доктору болгон – Какин Сулайманкулов.

· 1961-ж. илимпоз Качкынбай Үсөнбаев Москва окумуштуулары менен биргекөмүртектин карбин деп аталуучу модификациясын синтездеп тапкан. Ал азыртехникада кеңири колдонулууда.

· Учкун разрядын пайдаланып химиялык синтездин жаңы методун негиздеген –академик Үсөн Асанов.

Зоология
· Алгачкы кыргыз натуралисти, саякатчысы, коллекционери, жол көрсөткүчү(гид), препаратору, таксидермиячы (жаныбарлардын кебин жасоочу) СадырбекАбдыбеков (1871 - 1950) болгон. Ал фауна (жаны-жаныбарлардан, көбүнчөканаттуулар менен курт-кумурскалардан) боюнча 1543 коллекция чогулткан.Коллекцияларын чет өлкөлөрдүн музейлерине (Москва, Петроград, Томск, Лондон,Гамбург, Дрезден шаарларындагы) жөнөтүп да турган.

Техника тармактары
· Техника илимдеринин доктору, профессор, академик Чалов Павел Ивановичменен физика-математика илимдеринин доктору Чердынцев Виктор Викторовичтин“Уран- 243 менен Уран-238дин табигый бөлүнүү кубулушу” деп аталган илимийачылышы 1975-ж. 24-июлда каттоодон өтүп, ядролук геофизика илиминдеги ирижетишкендиктердин бири болгон. Бул илимий ачылыштын негизинде жердин тарыхынынбүт мезгилин камтыган, физикалык башка методдордун күчү жетпеген, геологиялыкмезгилди өлчөөнүн жаңы методу иштелип чыккан. Жер алдындагы суулардын пайдаболуу, айлануу процесстерин моделдештирүүдө П.И.Чаловдун “Табигый урандынизотоптук фракцияланышы” деген илимий эмгегинин негизинде жер титирөөлөрдүалдын ала божомолдоп билүүнүн жаңы ыкмасы табылган.

· Техника илимдеринин доктору, профессор, академик Илгиз ТөрөкуловичАйтматов менен техника илимдеринин доктору, профессор Кушбагалы Тажибаевдин“Тоо тектеринин өзгөрмө белгиси бар бузулуш кубулушу” деген илимий эмгеги (2000)жер жөнүндөгү дүйнөлүк илимдин өнүгүшүнө баа жеткис салым кошту. Бул эмгектоолордогу тектоникалык соккулар менен жер титирөөнүн себептерин, механизмдеринайкын ачык көрсөттү. Анын негизинде жер титирөөлөрдү алдын ала аныктоого,кырсыктан сактануу чараларын көрүүгө жаңы мүмкүнчүлүктөр түзүлдү.

· Кыргызстанда хрусталды 1-чыгарган ишкер, илим кандидаты, айнек заводунунмурдагы директору Жолдош Курманбаев.

· Карапа синтез материалдарын алуу методикасы жана фарфор технологиясыбоюнча тунгуч илимпоз, техника илимдеринин доктору – Сагын Жекишова.

· Автоматтык башкаруунун ар кандай темпте иштөөчү көп өлчөмдүү татаалсистемаларынын теориясынын негиздерин түзүү боюнча изилдөө иштерин Кыргызстандаэле эмес, СССРде биринчилерден болуп техника илимдеринин доктору, профессор, КРУИАнын корреспондент- мүчөсү Жаныбек Шаршеналиев жүргүзгөн. Анын иштеп чыкканметоддору космостук аппараттардын атайын приборлорун башкарууда пайдаланылууда.

Геология – минералогия
· Тунгуч кыргыз геологу - Абдулла Миңжылкыев. Ал эми академик Адышев МусаМырзапаязовия (1915-80) Тянь-Шанда байыркы доордо пайда болгон чөкмө тоотектердин геологиясын, геохимиясын жана кен байлыктарын изилдеп, кыргыздардан1- болуп 1969-ж. геология-минералогия илимдеринин доктору болгон.

· Кыргызстандын минерал байлыктарынан мурда медицинада пайдаланылбагандарыларды жана косметикалык каражаттарды алууга алгачкы патент алган –геология-минералогия илимдеринин кандидаты Иманкулов Белек.

· Кыргызстандагы ондогон кендердин ачылышына чоң салым кошкон, “Кендибиринчи изилдегич” деген төш белгинин ээси – профессор Кубат Осмонбетов. Анынкатышуусу жана жетекчилиги менен Кумтөр, Макмал, Талдыбулак – Сол Жээк, Жерүй,Агулак, Каракече, Акөлөң, Тегенек, Барбулак, Тууракабак, Кайыңды, Кыртабылгыж. б. алтын, сурьма кендери ачылган.

· Кыргыз кыздарынан алгачкы инженер-геолог – Ибраева Күлүйпа. Ал 1957-ж.Фрунзе политехника институтунун тоо-геологиялык факультетин бүткөн. 1966-ж.Кумтөрдө алтын бар экенин байкайт. 1978-ж. Кумтөрдө алтын бар экенин дагы бирирет далилдесе да эч ким ишенбейт. Акыры Читадан электрондук микроскоптунжардамы менен Кумтөрдө алтын, ал түгүл вольфрамит да бар экендигин аныктаган.Ошентип, Кумтөр кенин карапайым эле кыргыз кызы ачкан.

Топурак таануу
· Кыргыздын 1-топурак таануучусу, айыл чарба илимдеринин 1-кандидаты жанадоктору, топурак таануу адистиги боюнча 1-профессор, Кыргызстанда тоотопурагынын генетикасы илиминин негиздөөчүсү – академик Аман Мамытов (1927 -99).

Филология
· Филология илимдеринин кандидаты даражасын алган 1-кыргыз,илимпоз- адабиятчы –Тазабек Саманчин (1909 - 79). 1946ж. Молдо Кылычтын чыгармачылыгы жөнүндөкандидаттык диссертация жактаган. Ал Токтогулду кеңири изилдеп, эмгектеринакадемиялык жыйнак кылып чыгарган 1окумуштуу. Алгачкыкотормочулардан да (Л.Толстой, В.Белинский, А.Чехов, М.Горький, И.Крылов, Р.Тагорду 1которгон).

Кыргыз тили
· Кыргыз тилин изилдөөдө салыштырма- тарыхый усулду 1-жолу кеңири колдонгонокумуштуу - Б.М.Юнусалиев. Ал кыргыз тилинин алтай, тува, хакас тилдери мененокшоштугун да 1-болуп далилдеген.

· Кыргыз тилинин синтаксиси боюнча алгачкы китепти кыргыздын 1-кызылпрофессору, акын, мамлекеттик ишмер Касым Тыныстанов (1901 - 37) жазган.

· Кыргыз фразеологиясын биринчи изилдеген окумуштуу – Шүкүров Жапар.

· Улуттук тунгуч лексикограф жана лексиколог, котормочу, Москвадагы Ломоносоватындагы эл аралык университетте окуп жүрүп, кыргыз тилинен сабак берген (1929- 31) алгачкы кыргыз, кыргыз алфавитинин бардык түрүн түзүүгө катышкан,Кыргызстанда сөздүк түзүү ишине негиз салгандардын бири – Кусейин Карасаев.

· Кыргыз тилинин синтаксиси боюнча тунгуч илимпоз, филология илимдерининдоктору, профессор Ыбрай Жакыпов.

· Кыргыз тил илиминде “Байланыштуу речь” темасы боюнча атайын китеп жазганалгачкы окумуштуу – филология илимдеринин кандидаты Самак Давлетов.

· Кыргыз тилинде кеп маданияты маселелерине чыйыр салгандардын бири –Сыртбай Мусаев. Анын “Текст: прагматика, структура” (2000) аттуу эмгеги кыргызтил илиминде теориялык аспектиде биринчи жаралган олуттуу эмгек.

· Кыргыз тилин башка улут өкүлдөрүнө окутуу усулу боюнча алгачкы илимийдиссертацияны “Орус мектебинде кыргыз тилин окутууда окуучулардын диологдуккебин өстүрүү” (Ү-ҮV кл.) деген темада 1995-ж. Сулайман Рыспаев коргогон.

Чет тилдери
· Немис тилинин грамматикасы боюнча докторлук диссертация жактаганБорбордук Азиядагы тунгуч илимпоз, Уралдан Борбордук Азияга чейинки аймактагынемис тилинин тарыхый синтаксисине адистешкен жалгыз илим доктору – АмангелдиБекбалаев.

Журналистика
· Кыргызкыздарынан чыккан тунгуч журналист-жетекчи (1960-71-ж. «Кыргызстан аялдары»журналынын редактору), Атамекендик согуш мезгилинде жоокерлер (айрыкчаакын- жазуучулар, илимпоздор, журналисттер ж.б.) менен эң көп кат алышкан,алгачкы стенографиячылардын бири (18 жашында Москвадан стенографисттер курсунбүткөн) – Курман Кыдырбаева (1916-ж.т., КР маданиятына эмгек сиңирген ишмер).

Стенография
· Алгачкы кыргыз стенографисти Айша Султаналиевна Карасаева. Ал кыргызстенографиясынын техникасын эң биринчи иштеп чыккан. “Кыргыз тилининстенографиясы” деген китеп жазган жана студенттерге үйрөткөн. Кыргызкыз-келиндеринен чыккан алгачкы билимдүү педагог да Айша апа болуп эсептелет.

Тарых
· Алгачкы чыгыш таануучу, орто жана соңку кылымдарда Кыргызстан аймагындагымамлекеттик түзүлүштөр, Караханилер каганаты, Чагатай улусу, Хайду мамлекетижана Моголстан тарыхы боюнча чыгыштаануу илиминдеги көрүнүктүү изилдөөчү, илимдоктору, профессор Өмүркүл Караев (1930-2002). Ал кыргыз илимпоздорунаналгачкылардан болуп, араб-перс булактарында кыргыздарга жана Кыргызстан мененбайланышкан тарыхый маалыматтарга таянып, кыргыз элинин этногенези боюнча айрыммаселелерди ачып берүүгө, кыргыздардын ҮX–X кылымдарда эле Теңиртоо аймагынбайырлагандыгын илимий негизде далилдөөгө, алардын азыркы аймактарга Енесайданжурт которуп келиши жөнүндөгү проблемаларды изилдөөгө чоң салым кошкон.

Саясат таануу
· 1924–28-жылдары Москвадагы И.В.Сталин атындагы Коммунисттик университетте жана Ташкендеги Орто Азия Коммунисттик университетинде аспирантурада окуган алгачкы педагог жана партиялык кызматкер – Сабира Телтаева (Турсунова).

· Кыргызстанда гуманитардык илимпоздордон 1-болуп саясат таануу(политология) илими боюнча докторлук диссертацияны 1999-ж. Жолборс Жоробековкоргогон.

· Мамлекеттик башкаруу боюнча алгачкы илимий эмгектердин бири – профессорАалыбек Акуновдун “Кыргызстанда өткөөл мезгилдеги мамлекеттик башкаруу” (1999)деген монографиясы.

· Тышкы саясат боюнча докторлук диссертация жактаган алгачкы илимпоз –Аликбек Жекшенкулов.

· Борбордук Азия өлкөлөрү менен Кытайдын мамилесинин өнүгүшү боюнча кытайтилинде Кыргызстандан 1-кандидаттык диссертацияны Субакожоева Айзада Муратбековна2004- ж. Пекинде жактаган.

Социология
· Кыргызстанда социологиялык илимий мектепти негиздөөчү – илимпоз ТабалдиевАсанбек (1935 - 75).

· Кыргызстанда социология илими боюнча 1-илим доктору – С.С.Нурова.

· Социология боюнча кыргыз тилинде 1-кандидаттык диссертацияны СалморбековаРита Бобуевна жактаган (2006-ж., 26 жашында).

Этнография
· 1-кыргыз этнограф-окумуштуусу – М.Айтбаев.

· Кыргызстанда этнография боюнча докторлук диссертацияны 1-болуп 1993-ж.Асанканов Аблабек коргогон. Ал Кыргызстан элинин этнологиясын изилдегенокумуштуулар тобун түзгөн.

· Кыргыздын алгачкы кесипкөй этнограф кыздарынын бири – тарых илимдерининкандидаты, доцент Мамбеталиева Какен (1936 - 84).

· Нукура элдик кол өнөрчүлөрдү эл арасынан изилдеп, жыйнап, китептердичыгарган, кыргыздын 1-элдик этнографы аталган – Амантур Акматалиев. Анын“Кыргыздын уз-усталары” аттуу антологиясы (Бишкек, 1997) ушул багыттагы тунгучантология. Көркөм кол өнөрчүлүктү аздектеп, кесип катары туткан уз-усталар,алардын уздануу-усануу ыкмалары жөнүндө түзүлгөн мындай антология дегеледүйнөлүк тажрыйбада алгачкы ирет даярдалган.

Педагогика
· Кыргызстанда педагогиканын тарыхын изилдеген 1-окумуштуу – Измайлов АзизЭминович.

· Республикада математиканы окутуу методикасы боюнча алгачкы илим доктору –Бекбоев Исак.

· Физиканы окутуу методикасы боюнча докторлук диссертация жактаган алгачкыилимпоз – Мамбетакунов Эсенбек. Ал ошондой эле кыргыз педагогика илиминде 1-болуп окутуу теориясы жана практикасыбоюнча «Физиканы окутуу теориясы жана практикасы» деген монография чыгарган(2004).

· Кыргыз тилин окутуу методикасы боюнча боюнча 1-илим доктору - АскарОсмонкулов («Кыргыз тилин окутуу методикасынын илим катары өнүгүшү»,1996- ж.,Алматы).

· Орус тилин кыргыз мектептеринде окутуу боюнча 1-илимпоз – Шейман ЛевАврумович.

· Мектепке чейинки тарбия берүү проблемалары боюнча Орто Азия аялдарыныничинен педагогика тармагынан 1978-ж. 1-илим докторуболгон – Магрифа Рахимова.

· Базар экономикасынын шартында жумушчу кадрларды даярдоо боюнчареспубликадагы алгачкы илимий изилдөө - кандидаттык диссертацияны 2001-ж. Асылбек Токтогулов жактаган.

· Кесиптик- техникалык окуу жайларында окутуу методикасы боюнча алгачкыилимий изилдөө жүргүзүп, 2007-ж., кандидаттык диссертация жактаган Алиев ТоктошИсмаилович.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#37 Balamir 05 January 2012 - 02:35

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Манас таануу
· Манасчылык – кыргыз элине ганатаандык өнөр.

· Манасчылык – жарым миллиондонашык ыр сабын жаттабай жатка айткан жалгыз кыргыз таланттары. Дүйнөдөгү бир даэлде мындай касиет жок.

· Илимпоз Муңдук Мамыров “Манас”эпосу б.з.ч. 1миң жылдыкта жаралган депэсептейт.

· “Манас” эпосу жөнүндөгү алгачкымаалымат XV кылымдагы “Маджму ат-Таварих” аттуу жыйнакта учурайт.

· “Манас” эпосунун үзүндүсүн1-жолу кагазга 1856-ж. Ч.Ч.Валиханов түшүргөн. Ал эми фонографка эң биринчиүнүн 1903-ж. жаздырган манасчы Кенжекара болгон.

· 1899-ж. 18-июнда “Манастан” үзүндү Казанда кыргызча чыккан.

· “Манасты” окуу программасынакиргизүү жөнүндө 1925-ж. К.Тыныстанов БКга кат менен кайрылган. Ал сунуштуКыргызстан КП БКнын үгүт, насаат бөлүмүнүн башчысы Т.Айтматов жактырып,мектепке “Манасты” окутууга киргизүүгө кол койгон.

· Саякбай Каралаевден эң алгач“Манасты” Б.Солтоноев жазган.

· Белгилүү манас изилдөөчүЫбырайым Абдрахмановдун “Манастын кайсы кылымдарда болгону тууралуу” дегенмакаласы (1941, “Советтик адабият жана искусство” журналы, №3) кыргызфольклористикасындагы “Манас” эпосун изилдөө боюнча алгачкы макала.

· Согуш мезгилинде С.Каралаевдинөз оозунан “Манасты” кара сөз менен жазган 1-кыргыз адабиятчысы Касымкул Нанаевболгон экен.

· Казак жазуучусу, илимпоз МуктарАуэзов (1897 - 1961) кыргыз адабиятынын тагдырына өз тагдырына күйгөндөй мамилекылган. Анын “Манас” эпосун изилдөөгөарналган эмгектери бүткүлсоюздук илимпоздордун чөйрөсүнө жаңылык киргизген.

· “Манас” эпосуна арналганалгачкы илимий конференция 1952-ж. Бишкекте болгон.

· “Манасты” чет тилге эң биринчиВ.Радлов которгон.

· “Манас” эпосу боюнча алгачкыилимий эмгек – 1-кандидаттык диссертацияны 1962-ж. манас изилдөөчү Мусаев Самаркоргогон. “Манас” эпосуна иллюстация тарткан саякатчы Б.Смирнов.

· Кыргыз киночуларынын ичинен1-болуп “Манас” темасына батылдык менен киришип, 5 кино тарткан кыргызкиносунун көч башында жүргөн Мелис Айткулуевич Убукеев.

· Кыргыз басма ишинде эле эмесдүйнөлүк тажрыйбада 1-болуп эпос боюнча түзүлгөн 1-энциклопедия – 2 томдук“Манас” энциклопедиясы. Бул энциклопедиянын бир катар авторлоруна (Э.Абдылдаев, С.Алиев, З.Бейшеев, М.Борбугулов, А.Карыпкулов, С.Мусаев, Р.Кыдырбаева, Ж.Сагынов, Р.Сарыпбеков) 1998-ж. КР илим жана техника боюнча мамлекеттиксыйлыгы ыйгарылган.

· БУУ 1995-жылды Манас жылы депжарыялаган. Алар мурда эч качан бир дагы кол башчы боюнча мындай чечим кабылалбаптыр. Ал түгүл БУУнун имаратынын кире беришине Манастын айкели чоң килемгетургузулуптур. Бул биз үчүн чоң сыймык.

· “Манас” эпосунун мазмунун карасөз түрүнда жазып, китеп кылып чыгарган 1-калемгер, адабиятчы-окумуштуу СамарМусаев болсо, көркөм чыгарма түрүнө келтирип жазуучу Кеңеш Жусупов аны кара сөзменен балдарга ылайыктап жазган, ал эми жазуучу Ашым Жакыпбеков романгаайландырган.

· Кыргыз драма театрынынтарыхында Манастын ролун эң биринчи аткарган Күнболот Досумбаев.

· «Манасты» орусчага которуу боюнча 1941-ж. СССРде өткөрүлгөн атайынконкурстун жеңүүчүсү орус акыны жана жазуучусу Семен Израилович Липкин (1911 -2003).

Адабият
· Элдик оозеки чыгармалардын эң алгачкысы, коомдук түзүлүштүн алгачкыбаскычында жаралып, ошол кездеги элдин коллективдүү жашоотиричилигин көркөм баяндаганчыгарма - “Кожожаш”.

· Алгачкы кыргыз поэмасын К.Тыныстанов жазыптыр (“Жаңыл Мырза”, 1925).

· Совет доорунда бала баатыр аталган Кычан Жакыпов жөнүндө алгачкы макаланы“Кыргызстан пионеринин” 1933-ж. 21-сентябрдагы санына акын Алыкул Осмоновжазган. Кийин ал жөнүндө жазуучу Ш. Бейшеналиев “Кычан” аттуу китеп жазган.

· СССР жазуучулар союзунун мүчөлүгүнө өтүү өтө кыйынга турган советмезгилинде А.Белеков, Ж.Мамытов, О.Султановдор гана китеби чыга электе мүчөболуп өтүшкөн экен.

· Кыргыз рухий маданиятынын башатында “Манас” эпосу, көптөгөн кенже эпостортурганы бекеринен эмес. Анткени кыргызадабиятынын тарыхында алгачкы роман кара сөз эмес ыр менен жаралыптыр. Ал А.Токомбаевдин “Кандуу жылдар” романы (1-китеби1935-ж. чыккан).

· Ал эми прозадагы 1-кыргыз романы Мукай Элебаевдин “Узак жол” романы(1936-ж. Самаркандан чыккан). 1937-ж. Түгөлбай Сыдыкбековдун “Кең-Суу” романыдагы Самаркандан жарык көргөн. Жазуучу Самсак Станалиевдин изилдөөсү боюнча (2006,№19) М.Элебаев “Узак жолду” 1934-ж. январда баштап, 1-китебин 1935-ж.2-октябрда бүтүрүптүр. Ал эми “Кең-Суунун” 1-китебинин аягына автор “1934-1935-жыл”деп жазган экен. Демек, басмадан 1 жыл айырма менен чыкса дагы, ушул 2 романдыбир мезгилде жазылган, тунгуч кыргыз романдары катары кароого болот. Ошентип,кыргыз адабиятынын тарыхында 1-болуп роман жанрына тиш салгандар А.Токомбаев, М.Элебаев, Т.Сыдыкбековдор болуптур.

· Кыргыз адабият тарыхында 1-болуп ТүгөлбайСыдыкбековдун “Биздин замандын кишилери” деген романына 1949-ж. СССРмамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган.

· Кыз-келиндерден чыккан 1-профессионал акын –Нуркамал Жетикашкаева, 1-прозачы – Айым Айтбаева.

· Чыгармачылыгын 50-жылдары котормо менен баштап, эки көлөмдүү чыгарманы –Михаил Бубеновдун “Белая берёза” романын, Валентин Катаевдин “Сын полка”повестин которгон жана алар жарык көрбөгөн боюнча калган, ал эми кыргызадабиятына эле эмес, дүйнөлүк адабиятка жазуучу катары кирип, кыргызадабиятында 1-жолу дүйнөлүк деңгээлге көтөрүлгөн инсан – Чыңгыз Айтматов.

· Эки тилде (кыргыз, орус) тең эркин, терең көркөм чыгарма жаратууга мүмкүнэкендигин өз чыгармачылык практикасы менен далилдеп, кош тилдүүлүктү(билингвизм) өнүктүрүүдө пионерлерден болгон жазуучу – Чыңгыз Айтматов.

· Кыргыз адабиятында тарыхый роман жанрына “Сынган кылыч” романы мененнегиз салган жазуучу – Төлөгөн Касымбеков.

· Жумушчулар темасында алгачкы көркөм чыгарма жазган – Саткын Сасыкбаев.Анын “Фабриканын кызы” аттуу повести 1955-ж. жарык көргөн. Орусчага Ч.Айтматовкоторгон.

· Кыргыз адабиятындагы өнөр жай темасына арналып, кенчилердин турмушун,кенде иштеген жаштардын өз ара мамилелерин көркөм чагылдырган алгачкы чыгарма –жазуучу Өскөн Даникеевдин “Кыздын сыры” аттуу повести (1961).

· Адабияттагы жанытма деген жанрды алгач С.Карачев колдонуптур. Анын“Адашкандын айбы жок, кайтып үйрүн тапкан соң” деген жанытмасы “Эркинтоонун”1925- жылдын 8-августтагы санына жарыяланган.

· Кыргыз сатирасына кыз-келиндерден 1-болуп баш-оту менен кирип, батылдыкменен калем кармаган – Сулуубек Токсобаева. Ал “Чалкан” журналында 30 жылданашык иштеп, далай куйкум сөздүү фельетон, сатиралык аңгемелери мененкөпчүлүктүн көңүлүн бурган.

· Фантастикалык чыгармалардын баштоочулары Кусейин Эсенкожоев, КасымалыЖантөшев, илимий фантастиканыкы Беганас Сартовдор болсо, детектив, мистикалыкокуялар жаатындагы чыгармаларды баштоочулардын алдыңкы сабында жазуучуларЧолпонбек Абыкеев, Бекмурза Рахман уулу, Асанбек Кулманбетов, МырзакулСаадатбек уулу ж.б. турат.

· Кыргыз поэзиясынын тарыхында 50 жашында (1999) 5 томдук китеп чыгарып окурмандаргатартуулаган - акын Асан Жакшылыков гана.

· Кыргыз адабиятында Муханбет пайгамбар жөнүндө жазылган алгачкы көркөмчыгарма – акын Эгемберди Эрматовдун “Мухаммед пайгамбар” дастаны (2001).

· Кыргыз акындарынын ичинен эң алгач түрмө ырларын жазган Казыбек казалчы.

· 83 жашында үчилтик роман жазып, ал чыгармалары Токтогул атындагымамлекеттик сыйлыкка арзыган Абдулхай Алдашев.

· Алгачкы кыргыз гезити “Эркин-Тоо” жарык көрө баштаганда ар кандаймакалаларды, кабарларды которуп, жарыялап турган биринчи котормочу Сыдык Карачев болуптур. Ал эми көркөмкотормонун башаты К.Тыныстановго таандык. Ал “Интернационалды”, И.Крыловдун“Ийнелик менен кумурска” деген тамсилин которуу менен көркөм котормо ишинечыйыр салган.

· “Адабий Алатоо” гезитинин изилдөөсү боюнча 1-псевдонимди (адабий жашыруунатты) “Айкын” деген ат менен 1-жолу С.Карачев колдонуптур (“ЭТ”, 1924,26-ноябрь, № 2). Ал эми бул тунгуч гезит чыкканга чейин эле Т.Жолдошев –“Кара-Булак”, К.Тыныстанов – “Кыт”, “К.Т.”, “Келгин” деген ылакап аттардыколдонгондору З. Бектеновдун“Замандаштарым жөнүндө эскерүүлөр” деген китебинде айтылган.

· Балдар үчүн жалаң бир тамгадан башталган аңгемелерди жазып, эки китепчыгарган («Төгө бер, жамгыр», 2004; «Көктөмдө келген кубаныч», 2005) жазуучуЖапарали Осмонкулов Адашкан уулу. Ал балдар жазуучусу, КР Өкмөтүнүн жаштарсыйлыгынын, Т.Молдо атындагы адабий сыйлыктын лауреаты.

· Күзгүдөй чагылдуу ыкмасы менен ыр жазууга эксперимент жүргүзүп, бир нечеырларды жарыялаган – акын Кубанычбек Басылбеков.

· Кыргыз поэзиясында сентименталдуу ырларды жазган – акын АсылбекМедетбеков.

· Кыргыз китеп басмасынын тарыхында 1-болуп акын, пародиячы ТоктосунСамудинов тосттор жыйнагын чыгарган.

· Кыргыз адабиятынын тарыхында чыгармалар жыйнагынын 7 томдугун 1-жолукыргыз эл жазуучусу Мырзабек Тойбаев чыгарган (2006-2007). Буга чейин 5 томдугучыккан Ч.Айтматов, Э.Ибраев, А.Жакшылыков гана болгон экен.

· Адабият айдыңына өтө эле кеч келген таланттардын бири – ЖапаркулТоктоналиев. Ал өмүр бою энергетика тармагында жетекчи кызматтарда иштеген,Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген куруучусу, 73 жаш курагында “Хан Ормон” деген 2китептен турган тарыхый романды, 80 жашында “Баатыр Шабдан” дегентарыхый- көркөм чыгарма жазган. Ормон хан жөнүндө кеңири изилдөө жүргүзгөн.

Журналистика
· Кыргыздын тунгуч журналисти - Сыдык Карачев. Алтунгуч гезитибиз “ЭркинТоонун” алгачкы жооптуу катчысы болуп, кыргызбасма сөзүнүн жаралышынын түздөн түз башында турган. Акын С.Станалиевдин изилдөөсүбоюнча улуттук басма сөзүбүз жарала электе эле орток басма сөзгө аралашып,профессионал басма сөзүбүздүн, улуттук журналистиканын башатында тургандар дабир топ эле экен. Алардын эң алдыңкы сабындагы С. Карачев1919ж. ЖетиСууревкомунун органы болгон “Көмөк” гезитинде адабий кызматкеркабарчы, К.Тыныстанов Түркстан компартиясынын органы “Ак жол”, РКП(б) Түркстанкрайкомунун, Түркстан БАКынын жана Түркстан фронтунун саясий бөлүмүнүн гезити“Жаңы өрүштө”, “Жаш кайрат” журналдарында бөлүм башчы, редколлегия мүчөсү болупиштеген.

· Кыргыз кыз-келиндеринен 1-болупСССР журналисттер союзуна Зина Мамбетсеитова өткөн. Ал атактуу “Сынган бугу”күүсүн жараткан Байгазынын небереси болгон. Зина эже Кыргызстандын белгилүүишмерлеринин өмүр-жолдорунун анча белгисиз жактарын камтыган “Первые ласточки”деген китеп да жазган.

· А.Сопиев өзүнүн журналисттик, редакторлукиштерин, өмүр жолун баштан аяк чагылдырган китеп (“Калем издери”,1985; ”Тагдыр”,1991) жазган жалгыз журналист.

· Биринчи кыргыз фотокабарчысы –Кемел Курманов. Андан кийинки эле фотокабарчы КР маданиятына эмгек сиңиргенкызматкер (1987) Асан Кадыркулов.

· Журналисттер союздарынын эл аралыкконфедерациясына вице-президент болуп шайланган (1998) 1-кыргыз – Кыргызстанжурналисттер союзунун төрагасы Абдыкадыр Султанбаев.

Мезгилдүү басма сөз
· Кыргызстандагы алгачкы мезгилдүү басма сөз – “Пржевальский сельскийхозяин ” журналынын 1-саны 1913-ж. мартта чыккан. Ал Пржевальск уезддик айылчарба коомунун органы болгон. 4 номери гана жарык көргөн. Редактору белгилүүбал челекчи Я.Б.Силин болгон.

· Кыргызстандагы алгачкы советтик гезит - “Пишпекский листок” 1918-ж.10-мартта Пишпек уезддик эл депутаттар советинин органы катары Пишпек шаарындажарык көргөн. Алгачкы редакторлору Григорий Иванович Швец-Базарный, Илья Алексеев. Ал эми 1920-ж.15-августта Караколдо “Призыв к труду” гезитинин алгачкы саны чыккан.

· Кыргыз тилиндеги тунгуч гезит – “Эркин Тоо” (азыркы Кыргыз Туусу). АлРКП(б) Кыргыз обкомунун, облревкомунун, профсоюздардын облустук советинин,Кошчу союзу обкомунун жана Кыргызстан РЛКЖС обкомунун органы катары 1-саны 1924-ж. 7-ноябрдачыккан. 1-редактору Осмонкул Алиев, катчысы Сыдык Карачев, ал эми алгачкыкөчүрмөчүлөр М.Акматов менен К.Карасаев болгон.

· “Слово Кыргызстана ” гезитинин 1-саны “Батрацкая правда” деген атменен 1925-жылдын 23-мартында жарык көргөн. Ал 1926-жылдан “Крестьянский путь”,1927-жылдан “Советская Киргизия” деп аталган. Биринчи редактору П.В. Телегин.

· Жаштарга арналган алгачкы гезит – “Ленинчил жаш”. 1-саныКыргызстан ЛКЖС БКнын органы катары 1926-ж. 7-ноябрда чыккан.

· Кыргыз тилиндеги тунгуч журнал – “Коммунист ”. Ал Кыргызстан КПБКнын теориялык жана саясий журналы болгон. Анын 1-саны 1926-ж. ноябрда чыккан.

· Мугалимдерге арналган алгачкы педагогикалык журнал – “Жаңы маданиятжолунда” (азыркы “Эл агартуу”). Анын 1-саны 1928-ж. 5-майда жарыкка чыккан.Алгачкы редактору К. Тыныстанов.

· Чала сабаттууларга арналган алгачкы гезит – “Сабаттуу бол”. 1-саны1930-ж. 15-июнда чыккан.

· Алгачкы адабий-көркөм журнал – “Чабуул ” (“Ала Тоо”). 1-саны1931-ж. сентябрда чыккан. Алгачкы редактору Аалы Токомбаев.

· 8-класска чейинки окуучуларга арналган көркөм-адабий журнал - “ЖашЛенинчинин ” (азыркы “Кырчын”) 1-саны 1952-ж. январда жарык көргөн.1-редактору Муса Жангазиев.

· Кыргыз тилиндеги алгачкы сатиралык журнал – “Чалкан ”. АлКыргызстан КП БКнын саясий-сатиралык журналы катары 1955-ж. июнда уюшулган.1-редактору Аалы Токомбаев (1955-56).

· Балдарга арналган биринчи гезит – “Кыргызстан пионери” (азыркы“Жеткинчек”). 1-саны 1933-ж. 1-февралда чыккан. Алгачкы редактору А.Жаналиев.

· Мугалимдерге арналган алгачкы гезит – “Мугалимдер газетасы”(азыркы “Кутбилим”). 1-саны 1953-ж. 7-апрелде чыккан. 1-редактору ДүйшөАйтмамбетов.

· Республикада аялзатына арналган атайын журнал – “Кыргызстан аялдары”. 1-саны 1951-ж. 6-майда чыккан. Алгачкы редактору К.Токтомамбетова (коомдукбашталышта). Ал эми штатка алынган 1-редактору (1954-58) – Сагын Шералиева.Кийин ал республиканын архив кызматын жетектеп, анын ишин алгачкы жөнгөсалгандардын да бири болгон.

· Адабий чыгармаларга арналган тунгуч гезит – “Кыргызстан маданияты ”.1-саны 1967-ж. 1-январда жарык көргөн. Алгачкы редактору Муса Жангазиев.

· Улуттук жазуучулар союзунун гезити - “Кыргыз адабияты”. №1 саны 2007-жылдын1-июлунда чыккан. 1-редактору эл акыны Омор Султанов, орун басары АйдарбекСармамбетов.

· Айыл чарба жана суу чарба кызматкерлерине арналган 1-илимий-өндүрүштүк журнал – “Кыргызстан айыл чарбасы”. Алгачкы саны 1955-ж. орусча жарык көргөн. 1963-жылдан кыргызча да чыккан.Биринчи редакторлору: орусчасыныкы С.Ф.Филиппов, кыргызчасыныкы И.Рыскулбеков.

· Алгачкы кечки гезит Бишкек шаардык “Вечерняя газета”. 1-саны1958-ж. 9-августта чыккан.

· Мектепке чейинки курактагы балдарга жана башталгыч класстардынокуучуларына арналган алгачкы адабий-көркөм, иллюстрациялуу журнал –“Байчечекей ”.1-саны 1977-ж. жарык көргөн. Алгачкы редактору Токтосун Самудинов.

· Республикада жарык көрө баштаган алгачкы элдик эркин гезит – “Аалам”. 1-саны 1991-жылы чыккан. Алгачкы редактору жазуучу Чолпонбек Абыке уулу.

· Кыргыз тилинде чыккан алгачкы спорттук гезит катары тарыхта калган “Байге”аттуу гезиттин бир нече саны 1992-ж. жарык көргөн. 1-редактору Кабыл Макешов.

· Кыргыз тилиндеги алгачкы азил-чыны аралаш шайыр гезит (жалаң тамаша,какшык, анекдот, жорук, азил ж.б. камтыган) – “Күлкү”. 1995-ж.негизделген. Баш редактору Бекмырза Рахман уулуу (гезит ээси Шаамырза Рахмануулу).

· Кыргызстандагы алгачкы жеке менчик гезит – “Каттама ”. Ээси ЖаныбекЖанызак.

· Түркүн түстө, алдыңкы технологиялык ыкмада, өлкөдөн сырткары жашаганкыргыздар үчүн да арналган алгачкы журнал «Замандаш». 1-номуру 2003-ж.чыккан. Негиздөөчүсү «Замандаш» коомдук фондусу (президенти Мухтарбек Өмүракунов), баш редактору Абдыкерим Муратов.

· Кыргыз тилинде чыккан илимий-популярдуу 1-журнал – «Илим,инновациялар жана турмуш». 1-саны 2003-ж. чыккан. Башкы редактору – РоманОморов.

· Андан сырткары төмөнкүдөй жана журналдар жарык көргөн, алардын аталыштарыжана 1-редакторлору:

Гезиттер : Бишкек шамы, Абдыжапар Соотбеков, Эркин-Тоо, Мелис Айдаркулов, Свободныегоры, Людмила Жолмухамедова, Эне тил, Эсенбай Калдаров, Дело № ,Виктор Запольский, Кыргыз Руху, Султан Раев, ЭрК, ТопчубекТургуналиев, Ак бата,Төлөбек Өмүрзаков, Ата журт, АзимжанИбраимов, Утро Бишкека, Мелис Айдаркулов, Обон, Нурлан Шакиев, Чабалекейдоор , Шайлообек Дүйшеев, Чартарап , Кален Сыдыкова, Дыйкандаргезити , Дыйканбек Садыков, Адвокат, Рина Приживойт, Лица,Бермет Букашева. Общественный рейтинг, А.Чекошев, Бетме-бет – Лицом клицу, А.Зеличенко, Республик а, Замира Сыдыкова, Арият,Жолдошбек Зарлыкбеков, Кыргыз Караван, Кыз-жигит, Сен жана мен, Укмуштууокуялар, Караван сканворд, Адабий гезит, Жаныш Кулмамбетов, Сырдуудүйнө, Загадочный мир, Периште, Преступление и наказание, Кылмыш жана жаза,Айнагүл Шаршекеева, Кубат Шаршекеев, Адабий Алатоо, Самсак Станалиев, ДенСоолук , Мундузбек Тентимишев, Аргумент, Кемел Белеков, Эл үнү,Алымбек Мырзаев, Ак калпак, Атантай Акпаров, Асаба, ЖумабекМедералиев, Алга, Кыргызстан, Болот Жумабаев, Заман Кыргызстан, Мырза Гапаров, Бишкек Таймс, Нуралы Капаров, Далдал, Шыкак,Супер- юмор, Целитель, Төлөндү Жумабаев, Алас, Түгөлбай Казаков, Апта,Керим Айдаров, Айгай, Кубаныч Зайдинов, Супер-инфо , КылычбекСултанов, Жаңы кылым, Жыпара Жээналиева ж.б.

Журналдар : Мектеп-Школа , Гүлжигит Сооронкулов, Мурас,Шерназар Шүкүров, Дилгир , Балаты, Абзий Кыдыров, Элдүйнөсү , Жапарали Осмонкулов.

· Кыргыз телеграф агенттиги (КырТАГ, азыркы “Кабар”) республиканынмамлекеттик маалымат берүү органы катары 1937-ж. 17-январда уюшулган. Алгачкыжетекчиси 1937 – 42-ж. М.В.Морозов, кыргыздардан 1-болуп 1958–72-ж. АскарЮсупович Сопиев директору болгон.

Басма- полиграфия жана китеп чыгаруу
· Биринчи кыргызча китеп 1911-ж. мартта Казанда араб алфавитинде чыкканМолдо Кылычтын (1866-1917) “Кысса-и зилзала” деген ыр китеби. Баш сөзүн жазган Ишеналы Арабаев.

· Республикадагы алгачкы басма - “Кыргызмамбас” 1925-ж. февралда уюшулган.Алгач 1926-ж. В.И.Лениндин “Жаштар союзунун милдеттери”, “Кооперация жөнүндө”деген китептер чыккан. Алгачкы эки жылда басма 12 аталыштагы окуу китебин жанаокуу куралдарын чыгарган. Алар: “Алиппе”, “Алиппеден кийин окуу үчүнхрестоматия”, “Географиянын башталгыч курсу”, “Геометриянын башталгыч курсу”,“Арифметикалык маселелер”, “Эне тилдин методикасы”, чоңдор үчүн “Жаңылык” аттууалиппе китеби, жазуу эрежелери боюнча мугалимдер үчүн колдонмо - “Жазуу жолундасаамалык” ж.б.

· Кыргызстанда 1-басмакана 1925-ж. уюшулган.

· Биринчи котормо китеп – «Өзгөрүш ырлары». 1925-ж.чыккан. «Интернационал», «Аза маршы», «Коркпо, жолдоштор, адымда», «Кызыл Туу»,«Кайрат», «Жаш аскер», «Жаш пионер ыры» деген 7 ырдан турган. Орусчадан которгон К.Тыныстанов.

· 1932ж. 11-январда Бишкек шаарындаБасма үйү ачылган.

· 1937-ж. 23-майда Кыргыз мамлекеттик китеп палатасы түзүлгөн.

· 1940-ж. биринчи “Кыргызча-орусча сөздүк” жарыкка чыккан. Ага 25 миң сөзкамтылган.

· Ири полиграфия ишканасы - Кыргыз полиграфия комбинаты 1966-ж. ишкеберилген. Окуу китептери, көркөм адабият ж.б. массалык нускада басылып турган. УчурундаСоюзга даңкы чыгып, 30дан ашык жолу Өтмө Кызыл тууну жеңип алган. Алгачкыдиректору Тургунбек Субанбердиев. Ал комбинатты 1989-жылга (көзү өткөнчө) чейинжетектеген.

· Кыргыздардан чыккан 1-полиграфия инженери – Бирназаров Сапар.

· Тунгуч улуттук-универсал көп томдуу “Кыргыз Совет энциклопедиясы” 1975 –80-ж. чыгарылган. Башкы редакциясы 1968-ж. Кыргыз ИАда уюшулган. Башкыредактору ИАнын президенти, академик Курмангали Каракеев, түздөн түз иштөөчүорун басары академик Жумагул Алышпаев болгон. Алар негизинен уюштуруу, даярдыккөрүү иштерин жүргүзүшкөн. Тунгуч энциклопедиянын 1-томунун башкы редакторуилим доктору Асанбек Табалдиев, калган томдору академик Бүбүйна Орузбаеванынжетекчилиги менен чыгарылган.

· “Шам” басмасы Кыргызполиграфкомбинаттын алдында 1994-ж. түзүлгөн. Анынуюштуруучусу жана алгачкы директору Курманаалы Сапарбаев.

· Кыргызча эң биринчи жылнааманы (столго коюлуучу календарды) ТоктосунИязалиев түзгөн. Ал “Кыргызстан: тарых жана маданият” деп аталат.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#38 Balamir 05 January 2012 - 02:37

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Радиоуктуруу, телекөрсөтүү
· Бишкектеги 1-радиотүйүн 1926-ж. курулган. Республикада (Бишкек шаарында)алгачкы радиоуктуруу 1927-жылдын 7-мартында жүргүзүлгөн.

· Кыргыз радиосунун алгачкы кесипкөй диктору – Капар Алиев, алгачкыкесипкөй үн режиссеру – Павел Усенов.

· Кыргыз телерадиокомитети 1957-ж. түзүлгөн. Анын 1-төрагасы – Рабия Менсейитова.

· 1958-ж. Бишкекте телекөрсөтүү борбору ишке берилген. 8-декабрда алгачкы 5мүнөттүк эфирге чыгуу жүзөгө ашырылган. Диктор катары артист СайнекеЖунушалиева 1-жолу эфирге чыккан. Ошентип, ал кыргыз телекөрсөтүүсүнүн1- диктору катары тарыхта калган. Кыргыз телесинин көгүлтүр экраны 1959-жылдын15-сентябрынан баштап такай иштей баштаган. Алгачкы сүйлөп чыккан кесипкөйдиктор Тамара Бакиева (Жаманбаева) 1959-ж. 16 жашында дикторлук кызматкаконкурс менен алынып, 1975-жылга чейин иштеген. Ал кыргыз дикторлорунун ичиненБүткүл союздук радиодо окуп, жогорку даражадагы диктор-алып баруучукатегориясын алган алгачкы карлыгач.

· Телекөрсөтүүнүн электрондук системасын иштеп чыгуунун 1-демилгечиси жанатүзүүчүсү эски жоокер Борис Павлович Грабовский.

· Кыргыз телесинин 1-үн оператору Варибада Светлана, алгачкы режиссерлорМолдобаев Жанузак, Кайыпов Балташ, Дудко Г., 1-жарык бергич Лазеев Иван,1-редактор Сматов Шаршеке, 1-телеоператор Аширов Акун.

· Алгачкы телеспектакль К.Баялиновдун “Көл боюнда” повести боюнча 1962-ж.коюлган (режиссеру Амантай Ниязалиев).

· 1967-ж. Радиоуктуруу жана телекөрсөтүү комитетинде киноредакцияуюштурулуп, ага Бүткүл союздук мамлекеттик кинематография институтун бүтүргөнжаш адис Улан Токомбаев жетекчиликке дайындалган. 1968-ж. ал киноредакция“Кыргызтелефильм” студиясы деп аталган. Анын алгачкы төрагасы У.Токомбаев. “Кыргызтелефильм” чыгарган “Күүнүн сыры” фильми (реж. У.Токомбаев) 1968-ж.Алматыда өткөн телефильмдердин региондук 1-фестивалында чоң сыйлыкка татыган.1969-ж. түстүү фильмдердин Бүткүл союздук 1-фестивалында “Топозчу” (реж.Р.Байтемиров) фильми 1-байгени алган. “Кыргызтелефильмдин” жогорку деңгээлдегичыгармачылыгын чет өлкөлөргө тааныткан 1-фильм – кыска метраждуу “Дорога вПариж” көркөм фильми. Ал Мюнхенде өткөн фестивалда өтө баалуу байгеге жанажогорку сыйлыкка татыган.

· Кыргыз радиотелесинин алдындагы Мамлекеттик академиялык симфониялыкоркестр 1970-ж. январда өз ишин баштаган. Анын уюштуруучусу СССРдин эл артисти,Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын, Рахманинов атындагы эл аралыксыйлыктын лауреаты, академик Асанхан Жумакматов.

· Мамтелерадиокомпаниянын камералык хору 1974-ж.түзүлгөн. Алгачкы башкы хормейстери КР эл артисти Кеңеш Алиев, жардамчысы ӨзбекАбдылдаев, алгачкы артистери Сайра Чоткараева, Валентина Портнова, ОрозИманалиев, Капар Досмамбетов, Осмонкул Асанкулов, Совет Нураков, ТоктобүбүБабашова.

· Радио-телетолкундарды каалаган багытка жеткирүүчү пассивдүү тараткычтарды(электр энергиясын талап кылбаган) ойлоп таап, дүйнөлүк практикада 1-болуп1970-ж. Калмак ашуудагы станция аркылуу Тоң районундагы Туура-Суу айылына үчканалдуу телекөрсөтүүнү камсыз кылгандардын алдыңкы сабында радиофизикатармагындагы ири окумуштуу, техника илимдеринин доктору Токтосун Орозобековболгон.

· Эң биринчи видеомагнитофондор 1971-ж. (“Кадр-1” деп аталган) ишке берилген.

· Алгачкы түстүү телекөрсөтүү 1974-ж. Бишкекте пайда болгон.

· Биринчи жолу облустук борборлор 1975-ж. телепрограммаларды үч каналданкөрүүгө мүмкүнчүлүк алышкан.

· Кыргыз телесинде эки тилде эркин сүйлөгөн эркек дикторлордун алгачкысы –Сатыбалды Жээнбеков.

· Кыргыз телесиндеги популярдуу берүүгө айланган “Мыскыл жана тамаша”телекөрсөтүүсүнүн алгачкы автору жана редактору сатирик-акын Жолочу Рыспаев.

· Лондондогу Би-Би-Си радиостанциясына алынган кыргыз журналисттерининалгачкы өкүлү – Гүлнара Касмамбетова.

· Орто Азия менен Казакстандан телерадио боюнча 1-илимий кандидаттыкдиссертация жактаган – Мэлс Осмонов Карыпбай уулу. Ал кыргызтелекөрсөтүүсүндөгү көчмө телестанциянын алгачкы инженери дагы. Көчмө телениниши 1959-ж. 7-ноябрда өкмөттүк аянттан эмгекчилердин демонстрациясынкөрсөтүүдөн башталган.

· «Алмаз» радиосу Кыргызстандагы эң алгачкы көз каранды эмес радио,1992-жылдын 15-июнунан иштей баштаган. НегиздөөчүсүРустам Кошмуратов.

· Кыргыз телесериалдарынын негиздөөчүсү – драматург Жеңишгүл Өзүбекова.Алгачкы телесериалдар “Апамдын махабаты”, “Чиркин өмүр”, “Издейм сени” (2005)(автору – Ж. Өзүбекова, режиссеру Мурат Мамбетов).

Музыка
· Комуз мындан 2 миң жылдан ашуунмурун эле Энесай кыргыздарынын музыкалык аспабы болгону белгилүү. Ал эмиКытайдагы кыргыз Жумакадыр Жусуп төмөнкүлөрдү белгилейт: Кытай тарыхчысы Юнанжазган “Таан өстөнүндөгү маек” аттуу китепте Юндынын 1жылы (б.з. 33ж.) хуннулардын Теңир кутунааялдыкка берилген Ваң Жияужун кан ордого төркүлөп келгенде өзү менен кошо бирчертмек апкелгени айтылат. Ал аны “хунбуз” деп атаган. Бирок, кийинкитарыхчылар ал сөз ханзу (кытай) тилиндеги “таптакыр окшобойт” деген маанидеги сөздүнбайыркы хунзуча айтылышы-”хунбуси” экенин, “комуз” ошол сөздөн келип чыкканынайтышат. Бул уламыштын башкача түрү “Жибек жолундагы күүлөрбийлер баяны” деген китепте да бар.Ал эми Шиңжаң Турпанынын батышындагы Жаркотондон табылган 9кылымга таандык сүрөттө бирбаланын музыкалык аспап чертип отурганы тартылган. Анын атын “комуз” деп түшүндүрөт. Жапан окумуштуусу Линчансан “Чыгыш Азия музыкалары” деген китебинде кыргыздаркомузду соогат иретинде Кытайдын Тан кандыгына бергенин, Тан кандыгы Улуу Танмузыка аспабы катары жапандарга белек кылганын, азыркы жапандардын чертилүүчүмузыкалык аспабынын аты “кото” деген сөз кыргыз комузунун атынан чыкканын,ошондуктан комуз жапан музыкалык аспаптарынын башаты экенин баяндаган.Жунгуанхан жазган “Кыргыз салтсанаалары” деген китепте “комуз” деген сөз кыргыз тил диалекти “ку оз”деген сөздөн келгени, ал “шумдуктуу үн” же “укмуштай доош” деген маани берериайтылат.

· Эң алгачкы комуз күүсү катары “Камбаркан” айтылат.

· Залкар комузчу Карамолдо Орозов кара күүнүн атасыаталат. Анын репертуарында 200дөн ашык күү болгон. Анын 60тан ашыгы гана алтынфондуга жазылып калган (“Көкөй кести”, “Койчулардын коңур күү”, “Насыйкат”, “Сынган бугу”, “Ибарат” ж.б.).

· Эл чыгармачылыгынын Бүткүлкыргызстандык 1-олимпиадасы 1936-ж. 18 – 25-октябрда Бишкекте болгон.1-сыйлыкты жумгалдык колхозчу Мыскал Өмүрканова жеңип алган. Ошондон баштап алтеатрга өткөн. Ырчылардын улуу муунунун катарына кирген М.Өмүрканова (1915-76)үнүнүн тазалыгы, бийиктиги, мукамдуулугу, кайруусун узакка созгондугу мененэлдин эсинде калган. 1939-ж. Москвага 1-декадага барганда “Алымканды” 1-мүнөттөнашык созуп, москвалыктарды тургузуп кол чаптырууга аргасыз кылган, алардысуктандырып, таңгалдырган.

· Кыргыз мамлекеттик филармониясы1936- ж. Кыргыз мамлекеттик театрынын эл аспаптар оркестринин негизиндетүзүлгөн. Анын алгачкы тобун композитор В.Г.Фере жетектеген. 1939-ж.филармонияга Т.Сатылгановдун ысымы ыйгарылган.

· Кыргыз мамлекеттик хору 1938-ж.негизделген.

· Кыргыздын алгачкы кесипкөйкомпозитору - Абдылас Малдыбаев. Ал классикалык үлгүдөгү улуттук музыканынбаштоочусу.

· Кыргыз классикалык ырларын1-оркестрге салып ырдаган – Сабира Суранчиева.

· Кесипкөй музыканы баштоочулардын көрүнүктүүсү Мирхамид Миррахимов. Музыкага шыктуу кыргыз жаштарын таап, нотаүйрөтүп, окутуп, келечегине жол салган. Эң биринчи чыккан “Ырлар” дегенкитептин музыкалык редактору. Драма театры ачыла электе оркестрдин дирижеру,музыкалык мектепти биринчи ачкан, филармониянын 1-директору болгон. КыргызССРинин эмгек сиңирген артисти (1944).

· Кыргыз музыкалык адабиятын 1-жолу Владимир Михайлович Роман түзгөн. Ал1995-ж. “Кыргызстан” басмасынан чыккан. Бул эмгекти музыкалык окуу жайларыменен искусство институтунун студенттери окуу куралы катары колдонушат.

· Кыргыз элинин музыкалык-адабий фольклорун иретке салып, алардын түрлөрү,багыттары жөнүндө учкай маалымат берген музыкалык мурас болгон узак ойнолуучугрампластинкалардын жыйындысы – “Кыргыз музыкасынын антологиясы” мурдагысоюздук республикалардын ичинен 1-болуп Кыргызстанда 1974-ж. чыгарылган. Алкыргыз, орус, англис тилиндеги түшүндүрмө китепчеден, 36 табактан турат. 4топко (күүлөр; эл дастандары; терме жана айтыштар; обондор, азыркы кыргызмузыкасы) бөлүнгөн 500дөн ашуун чыгармадан турат. Түзүүчүлөрү Б.Алагушов, К.Камбаров,Т. Бөрүбаев, С.Мусаев.

· Кыргыз эл аспаптар оркестринин 1-концерти 1936-ж. 19-майда болгон.

· 1939-ж. октябрда Москвада элдик аспапта ойноочулардын Бүткүл союздук1-кароосу болгон. Ага Муратаалы, Карамолдо, Адамкалый, Атай катышкан. МындаАтайдын аткаруучулук чеберчилиги өзгөчө жогору бааланып, СССР боюнчабиринчиликти алган.

· 1942-ж. июнда Бишкекте Орто Азия жана Казакстан республикаларынын1- музыкалык декадасы болгон.

· Комуз күүлөрүн 1-жолу ноталаштырган китеп – Чалагыз Исабаевдин “Комуздунтандалма күүлөрү” аттуу китеби. Ага 30 чоң күү киргизилген.

· Кыргыз музыкасынын тарыхында 1-ирет чет мамлекетте (Германия, Келн ш.)композитор Муратбек Бегалиевдин нотасы өзүнчө китеп болуп 1996-ж. басылыпчыккан. Ошол эле жылы америкалык “RaҢҢҮon dҮҢk” үн жазуучу фирмасы анын1-лазердик дискасын массалык тиражда жарыкка чыгарган.

· Залкар комузчу Карамолдонун бир тууган иниси Усуп Орозов (1886 - ?) элдинайтымында Карамолдодон ашкан комузчу болгон. Ал балалайка да черткен, кыл кыяктарткан. Кыргыз элинин илгерки күүлөрүн абдан мыкты черткен. 1926-ж. Карамолдоменен бирге Усуп дагы филармонияга кабыл алынган. Бирок, карыган ата-энесин,өзүнүн 12 баласын багуу зарылчылдыгы болгондуктан, Карамолдону калтырып, өзүайылдагы койчулук кесибине кеткен.

· Биринчилерден болуп 4 кылдуу комузжасап (1937-ж. ноябрда), эл алдына кол ойнотуп чертип чыккан, тубаса обончу,ырчы жана аткаруучу, кол ойнотмо күүлөрдүн чебер устаты, ар кыл формада комузчапкан уста Кыргыз ССРинин эл артисти Атай Огомбай уулу. Ал “Маш ботойду” колу,чыканагы, буту менен да чертчү экен.

· Кыргыздардан 1-кесипкөй дирижер – Насыр Давлесов. Ал Кыргызстандан 1-болуп1956-ж. Москва мамлекеттик консерваториясынын дирижерлук факультетин бүткөн.

· 1939-ж. 26-май – 4-июнда Москвада кыргыз искусствосу менен адабиятынын1- он күндүгү өткөн.

· Бүткүл дүйнөлүк ҮX фестивалдан Алтын медаль алган 1-кыргызстандык комузчу– Султанова Бүбүгүл.

· Ырдоонун классикалык манерасын италия белькентосунун бийиктигине алыпчыккан 1-ырчы – Сайра Кийизбаева.

· Республикада өткөрүлүп келе жаткан музыкалык искусство фестивалы –“Ала-Тоо жазы” 1-жолу 1966-ж. 28-майда башталган. Кийин аны өткөрүү салтка айланган.

· Кыргыз искусство өнөрүндө 1-жолу түзүлгөн фольклордук- этнографиялык“Камбаркан” ансамблин – Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти ЧалагызИсабаев уюштурган.

· Кыргызстанда 1-элдик фольклордук- аваздык аспаптар ансамбли – “Бекбекей”1975- ж. Жумгал районунда уюштурулган. Негиздегендер С.Жокобаева, Ш.Эсенгуловж. б.

· Кыргыз кыз-келиндеринен чыккан1-композитор – Жылдыз Малдыбаева (А.Малдыбаевдин кызы).

· Кыргыздын тунгуч музыка изилдөөчүсү – Балбай Алагушев. ”Кыргыз музыкасы”деген энциклопедия да чыгарган (2007). Ал эми илим доктору Камчыбек Дүйшалиев1-жолу “Кыргыз эл музыкасы” деген фундаменталдуу китеп жазган (2007).

· Музыкалык искусстводо 1-болуп Социалисттик Эмгектин Баатыры наамынататыктуу болгон – Калый Молдобасанов.

· Керней-сурнайчылар тобу Кыргызстанда 1-болуп Жалалабад облустукТ.Тыныбеков атындагы филармонияда түзүлгөн.

· Кыргызстанда эле эмес, Орто Азия жана Казакстанда аваздык-аспаптыкансамблдерден 1-болуп Ат-Башы районунун “Арашан” аваздык-аспаптык ансамбли1982- ж. грампластинка чыгарган. Жетекчиси Дүйшөн Кыдыков.

· Тунгуч кыргыз эстрада ансамбли 1968-ж. түзүлгөн. Ал С.Жумашев,Б. Эгембердиев (комуз), О.Усубалиев (электр-комуз), А.Тезекбаев (аккардеон), Ю.Черкасов (бас-гитара), К.Мамасалиевдерден (урма аспап) турган аспаптыкансамбль болгон. Уюштуруучусу жана көркөм жетекчиси – республиканын эмгексиңирген артисти Чоро Кожомжаров (1942 - 81). Ал өзү бардык аспаптарда ойногон,эстрада ансамбли үчүн ырларды да жазган.

· Алгачкы эстрада ырчылары – Кеңеш Кожомкулов, Алтынбек Сапаралиев, АйшаБазарбаева, Зейнеп Шаакеева, Шамшыбек Үтөбаев ж.б. Кыргыз эстрадасындагыалгачкы ырлардын автору – Сардарбек Жумалиев. Анын 1-ыры “Бульварымды”А. Базарбаева ырдап чыккан.

· “Мурас” фольклордук- этнографиялыкансамбли 1998-ж. уюшулган. Уюштуруучусу жана көркөм жетекчиси дүйнөнүн 60танашык өлкөсү кайталангыс музыкант катары тааныган, профессор, мамлекеттиксыйлыктын лауреаты Самара Токтакунова. Ансамбль 13 адамдан турат. Кылдуу:комуз, кыл кыяк, альт кыяк, бас кыяк; үйлөмө: сыбызгы, чоор, чопо чоор, чогойночоор, сурнай; урма: добулбас, така, жыгач ооз комузду колдонушат. Ансамблькыргызда 1-ирет компакт диск чыгарган.

· Алгачкы кыздар ансамбли – “Шоола”. 1974-ж. Кыз-келиндер педагогикаинститунда түзүлгөн. Жетекчиси Эркин Курманов. Ал эми Кыз-Бурак эстрадалык кызарансамбли Ош шаарында 1976-ж. уюштурулган. Уюштуруучусу Р.Салмамбетов. Алансамбль 1976-ж. Бүткүл союздук эл чыгармачылыгынын Бишкекте өткөн1-фестивалында 1-орунду жеңип алган. Андан кийин көптөгөн өлкөлөрдө (Монголия,Венгрия, Югославия, Кытай ж.б.) болгон. 1986-ж. “Элдик коллектив” наамын алган.1987-ж. Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгын, 1995-ж. “Манас-1000” фестивалынын лауреатыболгон. Азыркы кезде Кыз-Буракта 9 ырчы бар. Алар студенттер, окуучулар.Жетекчиси Г.Садыбакасова. “Кыз-Буракка” “Ысык-Көл азем түндөрү – 2000” эл аралык музыкафестивалында гран при – ГАЗ-3110 “Волга” автомашинасы ыйгарылган.

· Алгачкы кыргыз элдик бий ансамбли 1957-ж. түзүлгөн. 1960-ж. жабылып,1967-ж. кайра уюшулган. Бул республикада эң биринчи мамлекеттик наамын алганбий коллективи. Азыркы кезде “Ак Марал” бий ансамбли деген ат менен белгилүү.Жетекчиси – М.Асылбашев.

· Кыргыздын 1-виоленчелчи- музыканты Токон Чотбаев.

· Кыргыз комузчуларынын ичинен СССР эл артисти деген наамды 1-болупСамарбүбү Токтакунова алган (1989).

Театр
· Жазуучу жана драматург К.Жантөшевдин изилдөөчү Н.Львовго бергенмаалыматына караганда кыргыз тилиндеги алгачкы пьеса «Бүкүлбай» деп аталып, 1920-ж. Караколшаарынын жанындагы «Чолпон» мектебинде коюлган. Автору жергиликтүү мугалимболгон. Оюнга К.Жантөшев өзү да актер катары катышкан.

· 1926-ж. 2-ноябрда Бишкекте алгачкы музыкалык-драмалык студия (Кыргызулуттук театр студиясы) түзүлгөн. Ага Аманкул Куттубаев, Өмүркул Жетикашкаев, Калый Сабаев, Касымалы Жантөшев, Касымаалы Эшимбеков, Жапар Жүндүбаев, ШейшеОрозов, Гүлай Орозбаева, Шамшы Түмөнбаев, Алжанбай Сарбагышев, КанымгүлАйбашева, Калбүбү Мадемилова ж.б. киришкен. 1930-ж. 7-ноябрда студия кыргызмамлекеттик драма театрына айланып, 1-сезону ачылган. 1970-ж. 6-ноябрдаКырдрамдын жаңы имараты ачылган. Театрга 1997-ж. драматург ТоктоболотАбдумомуновдун ысымы ыйгарылган. Драма театрынын 1-режиссеру – Абыл Урманбетов.

· Кыргыз театр өнөрүнүн тарыхындагы тунгуч пьесалар М.Токобаевдин “КайгылууКакейи” (1928) менен К.Жантөшевдин “Алым менен Мариясы” (1930).

· 1928-ж. этнограф жана композитор А.В.Затаевич (1869 -1939) Кыргызөкмөтүнүн сунушу боюнча кыргыздын элдик пьесаларын жана ырларын 1-жолу нотагатүшүргөн.

· Кыргыз театр өнөрүнүн тарыхына тунгуч улуттук режиссер катары киргенАманкул Куттубаев (1907 - 84). Ал 1930-ж. К.Жантөшевдин “Алым менен Мариясын”койгон. Ал Сарбагышев Отунчу (1909-44), Жетикашкаев Өмүркул ж.б. сыяктуу элеулуттук тунгуч актёрлордун катарында да турат.

· Эң алгачкы кыргыз музыкалуу драмасы “Алтын кыз”. Либреттосун Ж.Бөкөнбаев, музыкасын В.Власов менен В.Фере жазган. Алгач 1937-ж. 12-майда Кыргыз драматеатрында коюлган. Режиссёру Ө.Жетикашкаев, балетмейстери Н.Хольфин, дирижеруШ.Орозов, сүрөтчүсү Г.Айтиев, хормейстери П.Меркулов. Башкы ролдордуаткаргандар: А.Куттубаева (Чынар), А.Боталиев (Жапар), А.Малдыбаев (Кузнецов),Б. Бейшенбаева (Чынардын энеси), М.Кыштобаев (Берик дубана), К.Жантөшев (Момуш),К.Эшимбеков (Калыбек ырчы).

· Кыргыз драматургдарынын жана дүйнөлүк классиктердин чыгармаларыныннегизги ролдорун эң биринчи сахнага алып чыгып турган залкар сахна чебери –Муратбек Рыскулов (1909 -74). Ролду жүрөккө жеткире аткаргандыктан АнглиядагыКороль Лирдин айкели М. Рыскуловдун кебетекешпири менен тургузулган.

· Н.К.Крупская атындагы орус драма театры 1935-ж. 12-ноябрда ачылган.

· Каракол драма театры 1937-ж. апрелде уюштурулган. Аны уюштурууда ошолкездеги ГИТИСтин (Москва) кыргыз студиясынын студенти Какен Урманбетова чоңроль ойногон. Театрдын алгачкы режиссерлору: Т.Курманов, Д.Койчуманов, Б.Корольков. Ал эми алгачкы актерлору А.Жанкорозова, Ш.Жунушев, Б.Бообеков,С. Көмөчов, А. Кожобеков ж.б.

· Кыргыздын тунгуч куурчак оюнчусу – Адамкалый Байбатыров (1895 - 1953).1939-ж. ал тунгуч темир комузчулар ансамблин түзгөн. Ал ышкырып, эки колдопчерткен темир комузчу болгон, алгачкы имитатор (тууроочу) дагы.

· Кыргызстанда тунгуч ирет “Жалгыз актёр театрын” жараткан артист – айтылуукуудул Шаршен Термечиков.

· Грим өнөрү боюнча кыргыздын тунгуч адиси – А.Сманалиев.

· Москвадан 1941-ж. институтту бүтүп келген алгачкы карлыгачтар: Н.Кытаев(“Корол Лирди” 1-ойногон), Самак Алыкулов, Шамшы Түмөнбаев, Жекшен Арзыгуловж. б.

· 1953-ж. Ташкенден институтту 1-бүтүргөндөр: Советбек Жумадылов, ГүлшараДуулатова, Касымбай Табалдиев ж.б.

· Республикадагы алгачкы куудалдар театры, б.а. Шаршен атындагы Чүйоблустук театры 1991-ж. түзүлгөн. 1-директору киноактёр, театр артисти МаратАлышпаев.

· Элдик театрлардын ичинен 1-болуп профессионалдык театр болгон – Жумгалдрама театры. Ал 1935-ж. колхоз-совхоз аралык театр катары уюшулуп, 1972-ж.элдик театр наамын, 1995-ж. профессионалдык драма театры статусун алган.

· Асанкул Шаршенов атындагы куудулдар конкурсунун 1-лауреаты – анын шакиртиКелдибек Ниязов.

· Бишкек шаардык драма театры 1993-ж. К.Баялиноватындагы республикалык китепканада ачылган. Алгачкы жетекчиси КР эл артистиАсанбек Умуралиев. Алгачкы сезонун япон жазуучусу Дзюндзи Киноситанын«Каркыранын канаты» деген пьесасы менен баштаган.

Балет
· Эң алгачкы кыргыз балети – “Анар”. Либреттосун К.Эшмамбетов, Н.С.Хольфин, музыкасын В.Власов, В.Фере жазган. Балетти койгон Н.С.Хольфин, В.В.Козлов, дирижеру В.И.Чернов, сүрөтчүсү – Я.З.Штоффер. Анардын ролун –А.Молдобаева, Г.Худайбергенова, Кадырды – А.Мамакеев, Багыштын ролун –Г.Автандилов аткарган.

· Ленинград хереографиялык окуужайын бүткөн алгачкы кыргыз балеринасы - Арзыгулова Жумакалый (1922-48).Таланттуу педагог болуп, кыргыз классикалык балетинин өнүгүшүнө салым кошкон.26 жашында дүйнөдөн өткөн. Галия Худайбергенова да алгачкы кыргыз бийчиси,кыргыз хореографиясынын карлыгачы, атайын билими жок, тубаса талант.

· Кыргыз хареографиясын негиздөөчүлөрдүн бири Бүбүсара Бейшеналиеважараткан каармандардын көпчүлүгү бий өнөрүнүн бийик эталонуна айланган. Алкатышкан “Чолпон” балетфильми дүйнөнүн 60тан ашуун өлкөсүндөкоюлган. Кыргыз бийчилеринен 1-жолу Б.Бейшеналиева бийлеген “Чолпон” балети тартылыпАмерикада көрсөтүлгөн.

· Биринчи балет-оратория – “Саманчы жолу”.

· Биринчи балетмейстер- аял – КР эл артисти Эркин (Калбүбү) Мадемилова.

· Кыргыз театр сахнасында 1-жолу жаңылык жараткан 1 актылуу авангарддыкстилдеги модерн балеттин автору композитор жана пианист Каныкей Медетбекова. АлБишкек шаарынын гимнинин автору дагы.

Опера
· Кыргыз опера жана балет театры 1937-ж. негизделген.

· Биринчи кыргыз операсы – “Айчүрөк”. Музыкасын А.Малдыбаев, В.Власов,В.Фере, либреттосун Ж.Турусбеков, Ж.Бөкөнбаев, К.Маликов жазган. Премьерасы1939- ж. 15-апрелде болгон. Анда Айчүрөктүн ролун –С.Кийизбаева, Семетейди – Ж.Садыков, Күлчорону –А.Малдыбаев, Чачыкейди – М.Махмутова, Калыйманды – А.Куттубаева, Чынкожону –А.Боталиев, Толтойду – К.Эшимбеков аткарган. Режиссерлору – А.Куттубаев, В.Васильев, хормейстери – П.Меркулов, балетмейстери – Н.Хольфин, сүрөтчүсү –Я.Штоффер, дирижеру – В.Цениковский.

· Кыргыздын алгачкы опера ырчылары – А.Боталиев, А.Малдыбаев, Ж.Садыков,С. Кийизбаева ж.б. С.Кийизбаева вокалист аялдардан 1-болуп 1958-ж. СССРдин эл артисти наамын алган.

· 1967-ж. мартта опера жана балет театрында кыргыз улуттук искусствосунунтарыхында 1-жолу Б.Миңжылкиев Мефистофелди укмуштай сонун ырдап чыккан.

· Кыргыз опера ырчыларынан 1-болуп Токиодо италиян тилинде “Чио-чио-санды”СССРдин эл артисти Кайыргүл Сартбаева аткарган.

· Кыргыз опера искусствосунун тарыхында 1-болуп опера искусствосунун ыйыкмекени катары белгилүү болгон Италиядагы Миландын Ла Скала театрынанстажировкадан өткөн (1968) кыргыз артисти – Болот Миңжылкиев.

Кино
· Кыргызстанда тартылган алгачкы көркөм фильм – “Саябан араба”. Ал 1927-ж.тартылган. Ага 13 жашында тартылган 1-кыргыз кызы – Айша Султаналиева (кийинпрофессор К.Карасаевдин жубайы) болгон.

· Кыргызстан жөнүндөгү алгачкы документ кинону 1928-ж. саякатчыВ.А. Шнейдеров тарткан. Ал “Туңгуюк алдында” деп аталган.

· Бишкекте алгачкы үндүү фильм 1933-ж. 29-январда көрсөтүлгөн.

· Кыргыз турмушу жөнүндөгү эң алгачкы толук метраждуу көркөм фильм “Айгүл”деп аталган. Аны 1937-ж. “Союздетфильм” тарткан. Сценарийи ИМ.Вершининдики, режиссеру – Ю.Васильчиков, оператору – Б.Монастырский, сүрөтчүсү – В.Пантелеев, композитору – К.Корчмарев, үн оператору – К.Никитин, консультанттары – А.Ерохинжана Б.Мошков. Мында Айгүлдүн ролун – Т.Зейферт, Мустафаны – П.Гладжиев, Лу Си-Яны– Н.Мучирин, Орозду – А.Боталиев, Ярматовду – Т.Хожаев, Вовсенкону – Б.Баратов,Саидди – А.Ким аткарган.

· “Кыргызфильм” киностудиясы 1939-ж. кинохрониканын корреспонденттик пунктукатары уюшулган.

· 1939-ж. 18-ноябрда Кыргыз ССРинин 1-кинофестивалы болгон.

· 1941-ж. 17-ноябрда хроникалык- документ фильмдин кыргыз студиясы жаралган.Бул улуттук кинематографиянын башталган күнү болуп эсептелет.

· Биринчи кинорежиссерлордун бири – Касымалы Жантөшев. Ал эми «Манастынуулу Семетей» деген киносценарийди жазган 1-киносценариячы – Жоомарт Бөкөнбаев.Ал экөө ошол кинону тартчу жерди изилдепжүргөндө Ж. Бөкөнбаев кырсыкка учурап, кино тартылбай калган.

· Кыргыз кыздарынан кинодогу алгачкы карлыгачтардын бири – ЛилияТурусбекова Жусуповна.

· Тунгуч кино журнал – “Советтик Кыргызстан”. Ал 1943-ж. тартыла баштаган.

· Алгачкы толук метраждуу түстүү көркөм фильм “Салтанат” деп аталган. Аны1955-ж. “Кыргызфильм” студиясы менен “Мосфильм” киностудиясы биргелешип тарткан(режиссеру В.Пронин, сценарийинин автору Р.Буданцев). Салтанаттын ролун БакенКыдыкеева аткарган.

· Кыргыз режиссеру тарткан 1-көркөм фильм – “Ак тоолор”. Аны 1963-ж. МелисУбукеев тарткан. Ал анын эң 1-фильми болгон. Ал эми бул залкар таланттын акыркыфильми болгон “Манастын ааламы” аттуу публицистикалык чыгармасы улуттук маданиятыбыздынтеңдешсиз байлыгына айланган.

· Алгачкы кыска метраждуу фильм А.Видугиристин “Бул бактысыздык эмес”фильми 1970-ж. тартылган. Ал кыска метраждуу фильмдердин эл аралык1-фестивалында (Польша, 1972) Ардак дипломго ээ болгон.

· “Кыргызтелефильм” студиясы 1969-ж. чыгармачыл бирикме катары уюшулуп,1973-ж. студияга айланган. Студия чыгарган 1-көркөм телефильмдер: “Ак Мөөр”(режиссеру М.Убукеев), документ телефильм “Ак куулар конгон айдың көл”(режиссеру Н.Борбиев).

· Биринчи кесипкөй киноактер – Болот Бейшеналиев. Ал 1965–77-жылдардынаралыгында эле “Мосфильм”, “Белорусьфильм”, “Узбекфильм”, “Молдовафильм”, “Кыргызфильм” “Баррандов” (Чехословакия), ”Мафильм” (Венгрия) ж.б.киностудиялардын 30дан ашык кинотасмаларына тартылган.

· Эл аралык кинофестивалдарда эркектин ролун мыкты аткаргандыгы үчүн бешжолу баш байгени жеңип алган 1-кыргыз киноактеру, кыргыз искусствосун дүйнөлүкаренага алып чыккан кино жылдызы – Сүймөнкул Чокморов. Кыргыз Республикасындаэле эмес, мурунку СССРде да мындай рекордду акыркы 10 жылда (СССР тарагангачейин) эч ким койгон эмес. Анын кинодогу 1-ролу – М.Ауэзовдун “Караш-караш”аңгемеси боюнча Б.Шамшиев тарткан фильмдеги Бактыгул. Анын урматына Сүймөнкулуулуна Бактыгул деп ат койгон. Ошондой эле ал үч өнөрдү (киноактёр, сүрөтчү, спортчу)катар алып жүргөн (мындай учур сейрек кездешет).

· КР эл артисти Советбек Жумадылов башкалардан айырмаланып, улуттукколориттеги образдарды 1-жараткан актёр. Ал кинодо, театрда баш-аягы 80денашуун ролдо ойногон.

· Тунгуч кыргыз мультипликатору – Мусакеев Темирбек. Ал 1977-ж. “Сандардын”чатагы” деген алгачкы кыргыз мультфилмин тарткан.

· Кыргызстандагы 1-аял режиссер – Фатима Мамуралиева. Ал көптөгөн документфильмдерди тарткан. Ал эми дубляж боюнча 1-кинорежиссер аял –Осмоналиева Гүлбара. Ал Осмоналы Сыдыковдун кызы, 45 жашында каза болгон.

· Кыргыздын 1-кинооператору Марлис Туратбеков, Александр Кочетовдор болгон.

· “Ленфильм” киностудиясында режиссер болуп иштеген алгачкы кыргыз – ДинараАсанова. Анын тарткан бардык фильмдери (10дон ашык) СССР кинематографиясынынтурмушунда чоң окуя болуп турган. Дээрлик бардык фильмдери эл аралыксыйлыктарга, “Боз балдар” фильми 1985-ж. СССР Мамлекеттик сыйлыгына татыган.1988-ж. ага РСФСРдин искусствосуна эмгек сиңирген ишмер деген наам берилген.

· “Алтын камера” байгесин жеңип алган (1996-ж. Берлин эл аралыккинофестивалында) 1-кыргыз фильми – “Бороондуу бекет” (автору Ч.Айтматов,режиссер- коюучсу Бакыт Карагулов, продюсери Садыр Курманкожоев). Фильмдиэкранга чыгарууга Марат Бейшенбековдун (псевдоними Сарулу) эмгеги зор. Булбайгеге мурда дүйнөлүк кинематографиянын классиктери – Бертолуччи, Пазолини,Сабо ээ болгон.

· Кинорежиссер Актан Абдыкалыковдун “Бешкемпир” кинотасмасы кыргызкиносунун кайра жаралуусу катары бааланган (башкы ролду ойногон бала МирланАбдыкалыков). Фильм 1998-ж. Европанын дээрлик бардык өлкөлөрүндө, башка четмамлекеттерде өткөн кинофестивалдарга катышып, бардыгынын алдыңкы сыйлыктарына, гран-приге татыган. 1999-ж. дүйнө жүзүндөгү мамлекеттердин эң жакшы 45картинасы коюлган конкурска катышып, “Эң жакшы чет тилиндеги фильм” дегенноминация боюнча “Оскарга” ат салышкан. “Бешкемпир” айрым сыйлыктардыреспубликага 1-жолу алып келген.

· Кыргыз кино өнөрүн тунгуч изилдөөчү – Каарман Ашымов (1938 - 92). Алкыргыздардан 1-болуп 1968-ж. “Кыргыз киносунун жаралышы” деген темадакандидаттык диссертация коргогон, кыргыз киносу жетишкен ийгиликтерди иликтегендокторлук диссертациясын бүтүп, Москвадан коргоо алдында каза болгон. Анынэмгектери кыргыз кино изилдөө ишине чыйыр салып, кино тартууга даңгыр жол ачкан.

· СССРдин эл артисти кинорежиссер Болот Шамшиевдин “Бөрү зындан” тасмасы1983-89- жылдар аралыгында 100 млн. сомдон (рубль) ашык киреше түшүрүп, кассалыкрекорд койгон. Мындай ийгилик ошол кездеги союздук республикалардын кинотарыхында дегеле болгон эмес.

Цирк
· Тунгуч цирк өнөрпозу Калмырза акын болгон деп айтсак болчудай. Ал ырдасада, комуз чертсе да ат үстүндө өнөр көрсөтүп аткарчу экен.

· Тунгуч кыргыз цирки “Жаш Кыргызстан” деп аталган. Ал 1963-ж. октябрдааренага чыккан. Бир темага бириктирилген акробатика номерлеринен турган. Алгачага Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти Е.А.Жаныбеков (Жан Сун Ли) жетекчиликкылган. 1977-ж. 11-ноябрда цирктин жаңы имараты ачылган.

· Кыргыз циркинин карлыгачтарынын бири, алгачкы аба гимнасты – ЖыргалКөбөгөнова.

· Биринчи кыргыз дрессировщиги (айбанат үйрөтүүчүсү) Салмоорбек Урмамбетов. Ал төө, топоз, аюу, ит, эчки, кой, түлкү, ат, бүркүттөрдү үйрөткөн.

· Биринчи кыргыз йогу – Болот Жетимишбаев. Анын трюктары Борбордук Азиябоюнча да биринчи болуп эсептелет. Ал аба гимнасты болуп циркте иштеп жүрүп, 9 м бийиктиктен жыгылып, бели16 жеринен сынган. Аз жерден аман калган Болот оору менен алышып жүрүп майыпкатары пенсияга чыккан. Ошондон кийин темирдей эрк, кажыбаган кайраттынаркасында йог өнөрүн өздөштүргөн. Өзү алгачкы элчилерден болгон айтылууТилекмат чечендин урпагы.

· Алгачкы кыргыз маскарапозу (клоуну) – Кадырбек Тажиев. Ал 1966-ж. кыргызциркинин атчандар командасына кабыл алынып, ошондон бери чабандес жана клоунболуп иштеп келет. КР эмгек сиңирген артисти. Ал белгилүү куудул Ю.Никулиндентаалим алган. Кыргызстанда “цирк режиссёру” деген дипломдун жалгыз ээси дагы.

Буту менен жаа атыпулуттук колоритте кайталангыс көрүнүштү көрсөтүп, кезегинде аналогу жок номераткарган акробат кызыбыз Светлана Козубекова. Кыз кезиндеги фамилиясы Момункулова.Азыр Италияда жашайт.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#39 Balamir 05 January 2012 - 02:38

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Көркөм сүрөт
· Кыргызстанда алгачкы сүрөт көргөзмөсү 1934-ж. 16-ноябрда ачылган.

· Республикада сүрөт өнөрүнүн мыкты үлгүлөрү топтолуучу алгачкы илимиймекеме – сүрөт галареясы 1935-ж. 1-январда Бишкекте ачылган. Ал 1945-ж. Кыргызмамлекеттик сүрөт өнөр музейи деп аталган.

· Тунгуч кыргыз сүрөтчүсү – Гапар Айтиев (1912-86). Ал улуттук кесипкөйсүрөт өнөрүн негиздөөчү. 1982-ж. Социалисттик Эмгектин Баатыры наамын алган,1973-ж. СССР Сүрөт академиясына корреспондент- мүчө болуп шайланган 1-кыргыз.

· СССР Сүрөтчүлөр союзуна кыргыз кыз-келиндеринен 1-болуп 1958-ж. уз,сүрөтчү Бекбоева Алый (1886 - 1977) мүчө болгон.

· Семён Афанасевич Чуйковдун “Советтик Кыргызстандын кызы” деген атактуучыгармасындагы кыз Ортосай айылында туулган Өгөбаева Айымжамал болгон экен.С.Чуйков аны 13 жашында 4-класста окуп жүргөндө тарта баштап 3 жылда бүткөн.Азыр (2000) Айымжамал апа абышкасы Өгөбаев Камчыбек экөө Ысыката районунунКрасный- Восток айылында жашайт.

· 1-сатирик-сүрөтчү, график-карикатурачы – Турумбеков Асанбек. Анынсүрөттөрү, сатира-карикатуралары, шарждары гезит-журналдарга тынымсызжарыяланып турган, Москвада өткөн “Тынчтык үчүн күрөш” аттуу эл аралыкконкурста күмүш медаль жеңип алган.

· Эң алгачкы кыргыз фотографы – Садыр уулу Бакай (Бакас).

Музей
· Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик тарых музейи 1925-ж. 9-декабрданегизделип, алгачкы экспозициясы 1927-ж. 5-мартта полководец жана мамлекеттикишмер М.В.Фрунзенин балалык чагы өткөн үйдө ачылган. Музей 1927 – 33-ж.Кыргызстан борбордук музейи, 1933 – 43-ж. Кыргыз мамлекеттик край таануумузейи, 1943 – 54-ж. Улуттук маданият музейи, 1954-жылдан Мамлекеттик тарыхмузейи деп аталган. Музейдин уюштуруучусу жана 1-директору болочоктогу белгилүүэтнограф С.М.Абрамзон болгон.

· Тунгуч зоология музейи 1926-ж. уюштурулуп, “Край таануу музейи” депаталган.

Борбордук Азиянынтарыхында 1-болуп техникалык тарых музейи Бишкекте 2000-ж. ачылган (эски тарыхмузейинин түштүк-батыш бурчу). Ага 500дөн ашык экспонат коюлган. Жалаңтехникалык буюмдар: эң биринчи чыккан радио, фотоаппарат, чырак, саат, колмашине ж.б. коюлган. Аны Алымкул Ташланов 46 жыл бою чогултуп, жалаң жекеаракети менен түзгөн.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

#40 Balamir 05 January 2012 - 02:40

Активист

Кыймылы жок
950
23 May 11
: 04 Sep 2024 03:48
Жынысы:Эркек
Калаасы:Earth

Чыгармачыл союздар,коомдор, коомдук уюмдар, партиялар ж.б.

· Кыргызстандагы 1-профсоюз уюму 1925-ж. Кызылкыя кенинде түзүлгөн.

· Кыргызстан Жазуучулар союзу 1934-ж. уюшулган. Ага 1927-ж. түзүлгөн “Кызылучкун” адабий бирикмеси, анын негизинде 1930-ж. түзүлгөн Кыргызстан пролетаржазуучуларынын ассоциациясы база болгон. Союздун башкармасынын 1-төрагасыА. Токомбаев.

· Кыргызстан Сүрөтчүлөр союзу 1934-ж. 16-ноябрда уюшулган. Алгачкы төрагасы Семен Афанасевич Чуйков

· Кыргызстан Архитекторлор союзу 1938-ж. 20-мартта түзүлгөн. 1-төрагасы Г.А.Сутягин.

· Кыргызстан Композиторлор союзу 1939-ж. 25-октябрда уюшулган.Башкармасынын 1-төрагасы Абдылас Малдыбаев.

· Кыргызстан Журналисттер союзу 1959-ж. уюшулган. 1-төрагасы ТургунбекСуванбердиев.

· Кыргызстан Кинематографисттер союзу 1962-ж. 25-октябрда түзүлгөн. Алгачкытөрагасы Чыңгыз Айтматов.

· Кыргызстан театр ишмерлер союзу 1987-ж. декабрда уюшулган. Алгачкы төрагасы Чолпонбек Базарбаев.

· Кыргызстан эл чеберлер союзу 1989-ж. уюшулган.

· Кыргыз география коому 1947-ж. январда негизделген. Анын 1-төрагасыакадемик К.И.Скрябин болгон, коомду 1964-жылдан С.Өмүрзаков жетектеген.

· 1948-ж. 15-январда “Билим” коому уюшулган.

· Кыргызстан чет өлкөлөр менен достук, маданий байланыш коому 1958-ж.октябрда түзүлгөн. Алгачкы төрагасы Мукамбет Дөгдүров (1958-61).

· Республикада театр коому 1961-ж. уюшулган. Коомдун тунгуч төрагасы Муратбек Рыскулов (1961-75).

· Табият коргоо коому 1964-ж. уюшулган. Борбордук Советинин Президиумунун 1-төрагасы – Төрөбай Кулатов болгон (1964-76).

· 1966-ж. 15-февралда Тарыхый жана маданий эстеликтерди коргоо коомууюшулган

· “Кыргызстан калкы” ассамблеясы (КЭА) 1994-ж. түзүлгөн. Ассамблеяда 26 улуттук-маданий борбор жана коомдук бирикмелер уюшулган. Ассамблея – коомдукуюм, башка өлкөлөрдө бизден кийин гана биздикин үлгү кылып түзүлө баштаган.КЭАнын Кеңешинин 1-төрагасы – Сопубек Бегалиев.

· “Түгөлбай-Ата” эл аралык коому 1991-ж. түзүлгөн. Жетекчиси ЖамилаКулманова.

· 1917-ж. Бишкекте “Алаш-Ордо” партиялык комитети түзүлгөн.Уюштуруучулары Э.Арабаев, А.Сыдыков, К.Тыныстанов, Н.Тулин ж.б. болгон.

· Кыргызстандын Тынчтык фонду 1961ж. Тынчтыкты коргоочулардын республикалыккомитети деген ат менен түзүлгөн. Алгачкы төрагасы тарыхчы БегималыЖамгирчинов.

· Кыргызстандагы алгачкы массалык коомдуксаясий уюм - ”Кыргызстан Демократиялык Кыймылы”(КДК). Алгачкы тең төрагалары - Казат Акматов, Жыпар Жекшеев, ТопчубекТургуналиев.

· Алгачкы саясий партиялардын бири “Асаба” 1990-ж. апрелде улуттук кыймылкатары иштей баштаган.

· Эркин Кыргызстан (ЭрК) демократиялык партиясы 1991-ж. 9-февралда СССРдинучурунда түзүлгөн алгачкы саясий партиялардан. Ага “Дыйкан ордо” (жетекчисиА. Базаркулов), “Ак-Өргө” (Э.Шерниязов) коомдору, “Кожоюн” коомдук кыймылы(Т.Дүйшеев) кирген.

· Кыргызстан социал-демократиялык партиясы 1993-ж. 25-сентябрда түзүлгөн. 1-координатору – Жумабек Ибраимов.

· Кыргызстан биримдик партиясынын уюштуруу конференциясы 1994-ж. 9-апрелдеболгон. Расмий каттоодон 8-июнда өткөн. Негизги максаты – адам укугун, саясийжана экономикалык эркиндигин коргоо, демократиялык коомду жана укуктукмамлекетти курууга өз үлүшүн кошуу. Партиянын социалдык базасын ортоңкусоциалдык катмар: интеллигенттер, ишкерлер, фермерлер, илимий кызматкерлертүзөт. КБПнын саясий кеңешинин координатору – Амангелди Муралиев.

· Кыргыз Республикасынын Жаштар партиясы 2000-жылы 1-июнда түзүлгөн.Биринчи лидери Бакыев Айдар.

· Кыргызстандагы 1-эл аралыккайрымдуулук фонду – “Мээрим”. 1993-ж. июнь айында түзүлгөн. Алгачкы төрайымы –Акаева Майрам Дүйшөновна.

· Республикада 1-болуп чөйрөдөнжана үй-бүлөдон ыза көрүп, кор болгон аялдар үчүн “Үмүт” деген кризистик борборуюштуруп, баш калкалар жатакана ачкан Бүбүсара Рыскулова Рахмановна. Ал анданкийин турмуштан запкы көрүп, жан дүйнөсү жабыркаган аялдарга жана үй-бүлөлөргөморалдык- социалдык жардам берүүчү “Сезим” деген кризистик борбор ачып, алборборду жетектейт (1999).

· Республикада биринчи болупазиздерди реабилитациялоонун кайрымдуулук медициналык фондусун 1996-ж. медицинаилимдеринин доктору Жумагулов Олжобай уюштурган.

· ЮНЕСКОнун “Боорукер” клубу ОртоАзия республикаларында биринчилерден болуп 1985-ж. Кыргыз кыз-келиндер институтунда түзүлгөн. Аны түзүүгө жигердүү катышып, чоң салым кошкон карлыгачтардын бири Таджиева Гулия Мукашевна.

Соода
· 1957-ж. Бишкекте 1-универсал дүкөн ачылган.

· Кыргыздардан 1-болуп модель бизнесинде жол салган – Карина Акматалиева. Ал Бишкектеги “Чыгыш моделдери” агентсттигинин директору, ГерманиянынФранкфурт- на Майне шаарындагы кесипкөй моделдер агентсттигинин топ-модели.

· Дүйнөлүк “Жибек жолу” трасазиялык жарманкеси 1-жолу 1994-ж. Бишкектеөткөн. Ага 9 мамлекет катышкан. Аны трансазиялык “Жибек жолу” АКсы уюштурган(президенти Осмон Саткеев).

· Республикадагы ар кандай компаниялар өздөрү чыгарган баалуу кагаздарды, б.а. акцияларды соодалоочу жай - Кыргыз фондулук биржасы 1995ж. 25-майда түзүлгөн. Алгачкы жетекчилери- Юрий Хегай, Улан Рыскелдиев, Чынарбек Отунчиев.

Айыл чарба
· Тамеки Кыргызстанда 1-жолу 1928-жылдан түштүк аймактарда өстүрүлө баштаган.

· 1-чабандык жаштар бригадасы – “Эдельвейс”. Ал 1974-ж. Нарын районунун Карл-Маркс атындагы колхозунда түзүлгөн. Мүчөлөрү мектептин 17 бүтүрүүчүсүболгон. Алар 2500 тубар койду 5 комплекстүү кашарга багышкан. 1976-ж. Бүткүлсоюздук комсомолдук жаштар сыйлыгынын лауреаттык наамын алышкан. Бригаданытүзүүгө ошол кездеги колхоз башкармасы Т.Абдыраимакунов зор салым кошкон. Булсаамалык кийин республикага тараган.

· 1990-ж. 4-майда СССР элдепутаттарынын акыркы сьездинде фермердик дыйкан чарбаларын уюштуруу жөнүндөгү чечиминен кийин парторгдук кызматын таштап фермерликке алгач чыйыр салгандардын бири – тунгуч кыргыз фермери таластык Гүлчоро Аязбеков. Ал 1991-ж. 27-февралдаТалас районундагы Чкалов атындагы колхоздун аймагынан 35 га жер бөлдүрүп алып(Кур-Талаа деген коктуну), бут тосууларга карабай мээнеткечтигин аркасында көпийгиликтерге жетишкен.

Өнөр жай
· 1882-ж. Д.Л.Иванов деген геолог Россия өкмөтүнүн каражатына Майлысайда нефтини эң биринчи изилдөө иштерин жасап, ошол структуранын жер үстүндөгү түзүлүшүнкагазга түшүргөн. 1890-ж. Ошол эле структураны изилдеп, түзүлүшү жөнүндөортоазиялык изилдөөчү-геолог Г.Д.Романовский жазган. Кыргызстанда жерденмунайзат чыгарып алуу иши (Т.Леонов деген инженердин жетекчилиги менен) 1-жолуНоокен районунун аймагында (Майлуу-Сууга жакын) 1901-ж. башталган. Ал негизиненкол күчү менен аткарылган, мунайзат чыккан жерлерге көлчүктөрдү жасап, агасарыгып чогулган мунайзатты челектерге куюп, араба менен Анжиянга жөнөтүптурушкан. Ушундай жол менен 1905-ж. 71, 1909-ж. 670, 1910-ж. 640, 1912-ж. 3200тонна мунайзат алынган. Муну Орусиядан атайын келген адистер ишке ашырышкан.

· 1910ж. көпөс Сулаймановдун ЧоңЖаргылчакта, КичиЖаргылчакта тактай тилүүчү заводдору болгон.

· Кыргызстандагы тунгуч пахта тазалоо ишканасы – Карасуу пахта тазалоочу заводу. Ал 1926-ж. ишке киргизилген.

· “Интергельпо” нооту фабрикасы 1927-ж. 2-майда ишке кирген.

· Ош жибек комбинаты 1928-ж. 28-январда ишке кирген.

· Бишкек ун комбинаты 1929-ж. 16-июнда ишке киргизилген.

· Беловодск кыш заводу 1932-ж. 15-апрелде ишке берилген.

· Карабалта кант комбинаты (азыркы “Бакай” АКсы) 1935-ж. 14-мартта ишке киргизилген.

· Республикада алгачкы өндүрүш рекордчулары 1935-ж. аталган. Ушул жылы республикага стахановдук кыймыл жайылып,1935-ж. 22-сентябрда Кызылкыя кенинин көмүр казуучусу С.А.Сопин бир сменада 22т көмүр казып алуунун ордуна 100 т, ал эми Сүлүктү шахтасынын көмүр казуучусуД. Сулайманов 12-октябрда 110 т көмүр казып алып рекорд койгон. Алгачкы стахановчу рекордчулар текстиль өнөр жайында Т.Бакалова, Е.Арапаева,Р. Хамутбаева, кант өнөр жайында Блинов, Сулайманов, пахта терүүдөУ.Матибраимова, кызылча өстүрүүдө Ш. Тезекбаевалар болгон.

· Кыргызстан автомобиль машина куруу заводу 1947-ж. негизделген.

· Сурьманы өнөр жайда кайрадан ылгап иштетүү мурдагыСССРде 1болуп1936ж. 2-июнда Кадамжай кенинде уюштурулган. 1958ж. Брюсселде өткөн Дүйнөлүк көргөзмөдө Кадамжайдын сурьма металлы коюлган жана алтын медаль менен сыйланып,бүткүл дүйнөлүк эталон катары кабыл алынган.

· 1932ж. Канттагы кант заводу иштей баштаган.

· Кыргызстандагы эң биринчи курулган суу сактагыч – Орто-Токой. Анын долбоору 1911-ж. падышалык Россиянынтушунда башталган. Бирок аны куруу жөнүндө 1940-жылдын 20-мартында токтомчыгып, плотинасынын курулушу 1941-ж. башталып, 1961-ж. аяктаган. Деңиз деңгээлинен1700 м бийиктикте. Узундугу 18 км, эң жазы жери 5 км,терең жери 47 км. Суутолгондогу аянты 24 км².Долбоордук кубаттуулугу 470 млн м³. Кээде суу 487 млн м³гажетет.

· Республикада тунгуч мебель1940-ж. чыгарылган. Ал 1928-ж. чехтердин “Интергельпо” кооператив коомундагыараба- челек жасоочу ишкананын базасында түзүлгөн жана “Кыргызмебель” депаталган фирма чыгарган.

· 1956-ж. 13-апрелде Үч-КоргонГЭСинин курулушу башталган.

· Кайыңды кант заводу 1962-ж. 11-сентябрда ишке кирген.

· Кыргыз камволдук-нооту комбинаты 1963-ж. 28-июнда ишке кирген.

· Кант цемент-шифер заводу 1964-ж. 11-июнда пайдаланууга берилген.

· Кыргызстан электр кыймылдаткычтар заводу 1965-ж. негизделген.

· “Кыял” асем-буюм чыгаруучу көркөм кол өнөрчүлүк бирикмеси 1969-ж.негизделген.

· Бухара-Жамбыл- Бишкек-Алматы газ түтүгү 1970-ж. 21-майда ишке кирген.

· Ат-Башы ГЭСи 1970-ж. 9-декабрда ишке кирген.

· Кыргыз текстиль комбинаты Ош шаарында 1970-ж. ишке киргизилген.

· Күрп-Сай ГЭСи 1981-ж. 22-февралда ишке кирген.

· Витаминдештирилген минералдыксууларды (В₁,В₆, В₁₂, В₉, В₃,С ж.б.) Кыргызстанда 1-болуп 2005-жылдан баштап “Акун” фирмасы чыгара баштаган.Фирманын жетекчиси Чыныбай Турсунбеков.

Байланыш
· Бишкектеги алгачкы телеграф станциясы 1873-ж. 8-майда ачылган.

· Бишкек уездинде почта конторасы 1878-ж. 14-майда ачылган.

· 1994ж. 12-июлда Бишкекте 1-жолу мурда болуп көрбөгөн жаңы телефон шыңгыраган. Ошол күндөн тарта республикада кубаттуу телекоммуникациядоору башталган. Анын негиздөөчүсү - бүткүл дүйнө жүзү менен түздөнтүз сүйлөштүрө ала тургануюктук (сотовый) байланыштын алгачкы оператору КАТЕЛ (Кыргыз-Америка телефону)компаниясы болгон.

Архитектура, курулуш
· 1920 – 30-ж. Кыргызстанда өнөр жай курулуштары башталып, алгачкыинженер- куруучулар Андрей Зенков менен Юрий Дубов кыргыз архитектурасына чоңсалым кошкон. Кыргыз эл комиссарларынын Өкмөт үйүнүн, азыркы “Эркин-Тоо”басмаканасынын, педагогика университетинин, соода министрлигинин, Ош,Жалал-Абад жана Каракол шаарларындагы көрүнүктүү имараттардын демилгечилери болушкан.

· “Кыргызмамдолбоор” уюму 1932-ж. түзүлгөн.

· “Асанбай” кичирайонунун долбоору1982- ж. 30-январда жактырылган.

· Кыргызстандын тарыхындагы 1-беш жылдыздуу мейманкана (отель) – “хуЛтт”(мурунку “Кыргызстан”). 2001-ж. ремонту бүткөрүлүп, пайдаланууга берилген. 186номерлүү. Офиси кенен, президенттик жана люкс номерлүү, редженси клуб,банкеттик жана конференс залдары, ресторан, бар, ден соолук чыңдоочу борбор,бассейни бар.

· Байчериков Марсбек Мадабиевич (1938-90) Нарын шаарында алгачкы көпкабаттуу имараттарды куруу ишин 1-баштаган инженер-механик. Ал курулуштехникасын, механизмдерин өз колу менен монтаждап ишке киргизген. Бул ошолучурда тоо койнундагы курулуш революциясы болгон. Ал кийин көп жылдар улуттуккоопсуздук ишинде жетекчилик кызматта иштеген. Афганстанда өкмөттүкжетекчилердин ичинен интернационалдык милдет аткарган (1987-89) жогоркуинстанциянын бирден бир өкүлү полковник М.Байчериков гана болгон.

· СССРде космонавттар шаары аталган Гагарин шаарын курууга жарыяланганбүткүл союздук конкурста долбоорду жеңип, 10 жыл ошол шаардын башкы архитекторуболуп иштеп жана ал шаарды курууга жигердүү катышкан, башка эл-жерде башкыархитектор болгон 1-кыргыз – архитектура илиминин кандидаты Кеңешов ТөлөбайСейдакматович.

Транспорт
· Боом капчыгайына алгачкы араба жолу 1878-ж. салынган. Ага согуш жылдарындатемир жол курулуп, 1-поезд 1948-ж. май айында өткөн.

· Кыргыздардан чыккан 1-жол-курулуш инженери – Кусейин Көлбаев.

· 1920-ж. 10-июлда Токмокто автомобиль оңдоочу алгачкы устакана ачылган.

· Алгачкы пезд Олуяатадан Бишкекке 1924-ж. 8-августта келген.

· Пишпек станциясыныне депосунда 1941-жылдан поездайдай баштаган 1-машинист - Өмүрова Аписа..

· 1988-ж. 14-мартта Кант-Токмок- Быстровка айланма трассасынын курулушуаяктаган.

· Алгачкы кыргыз микроавтобусу – “Токмок – 2201” 1998-ж. чыгарылган. АныТокмок шаарындагы № 2 авторемонт заводунун инженерлери менен техникалыккызматкерлери ойлоп табышкан (заводдун директору Үсөнбек Есенбаев).Микроавтобустун кыймылдаткычы жана шассиси ГАЗ-24 автомобилиники, кузовун жергиликтүү чеберлер өздөрү жасашкан. Биринчи машиненин ачкычы Кыргызтелерадиокорпорациясынын 40 жылдык юблейинде анын жетекчилигине(президенти А.Карыпкулов) тапшырылган.

Ысыккөлдөгү алгачкы кемелер
· 1871ж. ЖетиСуу облусунун аскер губернаторуГ. А. Колпаковскийдин буйругу менен суу астында археологиялык иштерди жүргүзүүгөарналган алгачкы жел кеме курулган. ОруснатуралистилимпозуА. П. Федченко да калактуу катер жасаткан. Бирок, булар тез эле кырсыккакабылып, чөгүп кеткен.

· Уйгур көпөсү Атабаев жүк көтөрүмдүүлүгү 8 миң пуд болгон жыгач кеме жасатып, ал 1907ж.Ысыккөлдө сүзө баштаган. 1910жылдарда көпөс Сулайманов жүк көтөрүмдүүлүгү12 пудга жеткен жел кеме жасаткан. 1916ж. мындай 7 жыгач желкемеси болгон. Алардын эң чоңу 30 миң пудга чейин жүк көтөрүп, үч мачталууболуптур.

· Тамгалык Федор Андреевич Никифоровдун “флотилиясы”, 1909ж.Уралдан келип Барскоонго токтогон бир тууган Решетниковдордун “Платон” жана“Афанасий” деп аталган жүк ташуучу үч кемеси бар экен.

· Бир өңчөй палубасы жана капитан каютасы бар кемениБараканов деген бай 1911ж. жасаткан. Ошол учурдаинженеркемекуруучу Мазуренко үч мачталуу жыгач шхуна курган. Ысыккөлдөгү1кемемастери - Семён Андреевич Коростылёв. Ал А.С. Щетинин, Л.Ф.Рабочих дегендемилгечилер менен бирге 2 мачталуу, 5 миң пуд жүк көтөрүүчү “Коммунар”шхунасын, 15 ат күчүнө барабар мотордуу “Красный Восток” жел кемесин жана“Азов” балыкчылык ботун, “Юный коммунар” жел баркасын иштеткен. Биринчи матростор- Ш. Шамурканов, И. Чымырканов, А. Решетников. Ал эми Шершеби жана Жамболотдеген кыргыз моряктар чакан баркастарды башкарышкан.

· 1926ж. “Прогресс Кыргызстана” жаңы теплоходусууга түшүрүлгөн (капитаны Д.В. Колесников). Алгачкы жүк жана жүргүнчү ташуучутеплоход “Пионер” деп аталып 16 моряк иштеген (капитаны Т.И. Черный). Анда 1класстагы16 жүргүнчү оруну жана 2класстагы 24 каютасы болгон. 1931ж.инженер В.Д.Кебиндин долбоору боюнча Каракол пристанында 1темиркеме жасалган. Ал “Советская Киргизия” деп аталып, 420 т жүк көтөрүмдүүлүктөболгон, саатына 18 кмылдамдыкта жүргөн.

· 30жылдары “Киров”, “Пятилетка”, “Комсомол”, “Обо” кемелери, согуштан кийин “Манас” танкертеплоходу, “Османь”нефть биржасы, “Пржевальский” жүк теплоходу, “Иртыш”, “Лена” баржалары, тез жүрүүчү“Чайка” жүргүнчүлөр теплоходу, “Альбатрос” жүргүнчүлөр теплоходу, 1965ж.600 ат күчүнө барабар эки буксирлүү теплоход, 1966ж. буксир сүйрөгүч,1968ж. нефть тартуучу “Генераль Панфилов” кемеси, 1981ж. 750 ат күчүнөбарабар “ЫсыкКөл”теплоходу курулган. Буларды журналист Мундузбек Тентимишов кеңириизилдеген.

Авиация
· 1918-ж. апрелде кыргыз учкучтар полку түзүлгөн.

· Кыргыз аба мейкиндигинде эң биринчи самолет 1919-ж. учкан.

· Бишкекке биринчи аэроплан 1922-ж. 20-августта келген.

· 1924ж. 4майда Ташкен-Алматы рейсиндеги1самолет Бишкекке келип конгон.

· 1928-ж. 19-январда Фрунзе-Алматы авиа каттамы, 1933-ж. 17-апрелдеБишкек- Каракол аба почта байланышы ачылган.

· Кыргызстандагы алгачкы ички аба жолу 1933-ж. 7-ноябрда ачылып, Бишкек –Балыкчы – Каракол маршруту боюнча күн сайын эки У – 2 самолету учуп турган.1934-ж. Балыкчы – Нарын - Өзгөн – Ош, 1935-ж. Бишкек – Ош маршруттары ачылган.

· Алгачкы аэродром 1933-ж. Тынчтык проспектисинде курулган.

· Кыргызстанда айыл чарба авиациясы 1933-ж. башталган.

· Кыргыздан чыккан алгачкы учкуч – Ишенбай Абдыраимов. Ал 1934-ж.29-сентябрда үч орундуу санитардык самолет менен биринчи жолу учкан. Ардактууавиатор И.Абдыраимов кыргыздын эле биринчи учкучу эмес, “СССРдин эмгек сиңиргенучкучу” деген ардак наамды биринчи болупалган СССРдин № 1 учкучу дагы. Ал СССРде жашаган 120 улуттун ичинен 1-болуп булнаамга татыган кыргыз уулу. 41 жыл учуу майданында иштеп (катардагы учкучтанжарандык авиациянын Кыргызстандагы башкармасынын жетекчилигине чейин), жеке өзүсамолёттоун 16 тибин өздөштүргөн жана 17000 саат асманда учкан. Орто Азиядагыбирден бир учкучтар окуу жайын Бишкекте уюштурууга жетишкен да И.Абдыраимовболгон.

· Кыргыз кыздарынан чыккан 1-учкуч – Мусаева Жумагүл. Ал 1940 – 41-ж.Бишкек аэроклубунда окуп, самолёт менен асманга көтөрүлгөн 1-кыргыз кызыболгон. Ал У- 2 самолёту менен 147 жолу өз алдынча учкан жана самолёттон парашют менен312 жолу секирген. Ал география боюнча алгачкы илим кандидаты, кыргызкыз-келиндер институтунун 1-ректору дагы.

· 1957-ж. 16-январда Фрунзе аэровокзалы (азыркы Аэрофлот агенттиги) ишкеберилген.

· “Манас” аэропорту 1974-ж. 23-октябрда пайдаланууга берилген. Эң биринчи жүргүнчүсү катары Ил-62 самолету менен Косыгин келип конгон.

· Кыргызстанда учуу коопсуздугунун коргоо кызматын баштоочу – ГришинцевГеннадий Дмитриевич.

· А 320 маркасындагы 146 орундуу аэробус КМШ өлкөлөрүнөн 1-болуп 1998-ж.4-июлда Франкфурт – Бишкек багыты менен Манас аэропортуна келип конгон. Аны“Кыргызстан аба жолдору” улуттук авиакомпаниясына “Дебис Эффинанс” компаниясы толук ижаралыкнегизде берген. Бул дөөтүнү Ч. Айтматов коштоп келген.

· “Манас” – “Шереметово” авиакаттамы расмий түрдө 1-жолу 1999-жылдын1-апрелинде ишке ашырылган. Ошентип, республиканын “Кыргызстан аба жолдору” четөлкөлөр менен байланышууда транзиттик каттамга жетишкен. Бул алгачкы каттамдабарган делегацияны “Кыргызстан аба жолдорунун” коммерциялык директору ЭрикАрсалиев жетектеп барган.

Космонавтика
· КРдин алгачкы космонавты –Салижан Шарипов. Ал 1964-ж. 25-августта Ош облусунун Өзгөн шаарында туулган.Өзгөндөн орто мектепти, Приморьедеги жогорку учкучтар окуу жайын бүтүп,Токмоктогу илимий-машыктыруучу полкто учкуч-инструктор болуп иштеп жүргөндөкосмонавттар борборуна кабыл алынган. Ал 1998-ж. 22-январда америкалык- россиялык экипаждын курамында Хюстон шаарындагы Линдон Жексонатындагы учуу станциясынан Россиянын 88инчи, ал эми дүйнө жүзү боюнча380-космонавт болуп “Шаттл-Спей” космос кемеси менен космоско учкан. Космостон“Шак” деген ысым алган. Космоско Россиянын атуулу катары учкан, улуту өзбек.Кыргыз жана Өзбек Республикаларынын Баатыры.

Бүгүн - калган өмүрүңдүн биринчи күнү.
... Кайра ойлонуп көрдүм. Акыркы күнүң болуп калышы да мүмкүн.

of the page up there ^

Мен кыргызмын!

(3 )
1
2
3

Суперстан: Кыргыздын Гиннес Китеби - Суперстан

Кыргыздын Гиннес Китеби же рекорддор, эң, эң…,алгачкы, биринчи, тунгуч.

#21 Balamir 05 January 2012 - 01:55

#22 Balamir 05 January 2012 - 01:58

#23 Balamir 05 January 2012 - 01:59

#24 Balamir 05 January 2012 - 02:00

#25 Balamir 05 January 2012 - 02:00

#26 Balamir 05 January 2012 - 02:03

#27 Balamir 05 January 2012 - 02:05

#28 Balamir 05 January 2012 - 02:10

#29 Balamir 05 January 2012 - 02:11

#30 Balamir 05 January 2012 - 02:12

#31 Balamir 05 January 2012 - 02:13

#32 Balamir 05 January 2012 - 02:16

#33 Balamir 05 January 2012 - 02:20

#34 Balamir 05 January 2012 - 02:23

#35 Balamir 05 January 2012 - 02:29

#36 Balamir 05 January 2012 - 02:32

#37 Balamir 05 January 2012 - 02:35

#38 Balamir 05 January 2012 - 02:37

#39 Balamir 05 January 2012 - 02:38

#40 Balamir 05 January 2012 - 02:40