"Терминдик адашуулардын тарыхынан: Кантип казактар кыргыз болуп калды "
Публицистикалык эле эмес, тарыхий адабияттарда да "казактар 18-кылымдын башынан тартып кыргыз деп атала баштаган"
деген так эмес маалымат берилип келет.
Мунун себеби эмнеде?
18-кылымдын алгачкы 15 жылында орус документтеринде казактар өз аты менен эскерилет. Мисалы, Жунгариядагы орус элчиси Иван Унковскийдин 1722-1724 жылдары түзүлгөн журналында казактар тууралуу маалымат "казак"
деген эле ат менен берилет. 1715-жылдан 1734-жылга чейин казак жана кыргыз-кайсак деген эки термин жанаша колдонулган.
Мындай абал 1734-жылга дейре сакталат. Андан кийинки расмий орус документтеринен "казак"
деген термин сүрүлүп чыгып, анын ордуна "кыргыз"
деген аталыш колдонула баштайт. Эмнеге?
Бул эки терминдин ортосундагы жаңылыштыктын келип чыгуусуна 1734-жылы "Санкт-Петербург ведомосттору"
гезитине амстердамдык көпөс жана бургомистр Николай Корнелиуссон Витзендин "Түндүк жана чыгыш Тартария"
деген китебинин жарыяланышы себеп болду. Ал орус падышасы Петр I дин чакыруусу боюнча Россияга келип, анын ар түрдүү аймактарын,
негизинен Уралдан ыраакы Чыгышка чейин (азыркы Борбордук Азияны кошо), жазып чыккан. Борбордук Азия тууралуу маалыматты ал ошол жакта болуп келген орус чиновниктеринен,
көпөстөрдөн,
саякатчылардан жана "бухаралык"
соодагерлерден алган. Өзү – ал жакка басып барган эмес.
Витзендин китебинде кандай табышмак бар эле?
Китептин башында башкырлар, андан кийин енисейлик кыргыздар тууралуу очерктер кетет. Анданкийин Борбордук Азиянын элдери жөнүндө айтып келип, орус көпөстөрү жана бухаралык соодагерлердин айткандарынан куралган казактар тууралуу маалыматтарды китептин "Бухария"
деген бөлүгүнө жайгаштырат.
Ал жерде казактар өзүнүн "казак"
деген төл аталышы же "Бухаралык татар казактары"
деген аталыш менен эскерилет. Эмне үчүн "Бухаралык татар казактары"
? Анткени, 17-кылымдын аягында Казак хандыгы менен Бухара хандыгы Орто Сыр дарыя аймагын талашып, дайыма күрөшүп келишкендиктен Түштүк Казакстандын кээ бир аймактары колдон-колго өтүп турган. Китеп жазылып жаткан мезгилде бул жерлерди Бухара ээлеп тургандыктан,
Витзен казактар тууралуу маалыматты "Бухария"
деген бөлүмгө жайгаштырат.
Ушундай маалыматтардын болгонуна карабастан эмне эмне үчүн 1734-жылдан баштап Россияда казактарды "кыргыз"
деп атай баштаган?
1734-жылдын башында Петербургга казактын Абулхаир-ханынын уулу Эралы султан баш болгон казак делегациясы келет. Бул окуяга байланыштуу "Санкт-Петербург ведомосттору"
гезитинин кабарчылары россиялык окурмандар үчүн жогоруда айтылган Витзендин китебинен үзүндүлөрдү которуп, жарыялашат.
Алардын шашмалыгынанбы же ал кезде Россияда казак жүздөрү тууралуу маалыматтардын жоктугунанбы,
айтор – котормо казактар жөнүндө делинген менен, маалымат негизинен енисейслик кыргыздар тууралуу берилет. Гезиттин кабарчысы казактардын енисей кыргыздарынан келип чыгышы тууралуу версияны жарыялайт.
Бул версия падыша өкмөтүнүн расмий гезити болгон "Санкт-Петербург ведомостторуна"
жарыялангандыктан – ушул убакыттан, б.а. 1734-жылдан баштап орус падышасынын чиновниктери бардык расмий документтерде казактарды кыргыздар деп атай башташты.
Кыргыз-кайсактар менен казактарды алмаштырбоо тууралуу биринчи жолу 1750-жылы академик Г.Ф.Миллер жазып чыкты. Андан кийин, орус саякатчысы Х.Барданес да 1771-жылы чыккан "Кыргыз же казак хорографиясы"
деген эмгегинде Россияда "кыргыз"
деп аталган эл өзүн эч качан "кыргыз-кайсак"
деп атабастан "казак"
дэп айтаарын жазат.
Казактарды өз аталышы менен эскерген акыркы эмгек – бул 1756 -1758 жылдары жарык көргөн Жозеф де Гиндин түрк, гунн, монгол жана башка көчмөн элдердин тарыхына арналган белгилүү 5 томдугу эсептелинет.
Париждеги чыгыш элдеринин илимий китепканасынан алынган маалыматтар боюнча, европалык авторлор 1736-жылдан тартып казактарды "кыргыз"
деп атай башташты.
Бирок, окумуштуу-саякатчылар П.С.Паллас, И.Г.Георги жана башкалардын эмгектеринин Европада жана Россияда жарык көрүшүнөн баштап "кыргыз"
деген термин европалык окумушттулардын да эмгектерине кире баштайт.
Эмне үчүн бул адашуу 20-кылымдын 20-жылдарына чейин сакталып келди?
1) Левшиндин ою боюнча падыша чиновниктери үчүн "кыргыз"
деген терминди колдонуу Россияда ошол кездеги социалдык катмар катары белгилүү болгон казактарды "казак"
элинен айрымалоо үчүн ыңгайлуу болуп калды;
2) Ч. Валихановдун ою боюнча кыргыз менен казактардын жалпылыгынын көп белгилери бар: этно-тарыхый келип чыгышы, көчмөн турмушу, антропологиялык окшоштугу, тили, маданияты, чарба жүргүзүүсү;
3) 1703-1705 жылдары жунгар ханы Цэван-Рабтандын азыркы Хакасиянын аймагынан бир нече миң енисейлик кыргыздардын үй-бүлөлөрүн Чүй-Талас дарыяларынын арасындагы өрөөнгө көчүрүшү. Түштүк казак конуштарынын ал кездеги чеги орус чиновниктерине белгисиз болгондуктан,
Россияда казактар енисей-кыргыздары менен аралашып кетти деп эсептешкен.
Бул чаташуунун күчөшүнө 1726-жылы хивалык тарыхчы Абдулгази-Бахадур-
хандын "Түрктөрдүн санжырасы"
деген кол жазмасынын француз тилине которулуп, ошол кезде Сибирде туткунда жүргөн швед офицерлеринин комментарийлери менен Европада жарыкка чыгышы да себеп болду. Алар күчтүү жана баш ийбес кыргыздардын Енисейден капысынан жоголушунун,
алардын Жунгарияга көчүрүлүшүнүн,
Абулгазинин китебиндеги түрк элдеринин ата-теги тууралуу мифтеринин негизинде казактар кыргыздардан келип чыгышкан деп интерпретациялашкан.
18-кылымдын аягында казактардын ата-теги енисей кыргыздары делинген швед офицерлеринин гипотезасы - орус жана европа илимий адабияттарында казак эли тууралуу негизги гипотеза болуп калган. Ушундан улам "кыргыз"
, "кыргыз-казак"
же "кыргыз-кайсак"
терминдери орус жана европа чиновниктеринин,
атка минерлеринин жана Казакстандык изилдөөчүлөрдүн лексиконуна көпкө чейин кирип калды.
Акырында, эмне үчүн 1925-жылдан баштап "кыргыз"
жана "казак"
терминдери так бөлүнгөнүнө карабай, бул маселеге кайрадан кайрылып жатабыз. Көрсө, дагы эле "баары-жөнөкөй"
эмес экен.
Азыр Россияда казактарды кайрадан кыргыз деп атай баштаган монография,
макала эле эмес, энциклопедиялык мүнөздөгү басылмалар да чыга баштады. Мисалы:
1) 1994-жылы Омск шаарында чыккан тарыхий-край таануу сөздүгүндө Казакстандын эли "кыргыздар"
деп берилген;
2) саратовдук тарыхчы, тарых илимдерини доктору И. Плевдин "18-кылымдын экинчи жарымындагы Волгадагы немис колониялары"
аттуу фундаменталдык монографиясында казактар кайрадан эле "кыргыз-кайсак"
термини менен эскерилет;
3) оренбургдук кээ бир тарыхчылардын эмгектеринде да казактар "кыргыз"
катары берилет;
Парадокс катары сезилет, бирок мындай карикатуралык ренессанс Казакстандын өзүндө да байкалып жатат. Мисалы, Казакстандын түндүк областтарындагы кээ бир тарыхчылар өз эмгектеринде казактарды дагы эле "кыргыз-кайсак"
деп атап жатышат..
Эгер мындай абал улана берсе, казактар тууралуу маалыматтар башка элдерге – мисалы, кыргыздарга тиешелүү болуп калышы мүмкүн же, тескерисинче,
казактар тууралуу баалуу маалыматтар байкабай кыргыздарга тиешелүү болуп калышы мүмкүн.
Ошондуктан,
азыркы учурда Казакстандын Президенти бекеринен "Маданий мурас" программасын сунуштап жатпаса керек. Анын максаты – казак элинин тарыхий булактар менен таанышуусуна мүмкүнчүлүк ачуу, дүйнө таанымын кеңейтүү жана жогоруда айтылган жаңылыштыкты жойуу.
- (2 )
-
- 1
- 2
Кызыктуу макалалар өзүң окудуңбу, эми - эл окусун.
#3 01 February 2010 - 17:24
Каримулин А.Г.
...АМЕРИКАНЫН ИНДЕЙЛЕРИ
Отто Рериг 1819-жылы Пруссияда туулуп-өсүп, Лейпциг, Париж университеттеринде медицина, филология боюнча билим алып, чыгыш тилдери боюнча адистешкен. 1841-1858 жылдары ал Пруссиянын Туркиядагы элчилигинде котормочу болуп иштейт. Америкага кайтып келгенден кийин ар түрдүү жетекчи кызматтарда иштеп, 1908-жылы 89 жашында Калифорнияда каза болот.
Рериг 1861-1865 жылдары, Американын Түндүгү жана Түштүгүнүн ортосунда болгон жарандык согуш учурунда Дакота штатындагы аскер госпиталында хирург болуп иштейт. Ал жерден согушка катышкан сиу индейлери менен кездешип, сүйлөшөт да, бир нерсеге аябай таң калат: сиу индейлеринин тили түрк тилине аябай окшош экен. Андан да кызыгы, сиу индейлери өздөрү жашаган аймакты Америка ачылганга чейин эле, б.а. 16-кылымга чейин эле, мекендешкен. Рериг эми госпиталдагы жумушунун көптүгүнө карабастан, индейлер менен жолугушуп, тилин үйрөнүп, үй-шарттары, каада-салттары менен таанышканга да убакыт таба баштайт.
Алардын тилинин лексикасын тыкан изилдеп чыккан Отто Рериг сиу индейлеринин тили урал-алтай тилдеринин тобуна, анын ичинен да түрк-татар тилдерине жакын деген тыянакка келип, сиу индейлерин "Улуу Азиянын" көчмөндөрү деп атайт. Өзүнүн уккан, билгендерин өзүнчө сөздүк кылып жаза баштайт.
Сиу индейлери ким болгон жана азыр каерде жашашат?
Сиулар аябай согушчан, эр жүрөк болуп, ак колониячылар алардан коркушкан. Өз жеринин жана элинин боштондугу үчүн баатырларча салгылашкан. 1862, 1872, 1890 –жылдары алар ак баскынчыларга каршы чыгышып, миллиондогон индейлер курман болушкан. 1963-жылкы маалымат боюнча 77 миңче адам калган. Азыр алар Түндүк жана Түштүк Дакота, Каролина, Монтана, Небраска штаттарында, о.э. Канаданын түштүк райондорунда жашашат.
Эмесе, ошол Отто Рериг түзгөн сөдүктөн үзүндүлөр:
1) Сиу индейлеринин сөдөрүнөн:
Сиуча - Сиуча мааниси - Кыргызча
Icu - Пить - Ичүү.
Qan - Кровь - Кан.
Mi - Я - Мен.
2) Майя индейлеринин сөздөрүнөн:
Майяча - Майяча мааниси - Кыргызча
Jash - новый, зеленый - Жаш.
Qun - Солнце - Күн
Ich - Живот, внутренность - Ич
Chab - Повалить, рубить - Чап
Baka - Лягушка - Бака
Imish - Фруктовое дерево - Жемиш
Jash kun - Новое солнце - Жаш күн
Ак - Белый, светлый - Ак
Mol - Много, изобилие - Мол
Bin - Я - Мен
Chalan - Змея - Жылан
Tiq - Сажать - Тик
Bilim - Знание - Билим
Quch - ноша, бремя - Күч
Toqmaq - Колотушка - Токмок
Baldiz - Младшая сестра жены - Балдыз (супер дал келүү!!! )
Boyak - Краска, картина - Бойок
Pulut - Курить, дымить - Булут
Азыркы кездеги Борбордук жана Түштүк Американын көпчүлүгү сиу тилинен келип чыккан кечуа тилинде сүйлөшөт экен. Кечуа тили инктердин, майялардын негизги тили болуп саналат. Азыркы учурда кечуа тили Перуда, Эквадордо, Боливияда, Аргентина жана Чилинин кээ бир райондорунда испан тили менен катар экинчи мамлекеттик тил болуп саналат.
3) Кечуа тилиндеги кээ бир сөздөр:
Кечуа тилинде- Кечуача мааниси - Кыргызча
Ogri - вор, воровство - Ууру
Kok - Небо, небосвод - Көк
Age - Дядя по отцу, уважаемый человек - Ага
Tayta - Отец - Ата
Misik - Кошка - Мышык
As - Небольшой, немного - Аз
Ariq - Худой, тощий - Арык
Tugur - Плевать - Түкүр
Qarin - Пищевод, желудок - Карын
...АМЕРИКАНЫН ИНДЕЙЛЕРИ
Отто Рериг 1819-жылы Пруссияда туулуп-өсүп, Лейпциг, Париж университеттеринде медицина, филология боюнча билим алып, чыгыш тилдери боюнча адистешкен. 1841-1858 жылдары ал Пруссиянын Туркиядагы элчилигинде котормочу болуп иштейт. Америкага кайтып келгенден кийин ар түрдүү жетекчи кызматтарда иштеп, 1908-жылы 89 жашында Калифорнияда каза болот.
Рериг 1861-1865 жылдары, Американын Түндүгү жана Түштүгүнүн ортосунда болгон жарандык согуш учурунда Дакота штатындагы аскер госпиталында хирург болуп иштейт. Ал жерден согушка катышкан сиу индейлери менен кездешип, сүйлөшөт да, бир нерсеге аябай таң калат: сиу индейлеринин тили түрк тилине аябай окшош экен. Андан да кызыгы, сиу индейлери өздөрү жашаган аймакты Америка ачылганга чейин эле, б.а. 16-кылымга чейин эле, мекендешкен. Рериг эми госпиталдагы жумушунун көптүгүнө карабастан, индейлер менен жолугушуп, тилин үйрөнүп, үй-шарттары, каада-салттары менен таанышканга да убакыт таба баштайт.
Алардын тилинин лексикасын тыкан изилдеп чыккан Отто Рериг сиу индейлеринин тили урал-алтай тилдеринин тобуна, анын ичинен да түрк-татар тилдерине жакын деген тыянакка келип, сиу индейлерин "Улуу Азиянын" көчмөндөрү деп атайт. Өзүнүн уккан, билгендерин өзүнчө сөздүк кылып жаза баштайт.
Сиу индейлери ким болгон жана азыр каерде жашашат?
Сиулар аябай согушчан, эр жүрөк болуп, ак колониячылар алардан коркушкан. Өз жеринин жана элинин боштондугу үчүн баатырларча салгылашкан. 1862, 1872, 1890 –жылдары алар ак баскынчыларга каршы чыгышып, миллиондогон индейлер курман болушкан. 1963-жылкы маалымат боюнча 77 миңче адам калган. Азыр алар Түндүк жана Түштүк Дакота, Каролина, Монтана, Небраска штаттарында, о.э. Канаданын түштүк райондорунда жашашат.
Эмесе, ошол Отто Рериг түзгөн сөдүктөн үзүндүлөр:
1) Сиу индейлеринин сөдөрүнөн:
Сиуча - Сиуча мааниси - Кыргызча
Icu - Пить - Ичүү.
Qan - Кровь - Кан.
Mi - Я - Мен.
2) Майя индейлеринин сөздөрүнөн:
Майяча - Майяча мааниси - Кыргызча
Jash - новый, зеленый - Жаш.
Qun - Солнце - Күн
Ich - Живот, внутренность - Ич
Chab - Повалить, рубить - Чап
Baka - Лягушка - Бака
Imish - Фруктовое дерево - Жемиш
Jash kun - Новое солнце - Жаш күн
Ак - Белый, светлый - Ак
Mol - Много, изобилие - Мол
Bin - Я - Мен
Chalan - Змея - Жылан
Tiq - Сажать - Тик
Bilim - Знание - Билим
Quch - ноша, бремя - Күч
Toqmaq - Колотушка - Токмок
Baldiz - Младшая сестра жены - Балдыз (супер дал келүү!!! )
Boyak - Краска, картина - Бойок
Pulut - Курить, дымить - Булут
Азыркы кездеги Борбордук жана Түштүк Американын көпчүлүгү сиу тилинен келип чыккан кечуа тилинде сүйлөшөт экен. Кечуа тили инктердин, майялардын негизги тили болуп саналат. Азыркы учурда кечуа тили Перуда, Эквадордо, Боливияда, Аргентина жана Чилинин кээ бир райондорунда испан тили менен катар экинчи мамлекеттик тил болуп саналат.
3) Кечуа тилиндеги кээ бир сөздөр:
Кечуа тилинде- Кечуача мааниси - Кыргызча
Ogri - вор, воровство - Ууру
Kok - Небо, небосвод - Көк
Age - Дядя по отцу, уважаемый человек - Ага
Tayta - Отец - Ата
Misik - Кошка - Мышык
As - Небольшой, немного - Аз
Ariq - Худой, тощий - Арык
Tugur - Плевать - Түкүр
Qarin - Пищевод, желудок - Карын
Алга жылбаган, артка жылат - жашоодо токтоп калуу жок.
#5 05 May 2010 - 09:13
Ушу сен азаматсың
да, Жека!
Үчтүктө үч сап - үч күлүк!
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...
Үч кылы күүлүү комуздун,
Кыргыздар: Оң, Сол, Ичкилик...
#7 05 May 2010 - 09:43
Ой булардын ӨҢҮ
эмне болгон? 
кечирим сурайм. Компто кыргызча шрифттер иштебей жатат, ноутбукта аларды установка кылыш чон проблема экен
Баш кесмек бар, бирок тил кесмей жок...
#8 05 May 2010 - 09:44
Байыркы грек окумуштусу Архимед Кундун нурун атайын кузгу менен чагылдырып,
денизде келаткан душмандардын кемелерин орттоп жиберип, оз олкосун баскынчылардан сактап калганы баарыбызга маалым.
Бугунку кундо энергетика тармагында негизинен органикалык куйуучу заттар колдонулгандыктан атмосферанын булганышы жана климаттын кескин ысып кетиши дуйнодо глобалдык проблемага айланган. Ошондуктан кун, шамал жана башка альтернативдуу энергия булактары акырындык менен биринчи орунга чыгып, бара-бара комур, газ, нефть сыяктуу органикалык отундарды алмаштырат.
Кыргызстанда бир жылдын ичинде 2700 саат кун нуру тике тийип турган учур болот. Демек, кундун нурунан энергия алуучу орнотмолорду кенири колдонууга толук негиз бар. Мындай орнотмолорду ар бир уйдо, кол астыбыздагы эле материалдардан жасап алса болот жана гелиоорнотмонун жардамында эч кандай отун (комур, жыгач) жакпастан эле кун болушуна да карабастан сууну 700 ка чейин жылытып алса болот.
Кун энергиясын пайдалануунун жолдору абдан коп. Окумуштуулар тарабынан мындай тузулуштордун, орнотмолордун жуздогон варианттары иштелип чыккан. Кызыктуусу, тоолуу Кыргызстандын шартында кун нурунан иштоочу электр станцияларын да курса болот. Мындай ЭСти куруу учун тоонун бооруна узундугу 1 километр келген «кун тутугун» орнотуу керек. Анын тубундо суу бассейндери жайгаштырылат. Томпок кузгулордун жардамында бул суунун бетине кун нурлары багыттуу турдо топтоштурулат. Натыйжада жылытылган нымдуу аба тутукко сордурулуп алат да анын жардамында турбинанын калактарын кыймылга келтирууго болот. Орнотмодогу суунун ажыралышынын натыйжасында атмосферага 100 гектар токой аянты болуп чыгаргандай коломдогу кычкылтек болунуп чыгат. Андан сырткары мындан алынуучу суутек дагы энергия булагы болуп эсептелет. Реакциялардын таасиринен суу абдан тазаланып калат. Демек, бул экологиялык эн таза процесстердин бири болуп саналат.
Испанияда мына ушундай «кун тутугун» 7 жыл бою иштетишкен. Кошумча ресурстарды жумшабай туруп эле мындай орнотмодон 90-150 мегаватт энергия чыгарса болот, бул болсо 200 мин уйду жылытууга жетет. Муну курууга 130 млн $ акча каражаты талап кылынат. Белгилей кетсек Камбар-Ата ГЭсин куруу долбооруна 2,5 млрд $ доллар каралган. Бизде калктуу пунктардын кобундо, шаар аймактарында дагы тоолор жакын болгондуктан энергияны транспорттоо учун кымбат баалуу ЛЭП терди куруунун да кажети жок болуп калат.
Ошентип жогорудагы айтылган тонэлдик ГЭСтин келечеги кенири десек болот. Эн негизгиси мында экологиялык тен салмактуулук бузулбайт жана Адам баласы жаратылыштан озуно керектуу олчомдогу гана нерсени алат.
Бугунку кундо энергетика тармагында негизинен органикалык куйуучу заттар колдонулгандыктан атмосферанын булганышы жана климаттын кескин ысып кетиши дуйнодо глобалдык проблемага айланган. Ошондуктан кун, шамал жана башка альтернативдуу энергия булактары акырындык менен биринчи орунга чыгып, бара-бара комур, газ, нефть сыяктуу органикалык отундарды алмаштырат.
Кыргызстанда бир жылдын ичинде 2700 саат кун нуру тике тийип турган учур болот. Демек, кундун нурунан энергия алуучу орнотмолорду кенири колдонууга толук негиз бар. Мындай орнотмолорду ар бир уйдо, кол астыбыздагы эле материалдардан жасап алса болот жана гелиоорнотмонун жардамында эч кандай отун (комур, жыгач) жакпастан эле кун болушуна да карабастан сууну 700 ка чейин жылытып алса болот.
Кун энергиясын пайдалануунун жолдору абдан коп. Окумуштуулар тарабынан мындай тузулуштордун, орнотмолордун жуздогон варианттары иштелип чыккан. Кызыктуусу, тоолуу Кыргызстандын шартында кун нурунан иштоочу электр станцияларын да курса болот. Мындай ЭСти куруу учун тоонун бооруна узундугу 1 километр келген «кун тутугун» орнотуу керек. Анын тубундо суу бассейндери жайгаштырылат. Томпок кузгулордун жардамында бул суунун бетине кун нурлары багыттуу турдо топтоштурулат. Натыйжада жылытылган нымдуу аба тутукко сордурулуп алат да анын жардамында турбинанын калактарын кыймылга келтирууго болот. Орнотмодогу суунун ажыралышынын натыйжасында атмосферага 100 гектар токой аянты болуп чыгаргандай коломдогу кычкылтек болунуп чыгат. Андан сырткары мындан алынуучу суутек дагы энергия булагы болуп эсептелет. Реакциялардын таасиринен суу абдан тазаланып калат. Демек, бул экологиялык эн таза процесстердин бири болуп саналат.
Испанияда мына ушундай «кун тутугун» 7 жыл бою иштетишкен. Кошумча ресурстарды жумшабай туруп эле мындай орнотмодон 90-150 мегаватт энергия чыгарса болот, бул болсо 200 мин уйду жылытууга жетет. Муну курууга 130 млн $ акча каражаты талап кылынат. Белгилей кетсек Камбар-Ата ГЭсин куруу долбооруна 2,5 млрд $ доллар каралган. Бизде калктуу пунктардын кобундо, шаар аймактарында дагы тоолор жакын болгондуктан энергияны транспорттоо учун кымбат баалуу ЛЭП терди куруунун да кажети жок болуп калат.
Ошентип жогорудагы айтылган тонэлдик ГЭСтин келечеги кенири десек болот. Эн негизгиси мында экологиялык тен салмактуулук бузулбайт жана Адам баласы жаратылыштан озуно керектуу олчомдогу гана нерсени алат.
Баш кесмек бар, бирок тил кесмей жок...
#9 05 May 2010 - 09:53
Кызыктуу макала экен.Чакан же тактап айтканда бир-эки үй бүлөө
нүн муктаждыгын камсыз кылган аппараттары,
проектер
и бар бекен?
и бар бекен?
#10 05 May 2010 - 10:01
Кызыктуу макала экен.Чакан же тактап айтканда бир-эки үй бүлөө
нүн муктаждыгын камсыз кылган аппараттары,
проектер
и бар бекен?
и бар бекен?
геолиоустановкаларды
кы, биогаз орнотмолорунун мындай варианттары толтура. Ал эми тонэлдик ГЭС азырынча колдонууга алына элек.
Баш кесмек бар, бирок тил кесмей жок...
#11 05 May 2010 - 10:06
Кыргызстанда илгери" КҮН" атуу проект иштеп жатты эле ,ошол тууралуу кандай кабарыңыз бар?
#12 05 May 2010 - 10:06
кызыктуу макалалар эми менда башка сайттан окуган жакшы макалаларымды сиздер менен болушконго аракет кылам
Чургап алып мени кусалык,
Сени куткон кундор узарып.
Омур токтоп ошол ирмемде,
Олтургансыйт жылбай тушалып.
Сени куткон кундор узарып.
Омур токтоп ошол ирмемде,
Олтургансыйт жылбай тушалып.
#13 05 May 2010 - 10:16
Кыргызстанда илгери" КҮН" атуу проект иштеп жатты эле ,ошол тууралуу кандай кабарыңыз бар?
ооба, Акаевдин убагында башталган болчу. Азыр Алайбек Обозов деген окумуштуу (Институт автоматикадан) аракет кылып жатат. Бирок, мамлекеттик колдоо азыраак болуп жатат. Азыр чет элдик коомдук фонддордун колдоосу менен жеке чарбаларда коп орнотмолор курулууда.
Баш кесмек бар, бирок тил кесмей жок...
#14 05 May 2010 - 10:19
Кыргызстанда илгери" КҮН" атуу проект иштеп жатты эле ,ошол тууралуу кандай кабарыңыз бар?
ооба, Акаевдин убагында башталган болчу. Азыр Алайбек Обозов деген окумуштуу (Институт автоматикадан) аракет кылып жатат. Бирок, мамлекеттик колдоо азыраак болуп жатат. Азыр чет элдик коомдук фонддордун колдоосу менен жеке чарбаларда коп орнотмолор курулууда.
VAIS сизге чоң ырахмат.
#15 05 May 2010 - 11:00
Бая М.Ауэзовдун "Абай жолунда" казактарды эмне эле "кыргыз"
деп атат десе.. Жакшы болбодубу!
Анан "балдыз" жөнүндө гү дал келүүгө аябай таң калдым
Анан "балдыз" жөнүндө гү дал келүүгө аябай таң калдым
... жүрөктөр Аллаhты эстөө менен жибип, Андан түшкөн Акыйкатка муюган мезгил келбеди бекен?!. [57:16]
#16 06 May 2010 - 21:31
SALAMATSIZDARBI URMATTU FORUM DEPUTATTARI!!
!!!
MEN SIZDERGE JEKANIN AYTKANDARINA KOWUM4A KATARI AYTKIM KELET. KIRGIZDAR OTO ESKI EL. DEJE 4IGIW TURK KAGANDIGININ SOSTAVINAN 4IGIP OZ ALDIN4A KIRGIZ KAGANDIGIN KURUWAT. ANAN 711 JILI TONYUKUK(4IGIW TURK KAGANI) KIRGIZDARGA TUZ BETME BET SOGUWUUDAN KORKUP KIWINDA KE4INDE KIRGIZ ASKERLERI UKTAP JATKANDA BASIP JENET ANAN ERTESI KUNKU SOGUWTA BARSPEK KAGAN OLOT. ANAN KIRGIZDAR 4IGIW TURK KAGANATININ SOSTAVINA KIRET. ANAN UYGURLAR MENEN BIRDIKTE 4IGIW TURK KAGANATIN JENIWET BIROK UYGURLAR KIRGIZDARDIN ASKERLERIN OLTURUP KALGANDARIN BASIP ALAT JANA KIRGIZDARDAN SALIK ALIP TURAT. ANAN 840-41 JILDARINDA UYGUR KAGANATININ BORBOR WAARI ORDOBALIKTI JENIP ALAT OWONDOGO KIRGIZ ASKERLERININ SANI 100 000 AT4AN BOLOT. OWOL ESEP MENEN KARASAN 840 JILDARINDA KIRGIZDARDIN SANI JOK DEGENDE ELE 600 000 ADAM. ANAN KIRGIZDAR KASPIY KOLUNO 4EYINKI JERLERDI JANA KAWKAR WAARINA 4EYINKI JERLERDI UYGURLARDAN BOWOTOT.UYGURLAR AZIRKI TURFAN JANA BAWKA JERLERGE KA4UUGA ARGASIZ BOLUWKAN. OWENTIP KIRGIZ KAGANDIGI HAKASIYADAN TARTIP KASPIYGE 4EYIN KELGEN KIYIN KANA 4IGIZHAN KELGI4E AL JERLERDE SOGUW BOLGON EMES(PO4TI) JANA KIYIN AL JERLERDE JAWAGANDAR MENEN BAYLANIW JAYLAGANDIGI U4UN AR KANDAY KNYAJESTVALARGA BOLUNOT ANAN KIYIN4EREEK DIYALEKTILER PAYDA BOLO BAWTAYT.
T.E BAARI BIR TUBUBUZ BIR . BIROK HAKASYADAKI KIRGIZDARDI 4INGIZ TUKUMDARI KITAYDIN 4EK ARASINA KO4URUP SALIWKAN. OWENTIP ALAR OTO ELE AZ SANDA KALIWKAN.
"Терминдик адашуулардын тарыхынан: Кантип казактар кыргыз болуп калды "
kazakh ru/news/articles/?a=363
Публицистикалык эле эмес, тарыхий адабияттарда да "казактар 18-кылымдын башынан тартып кыргыз деп атала баштаган" деген так эмес маалымат берилип келет.
Мунун себеби эмнеде?
18-кылымдын алгачкы 15 жылында орус документтеринде казактар өз аты менен эскерилет. Мисалы, Жунгариядагы орус элчиси Иван Унковскийдин 1722-1724 жылдары түзүлгө н журналында казактар тууралуу маалымат "казак" деген эле ат менен берилет. 1715-жылдан 1734-жылга чейин казак жана кыргыз-кайсак деген эки термин жанаша колдонулган. Мындай абал 1734-жылга дейре сакталат. Андан кийинки расмий орус документтеринен "казак" деген термин сүрүлү п чыгып, анын ордуна "кыргыз" деген аталыш колдонула баштайт. Эмнеге?
Бул эки терминдин ортосундагы жаңылыштыктын келип чыгуусуна 1734-жылы "Санкт-Петербург ведомосттору" гезитине амстердамдык көпөс жана бургомистр Николай Корнелиуссон Витзендин "Түндү к жана чыгыш Тартария" деген китебинин жарыяланышы себеп болду. Ал орус падышасы Петр I дин чакыруусу боюнча Россияга келип, анын ар түрдүү аймактарын, негизинен Уралдан ыраакы Чыгышка чейин (азыркы Борбордук Азияны кошо), жазып чыккан. Борбордук Азия тууралуу маалыматты ал ошол жакта болуп келген орус чиновниктеринен, көпөстө рдөн, саякатчылардан жана "бухаралык" соодагерлерден алган. Өзү – ал жакка басып барган эмес.
Витзендин китебинде кандай табышмак бар эле?
Китептин башында башкырлар, андан кийин енисейлик кыргыздар тууралуу очерктер кетет. Анданкийин Борбордук Азиянын элдери жөнүндө айтып келип, орус көпөстө рү жана бухаралык соодагерлердин айткандарынан куралган казактар тууралуу маалыматтарды китептин "Бухария" деген бөлүгү нө жайгаштырат. Ал жерде казактар өзүнү н "казак" деген төл аталышы же "Бухаралык татар казактары" деген аталыш менен эскерилет. Эмне үчүн "Бухаралык татар казактары" ? Анткени, 17-кылымдын аягында Казак хандыгы менен Бухара хандыгы Орто Сыр дарыя аймагын талашып, дайыма күрөшү п келишкендиктен Түштүк Казакстандын кээ бир аймактары колдон-колго өтүп турган. Китеп жазылып жаткан мезгилде бул жерлерди Бухара ээлеп тургандыктан, Витзен казактар тууралуу маалыматты "Бухария" деген бөлүмгө жайгаштырат.
Ушундай маалыматтардын болгонуна карабастан эмне эмне үчүн 1734-жылдан баштап Россияда казактарды "кыргыз" деп атай баштаган?
1734-жылдын башында Петербургга казактын Абулхаир-ханынын уулу Эралы султан баш болгон казак делегациясы келет. Бул окуяга байланыштуу "Санкт-Петербург ведомосттору" гезитинин кабарчылары россиялык окурмандар үчүн жогоруда айтылган Витзендин китебинен үзүндү лөрдү которуп, жарыялашат. Алардын шашмалыгынанбы же ал кезде Россияда казак жүздөрү тууралуу маалыматтардын жоктугунанбы, айтор – котормо казактар жөнүндө делинген менен, маалымат негизинен енисейслик кыргыздар тууралуу берилет. Гезиттин кабарчысы казактардын енисей кыргыздарынан келип чыгышы тууралуу версияны жарыялайт.
Бул версия падыша өкмөтү нүн расмий гезити болгон "Санкт-Петербург ведомостторуна" жарыялангандыктан – ушул убакыттан, б.а. 1734-жылдан баштап орус падышасынын чиновниктери бардык расмий документтерде казактарды кыргыздар деп атай башташты.
Кыргыз-кайсактар менен казактарды алмаштырбоо тууралуу биринчи жолу 1750-жылы академик Г.Ф.Миллер жазып чыкты. Андан кийин, орус саякатчысы Х.Барданес да 1771-жылы чыккан "Кыргыз же казак хорографиясы" деген эмгегинде Россияда "кыргыз" деп аталган эл өзүн эч качан "кыргыз-кайсак" деп атабастан "казак" дэп айтаарын жазат.
Казактарды өз аталышы менен эскерген акыркы эмгек – бул 1756 -1758 жылдары жарык көргөн Жозеф де Гиндин түрк, гунн, монгол жана башка көчмөн элдердин тарыхына арналган белгилүү 5 томдугу эсептелинет.
Париждеги чыгыш элдеринин илимий китепканасынан алынган маалыматтар боюнча, европалык авторлор 1736-жылдан тартып казактарды "кыргыз" деп атай башташты.
Бирок, окумуштуу-саякатчылар П.С.Паллас, И.Г.Георги жана башкалардын эмгектеринин Европада жана Россияда жарык көрүшү нөн баштап "кыргыз" деген термин европалык окумушттулардын да эмгектерине кире баштайт.
Эмне үчүн бул адашуу 20-кылымдын 20-жылдарына чейин сакталып келди?
1) Левшиндин ою боюнча падыша чиновниктери үчүн "кыргыз" деген терминди колдонуу Россияда ошол кездеги социалдык катмар катары белгилүү болгон казактарды "казак" элинен айрымалоо үчүн ыңгайлуу болуп калды;
2) Ч. Валихановдун ою боюнча кыргыз менен казактардын жалпылыгынын көп белгилери бар: этно-тарыхый келип чыгышы, көчмөн турмушу, антропологиялык окшоштугу, тили, маданияты, чарба жүргүзү үсү;
3) 1703-1705 жылдары жунгар ханы Цэван-Рабтандын азыркы Хакасиянын аймагынан бир нече миң енисейлик кыргыздардын үй-бүлө лөрүн Чүй-Талас дарыяларынын арасындагы өрөө нгө көчүрү шү. Түштүк казак конуштарынын ал кездеги чеги орус чиновниктерине белгисиз болгондуктан, Россияда казактар енисей-кыргыздары менен аралашып кетти деп эсептешкен.
Бул чаташуунун күчөшү нө 1726-жылы хивалык тарыхчы Абдулгази-Бахадур- хандын "Түрктө рдүн санжырасы" деген кол жазмасынын француз тилине которулуп, ошол кезде Сибирде туткунда жүргөн швед офицерлеринин комментарийлери менен Европада жарыкка чыгышы да себеп болду. Алар күчтүү жана баш ийбес кыргыздардын Енисейден капысынан жоголушунун, алардын Жунгарияга көчүрү лүшүнү н, Абулгазинин китебиндеги түрк элдеринин ата-теги тууралуу мифтеринин негизинде казактар кыргыздардан келип чыгышкан деп интерпретациялашкан.
18-кылымдын аягында казактардын ата-теги енисей кыргыздары делинген швед офицерлеринин гипотезасы - орус жана европа илимий адабияттарында казак эли тууралуу негизги гипотеза болуп калган. Ушундан улам "кыргыз" , "кыргыз-казак" же "кыргыз-кайсак" терминдери орус жана европа чиновниктеринин, атка минерлеринин жана Казакстандык изилдөө чүлөрдү н лексиконуна көпкө чейин кирип калды.
Акырында, эмне үчүн 1925-жылдан баштап "кыргыз" жана "казак" терминдери так бөлүнгө нүнө карабай, бул маселеге кайрадан кайрылып жатабыз. Көрсө, дагы эле "баары-жө нөкөй" эмес экен.
Азыр Россияда казактарды кайрадан кыргыз деп атай баштаган монография, макала эле эмес, энциклопедиялык мүнөздө гү басылмалар да чыга баштады. Мисалы:
1) 1994-жылы Омск шаарында чыккан тарыхий-край таануу сөздүгү ндө Казакстандын эли "кыргыздар" деп берилген;
2) саратовдук тарыхчы, тарых илимдерини доктору И. Плевдин "18-кылымдын экинчи жарымындагы Волгадагы немис колониялары" аттуу фундаменталдык монографиясында казактар кайрадан эле "кыргыз-кайсак" термини менен эскерилет;
3) оренбургдук кээ бир тарыхчылардын эмгектеринде да казактар "кыргыз" катары берилет;
Парадокс катары сезилет, бирок мындай карикатуралык ренессанс Казакстандын өзүндө да байкалып жатат. Мисалы, Казакстандын түндүк областтарындагы кээ бир тарыхчылар өз эмгектеринде казактарды дагы эле "кыргыз-кайсак" деп атап жатышат..
Эгер мындай абал улана берсе, казактар тууралуу маалыматтар башка элдерге – мисалы, кыргыздарга тиешелүү болуп калышы мүмкүн же, тескерисинче, казактар тууралуу баалуу маалыматтар байкабай кыргыздарга тиешелүү болуп калышы мүмкүн.
Ошондуктан, азыркы учурда Казакстандын Президенти бекеринен "Маданий мурас" программасын сунуштап жатпаса керек. Анын максаты – казак элинин тарыхий булактар менен таанышуусуна мүмкүнчү лүк ачуу, дүйнө таанымын кеңейтүү жана жогоруда айтылган жаңылыштыкты жойуу.
MEN SIZDERGE JEKANIN AYTKANDARINA KOWUM4A KATARI AYTKIM KELET. KIRGIZDAR OTO ESKI EL. DEJE 4IGIW TURK KAGANDIGININ SOSTAVINAN 4IGIP OZ ALDIN4A KIRGIZ KAGANDIGIN KURUWAT. ANAN 711 JILI TONYUKUK(4IGIW TURK KAGANI) KIRGIZDARGA TUZ BETME BET SOGUWUUDAN KORKUP KIWINDA KE4INDE KIRGIZ ASKERLERI UKTAP JATKANDA BASIP JENET ANAN ERTESI KUNKU SOGUWTA BARSPEK KAGAN OLOT. ANAN KIRGIZDAR 4IGIW TURK KAGANATININ SOSTAVINA KIRET. ANAN UYGURLAR MENEN BIRDIKTE 4IGIW TURK KAGANATIN JENIWET BIROK UYGURLAR KIRGIZDARDIN ASKERLERIN OLTURUP KALGANDARIN BASIP ALAT JANA KIRGIZDARDAN SALIK ALIP TURAT. ANAN 840-41 JILDARINDA UYGUR KAGANATININ BORBOR WAARI ORDOBALIKTI JENIP ALAT OWONDOGO KIRGIZ ASKERLERININ SANI 100 000 AT4AN BOLOT. OWOL ESEP MENEN KARASAN 840 JILDARINDA KIRGIZDARDIN SANI JOK DEGENDE ELE 600 000 ADAM. ANAN KIRGIZDAR KASPIY KOLUNO 4EYINKI JERLERDI JANA KAWKAR WAARINA 4EYINKI JERLERDI UYGURLARDAN BOWOTOT.UYGURLAR AZIRKI TURFAN JANA BAWKA JERLERGE KA4UUGA ARGASIZ BOLUWKAN. OWENTIP KIRGIZ KAGANDIGI HAKASIYADAN TARTIP KASPIYGE 4EYIN KELGEN KIYIN KANA 4IGIZHAN KELGI4E AL JERLERDE SOGUW BOLGON EMES(PO4TI) JANA KIYIN AL JERLERDE JAWAGANDAR MENEN BAYLANIW JAYLAGANDIGI U4UN AR KANDAY KNYAJESTVALARGA BOLUNOT ANAN KIYIN4EREEK DIYALEKTILER PAYDA BOLO BAWTAYT.
T.E BAARI BIR TUBUBUZ BIR . BIROK HAKASYADAKI KIRGIZDARDI 4INGIZ TUKUMDARI KITAYDIN 4EK ARASINA KO4URUP SALIWKAN. OWENTIP ALAR OTO ELE AZ SANDA KALIWKAN.
"Терминдик адашуулардын тарыхынан: Кантип казактар кыргыз болуп калды "
kazakh ru/news/articles/?a=363
Публицистикалык эле эмес, тарыхий адабияттарда да "казактар 18-кылымдын башынан тартып кыргыз деп атала баштаган" деген так эмес маалымат берилип келет.
Мунун себеби эмнеде?
18-кылымдын алгачкы 15 жылында орус документтеринде казактар өз аты менен эскерилет. Мисалы, Жунгариядагы орус элчиси Иван Унковскийдин 1722-1724 жылдары түзүлгө н журналында казактар тууралуу маалымат "казак" деген эле ат менен берилет. 1715-жылдан 1734-жылга чейин казак жана кыргыз-кайсак деген эки термин жанаша колдонулган. Мындай абал 1734-жылга дейре сакталат. Андан кийинки расмий орус документтеринен "казак" деген термин сүрүлү п чыгып, анын ордуна "кыргыз" деген аталыш колдонула баштайт. Эмнеге?
Бул эки терминдин ортосундагы жаңылыштыктын келип чыгуусуна 1734-жылы "Санкт-Петербург ведомосттору" гезитине амстердамдык көпөс жана бургомистр Николай Корнелиуссон Витзендин "Түндү к жана чыгыш Тартария" деген китебинин жарыяланышы себеп болду. Ал орус падышасы Петр I дин чакыруусу боюнча Россияга келип, анын ар түрдүү аймактарын, негизинен Уралдан ыраакы Чыгышка чейин (азыркы Борбордук Азияны кошо), жазып чыккан. Борбордук Азия тууралуу маалыматты ал ошол жакта болуп келген орус чиновниктеринен, көпөстө рдөн, саякатчылардан жана "бухаралык" соодагерлерден алган. Өзү – ал жакка басып барган эмес.
Витзендин китебинде кандай табышмак бар эле?
Китептин башында башкырлар, андан кийин енисейлик кыргыздар тууралуу очерктер кетет. Анданкийин Борбордук Азиянын элдери жөнүндө айтып келип, орус көпөстө рү жана бухаралык соодагерлердин айткандарынан куралган казактар тууралуу маалыматтарды китептин "Бухария" деген бөлүгү нө жайгаштырат. Ал жерде казактар өзүнү н "казак" деген төл аталышы же "Бухаралык татар казактары" деген аталыш менен эскерилет. Эмне үчүн "Бухаралык татар казактары" ? Анткени, 17-кылымдын аягында Казак хандыгы менен Бухара хандыгы Орто Сыр дарыя аймагын талашып, дайыма күрөшү п келишкендиктен Түштүк Казакстандын кээ бир аймактары колдон-колго өтүп турган. Китеп жазылып жаткан мезгилде бул жерлерди Бухара ээлеп тургандыктан, Витзен казактар тууралуу маалыматты "Бухария" деген бөлүмгө жайгаштырат.
Ушундай маалыматтардын болгонуна карабастан эмне эмне үчүн 1734-жылдан баштап Россияда казактарды "кыргыз" деп атай баштаган?
1734-жылдын башында Петербургга казактын Абулхаир-ханынын уулу Эралы султан баш болгон казак делегациясы келет. Бул окуяга байланыштуу "Санкт-Петербург ведомосттору" гезитинин кабарчылары россиялык окурмандар үчүн жогоруда айтылган Витзендин китебинен үзүндү лөрдү которуп, жарыялашат. Алардын шашмалыгынанбы же ал кезде Россияда казак жүздөрү тууралуу маалыматтардын жоктугунанбы, айтор – котормо казактар жөнүндө делинген менен, маалымат негизинен енисейслик кыргыздар тууралуу берилет. Гезиттин кабарчысы казактардын енисей кыргыздарынан келип чыгышы тууралуу версияны жарыялайт.
Бул версия падыша өкмөтү нүн расмий гезити болгон "Санкт-Петербург ведомостторуна" жарыялангандыктан – ушул убакыттан, б.а. 1734-жылдан баштап орус падышасынын чиновниктери бардык расмий документтерде казактарды кыргыздар деп атай башташты.
Кыргыз-кайсактар менен казактарды алмаштырбоо тууралуу биринчи жолу 1750-жылы академик Г.Ф.Миллер жазып чыкты. Андан кийин, орус саякатчысы Х.Барданес да 1771-жылы чыккан "Кыргыз же казак хорографиясы" деген эмгегинде Россияда "кыргыз" деп аталган эл өзүн эч качан "кыргыз-кайсак" деп атабастан "казак" дэп айтаарын жазат.
Казактарды өз аталышы менен эскерген акыркы эмгек – бул 1756 -1758 жылдары жарык көргөн Жозеф де Гиндин түрк, гунн, монгол жана башка көчмөн элдердин тарыхына арналган белгилүү 5 томдугу эсептелинет.
Париждеги чыгыш элдеринин илимий китепканасынан алынган маалыматтар боюнча, европалык авторлор 1736-жылдан тартып казактарды "кыргыз" деп атай башташты.
Бирок, окумуштуу-саякатчылар П.С.Паллас, И.Г.Георги жана башкалардын эмгектеринин Европада жана Россияда жарык көрүшү нөн баштап "кыргыз" деген термин европалык окумушттулардын да эмгектерине кире баштайт.
Эмне үчүн бул адашуу 20-кылымдын 20-жылдарына чейин сакталып келди?
1) Левшиндин ою боюнча падыша чиновниктери үчүн "кыргыз" деген терминди колдонуу Россияда ошол кездеги социалдык катмар катары белгилүү болгон казактарды "казак" элинен айрымалоо үчүн ыңгайлуу болуп калды;
2) Ч. Валихановдун ою боюнча кыргыз менен казактардын жалпылыгынын көп белгилери бар: этно-тарыхый келип чыгышы, көчмөн турмушу, антропологиялык окшоштугу, тили, маданияты, чарба жүргүзү үсү;
3) 1703-1705 жылдары жунгар ханы Цэван-Рабтандын азыркы Хакасиянын аймагынан бир нече миң енисейлик кыргыздардын үй-бүлө лөрүн Чүй-Талас дарыяларынын арасындагы өрөө нгө көчүрү шү. Түштүк казак конуштарынын ал кездеги чеги орус чиновниктерине белгисиз болгондуктан, Россияда казактар енисей-кыргыздары менен аралашып кетти деп эсептешкен.
Бул чаташуунун күчөшү нө 1726-жылы хивалык тарыхчы Абдулгази-Бахадур- хандын "Түрктө рдүн санжырасы" деген кол жазмасынын француз тилине которулуп, ошол кезде Сибирде туткунда жүргөн швед офицерлеринин комментарийлери менен Европада жарыкка чыгышы да себеп болду. Алар күчтүү жана баш ийбес кыргыздардын Енисейден капысынан жоголушунун, алардын Жунгарияга көчүрү лүшүнү н, Абулгазинин китебиндеги түрк элдеринин ата-теги тууралуу мифтеринин негизинде казактар кыргыздардан келип чыгышкан деп интерпретациялашкан.
18-кылымдын аягында казактардын ата-теги енисей кыргыздары делинген швед офицерлеринин гипотезасы - орус жана европа илимий адабияттарында казак эли тууралуу негизги гипотеза болуп калган. Ушундан улам "кыргыз" , "кыргыз-казак" же "кыргыз-кайсак" терминдери орус жана европа чиновниктеринин, атка минерлеринин жана Казакстандык изилдөө чүлөрдү н лексиконуна көпкө чейин кирип калды.
Акырында, эмне үчүн 1925-жылдан баштап "кыргыз" жана "казак" терминдери так бөлүнгө нүнө карабай, бул маселеге кайрадан кайрылып жатабыз. Көрсө, дагы эле "баары-жө нөкөй" эмес экен.
Азыр Россияда казактарды кайрадан кыргыз деп атай баштаган монография, макала эле эмес, энциклопедиялык мүнөздө гү басылмалар да чыга баштады. Мисалы:
1) 1994-жылы Омск шаарында чыккан тарыхий-край таануу сөздүгү ндө Казакстандын эли "кыргыздар" деп берилген;
2) саратовдук тарыхчы, тарых илимдерини доктору И. Плевдин "18-кылымдын экинчи жарымындагы Волгадагы немис колониялары" аттуу фундаменталдык монографиясында казактар кайрадан эле "кыргыз-кайсак" термини менен эскерилет;
3) оренбургдук кээ бир тарыхчылардын эмгектеринде да казактар "кыргыз" катары берилет;
Парадокс катары сезилет, бирок мындай карикатуралык ренессанс Казакстандын өзүндө да байкалып жатат. Мисалы, Казакстандын түндүк областтарындагы кээ бир тарыхчылар өз эмгектеринде казактарды дагы эле "кыргыз-кайсак" деп атап жатышат..
Эгер мындай абал улана берсе, казактар тууралуу маалыматтар башка элдерге – мисалы, кыргыздарга тиешелүү болуп калышы мүмкүн же, тескерисинче, казактар тууралуу баалуу маалыматтар байкабай кыргыздарга тиешелүү болуп калышы мүмкүн.
Ошондуктан, азыркы учурда Казакстандын Президенти бекеринен "Маданий мурас" программасын сунуштап жатпаса керек. Анын максаты – казак элинин тарыхий булактар менен таанышуусуна мүмкүнчү лүк ачуу, дүйнө таанымын кеңейтүү жана жогоруда айтылган жаңылыштыкты жойуу.
#17 06 May 2010 - 21:42
Акырында, эмне үчүн 1925-жылдан баштап "кыргыз"
жана "казак"
терминдери так бөлүнгө
нүнө карабай, бул маселеге кайрадан кайрылып жатабыз. Көрсө,
дагы эле "баары-жө
нөкөй"
эмес экен.
DEYSIN ORUSTAR OWENTIP BIZDI BOLUWKON BOLUU4U. SEBEBI KAYSAK KIRGIZ DEGEN SOZ STEPNOY KIRGIZ A KARA KIRGIZ DEGEN BUL TOOLUU KIRGIZ DEP EKIGE BOLUWKON.
OWONDO 1922 JILINDA KAYSAK KIRGIZDARDIN BORBOR WAARI ORENBURG ELE ANAN KIRGIZDAR DA BIZ KARA EMESPIZ BIZ DAKIRGIZBIZ DEGENDE ALARGA KAZAK DEP BIZDI KIRGIZ DEP BOLUP SALIWKAN. BUL DEGEN BOL ANAN BAWKAR EMES BOLUP JAR ANAN JUTUP JEP SAL DEGEN POLITIKA BOL4U.
DEYSIN ORUSTAR OWENTIP BIZDI BOLUWKON BOLUU4U. SEBEBI KAYSAK KIRGIZ DEGEN SOZ STEPNOY KIRGIZ A KARA KIRGIZ DEGEN BUL TOOLUU KIRGIZ DEP EKIGE BOLUWKON.
OWONDO 1922 JILINDA KAYSAK KIRGIZDARDIN BORBOR WAARI ORENBURG ELE ANAN KIRGIZDAR DA BIZ KARA EMESPIZ BIZ DAKIRGIZBIZ DEGENDE ALARGA KAZAK DEP BIZDI KIRGIZ DEP BOLUP SALIWKAN. BUL DEGEN BOL ANAN BAWKAR EMES BOLUP JAR ANAN JUTUP JEP SAL DEGEN POLITIKA BOL4U.
#18 06 May 2010 - 21:53
EGER BAYKAGINAR KELSE KARAKALPAK, KIRGIZ KAZAK BULAR BIR ELE EL BOLGON.
MISALI KAZAK MENEN KIRGIZDARDIN ORTOSUNDAGI AYIRMALAR
KIRGIZDARDA KAZAKTARDA
4 TAMGASI (4IMKENT ELE ) W TAMGASI (WIMKENT)
W TAMGASI (OWOL) S TAMGASI (OSOL)
EGER BAYKASANAR UWUL OZGO4OLUKTORDU EMNE DEYSINER JE BUL DAGI ORUSTUN JE NEMISTIN PROFESSORU OZGORTUPTURBU?
ALAR TUZDUKTOGU KIRGIZDAR BIZ TOOLUK KIRGIZDARBIZ AYIRMABIZ OWOL
MISALI KAZAK MENEN KIRGIZDARDIN ORTOSUNDAGI AYIRMALAR
KIRGIZDARDA KAZAKTARDA
4 TAMGASI (4IMKENT ELE ) W TAMGASI (WIMKENT)
W TAMGASI (OWOL) S TAMGASI (OSOL)
EGER BAYKASANAR UWUL OZGO4OLUKTORDU EMNE DEYSINER JE BUL DAGI ORUSTUN JE NEMISTIN PROFESSORU OZGORTUPTURBU?
ALAR TUZDUKTOGU KIRGIZDAR BIZ TOOLUK KIRGIZDARBIZ AYIRMABIZ OWOL
#19 06 May 2010 - 21:54
A HAKASTAR BOLSO NAKTA KIRGIZDAR BIROK ALARDIN KOBU TILIN UNUTUP KOYUWTU ALAR KOBUN4O ORUS4A SUYLOWOT
- (2 )
-
- 1
- 2

Супер-Инфо
super.kg
видео














