Супер-Инфо
super.kg
видео
Eltuzor
- Кыймылы жок
- 99 (0.01 )
- Адабият жана поэзия (84 )
- 09 November 07
- 18993
07 Jan 2020 00:18
- Карапайым
- Жынысы:
-
-
Zaatulilm 
27 Sep 2019 - 15:56 -
unt_75
11 Feb 2019 - 12:21 -
nurila.11
01 Oct 2017 - 13:40 -
lazygirl
11 Apr 2016 - 22:31 -
Urmat-1989
06 Nov 2015 - 23:49
-
Чымындуунун чымындары
6 Jan 2020
Өлүмдөн качып кутулгандар
Уралдын сөзүЖанбиргени терең ойго салды. «Балким ажал чын эле жакындап келдиби? Бүгүн өзколум менен уулумду өлтүртөйүн дедиби?» деп санаага батты. Ушул кезденпайдаланып Урал атасына суроо узатты.
- Атаке, сен атыпкелген бул кийик, ажалдан өлгөн эмеспи. Сен кармап келген бул өрдөк, өлүмдүкөргөн эмеспи. Андай болсо бир күнү, бизди да бирөө кубалап, баса калып будалапөлтүрүп кетет эмеспи?
Жанбирге бир саамойлонуп туруп жооп кайтарды.
- Жок уулум,ажалы келген кийикти, жети жерге кирсе да, желпинип тоого учса да, торойтупжыгып өлтүрөм. Кезеги келген өрдөктү, айланып жерди учса да, талпынып айгасызса да, куткарбай кармап өлтүрөм. Бирок,адам пенде уулуна, ажалың деген келе элек, биз жашынган өрөөндү өлүмдүн көзүкөрө элек.
- Атаке, - дедиШулган кепке кошулуп. – А өлүм деген өзү кандай неме?
Жанбирге тереңулутунуп алып узун-сабак кебин баштады.
- Эмесе балдаруккула, көөдөнгө бекем туткула. Оо илгери заманда, жердин үстү эл болгон,өзөн- өзөн суу бойлоп, айыл-айыл эл конгон. Адыр-адыр эл болгон, апай бет жайнапэл толгон. Мына ошондой заманда, аңдыганын койбогон, жан алса жанга тойбогон,ажал деген эр чыккан. Чынында, аны кулак угуп көз көрүп, адамзаты билбеди,канча айла кылса да, ажалга колу тийбеди. Балбан билек эр болсун, баатыр жүрөкшер болсун, өлүмү келди дегенде өзөрүп жерге жыгылчу, топого башы тыгылчу. Былкэтип өйдө тура албай, чакырсаң үнүң уга албай, урсаң колду сезбеген, тепсеңкайра теппеген макулукка айланчу. Бирок, өлүмдү эч ким көрчү эмес, качан келипкетээрин, бир да жан туюп сезчү эмес.
Күндөрдүн биркүнүндө, карарган айсыз түнүндө, жердин үстүн ызгытып, алдынан чыккан жандардычапчып сууга ыргытып деңизден бир желмогуз чыга келди. Нечендеген баатырларалдынан чыгып тап берди, башын жара урам деп аска-зоодон таш терди. Бирок,желмогузуң турган жок, көңүлүн эрге бурган жок. Урсаң дагы сезбеген, башынкылыч кеспеген, анык балээ ал болду. Өлүм болсо сайрандап, калың элдимайкандап, өлтүрүп жатты баарысын, жашын дагы карысын.
Бул апааткачыдабай, түндүгүн түрбөй эл качты, сүйгөнүн таштап эр качты. Бешикте уулун алаалбай, бештеги кызын таба албай, энеден өтүп атасы, атадан өтүп баласы, баладанөтүп апасы, жандалбастап бүт качты. Мына ошондо желмогуз, каарын чындап салдыбейм, карартып туман учуруп, асманда күндү басты бейм. Чыдай албай каарына,тоолор кетти быркырап, суулар күйдү чыркырап, жер үстүн каптап сел болуп,дайралар акты шаркырап.
Жанбийке энеңэкөөбүз, алышып жатып суу менен, боздогон ызы-чуу менен, ар нерсени ырымдап, качыпжүрүп куюндап, араң мында жеткенбиз, өлүмдү алдап таптырбай, араңдан зоргожеңгенбиз.
Андан бери көпөттү, далай кыш, далай жаз өттү. Өлүм бизди таба элек, ажалдын отун жага элек.Бирок, ушуга чейин укканым, өлүмдү жеңген болбоду, адамзаада пендеси андайкүчкө толбоду. Бир гана менин билгеним, желмогуздун жеринде, каар менен заардынэлинде, өлбөстүн суусу бар дешет. Жеңем десең өлүмдү, ошол суудан ал дешет.
Жанбиргенин өлүмтууралуу жомогу эки уулду тең ойго салды. Түн кирип, төртөө төрт бурчкатоголонуп жатканы менен, эч кимиси кирпик ирмеген жок. -
Чымындуунун чымындары
6 Jan 2020
Урал баатыр
Башкыр эл дастаны
Илгери өткөнзаманда, киши аягы баспаган, канаттуу учуп өтпөгөн, бир тарабын карасаңталдырып көз жетпеген, жээгинен толкун кетпеген чалкыган деңиз суу баскан, биртарабын карасаң чокусу көктү тиреген, азуусун айга бүлөгөн аркайган бийик тоо басканжер болуптур. Ал жерди мекендеп Жанбирге менен Жанбийке деген абышка-кемпиржашаган экен. Алар үй салып мал жыйбаптыр, жер айдап эгин экпептир. Арстанкармап ат кылып, ителги багып куш кылып, деңизден барып балык жеп, тоого чыгыпкийик жеп аңчылык менен жан багышыптыр.
Кийин-кийин буларэки уулдуу болушту. Улуусунун атын Шулган коюшту, кичүүсүнүн атын Урал коюшту.Бул эки бала кайгы-капасы жок эркин ойноп, ээн өсүштү. Оору-сыркоо дегендибилбей, өлүм-житим дегенди туйбай чоңоюшту. Бул жалганда кайсы бир жандыккаөлүм жете турган болсо, ал да биздин колубуздан болот деп билишти.
Жанбирге менен Жанбийке эркек жырткыч кармап калса өздөрү башын ганажеп, калганын эки уулуна, ителгиси менен минген арстандарына берчү экен.Ургаачысын кармап калса жүрөгүн эле жешчү. Чөп жеген жаныбарга сүлүк коюп,аккан канын тосуп ичишчү. Бирок, кичинекей балдарына баш менен жүрөк жегенди,кан ичкенди катуу тыйышчу.
Ошентипжылдан- жылдан жыл өтүп, айдан-айдан ай өтүп, Шулган он экиге чыкты, Урал онго чыкты.Ошондо алар бири арстан минем деп, бири ийинге шумкар илем деп Жанбиргенинмазасын ала баштады. Атасы: «Айланайын балдарым, кагылайын балдарым! Азуу тишиңчыга элек, каруу күчүң толо элек. Айтканымды уккула, бергенимди жуткула. Арстанминип кийик кууп, ойночу күнүң келе элек. Өрдөккө шумкар агытып, жойлочу күнүңболо элек. Андан көрө жөнгүлө, айтканыма көнгүлө. Жырткычтын башын жебегин,чөйчөктө турган кара кан, андан ичем дебегин» деп тыйды.
Күндөрдүн биркүнүндө Жанбирге менен Жанбийке арстандарын минип, шумкарларын алып аңууламакка чыгып кетишти. Үйдө Шулган менен Урал эле калды. Экөө ойноп отурупбир маалда курсактары ачты. Ошондо Шулгандын эсине чөйчөктөгү кан келди.
- Күнү-түнүтындырбас аңчылык кумар болбосо, чөйчөктөгү кара кан купулга эгер толбосо, атамменен апакем, жай алып жыргап жатпастан, балдарын мыктап бакпастан, тоо аралапсуу кечип, аңчылыкта жүрмөкпү, чиедей болгон балдарын алачыкта ээн таштап,айланып бозуп кетмекпи. Андан көрө ушул кан, мындан бир аз ичели, бекерге өмүрөткөрбөй, бар кызыгын билели, - деди Шулган. Бирок иниси анын айтканына көнгөнжок.
- Алдыма келгенарстаның, канчалык күлүк болсо да, атам айтса тийбеймин, бут артып агаминбеймин. Чөйчөктөгү кара кан, канчалык таттуу болсо да, энем айтса тийбеймин,кылт этип ууртап ичпеймин. Сырын билип болгуча, эрезеге толгуча, аңчылыкка аттанбайм,ителги алып мактанбайм. Өлүм сырын билгиче, кыдырып дүйнө көргүчө, бир жандыккакатылбайм, бир балыкка асылбайм, - деди Урал.
- Өлүмдү айтып некерек, өлтүрчү бизге жете элек. Ажалың бизди таппайт деп, булмекенди миң жылдап, айланып буту баспайт деп, атам айткан эмеспи. Өлүмэгер бар болсо, аны жумшаар экөөбүз, каалаган жанды өлтүрүп, канын татаарэкөөбүз, - деп Шулган инисинин айтканына көнгөн жок. Ошентип ал чөйчөктөгүкандан чоң ууртады. Бирок, кайра атасынан коркуп, инисинен ооз ачпаска убадаалды.
Аңгыча болбойкийик менен илбээсин артынып Жанбийке менен Жанбирге келди. Алгач алар бапырапотуруп тамактанышты.
Андан соңЖанбирге чөйчөктөгү кандан ичмек болду. Бирок анын бөксөрүп калганын көрүп, экиуулунан такып сурады. Уралды канча такыса да айткан жок. А Шулган коркконунанкүнөөсүн мойнуна алып жиберди. Атасы ачууланып талдан таяк кыйып алып урмакболду. Ошондо Урал чыдабай кетип атасынын колун ороло кучактады.
- Ай атакетокточу, жамандык жанга кошпочу. Колуңдагы таякка, көз салып көрчү атаке. Кечээал дагы солкулдаган тал болчу, кулпуруп өсүп турганда, айланасы шаң болчу.Көкөлөй учкан куш келип, кубулжуп сайрап отурчу, бал жыйнаган аарылар, ширесиншимип чогултчу. Тамырдан алып азыгын, кубатын күндөн жыйначу, жалбырагынжайнатып, көлөкө кылып сыйлачу. Эми сиз аны кыйдыңыз, өлтүрүп күнүн тыйдыңыз,ура берип агамды, кайгынын баарын жыйдыңыз. Эстесеңиз атаке, өлүм келбейт дегенбиз,адашып калган бизден деп, табалбайт эми дегенсиз. Бирок минтип тал кыйып, аңуулап өмүр жан кыйып, өлүмдү кайра өзүбүз азгырып аткан жокпузбу, мен мындалап кыйкырып,чакырып аткан жокпузбу?
Жанбирге аны угуп Шулганды урганын токтотту.
Eltuzor