ТЕСТ: Кыргыздын каада-салт, ырым-жырымдарын билбей калып уят болбойсузбу?

Келиндер кайындарынын атын атабай, кыйыр түрдө тергеп, сый көрсөткөн.

Ала качуу салтын кыз менен жигиттин баш кошушуна каршы жагдайлар чыкканда же жигиттин кызды колдон алып кетүүгө кудурети жетпесе, кыздын макулдугу менен колдонушкан. Ал эми бүгүнкү күндө айрым кыздар салтка жамынгандардын курмандыгы болушууда.

Жүгүнүү - эки колун бооруна алып, башын ийе эңкейип, таазим этүү салты. Келин кайната, кайненесине, кайнага, жеңелерине, кайнеже, жезделерине, күйөөсүнүн улуу туугандарына учурашуу иретинде күнүгө бир жолу жүгүнүүгө милдеттүү болгон. Учурда бул салт Ысык-Көлдө гана колдонулат. Ал эми башка аймактарда келин биринчи ирет жолуккандарга гана жүгүнөт. Жүгүнткөн улуу кишилер ага бата беришкен.

Ал мүмкүнчүлүгүнө карата бардык убакта чакырылат да, бул биргелешип узануунун, жардам берүүнүн сонун үлгүлөрүнөн болот. Ашар иштин арымын аябай тездеткен.

Коргошунду эритип, анан адамдын төбөсүнө муздак суу куюлган чыныны кармап, эритилген коргошунду куят. Эмненин элеси пайда болсо, ошондон жүрөгү түшүптүр дешет. Ошол кытты тумардай кылып баланын моюнуна тагат же бешигине илип коёт. Муну баланын энеси же бүбү-бакшы жасайт. Кээ бир жерлерде бул ырым сук кирүү, көз тийүүдө да колдонулат.

Керээзди өлүм алдында жаткан адам айтат. Тагыраак айтканда, анын акыркы сөзү. Аны ар бир адам айтканга акылуу. Керээзди аткаруу анын артында калган балдарынын, туугандарынын милдети. Айтылган керээз оор жоготууга учурап, мүңкүрөп отурган адамдардын жашоосуна кандайдыр бир үмүтүн жандырат.

Ата-энелер балдары төрөлө электе кудалашса алар бел куда болушат. Көбүнчө бири-бирине жакын адамдар өздөрүнүн жакындыгын бекемдөө үчүн бел куда болушат. Илгери согушта жеңилген менен жеңген элдин башчылары достошуп калса, кийин тукумдарын баш коштуруу үчүн кудалашып коюшкан. Ал эми эпосто Манас менен Оогандын ханы Акун бел куда болушкан. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча, Акун хан колго түшүп, Манас менен достошуп калган.

Кыргыз элинде баланын баса башташына камкордук көрүшкөн. Бала басып баштагандан тарта, ага атайын чыгырык жасап, жетелеп бастырышкан. Бала өзү басууга аракет кылганын көргөн ата-эне кубанып, тушоо кесүү тоюн өткөрүшөт. Анда баланын бутун ала жип менен байлашат да, жаш балдарды жарыштырышат. Жарышта жеңгени жипти кесип, баланы жетелеп басат.

Ымыркай төрөлгөн соң бир нече күндөн кийин тырмактары жана чачы алынып, киши баспаган жерге көмүлөт. Анын чачы чыкпаса, баш кийимине жем салып эшекке жедиришкен. Баш кийимди ырымдап жуубай балага кийгизип коюшкан.

Жентек тойдо наристени оозандырууда анын оозуна сары май салышат. Сары май салынса бала майлуу, сүттүү болуп, ырыскысы кетпей, кийин эл-журтуна, ата-энесине кайрымдуу болот деп ишенишет. Баланы алгачкы жолу жентек тоюнда көргөндө ага көрүндүк берилет. Наристенин таякелери мал энчилеп беришет.

Өрлүктөө коңшулардын ынтымагын, катышын бекемдөөчү салт. Өрлүктөп келген адам сөзсүз түрдө көрүндүгү менен келет. Көрүндүк катары көбүнчө үй буюму берилет.

Өкүл ата-эне келиндин кайын-журту тарабынан, көңүлү жакындардан, үй-бүлөдө баркы бар жуптардан шайлашат. Өкүл ата-эне жаш жубайлар үчүн үлгү, кызга жакын болушат. Эгер эки жаш араздашып кете турган болсо, аларды элдештирүү өкүл ата менен өкүл эненин милдети. Бекеринен элибизде “үй-бүлө эки ажырымга кеткен болсо, биринчи кезекте өкүл атанын бети чымырайт” деген кеп айтылып келген эмес.

Бул саптарды күйөөгө узап жаткан кызга айтышат.

Кыргыз элинде ата-тегин билүү салты маанилүү болуп келген. Эгер 7 атасын билбесе “макоо”, “кул” деп аташчу. Ошондой эле элдин канынын тазалыгын сактап калуу максатында 7 атаны сүрүштүрүшкөн. Эгер уруу ичинде 7 ата өтпөсө кыз алып-беришүүгө тыюу салынган.