Иран өзөктүк программа боюнча сүйлөшүүлөрдө АКШга экономикалык пайда сунуштоону көздөйт

Иран АКШ менен жүрүп жаткан сүйлөшүүлөрдүн алкагында энергетика, тоо-кен өндүрүшү жана авиация тармактарындагы мүмкүн болгон келишимдерди карап жатканын билдирди. Эки өлкөнүн өкүлдөрү 17-февралда Женева шаарында жолугушары маалымдалды.

Бул жолугушуу Тегеран менен Вашингтондун ортосундагы өзөктүк программа боюнча көп жылдык талаш-тартышты жөнгө салуу аракеттеринин уландысы болуп саналат.

Өзөктүк келишимге умтулуу: Эки тарапка тең пайдалуу чечим

Ирандык дипломаттардын билдирүүсүнө караганда, Тегеран АКШ менен жаңы өзөктүк келишимге жетишүүгө кызыкдар. Мындай келишим эки өлкө үчүн тең экономикалык пайда алып келиши керек.

Ай башында Иран менен АКШ Тегерандын өзөктүк программасы боюнча талашты жөнгө салуу жана жаңы аскерий кагылышуунун алдын алуу максатында сүйлөшүүлөрдү кайра жанданткан. Ошол эле учурда АКШ аймакка экинчи авианосецин жөнөтүп, сүйлөшүүлөр ийгиликсиз аяктаган шартта узакка созулушу мүмкүн болгон аскерий кампанияга даярдык көрүп жатканын америкалык расмий өкүлдөр билдиришкен.

АКШнын позициясы

Марко Рубио Братислава шаарындагы маалымат жыйынында сүйлөп жатып, АКШ президенти Дональд Трамп дипломатиялык жолду жана сүйлөшүү аркылуу чечим табууну артык көрөрүн, бирок мындай жыйынтыкка жетүү кепилденбегенин белгиледи.

Анын айтымында:

"Иран менен ийгиликтүү келишим түзүү буга чейин эч кимдин колунан келген эмес, бирок биз аракет кылып көрөбүз".

Ирандын позициясы: Санкцияларды алып салуу – негизги шарт

Иран мурда АКШнын аскердик соккусу болгон учурда Жакынкы Чыгыштагы америкалык базаларга сокку урарын эскерткен. Бирок акыркы билдирүүлөрүндө расмий Тегеран салыштырмалуу жумшак позицияны кармана баштады.

Тышкы иштер министринин орун басары Мажид Тахт-Раванчи Иран өзөктүк программа боюнча айрым компромисстерге барууга даяр экенин, бирок бул санкциялар алынган учурда гана мүмкүн болорун билдирди.

Анын айтымында:

"Эми топ Американын тарабында. Алар келишимге чындап кызыкдар экенин далилдеши керек".

Бирок Тегеран уранды толугу менен байытуудан баш тартуу талабына макул болбой турганын дагы бир жолу кайталады. Вашингтон болсо Иран аймагында уран байытууну өзөктүк курал жасоого мүмкүнчүлүк түзгөн коркунуч катары баалайт. Иран өз кезегинде өзөктүк курал жасоо ниети жок экенин билдирип келет.

Экономикалык кызыкчылыктар: Мунай, газ жана авиация

Ирандын Тышкы иштер министрлигинин экономикалык дипломатия департаментинин өкүлү Хамид Ганбаринин айтымында, келечектеги келишим бекем болушу үчүн АКШ да ыкчам жана жогорку экономикалык пайда алышы керек.

Сүйлөшүүлөрдө төмөнкү багыттар каралууда:

• Мунай жана газ кендерин биргелешип иштетүү
• Орто жана ири инвестициялык долбоорлор
• Тоо-кен өндүрүшүнө инвестиция тартуу
• Жарандык авиация үчүн учактарды сатып алуу

Ганбари 2015-жылдагы өзөктүк келишим АКШнын экономикалык кызыкчылыктарын толук камсыз кыла албаганын да белгиледи.

2015-жылдагы келишим жана анын үзгүлтүккө учурашы

2015-жылы Иран дүйнөлүк державалар менен өзөктүк келишимге кол койгон. Ага ылайык, Тегеран өзөктүк программасын чектөөгө макул болуп, анын ордуна эл аралык санкциялар жеңилдетилген.

Бирок 2018-жылы АКШ президенти Дональд Трамп келишимден бир тараптуу чыгып, Иранга каршы катуу экономикалык санкцияларды кайра киргизген.

Ал кездеги сүйлөшүүлөр көп тараптуу форматта өткөн болсо, азыркы диалог Иран менен АКШнын ортосунда түз форматта жүргүзүлүүдө. Ортомчу катары Оман мамлекети катышууда.

Жыйынтык: Сүйлөшүүлөр ийгиликке жетеби?

Азыркы кырдаалда эки өлкө тең дипломатиялык жол менен мунаса табууга кызыкдар экенин билдирүүдө. Бирок негизги талаш маселелер - уран байытуунун деңгээли, санкциялардын тагдыры жана коопсуздук кепилдиктери - толук чечиле элек.

Женевадагы жолугушуу эки тараптын ниети канчалык олуттуу экенин көрсөтөт. Эгер сүйлөшүүлөр ийгиликтүү аяктаса, бул Жакынкы Чыгыштагы геосаясий чыңалууну азайтып, дүйнөлүк энергетикалык рынокко да оң таасирин тийгизиши мүмкүн.