Дүйнөлүк мунайдын баасы рекорддук өсүш көрсөттү: АКШ менен Ирандын чыңалуусу дүйнөлүк экономикага кандай таасир этет?

АКШ менен Ирандын ортосундагы аскердик чыңалуунун күчөшү дүйнөлүк мунай рыногуна дароо таасирин тийгизди. Акыркы күндөрү эки тараптын билдирүүлөрү жана аскердик аракеттери инвесторлордун тынчсыздануусун күчөтүп, дүйнөлүк мунайдын баасы кескин жогорулады.

АКШнын WTI үлгүсүндөгү мунайынын август айындагы фьючерстери 11,42 пайызга өсүп, баррели 79,57 долларга чейин жетти. Бул акыркы айлардагы эң олуттуу өсүштөрдүн бири катары бааланууда.

Ормуз кысыгы эмне үчүн дүйнө үчүн маанилүү?

Мунай рыногундагы өзгөрүүлөрдүн негизги себептеринин бири – Ормуз кысыгынын айланасындагы кырдаал. Бул кысык Перс булуңун дүйнөлүк деңиз жолдору менен байланыштырган стратегиялык маанилүү аймак болуп саналат.

Эл аралык энергетикалык уюмдардын маалыматына ылайык, дүйнөдө күн сайын өндүрүлгөн мунайдын болжол менен бештен бири дал ушул Ормуз кысыгы аркылуу экспорттолот. Сауд Арабиясы, Бириккен Араб Эмираттары, Кувейт, Ирак жана Катар сыяктуу өлкөлөрдүн мунайы негизинен ушул жол аркылуу дүйнөлүк рынокко чыгат.

Демек, бул аймактагы ар кандай аскердик чыңалуу дүйнөлүк мунай жеткирүү чынжырынын үзгүлтүккө учурашы мүмкүн деген кооптонууну күчөтөт. Натыйжада инвесторлор баанын дагы өсүшүн күтүп, мунайга болгон суроо-талап көбөйөт.

Трамптын билдирүүсү рынокко кандай таасир берди?

Баанын өсүшүнө АКШнын президенти Дональд Трамптын Ормуз кысыгы тууралуу билдирүүсү да таасир этти.

Ал АКШ мындан ары өзүн "Ормуз кысыгынын сакчысы" катары таанытарын айтып, бул аймак аркылуу ташылган бардык жүктөрдүн наркынын 20 пайызы АКШга төлөнүшү керек деген оюн билдирди.

Бул билдирүү эл аралык коомчулукта кызуу талкуу жаратып, инвесторлор арасында белгисиздикти күчөттү. Анткени Ормуз кысыгы дүйнөлүк соода үчүн эркин жана коопсуз болушу эл аралык экономикадагы эң маанилүү факторлордун бири болуп эсептелет.

Аскердик аракеттер күчөдү

Мунай рыногуна дагы бир олуттуу таасир берген жагдай – АКШнын Иранга каршы аскердик операцияларын улантышы болду.

АКШнын Борбордук командачылыгы (CENTCOM) америкалык күчтөр үчүнчү түн катары менен Ирандагы бир катар аскердик объектилерге сокку урганын билдирди. Маалыматка ылайык, Бушер, Чабахар, Жаск, Конарек жана Бендер-Аббас аймактарындагы объектилер бутага алынган.

Вашингтон бул операциялар Ирандын аскердик мүмкүнчүлүктөрүн алсыратуу жана Ормуз кысыгы аркылуу өткөн коммерциялык кемелердин коопсуздугун камсыз кылуу максатын көздөй турганын белгиледи.

Өз кезегинде Ирандын Ислам революциясынын сакчылар корпусу Бахрейндеги АКШнын Жуффейр аскердик базасына сокку урганын, ошондой эле алардын эскертүүлөрүн тоготпогон эки супертанкерге каршы аракет көрүлгөнүн жарыялады.

Эмне үчүн мунай баасы дароо өсөт?

Мунай рыногу көбүнчө күтүүлөр менен иштейт. Башкача айтканда, жеткирүү азырынча үзгүлтүккө учурабаса дагы, мындай коркунуч жаралганда эле баалар жогорулай баштайт.

Инвесторлор мүмкүн болгон тартыштыкка алдын ала даярдануу үчүн мунай келишимдерин көбүрөөк сатып алышат. Бул суроо-талаптын көбөйүшүнө жана баанын өсүшүнө алып келет.

Эгер чыңалуу дагы күчөсө же Ормуз кысыгы аркылуу жүк ташуу чектелсе, анда мунайдын баасы дагы жогорулашы мүмкүн деген божомолдор айтылууда.

Дүйнөлүк экономикага тийгизчү таасири

Мунайдын кымбатташы биринчи кезекте күйүүчү майдын баасына таасир этет. Көпчүлүк мамлекеттерде бензин менен дизелдин баасы өсүшү мүмкүн.

Мындан тышкары:

авиация жана деңиз ташууларынын чыгымы көбөйөт;
логистика кымбаттайт;
товарлардын өздүк наркы өсөт;
инфляция күчөшү мүмкүн;
борбордук банктар пайыздык чендер боюнча саясаттарын кайра карап чыгышы ыктымал.

Экономисттер белгилегендей, эгерде чыңалуу кыска мөөнөттө жөнгө салынса, мунай рыногу салыштырмалуу тез турукташышы мүмкүн. Бирок аскердик жаңжал кеңейип, Ормуз кысыгындагы жүк ташуу олуттуу чектелсе, мунайдын баасы 80 доллардан да жогору деңгээлде узак убакыт сакталышы мүмкүн.

Кыргызстанга кандай таасир этет?

Кыргызстан мунай өндүрүүчү өлкө эмес жана күйүүчү майдын басымдуу бөлүгүн импорттойт. Ошондуктан дүйнөлүк рыноктогу өзгөрүүлөр ички рынокко да белгилүү бир убакыттан кийин таасирин тийгизиши мүмкүн.

Эгер дүйнөлүк мунай баасы узак убакыт жогорку деңгээлде сакталса, импорттук күйүүчү май кымбаттап, анын артынан транспорттук кызматтардын, азык-түлүктүн жана башка товарлардын баасына да басым жаралышы ыктымал.

Ошол эле учурда адистер дүйнөлүк рыноктогу бир күндүк же кыска мөөнөттүү өсүштөр дароо эле өлкөнүн ички күйүүчү май рыногунда чагылдырылбай турганын белгилешет. Баанын өзгөрүшү көбүнчө импорттук келишимдерге, логистикалык чыгымдарга жана күйүүчү май запастарына жараша болот.