Диляфруз Хидирова: "Заманбап укуктук механизмдер бизнеске мамлекет менен ишенимдүү кызматташууга мүмкүнчүлүк берет"

Эл аралык коммерциялык арбитраждык соттун арбитри — бизнестин укуктарын коргоонун укуктук механизмдеринин өнүгүшү жана мамлекеттик долбоорлорду ишке ашырууда натыйжалуу диалогдун ролу тууралуу.

Бүгүнкү күндө Борбор Азия өлкөлөрү мамлекет менен бизнестин кызматташуу механизмдерин активдүү өркүндөтүп жатат. Бирок мамлекет менен жеке сектордун өнөктөштүгүнө байланыштуу мыйзамдардагы айырмачылыктар, өзгөчө инвесторлор менен кредиторлор үчүн каралган кепилдиктер жана талаш-тартыштарды жөнгө салуу жолдору чет элдик инвестицияларды тартууда дагы эле тоскоолдук жаратып келет. Ушундан улам аймакта талаштарды эл аралык стандарттарга ылайык чечүүгө мүмкүндүк берген арбитраж, медиация жана башка укуктук механизмдерге суроо-талап өсүүдө.

Аймактагы укуктук чөйрө кандай өзгөрүп жатканы, ишкерлер менен инвесторлордун кызыкчылыгын коргоодо кайсы механизмдер натыйжалуу экени жана эмне үчүн укуктук институттарды өнүктүрүү өлкөнүн инвестициялык жагымдуулугун арттырары тууралуу Эл аралык коммерциялык арбитраждык соттун арбитри Диляфруз Хидирова менен маектештик.

Ал Ишкерлердин укуктарын коргоо башкармалыгындагы иш тажрыйбасына таянып, мамлекеттер аралык коммерциялык талаштарды карап келген. Диляфруз Хидированын 10 жылдык юридикалык тажрыйбасы мамлекет менен бизнес ортосундагы талаштарда ишкерлердин кызыкчылыгын коргоону камтыйт. Мындай иштерде өлкөнүн аброю жана чет элдик инвесторлордун ишеними өзгөчө мааниге ээ болгон.

– Диляфруз айым, акыркы жылдары ишкерлер өз укуктарын коргоо үчүн мыйзамдык механизмдерди көбүрөөк колдоно баштады. Бул эмнени билдирет?

– Бул укуктук маданияттын өсүп жатканын көрсөтөт. Ишкерлер өз укуктарын жана аларды кантип коргоону мурдагыга караганда жакшыраак билишет. Ошол эле учурда мамлекеттик органдар дагы бизнес менен иштөө тартибин өркүндөтүп, кызматташуу механизмдерин жакшыртып жатышат.

Эң негизгиси, талаштарды чечүү үчүн мыйзамдык механизмдердин болушу көйгөйдүн белгиси эмес. Тескерисинче, бул укуктук системанын иштеп жатканын көрсөтөт. Укуктук институттарга ишеним арткан сайын ишкерлер дагы аларды активдүү пайдалана баштайт.

– Сиз эл аралык арбитражда да, мамлекеттик органдар менен бизнестин ортосундагы талаштарды чечүүдө да иштеп келдиңиз. Борбор Азияда мамлекеттик долбоорлорду ишке ашырууда бизнести коргоонун кайсы механизмдери эң натыйжалуу деп эсептейсиз?

– Бул долбоордун өзгөчөлүгүнө жараша болот. Айрым учурда сүйлөшүү жетиштүү болсо, кээде медиация, арбитраж же соттук тартип колдонулат.

Бирок эл аралык тажрыйба көрсөткөндөй, эң жакшы жыйынтыкка тараптар көйгөй жаңы жаралганда эле аны сүйлөшүү жолу менен чечүүгө аракет кылганда жетишет. Мындай учурда ишкердик мамиле сакталат жана долбоордун үзгүлтүккө учурашына жол берилбейт.

Өзгөчө мамлекеттик жана инфраструктуралык долбоорлордо медиациянын ролу чоң. Ал тараптарды бири-бирин күнөөлөөгө эмес, баарына пайдалуу болгон чечим табууга багыттайт. Анткени мындай долбоорлордун ийгиликтүү ишке ашышы бизнес үчүн эле эмес, өлкөнүн экономикасы үчүн дагы маанилүү.

Ал эми ири инвестициялык жана мамлекеттер аралык долбоорлордо арбитраж эң көп колдонулган механизм бойдон калууда. Анын артыкчылыгы – талашты тиешелүү тармакты жакшы билген адистер карайт, иш купуялуулук менен жүргүзүлөт жана эл аралык стандарттар сакталат. Чет элдик инвесторлор үчүн мындай ишенимдүү укуктук чөйрөнүн болушу өтө маанилүү.

Мындан тышкары, бизнести институционалдык жактан колдоо дагы чоң роль ойнойт. Кесипкөй юридикалык коштоо жана мамлекеттик органдар менен конструктивдүү диалог эң татаал маселелерди дагы чечүүгө жардам берет. Азыр Борбор Азия өлкөлөрүндө ишкерлер менен инвесторлордун укугун коргоого багытталган укуктук инфраструктура ырааттуу өнүгүп жатат.

– Соода-өнөр жай палатасында иштеп жүргөндө ири бизнес менен мамлекеттик органдардын ортосундагы талаштарды жөнгө салууга катыштыңыз. Эки тараптын тил табышуусуна эмне жардам берет?

– Бизнеске түшүнүктүү эрежелер жана туруктуулук керек. Ал эми мамлекеттик органдар мыйзамдардын сакталышын жана коом үчүн пайдалуу жыйынтыкты көздөйт.

Сыртынан караганда бул эки башка кызыкчылык сыяктуу көрүнүшү мүмкүн. Бирок ар бир тараптын оюн экинчисине түшүнүктүү тил менен жеткирсеңиз, экөөнүн тең максаты бир экени байкалат. Ал – өнүгүү.

Эгер ачык жана кесипкөй диалог түзүлсө, көп маселелер тезирээк жана натыйжалуураак чечилет.

– Акыркы учурда талаштарды чечүүдө медиаторлордун кызматына көбүрөөк кайрылып жатышат. Медиация эмне үчүн маанилүү?

– Албетте, мыйзамдык жүйөлөр ар бир талаштын негизи болуп саналат. Бирок көпчүлүк учурларда маселе мыйзам менен гана чектелбейт. Тараптардын ишкердик кызыкчылыгы, узак мөөнөттүү кызматташтыгы жана келечектеги мамилеси дагы эске алынат.

Айрыкча инвестициялык долбоорлордо жана мамлекеттик келишимдерде кимдин укуктуу экенин аныктоо эле жетишсиз. Эң негизгиси – эки тарап тең ишин уланта ала турган чечим табуу.

Медиация дал ушул максатка кызмат кылат. Ал тараптарды тирешүүдөн конструктивдүү сүйлөшүүгө өткөрүп, өз ара пайдалуу чечим табууга жардам берет. Натыйжада убакыт менен каражат үнөмдөлүп, компаниялардын аброюна доо кетпейт жана ишкердик мамиле сакталат.

– Сиздин оюңузча, бизнести коргоо тармагындагы эң маанилүү өзгөрүүлөр кайсылар болду?

– Менин оюмча, эң маанилүү өзгөрүү – көз карандысыз укуктук институттардын ролу күчөп, талаштарды чечүүнүн альтернативдүү жолдору өнүгүп жатканы.

Акыркы жылдары талашка катышкан тараптар бири-бирин жакшыраак түшүнүүгө жана эки тарапка тең пайдалуу чечим табууга көбүрөөк аракет кыла баштады. Бул жаңы диалог маданияты калыптанып жатканын көрсөтөт.

Бүгүнкү күндө өнүгүп жаткан заманбап укуктук механизмдер бизнеске мамлекет менен биргелешкен долбоорлорду ишенимдүү ишке ашырууга мүмкүнчүлүк берүүдө.

Ошондой эле эл аралык тажрыйбаны колдонуу чоң мааниге ээ. Ар кайсы өлкөлөрдүн тажрыйбасын өздөштүрүү түшүнүктүү жана алдын ала болжолдоого мүмкүн болгон ишкердик чөйрөнү түзөт. Бул болсо инвестиция тартууга жана узак мөөнөттүү долбоорлорду ийгиликтүү ишке ашырууга өбөлгө болот.

Диляфруз Хидирова: “Современные правовые механизмы позволяют бизнесу уверенно реализовывать проекты с государством”

Арбитр Международного коммерческого арбитражного суда, от чьих решений зависят активы и репутация компаний из разных стран — о развитии правовых инструментов защиты бизнеса и роли эффективного диалога в реализации государственных проектов

Страны Центральной Азии сегодня активно совершенствуют механизмы взаимодействия государства и бизнеса. Различия в национальных режимах партнерств государства и бизнеса, особенно в гарантиях инвесторам и кредиторам, а также механизмах урегулирования споров, остаются барьером для иностранных инвестиций. В связи с этим в регионе усиливается запрос на единообразные процедуры разрешения споров. Параллельно растет роль арбитража, медиации и других институтов, позволяющих разрешать возникающие вопросы в соответствии с международными стандартами.

О том, как меняется правовая среда региона, какие механизмы помогают защищать интересы предпринимателей и инвесторов и почему развитие правовых институтов становится важным фактором инвестиционной привлекательности страны, поговорили с Диляфруз Хидировой, арбитром Международного коммерческого арбитражного суда, которая давала оценку трансграничным спорам, опираясь на опыт работы в Управлении по защите прав субъектов предпринимательства. Ее 10-летняя юридическая практика включает защиту интересов бизнеса в конфликтах с государством, где на кону стояли репутация страны и доверие иностранных инвесторов.

- Диляфруз, как арбитру, то есть судье, МКАС вам доверили оценивать сложные коммерческие споры на международном уровне. В последние годы бизнес в регионе все активнее пользуется правовыми инструментами для защиты своих интересов. О чем говорит такая тенденция?

- Это показатель развития правовой культуры и зрелости деловой среды. Предприниматели становятся более осведомленными о своих правах и возможностях их защиты. Одновременно совершенствуются государственные институты и процедуры взаимодействия с бизнесом.

Важно понимать, что наличие правовых механизмов разрешения вопросов — это не признак проблем, а свидетельство того, что система работает. Чем больше доверия к правовым институтам, тем активнее участники рынка используют их для поиска конструктивных решений.

- Ваша профессиональная деятельность связана как с международным арбитражем, так и с ролью посредника между бизнеса и власти в отдельной стране. По вашему опыту, какие механизмы защиты бизнеса сегодня наиболее эффективны при реализации госпроектов в Центральной Азии?

- В зависимости от характера проекта могут использоваться переговоры, медиация, арбитражные процедуры или судебные механизмы. При этом современная международная практика показывает, что наибольших результатов удается добиться тогда, когда стороны стремятся разрешить возникающие вопросы на ранней стадии, сохраняя рабочие отношения и обеспечивая непрерывность проекта.

Особенно важную роль играет медиация. Она позволяет сторонам сфокусироваться не на взаимных претензиях, а на поиске решения, которое учитывает интересы всех участников. Для государственных и инфраструктурных проектов это особенно актуально, поскольку их успешная реализация имеет значение не только для бизнеса, но и для экономики в целом.

Если говорить о крупных инвестиционных и трансграничных проектах, то здесь одним из наиболее востребованных инструментов остается арбитраж. Его преимущества заключаются в возможности привлечения специалистов с отраслевой экспертизой, конфиденциальности разбирательства, гибкости процедур и нейтральности рассмотрения спора. Для международных инвесторов большое значение имеет также предсказуемость правовых механизмов и соответствие процедур общепринятым международным стандартам.

Отдельно отмечу важность институциональной поддержки бизнеса. Наличие профессионального сопровождения, качественной правовой позиции и конструктивного диалога с государственными органами позволяет успешно решать даже самые сложные вопросы. Сегодня в странах Центральной Азии последовательно развивается правовая инфраструктура для защиты предпринимателей и инвесторов, что создает более комфортные условия для реализации долгосрочных государственных и инвестиционных проектов.

- В ТПП вы выступали основным контактным лицом в самых сложных спорах между крупным бизнесом и госорганами, которые часто говорят на разных языках, имеют разные интересы. Что, по вашим наблюдениям, помогает наладить рабочий диалог и найти взаимопонимание?

- Бизнесу необходимы понятные правила и гарантии стабильности. Государственным органам важно соблюдение законодательства и достижение общественно значимых результатов. Звучит как что-то принципиально разное, но, если перевести интересы каждой стороны на понятный для другой стороны язык, становится ясно, что все хотят одного — развития. Когда выстраивается профессиональный диалог и появляется взаимное понимание задач, многие вопросы решаются значительно быстрее и эффективнее.

- В последнее время для урегулирования сложных споров все чаще привлекают медиаторов, чьи решения по сути затрагивают деньги и репутацию участников спора. Как сертифицированный в этой сфере специалист, скажите, почему уже недостаточно только юридических аргументов и какую роль играет медиация?

Юридические аргументы остаются основой любого спора, однако на практике многие конфликты затрагивают не только правовые, но и деловые интересы сторон. Особенно это касается инвестиционных проектов, государственных контрактов и долгосрочного партнерства, где важно не просто определить, кто прав с точки зрения закона, а найти решение, которое позволит сторонам двигаться дальше и положительно повлиять на экономику стран.

Медиация помогает сторонам перейти от конфронтации к конструктивному диалогу, лучше понять взаимные интересы и найти взаимовыгодное решение без длительных судебных разбирательств. Во многих случаях это позволяет сохранить деловые отношения, сократить временные и финансовые затраты и минимизировать репутационные риски.

- Занимаясь урегулированием спорных ситуаций в том числе на межгосударственном уровне, какие изменения в сфере защиты бизнеса вы считаете наиболее значимыми для региона?

- Прежде всего — повышение роли независимых правовых институтов и развитие альтернативных способов разрешения споров. Я вижу, что участники споров в последнее время стремятся к большему взаимопониманию и поиску взаимовыгодных решений. Это значит — есть потребность в новых инструментах ведения диалога, дающих возможность разрешать вопросы более профессионально и с учетом особенностей конкретной ситуации. Современные правовые механизмы, которые сейчас развиваются, позволяют бизнесу увереннее реализовывать проекты с государством. Важный фактор также — интеграция международных практик. Обмен разносторонним опытом и практиками помогает сформировать понятную и предсказуемую деловую среду, что особенно важно для привлечения инвестиций и реализации долгосрочных проектов.